Zur Phraseologie in der Bibel des Johann Bretke

9straipsniai / articles rainer eckert Kierunki badań naukowych: bałtystyka słowiańska, bałtystyka, slawistyka, morfologia historyczna języków bałtyckich i słowiańskich, etymologia, frazeologia języków bałtyckich i słowiańskich, leksykologia, język folkloru bałtyckiego i słowiańskiego, historia bałtystyki i slawistyki. O frazeologii w Biblii Jana Bretkego. Uwaga: pełne tłumaczenie Biblii na język litewski z końca XVI w. autorstwa Jana Bretkego zawiera różnorodne złożone elementy (idiomy, frazemy). Jeśli chodzi o biblizmy frazeologiczne, ważne jest rozróżnienie między dwiema kategoriami: 1) dėl jono bretkūno biblijos frazeologijos elementami, które wywodzą się z idiomów biblijnych; 2) elementami, które odnoszą się do określonych sytuacji. Harald Burger opisał w swoim podręczniku frazeologii skuteczną metodę wyszukiwania wyrażeń idiomatycznych w dawnych przekładach. Między innymi wskazał pewien rodzaj frazemu”. W ten sposób w tłumaczeniu Biblii Lutra pojedyncze słowo może odpowiadać w przekładzie Bretkego całej frazie przyimkowej. Ponadto frazeologizmy różnią się i często występują w różnych formach. Na koniec wspomniane zostają przykłady frazeologizmów pełniących funkcje zdaniowe, jak np. formuły powitalne. der Äquivalenz idiomatischen gebrauchs auf: „ausgangssprache: ein wort – Zielsprache: ein adnotacja Pierwszy kompletny przekład Biblii na język litewski z końca XVI wieku autorstwa Johanna Bretkego zawiera wiele złożonych jednostek (idiomów, przysłów itd.). Jeśli chodzi o biblijne jednostki frazeologiczne, ważne jest rozróżnienie dwóch kategorii: 1) jednostki, które go schLÜSseLwörter: Phraseologismus, Phrasem, Phraseotextem, Phrasemvariante, Übersetzungsentlehnung (kalkierung), Phraseoschemata, figura etymologica, phraseologische biblizismen (biblische Phraseologismen). słowa kluczowe: frazeologizm, frazem, tekstem frazeologiczny, wariant frazeologiczny, seologizmy. translation, phraseological scheme, figura etymologica, biblical phra- 10 Acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV powracających do idiomów biblijnych; 2) jednostki, które rainer eckert nawiązują do określonych sytuacji. Jedną ze skutecznych metod badania wyrażeń idiomatycznych w starożytnych przekładach opisał Harald Burger w swoim podręczniku frazeologii. Między innymi wskazał on następujący typ ekwiwalentu Bretkego. Jednostki frazeologiczne często występują w różnych wariantach. Na koniec wspomniałem przykłady jednostek alence of idiomatic usages: “source language: a word – target language: a phrase”. in Luther’s translation of the bible a single word can correspond to a prepositional phrase in the translation frazeologicznych pełniących funkcję zdań, takich jak formuła powitalna. wprowadzenie Na uzasadnienie tematu można przytoczyć, co następuje: podejmuję próbę przedstawienia frazeologii w pierwszym pełnym przekładzie Biblii na język litewski dokonanym przez Johanna Bretkego, ponieważ teksty nie składają się wyłącznie z „wolnych zdań”, a te z kolei nie tylko z mniej lub bardziej „wolnych połączeń wyrazowych”, lecz także ze specyficznych (stereotypowych) zdań i specyficznych połączeń wyrazowych (stałych, idiomatycznych). Kombinatoryka, dzięki której powstają zdania i teksty, nie ogranicza się zatem do łączenia elementarnych (minimalnych) jednostek, lecz obejmuje także całe bloki (niem inimalne) jednostek, które jako takie bezpośrednio uczestniczą w budowie zdań i tekstów. Dotyczy to również tekstu Biblii. W tym kontekście szczególnie interesująca jest seria autorefleksji zawartych w Biblii. Wystarczy pomyśleć o takich określeniach jak gemeine Rede lub Sprichwort w Biblii Lutra, które Johann Bretke oddał odpowiednio jako kalbeſis (resp. kalbeſys) lub