„Lauryno Ivinskio lenkų–lietuvių kalbų žodynas“

180 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV jonas PaLionis Vilniaus universitetas Kierunki badań naukowych: historia litewskiego języka pisanego, onomastyka. Laurynasa iVinskisa Słownik języków polskiego i litewskiego Opracowała ona kažukauskaitė Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2010, 524 s. + płyta kompaktowa. isbn 978-609-411-052-8 Dotychczas publikowanie słowników języka litewskiego (ściślej – słowników trójjęzycznych oraz dwujęzycznych z litewskimi hasłami lub słowami objaśnianymi) ograniczało się w głównej mierze do XVII–XVIII wieku i terytorium Małej Litwy. Najbardziej zasłużył się tu Vincentas drotvinas, który przygotował do druku aż trzy obszerne słowniki rękopiśmienne: anonimowy Lexicon Lithuanicum (1987), przypisywany fridrichasowi Pretoriusowi Clavis Germanico-Lithvana (1995–1997) oraz pierwszą – niemiecko-litewską część Lexicon Germanico-Lithvanicum et Lithvanico-Germanicum jokūbasa brodovskisa (2009). w byłym Wielkim Księstwie Litewskim, poza dwoma fotokopijnymi wydaniami dwujęzycznych słowników Konstantinasa Sirvydasa (z 1979 i 1997 r.), przygotowanymi przez Kazysa Pakalkę, więcej słowników się nie ukazało, ponieważ ich tam nie było. dopiero od początku XiX w., wraz z rozwojem ruchu lituanistycznego, zaczęto pisać słowniki dwui trójjęzyczne, których niemała część rękopisów zaginęła, trafiła do obcych krajów albo w naszych bibliotekach nadal czeka na wydanie. Pierwszym, który doczekał się takiego wydania, był napisany około 1856 r. trójtomowy rękopiśmienny słownik języka polskiego i litewskiego autorstwa Simona Daukantasa, przygotowany do druku przez Giedriusa Subačiusa (wydany w latach 1993–1996). niedawno ukazał się także drugi rękopiśmienny słownik języka polskiego i litewskiego z tego okresu, napisany przez wybitnego oświeciciela ludowego, pedagoga i autora słynnych kalendarzy („metskaitlių”) Laurynasa Ivinskisa (1811–1881). Rękopis tego słownika przechowywany jest w Krakowie, w Bibliotece Polskiej Akademii Nauk (sygnatura – 2232). dlatego był niedostępny szerszym kręgom litewskich badaczy, choć jest to bardzo interesujący i cenny zabytek litewskiej leksykografii (dalej oznaczany skrótem iŽ). iŽ przygotowała do druku pracownica Instytutu Języka Litewskiego Ona Kažukauskaitė. z jej przedmowy, zatytułowanej niezbyt udanym neologizmem autora Lauryno ivinskio lenkų-lietuvių kalbų žodynas 181recenzijos / reviews senė“, widać, że przygotowanie tego słownika do druku było między innymi wynikiem pewnych jej sentymentów wobec rodaka: autora słownika i redaktorkę podobno chrzczono w tym samym kościele w Szyłalach. Motyw ten z pewnością nie był najważniejszy, ale przyczynił się do tego, że teraz mamy już dostępny rozszyfrowany tekst słownika Iwińskiego z płytą kompaktową, pozwalającą sprawdzić komputerowo autentyczność przepisanego tekstu. złożono cztery Leidiniui pasirinktas in folio formatas, kuriame (matyt, taupumo sumetimais) oryginalne strony w formacie in quarto. Na treść publikacji, oprócz „Pagarsenės”, składają się dwa artykuły (jeden autorstwa redaktorki, drugi – polskiej językoznawczyni Małgorzaty Kilar (Margarity Kiliarė)) wraz z ich litewskimi i polskimi streszczeniami oraz wykazami literatury (s. iX–XLi), rozdział „Zasady przygotowania rękopisu” (s. XLiii–XLiV), wykaz skrótów używanych przez Iwińskiego (s. XLV–XLVi), przepisany tekst iŽ z miejscami wkomponowanymi cyfrowymi faksymiliami odrębnej strony lub jej części (s. 1–523) oraz wspomnianą płytą przyklejoną do tylnej okładki (od strony wewnętrznej). W artykule wprowadzającym Kažukauskaitė „Słownik języka polskiego i litewskiego Laurynasa Ivinskisa” (s. iX–XXV) na początku pisze się o leksykograficznych tendencjach autora słownika, dalej – o zachowanej części słownika (jej strukturze, źródle rejestru polskich wyrazów, pisowni wyrazów litewskich, podstawie gwarowej, leksyce słownika). Artykuł jest interesujący, treściwy, oparty na dotychczasowych badaniach działalności Ivinskisa. Już w pierwszym zdaniu wysuwa się oryginalne przypuszczenie, że „Laurynas Ivinskis mógł zamierzać opracowywać słowniki wcześniej niż słynne kalendarze w języku litewskim” (s. iX). Podstawę dla takiego przypuszczenia ma stanowić myśl wyrażona w jego rękopisie O Pisowni języka Litewskiego, napisanym po 1843 r., że będzie pisał słownik. Chyba po raz pierwszy tak szczegółowo opisano historię trafienia rękopisu iŽ do biblioteki krakowskiej oraz jego strukturę. Rękopis iŽ trafił do biblioteki krakowskiej jako dar od Mariji Potulickaitė-Oginskienė, żony księcia rietawskiego Bogdana Oginskiego, z zamiarem jego wydrukowania. Z cytowanego wpisu kancelarii akademii, znajdującego się w archiwum Akademii Krakowskiej i datowanego na 8 września 1918 r., wynika, że wraz ze słownikiem przekazany został także zeszyt gramatyki polsko-żmudzkiej (s. Xi). Autorki artykułu nie wspominają jednak o jego obecności ani braku w bibliotece akademii, lecz przedstawiają dane o tym, że po śmierci Ivinskisa przechowywaniem jego pism zajmował się ziemianin z okolic Troszek Aleksander Mor, że księżnej Oginskienė słownik i gramatykę mógł przekazać szkolny kolega Ivinskisa Kajetonas Gadliauskas, który część rękopisów przekazał nauczycielowi gimnazjum w Mariampolu Piotrowi Kriauczūnowi (wśród tych rękopisów znajdowały się także litery A, B, C i S słownika). słownika „Pagaraprašydama iŽ sandarą kažukauskaitė zaznacza, że składają się na niego trzy części: pierwsza od strony A do 1018, druga od 1019 do 1767, a trzecia od strony 1768 do 2060. dobrze byłoby, gdyby te części w przepisanym tekście zostały graficznie oddzielone. Słownik obejmujący tylko litery A–R. Część słownika dotycząca litery S, która trafiła 182 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV w ręce kazysa griniusa, gdzieś zaginiony jonas PaLionis (wraz z nim słownik liczyłby 2688 stron)1. To, że mogły istnieć rękopisy zawierające wyrazy z dalszych liter, wskazuje dostrzeżone przeze mnie na s. 2003 gniazdko z odsyłaczem do wyrazu na literę W: „rudopiór, jeszkok waruga“. zw. hasło. Dwutomowy słownik języka polskiego Maurycego Orgelbranda (czasami nazywany jau k. grinius yra nustatęs, kad ivinskis lenkiškajai savo žodyno daliai naudo- „słownik wileński“, w recenzowanym wydaniu oznaczany skrótem swil), wydany w Wilnie w 1861 r., kažukauskaitė w swoim artykule przedstawiła informacje o tym słowniku, pozwalające lepiej zrozumieć budowę i przeznaczenie iŽ. Pochodzący z Litwy (z okolic Merecza) językoznawca Jonas Karlavičius (Jan Karłowicz) nie miał o nim dobrego zdania: podobno napisali go nie językoznawcy, dlatego „praca ich pozostała za wymaganiami nauki“ (s. XV). Istniały jednak również opinie oceniające go pozytywnie. Ivinskiemu najwyraźniej się spodobał, ponieważ był przeznaczony „do podręcznego użytku“ (tak napisano na jego stronie tytułowej) i obejmował leksykę z różnych dziedzin, szczególnie bogatą terminologię „z obcych języków polskiemu przyswojonych“ (tamże). Autorka artykułu, porównawszy tzw. słownik Olgebranda