paſaka i prikalbeſys, por.: (1) Ir anis ieme pinigus, ir dare, kaip buwo pamokiti. Schitai ſtoios paſpalitwas kalbeſis tarp Sʒidụ [iſcheio ta paſaka tarp Sʒidụ] ik ſchei dienai – Vnd ſie namen das geld, vnd theten wie ſie geleret waren. Solchs iſt eine gemeine rede worden bey den Jden, bis auff den heutig tag – At illi, accepta pecunia, fecerunt, sicut erant docti. Et divulgatum est verbum istud apud Judaeos usque in hodiernum diem (Mt XXViii 15) lub (2) Bila iam io Apaſchtalai, Schitai atwirai kalbi, ir ne kalbi ne wieno prikalbeſio – SPrechen ʒu jm ſeine Jnger, Sihe, nu redeſtu frey heraus, vnd ſageſt kein Sprichwort – Dicunt discipuli eius: “Ecce nunc palam loqueris, et proverbium nullum dicis” (jh XVi 29). (tutaj i dalej podaję odpowiednie cytaty z Wulgaty według nVbs). W przykładach (1) i (2) – a prawdopodobnie także w innych miejscach – chodzi z całą pewnością o fragmenty tekstu o znaczeniu przenośnym. Sprichwort jest tu użyte w znacznie szerszym znaczeniu przypowieści, paraboli. Pewna stabilność i specyfika semantyczna odnoszą się jednak do nich w takim samym stopniu jak do jednostek frazeologii. Zur Phraseologie in der bibel des johann bretke 11artykułów / articles w wielu miejscach w języku Biblii, który jest sugestywny i obrazowy, używa się obrazów. Obrazowość, emocjonalność i ekspresywność są jednak rodzimymi obszarami frazeologii. W okresie powojennym frazeologia zaczęła kształtować się jako samodzielna stischen disziplin entwickelt, deren forschungsergebnisse jedoch in der sprachlichen analyse und auch z. b. in der lexikographischen Praxis noch ungenügend genutzt dziedzina lingwi... Dotyczy to w szczególności starszych tekstów. Nie jest również przypadkiem, że po przełomowych wydarzeniach lat 1989/1990 badania frazeologiczne ponownie w większym stopniu zwróciły się ku tekstom sakralnym. I tak w 1996 roku w polskim Opolu odbyła się pierwsza konferencja na temat „Frazeologia i religia”, której materiały ukazały się w 1997 roku1. W ciągu całego ostatniego dziesięciolecia ukazało się wiele prac poświęconych frazeologii w Biblii, biblizmom w zasobie frazeologicznym różnych języków itp., choć należy powiedzieć, że tematyka ta zajmowała również badaczy w poprzedzających ją okresach. Prace te coraz wyraźniej ukazywały, że frazeologia poszczególnych języków została w znacznym stopniu ukształtowana przez Pismo Święte, przy czym w rozwoju frazeologii poszczególnych języków narodowych doszło do interesującego współdziałania elementu międzynarodowego i narodowego. Wreszcie, po dłuższej fazie opracowywania synchronicznych badań frazeologicznych, należy je uzupełnić diachronicznymi (historycznymi) badaniami frazeologicznymi. W tej dziedzinie osiągnięto już niemało; wspomnijmy tylko prace dotyczące historycznej frazeologii języka niemieckiego Haralda Burgera albo przygotowania do historyczno-etymologicznych opisów frazemiki poszczególnych języków słowiańskich prowadzone przez Walerija Mokienkę i jego grupę (Бирих, Мокиенко, Степанова 1998). Historyczna frazeologia języków bałtyckich znajduje się jeszcze w początkowej fazie. Przyczyniłem się do tego młodego kierunku badań monografią (eckert 1991) oraz szeregiem artykułów poświęconych historycznej frazeologii języka litewskiego, łotewskiego i staropruskiego. W tym kontekście szczególne miejsce zajmuje badanie frazeologii pierwszego przekładu całej Biblii na język litewski, dokonanego przez Johanna Bretkego. Zanim bezpośrednio przejdę do opracowania tematu, należy krótko powiedzieć kilka słów o stosowanym przeze mnie pojęciu frazeologii, które zostało szerzej przedstawione w monografii (eckert, günther 1992). Jako termin nadrzędny stosuję frazeologizm (-my) na określenie jednostek językowych, które charakteryzują się 11 Frazeologia a religia . Problemy frazeologii europejskiej 2, pod red. andrzeja M. Lewickiego i wojciecha chlebdy. warszawa: energeia, 1997. 