z rękopisem iŽ, dość szczegółowo opisała podobieństwa i różnice w ich budowie. Stwierdziła, że Ivinskis w polskiej części swojego słownika nie wszędzie przestrzegał SWIL: odstępstwa występują zarówno w układzie haseł (lematów), jak i w strukturze gniazd, w systemie gramatycznych kwalifikatorów wyrazów, w formie objaśniania znaczeń wyrazów oraz w kilku innych dziedzinach. Jednak moim zdaniem szczególnie istotna różnica polega na tym, że w IŻ podano znacznie mniej wyrazów na każdą literę: z SWIL Ivinskis przejął tylko te wyrazy, które jego zdaniem były najbardziej potrzebne ówczesnemu litewskiemu czytelnikowi znającemu język polski, pragnącemu rozpocząć naukę lub lepiej opanować język litewski (chociaż o tym, tj. o przeznaczeniu IŻ, autorka artykułu z jakiegoś powodu nie pisze). W tym celu Ivinskis mógł zaczerpnąć wyrazy do części polskiej nie tylko z SWIL, lecz także z języka miejscowych ludzi mówiących po polsku (szlachty, ziemian) (autorka podaje dziesięć takich wyrazów, ale mogło ich być więcej). Nie wdając się w szczegółowe komentowanie wymienionych w artykule Kažukauskaitė różnic między SWIL a IŻ, można ogólnie powiedzieć, że wskazano ich dość wiele i są różnego rodzaju. Autorka artykułu, jak sądzę, słusznie zauważyła, że Ivinskis wybrał dla swojego słownika prostszą, bardziej przystępną dla Litwinów strukturę (wprowadził ponad sto innych oznaczeń niż w SWIL, nie numerował znaczeń wyrazów itd., choć z tego powodu, rzecz jasna, ucierpiała naukowość jego słownika). Po analizie porównawczej sposobu przedstawienia polskich wyrazów w SWIL i IŻ w artykule Kažukauskaitė sporo miejsca poświęcono charakterystyce części litewskiej. Autorka pisze o ortografii IŻ (s. XVIII–XIX), podstawie dialektalnej i składzie leksykalnym (s. XIX–XXII). 11 Jonas Kruopas. Leksykograficzne prace L. Ivinskisa. – Jonas Kruopas. Pisma wybrane. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1998, 231. Lauryno ivinskio lenkų-lietuvių kalbų žodynas 183recenzijos / reviews kwestie ortograficzne w artykule łączone są z poglądami autora przedstawionymi w jego rękopisach „o pisowni języka Litewskiego“ i „o pisowni i iloczasie języka Litewskiego“, napisanych po 1840 r2. Tytuł tego ostatniego artykułu autorka przetłumaczyła jako „o pisowni i akcentowaniu języka litewskiego“, jednak iloczas w ówczesnym języku polskim oznaczał długość3. Na takie tłumaczenie terminu lingwistycznego najwyraźniej wpłynął iŽ vartojami net šeši ženklai: –, ˄, `, ´, ⏑, ´ — (ten ostatni bardzo rzadki). niektóre z tych znaków najprawdopodobniej oznaczały nie tylko iloczas samogłosek i miejsce akcentu, lecz także intonacje rodzimej gwary autora. Vytautas Vitkauskas pisze, że w iŽ „długie samogłoski i, ū są wyraźnie oznaczane w różny sposób, można prześledzić akcentuację gwary warniškiai. szczególnie dobrze widzimy wpływ intonacji opadającej na pierwszy człon: gārsas s. 1937 (gw. gã·rsas, lit. og. gasas) [...], dējwe s. 2012 (gw. dē·ivẹ, lit. og. devė) [...]“4. jednak kwestie akcentologii, podobnie jak ortografii, nie są w artykule szczegółowo analizowane, lecz pozostawione innym badaczom iŽ. w kwestii gwary autorka artykułu podtrzymuje tradycyjny pogląd, że w iŽ odzwierciedlone są cechy rodzimej żmudzkiej podgwary dūnininków Iwinskiego, lecz nie zachowano ich konsekwentnie, a w wielu przypadkach zastąpiono je cechami aukštaitskimi. i rzeczywiście w słowniku nierzadko zamiast właściwych dūnininkom monoftongów [ī], [ū] używane są zachodnioaukštaitskie dyftongi [ie], [uo], np. : Piènas 5925, Wiènas 379, Dùoté 161, Kłuònas 350 itd. jednak obok takich nierzadko występują również formy dūnininkų, np. : Pŕśzingas 967, Pŕżadas 350, Dùbie 373, Kariùmēné 20 (szczególnie częsty przyimek oraz przedrostek pri, pri-). Ogólnie rzecz biorąc, Ivinskis, podobnie jak inni ówcześni pisarze żmudzcy i działacze społeczni, pisał pewną mieszaniną dialektalną, szczegółowo przeanalizowaną we wspomnianym studium Petra Jonikasa, z którego autorka artykułu nie skorzystała. Mówiąc o dialektalnej podstawie „Iż”, nie można zapominać o koncepcji Ivinskisa dotyczącej dialektalnej podstawy języka pisanego, którą sam wypracował. Był przekonany, że dla języka pisanego należy wybrać jeden dialekt, a nie błądzić po labiryncie różnych dialektów. Jego zdaniem za podstawę litewskiego języka pisanego należałoby przyjąć „dialekt środkowy“ (środkowy prowincjalizm). Jednak tego „prowincjalizmu” nie zdefiniował dokładniej i częściej pisał po zachodniemu nie tylko dyftongi [ie], [uo], lecz także dyftong [ai], voc. + n itd.6 kad ivinskis 12 Petras jonikas. Kształtowanie się ogólnego litewskiego języka pisanego w savo žodyne griežčiau nesilaikė vienos tarmės, rodo įvairių tarminių lyčių pateikimas kai kuriems lenkiškiems žodžiams, pvz.: Dąb, dębu m. Ànżuołas, -a, uòżuo łas, drugiej połowie XIX w. Chicago, 1972, 65. 13 Zob. samuel bogumił Linde. Słownik języka Polskiego 2. Lwów, 1855, 200. 14 Vytautas Vitkauskas. Zasady leksykograficzne Laurynasa Ivinskisa.  Z okazji 150. rocznicy kalendarza Laurynasa Ivinskisa. Wilno: Instytut Literatury i Folkloru Litewskiego, 1997, 30. 15 Tutaj i wszędzie indziej cyfra oznacza stronę oryginału. 16 Szerzej zob. Petras Jonikas, dz. cyt., s. 6567. 184 Acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV ąžuolas, -ła 160; Chleb, -a . Duòna (dùna i douna) jonas PaLionis 111; Gnoić v. a. Pùdʼité, pù dʼnté 121; Krosta, -ty f. Niēżas, Nżas 480; Dwakroć avd. Dŭ kârtŭ, dŭ źîgiŭ 229. Używając form wyrazów dūnininkiskich z auksztaickimi (zachodnimi) cechami, Ivinskis, jak słusznie zauważa Każukauskaitė, „tworzył także sztuczne, hipernormatywne wyrazy” (s. XiX). Do tego stwierdzenia można jeszcze dodać bardzo wiele wyrazów, zwłaszcza z przedrostkiem nuo zamiast nu-, np.: avd. nenuokrātomaj 745, nuōnesztas 1251, inf. nuoprausté 781, Nuoszukuòté 1765, Nuopùlimas 813, nuosidawmas 166. Z drugiej strony w swoim słowniku dość regularnie używał akcentowanej żmudzkiej końcówki g. pl. -un (np.: Łajwun 2, Linun 929, źiedun 1567, Żmoniun 152), a także często zachowywał refleksy samogłosek nosowych zarówno w rdzeniach wyrazów, jak i w końcówkach (np.: Dransa 885, kan 135, miegāns 1024, Rānstas 63, kēnsté 130, Sugrinżté 1263, Apskùnstas 1013 i in.). Jednak dokładniejsze zbadanie cech gwarowych wciąż czeka na uwagę językoznawców. Stosunkowo dużo miejsca w artykule Żukauskaitė poświęcono charakterystyce litewskiego słownictwa iŽ. Ukazano tu jego wielkie bogactwo i różnorodność rzeczowników deminutywnych, napisano o tworzeniu neologizmów, źródłach leksyki itd. W istocie iŽ obfituje w słowa zaczerpnięte z dialektu żmudzkiego, z wcześniejszych, zwłaszcza ze słownika Sirvydasa, słowników oraz stworzone przez samego autora. Vitkauskas w jednym ze swoich artykułów pisał, że Ivinskis miał rzekomo ukuć zaledwie jedno czy drugie słowo7. Jednak takie stwierdzenie jest nieścisłe, ponieważ w iŽ „ukuto” bardzo wiele neologizmów, z których, jak sądzę, powstałby niemały słowniczek. Ivinskis bowiem starał się podać litewski odpowiednik niemal każdego polskiego słowa, a nie znalazłszy go w swoim dialekcie ani w posiadanych słownikach, tworzył neologizm. Pod tym względem iŽ różni się od słownika języka polskiego i litewskiego swojego rówieśnika Daukantasa, w którym nierzadko w takich przypadkach pozostawiono puste miejsce. Pisząc o tworzeniu neologizmów, Żukauskaitė zauważa, że najczęściej tworzono je jako odpowiedniki słów o charakterze międzynarodowym, podanych w tzw. słowniku Orgelbranda. Dla ilustracji podała dziesięć przykładów takich neologizmów: Bank – Sàndietis 36, Geometrija – Matińīsté 306, Historija – Wējksmas, wèjksmié 364, Instinkt – Ìstigis 392, Kolega – Wiendrāugis 447, Parlament – kalbiètiné 1072, Reakcja – Priśzingēné 1638, Relikwja – ātłajkas 1661, Rezydencja – pabuwēné 1683. Do wymienionych można jeszcze dodać następujące ciekawsze, nieodnotowane w wielkim LkŽ, iŽ neologizmy: Aspirant – Bendrānoris, bendrāgejdis 22, Dyalekt – Kałboskieris (= Kałboskyris?) 235, Filolog – Datirièjas, pàrwejzdietojas 276, genealog – Gimīnraśzis, gimīnsekis 305, Imaginacija – Pavejkslné 387, Onanizm – Sątepis 966, Pseudonim – Skīrstwārdis 1550, Racjonalizm – Protinbé 1608, Raketa – Ugnièłakis 1621, Rotacja – àpsukmis 1728, Realizacja – Pawèjksłojimas 1639, Rotman – Łajwòwadis 1729, Ruszczyzna – Rusibé, Rusinibé, Gŭdiśzkybé 2015. 17 Vytautas Vitkauskas, dz. cyt., s. 199. Lauryno ivinskio lenkų-lietuvių kalbų žodynas 185recenzijos / reviews jau iš pateiktų pavyzdžių matyti, kad kartais prie vieno lenkiško (resp. tarptauW haśle o charakterze ... podano po dwa lub więcej neologizmów. jest to również jedna z oznak wskazujących na ich neologiczność. ponadto dość często, oprócz wyrazu neologicznego, w litewskiej części gniazda podaje się również zapożyczenie, np. : Kalendarz – Kalēndorius, Metskajtlus 402, Parlament – Parlamēntas, kalbiètiné 1072. Najważniejszym bodźcem do tworzenia neologizmów, zwłaszcza nowych terminów oznaczających specjalne pojęcia, była dla Iwińskiego zapewne chęć oczyszczenia i wzbogacenia leksyki ówczesnego języka pisanego, skażonego mnóstwem obcych wyrazów. jednak jemu, nieposiadającemu wykształcenia lingwistycznego, trudno było tworzyć neologizmy dobre pod względem słowotwórczym i/lub znaczeniowym. Autorka artykułu podaje przykład jednego z jego neologizmów pagarsenė, który już Daukantas krytykował i który w iŽ występuje aż w dziewięciu gniazdach jako odpowiednik różnych polskich wyrazów, lecz z jakiegoś powodu spodobał się Każukauskaitė, która użyła go (zapewne ze względów oryginalności) w publikacji w znaczeniu «przedmowa». Chociaż Iwiński stworzył niewiele dobrych neologizmów, to jednak niektóre z odnotowanych w jego twórczości neologizmów trafiły do późniejszych pism, gazet z końca XIX w. i przetrwały nawet do naszych czasów (np. wyraz žodinystė w znaczeniu „etymologia” został użyty w 1883 r. w „Aušrze”, zob. LkŽ XX 936, natomiast ūkininkystė w nieco innym znaczeniu prawdopodobnie za pośrednictwem późniejszych słowników dotarł także do współczesnego użycia, por. LkŽ XVII 407–408). W artykule Każukauskaitė wymieniono niemały zbiór neologizmów przejętych do IŽ ze słownika Sirvydasa. Nie ustalono jednak, czy trafiły do niego także jakieś wyrazy ze słowników Kristijonasa Gotlibasa Milkausa i Ferdinanda Nesselmanna, z których również korzystał Iwiński podczas pisania własnego słownika. Pozostawiono to przyszłym badaczom. Oprócz neologizmów inną, nawet bardziej znaczącą warstwę litewskiego słownictwa IŽ stanowią wyrazy ludowe, w większości zaczerpnięte z rodzimej gwary Iwińskiego, o których w artykule Każukauskaitė powiedziano niewiele. A takich wyrazów jest wiele. nierzadko przy jednym z polskich słów lub słów, które wówczas weszły do języka polskiego, iŽ podawany jest nie jeden, lecz kilka, najczęściej synonimicznych ludowych odpowiedników, np. : Flejtuch – Mŭlkis, lŭrbis, lŭjbis, wiêbra, lèjbis 280; Guducha – Sznēkis, plēpis, plēśzkis 295; Gapiowaty – Pàlŭrbīs, pàwiebŕīs, awikłājkis, apikłājkis, pakłājkęs 299; Gawędzić – Sznèkie té, ple pièté, źiawèrnoté, tāuźité, pleśzkièté 303; Narywać – Pŕiskabinièté, pŕiłasiniè té, ŭżmilż té 655; Obszerny – Ērtas, płàtŭs, àpstŭs, żârgŭs 798; Ozdobnie – Gràźèj, púj kiej, śzwèłnaj, skajstej, świēsej 1053; Rozbestwiać się – Ibīngté, ikīrśzté, idūkté, isiśzie łò té, Ing gwoli wīrsté 1744; Rozważać – sàmprotauté, minièté, gałwòté, iszkłòstité apie iŽ esančio liaudinės leksikos sluoksnio kiekybę kažukauskaitės straipsny1981 . nie jest zapisywany, ale bez wątpienia był liczniejszy niż neologiczny. Przeglądając pobieżnie słownik, zauważyłem takie żmudzizny (o jednej czy drugiej wspomniano już przy omawianiu synonimicznych odpowiedników litewskich słów): ātkała (ranka) ʻatbula’ (naodlew) 644; Àtsiauta ʻvandens įlanka’ (odnoga) 847; bŭdiné [= budynės] ʻing kapus l’ideimas’ (kondukt) 454; Kànduołas ʻbranduolys’ (jądro) 371; Kriēklé ʻpaiŽ obfituje nie tylko w litewską leksykę 186 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV var gėlė, nuskurėlė’ (galganica) 298; Nioiźènté jonas PaLionis ʻnuskusti žuvį’ (odłuskać) 840; pàpau tīs ʻnuospauda’ (Mozol) 604; płŭdūnkis ʻvalkata’ (gamrat) 298; Sidōklis ʻgipsas’ (gips) 309; Snŭczas ʻsnaudalius’ (gnuśnik) 322; Tràkus ʻįkyrus žmogus’ (Pokraka) 118; Ukēlis (= ūkelis) ʻliežuvėlis’ (języczek) 385; Wźenas pl. ʻvyžos’ (Postoły) 1241; Źiògspiras pl. ʻpjuvenos’ (opiłki) 982. To tylko mała część leksyki żmudzkiej, którą, podobnie jak inne warstwy leksyki, należy mieć nadzieję, bardziej szczegółowo przeanalizuje przygotowująca słownik. ludową, lecz zawiera też nieco ludowej frazeologii, np.: akès pèr pakàuśzi isztràukté (nastraszyć kogo) 931; Ing łankàs (piè was) iszèjté (Odstąpić od rzeczy) 2042; ing szŭnes dienàs iszdeté (–) 356; Kad tu parsprogtumej (Bodajeś rozpękł) 1873; kiaules akes pasiimté (newstydzić się) 931; Kiètas kaip miētas (–) 449; Lieżuwiùs iszneśziòté (plotki porobić, rozpleść) 1964; Pramuszta kàkta (rozkwaszony leb) 1834; Sudrumstame wandenieje źwejò té (W mętnej wode ryby łowić) 2019; Sùkās man ànt śzirdiēs (–) 1453. Więcej związków frazeologicznych znajduje się w hasłach Oko, Ręka, Rząd, Rzecz i kilku innych, chociaż pod tym względem nie dorównuje swil. Interesujący, zwłaszcza dla polonistów, jest zamieszczony w iŽ artykuł polskiej lingwistki Margaritos Kiliarė (Małgorzata Kilar) „Słownik polsko-litewski Wawrzynca Iwińskiego jako źródło badań nad polszczyzną litewską“ (s. XXVI–XLII). Już z tytułu widać, że jego autorce najbardziej zależało na utrwalonych w iŻ cechach języka polskiego na Litwie, zwłaszcza leksykalnych. jednak na początku jej artykułu mowa jest o pisowni iŽ części polskiej oraz związanych z nią cechach fonetycznych i morfologicznych, dalej – o zagadnieniach słowotwórstwa, a po nich o leksyce, zwłaszcza regionalizmach. Niektóre z tych ostatnich, na podstawie słowników Aleksandra Brücknera, Witolda Doroszewskiego, Jana Karłowicza, Aleksandra Kuršaitisa oraz innych prac lingwistycznych, są analizowane osobno i dość szczegółowo. Ponieważ dla lituanistów najbardziej interesujące mogą być regionalizmy, wymienię je wszystkie: Barysz 59, Kul 496, Odliga 839, Pokurstać 1189, Pundel 1577, Rogojsz // Rogajsz 1698, Rojsto8 // Rojst 1704, Rupieć 2010. Oprócz nich osobno wymieniono jeszcze formy „osobliwe“ (osobliwy): Pogrobek 1176, Pokurć 1188, Porcjunkuł 1223, Prasowidełko 1276, oraz nazwy bóstw (Nazwy bóstw): Radon 1613, Ragana 1617, Ragon 1618, Raupuża 1632, Reiddyn 1649, Reig 1649, Run gis 2009. Opisując regionalizmy, autorka artykułu skrupulatnie przedstawia opinie wybitnych polskich i innych lingwistów na temat ich pochodzenia (z jakiegoś kelio Litauisches etymologisches Wörterbuch) ir pasako dėl jos savo apibendrinamąpowodu nie wspomina opinii Ernsta Fraenkelа, z wyjątkiem Barysz, który Doroszewski uważa za zapożyczenie z tureckiego barisz ʻpokój’, które trafiło do języka polskiego za pośrednictwem języków białoruskiego i ukraińskiego (s. XXXii). Przy 18 iŽ w przepisanym tekście błędnie wydrukowano Rojsko . Lauryno ivinskio lenkų-lietuvių kalbų žodynas 187recenzijos / reviews W przypisie do tego słowa Žukauskaitė zamieściła uwagę, że jego „swil nie ma“. Nie wiadomo więc, skąd słowo to w takiej formie trafiło do iŽ. W gwarach litewskich zwykle używa się liczby mnogiej barỹšiai, oznaczającej „magaryčias“ (LkŽ i 639). Szczególnie szeroko w rozdziale poświęconym regionalizmom przedstawiono poglądy różnych lingwistów na znaczenie, pochodzenie i użycie słowa Kul w najwcześniejszym łacińskim źródle z 1476 roku, Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon dioeceseos Vilnensis. to jakby hasło słownika etymologicznego opisujące to słowo. autorka, podsumowawszy różne poglądy, przychyla się do tych, którzy sądzą, że jest to lituanizm wywodzący się od kūlys ʻsnop słomy’, przejęty z białoruskiego lub bezpośrednio z litewskiego (s. XXXiV). nieco odmienną opinię Kiliarė wyraziła w sprawie słowa odliga ‘odwilż’. ona, zapewne pod wpływem niektórych białoruskich lingwistów, uważa to słowo za lituanizm przejęty z białoruskiego: „biorąc pod uwagę zasięg geograficzny tych słów [t. y. odliga // otliga – J. P.], nie może być mowy o bezpośrednej pożyczce z litewskiego“ (s. XXXV). ani na podstawie danych przedstawionych przez samą autorkę, ani na podstawie mało spolonizowanej formy nie można wyciągać takiego wniosku, por. litewskie atlygà ʻodwilż’ (LkŽ i 397). Podobne błędne wnioski wyciągane są również w odniesieniu do słów Pundel (s. XXXVi), Rojsto // Rojst (s. XXXViii), Rupieć (s. XXXiX). Dobrze, że takich wniosków uniknięto przy omawianiu pochodzenia słów Rogojsz // Rogajsz, Pokurć, które uznaje się za „bezpośrednio zapożyczone“. o wspomnianych „szczególnych” formach w artykule pisze się niewiele, ponieważ są one wyraźnymi polonizmami, iŽ przystosowanymi do języka litewskiego (por. swil: Porcjunkuła, iŽ: Porcjunkuł 1223, który autorka artykułu z jakiegoś powodu nazywa „zapożyczeniem z języka litewskiego“ (s. XXXiX)). W artykule nie wdaje się również w wyjaśnienia pochodzenia nazw bóstw podanych w iŽ: ogranicza się do przedstawionych w słowniku charakterystyk tych bóstw. Pod koniec artykułu autorka całkiem słusznie podkreśla znaczenie iŽ dla polonistyki: ma to być ważne źródło ukazujące różnice między ogólnym językiem polskim („polszczyzną ogólnopolską”) a językiem polskim używanym na ziemiach byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego („polszczyzną używaną na terenach bylego wielkiego księstwa Litewskiego“, s. XXXiX–XL). Swoim treściwym artykułem Kiliarė znacznie podniosła wartość wydawnictwa iŽ i zasługuje na podziękowanie nie tylko polonistów, lecz także lituanistów. Jednak na tym nie chciałoby się jeszcze kończyć recenzji. Nie negując znaczenia iŽ jako ważnego źródła nie tylko dla historii języka polskiego, lecz zwłaszcza dla historii języka litewskiego, litewskiej dialektologii historycznej i meto dvikalbių žodynų. ir ne vien dėl to, kad jis dar nebuvo parengtas spaudai, historii leksykografii litewskiej, dla zachowania obiektywizmu trzeba powiedzieć, że mimo wszystko nie może on dorównać ani źródłu swojego indeksu swil, ani wielu innym drukowanym [dziełom] tamtego, a więc niedokończonym; najważniejsze jest to, że został napisany przez człowieka niemającego specjalnego wykształcenia filologicznego, któremu brakowało zarówno teorii pracy leksykograficznej, jak i praktyki takiej pracy. Dlatego nie dziwi, że swil przewyższa iŽ zarówno bardziej szczegółową (ponumerowaną) klasyfikacją znaczeń wyrazów, jak i obfitością przykładów ilustracyjnych, a także jakością leksykograficznego opisu wyrazów (budowy gniazd, kwalifikatorów gramatycznych). O tym pisano 188 Acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV w artykule Kažukauskaitė, można to szybko jonas PaLionis zauważyć, porównując teksty tych dwóch słowników. Zatem przewaga SWIL jest całkowicie zrozumiała. Po pierwsze, słownik ten napisali kilku autorów, a po drugie, chociaż oni również nie byli lingwistami, to jednak niektórzy z nich byli bardziej wykształceni filologicznie9. Ponadto polska leksykografia miała starsze tradycje, na których mogli wzorować się autorzy SWIL. Jednak IŽ, jak zauważył Vitkauskas, jest dla językoznawców ważniejszy niż trzytomowy słownik polsko-litewski Daukantasa, w którym dla znacznej części polskich słów w ogóle nie podano litewskich odpowiedników10. Kończąc recenzję, warto jeszcze zwrócić uwagę na zauważone tu i ówdzie w publikacji nieścisłości oraz błędy korektorskie. Na stronie XIX stwierdza się, że „w słowniku występują tylko właściwe dla gwar wschodnioaukštaitskich formy iliatywu”, lecz iliatyw, jak wiadomo, jest właściwy nie tylko dla wschodnich, lecz także dla środkowych i południowych Auksztotów. W tym samym miejscu formy kalnop, biesop uznaje się nie za iliatyw, lecz za adesyw. W przypisie znajdującym się na stronie X zamiast Rietavo wydrukowano Renavo. ale tego rodzaju rzeczy zauważyłem w publikacji niewiele. jej redaktorka, Każukauskaitė, bardzo starannie wykonała pracę wymagającą niezwykłej uwagi i wytrwałości, za którą zasługuje na wielką pochwałę i podziękowanie. można się spierać, czy wybrany przez nią wariant publikacji rękopisu iŻ – transkrypcja z dołączoną płytą kompaktową – jest lepszy od tradycyjnego wariantu fotokopijno-równoległego, czy nie (przedstawicielom starszego pokolenia, niekorzystającym z komputerów, ten drugi może wydawać się lepszy i wygodniejszy), ale cieszy to, że iŻ w ogóle stał się łatwo dostępny dla badaczy. na końcu swojego artykułu wprowadzającego Każukauskaitė obiecuje, że „zostanie wydany indeks tego słownika” (s. XXii). Bardzo będziemy czekać na taki indeks i mieć nadzieję, że sporządzi go nikt inny, lecz sama redaktorka recenzowanego słownika, najlepiej obeznana z leksykograficzną spuścizną Laurynasa Ivinskisa. Nadesłano 20 kwietnia 2011 r. jonas PaLionis Vilniaus universitetas ul. J. Tumo-Vaižganto 9-27, Wilno, Litwa 19 Na przykład Januarijus Pilipavičius (Filipowicz), jeden z siedmiu redaktorów SWIL, ukończył Uniwersytet Wileński i pisał na temat polskiej terminologii chemicznej, zob. Polski słownik biograficzny, t. Vi, zesz. 26, s. 454. 10 Por. Vytautas Vitkauskas, cyt. dz., s. 32.