12 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV wyróżniają następujące cechy: 1) rainer eckert specyficzna semantyka, 2) podział na: 1) frazeologizmy o wartości członu zdania = frazemy oraz 2) frazeologizmy o wartości zdania = frazeotekstemy. perwortcharakter (d. h. Phraseologismen sind formal gesehen größer als wortformen) und 3) durch ihre besondere funktion. was letztere betrifft, so gliedern sie Frazemy charakteryzują się różnymi stopniami idiomatyczności, tj. ich znaczenia nie można (albo przynajmniej nie można w pełni) wyprowadzić ze znaczeń ich komponentów. Ich znaczenie całościowe występuje obok znaczenia dosłownego, przy czym to ostatnie nie jest realizowane. Decydujące dla ich użycia jest znaczenie frazeologiczne powstałe w wyniku przeniesienia. Frazemy są w zdaniu łączone z formami wyrazowymi i pełnią funkcję członów zdania. Na tym opiera się ich podział na klasy frazemów (w pewnej analogii do części mowy). Frazemy wraz z formami wyrazowymi i wolnymi połączeniami wyrazowymi budują zdania. Frazeotekstemy są pełnymi wypowiedziami. Można je łączyć ze zdaniami (w zdaniach złożonych) i wraz ze zdaniami budują teksty. Należą do nich np. przysłowia (paremie), aforyzmy, formuły powitalne itp. Oznaczają stany rzeczy i sytuacje. Ich semantyka jest w porównaniu z semantyką frazemów dwuwarstwowa; gdyż składa się z: 1) znaczenia dosłownego (stąd ich przekładalność na inne języki) oraz 2) uogólniającego sensu, który ma decydujące znaczenie dla ich użycia. Semantyka w pewien sposób cementuje frazeologizmy — dzięki temu osiągają one wysoki stopień stabilności. Poszczególne komponenty mogą być pomijane lub zastępowane innymi, tzn. dochodzi do wariantywności frazemów i frazeotekstemów. To również wyraźnie odróżnia je od wolnych połączeń wyrazowych i „wolnych zdań”. Obrazowość, ekspresywność, emocjonalność i intensywność odgrywają w dziedzinie frazeologii wybitną rolę. W dalszej części będę zajmować się przede wszystkim frazemiką, a dopiero na końcu, również bardzo krótko, omówię frazeotekstemikę (a tutaj przede wszystkim niektóre przysłowia). Niektóre osobliwości w badaniu frazeologii Biblii 1. Zasadniczo należy rozróżnić dwie kategorie biblijnych frazeologizmów: 1) frazeologizmy, które bezpośrednio wywodzą się z jednostek językowych występujących w Biblii (Vladimir Gak nazywa je biblijnymi frazeologizmami z Zi- Zur Phraseologie in der bibel des johann bretke 13straipsniai / articles formą jednostki językowej, lecz odzwierciedlają tatcharakter (Гак 1996: 10)) und 2) Phraseologismen, die keine direkte Quelle in określoną sytuację (wydarzenie) z Pisma Świętego (według Gaka – sytuacyjne biblies następują najpierw dwa przykłady (jeden frazem i jeden sche Phraseologismen). frazeotekstem) pierwszej kategorii: (3) werkſmas ir grieſʒumas dantụ – heulen vnd ʒeenklappen (Łk Xiii 28). Temu frazemowi odpowiada we współczesnym języku litewskim dant griežmas ‘lamentowanie’ (LkfŽ 60), a we współczesnym języku niemieckim Heulen und Zähneklappern ‘ogólny lęk i rozpacz’ (Mdi 212); (4) kạ raſchiau, tatai raſchiau – co napisałem, to napisałem (jh XiX 22). Por. łac. quod scripsi, scripsi. Frazetekst ma znaczenie: „co się stało, to się stało i nie można już tego zmienić”. Chodzi o aforyzm, który rzekomo wywodzi się z wypowiedzi Poncjusza Piłata, gdy odmówił zmiany napisu, który miał zostać umieszczony nad głową Chrystusa na krzyżu. Do drugiej kategorii, tzw. sytuacyjnych frazeologizmów biblijnych, należy np. następujący przykład: (5) współczesne lit. atpirkmo ožỹs – o człowieku, na którego zrzuca się winę innych (LkŽ Viii 1029): niem. kozioł ofiarny : ros. kozioł ofiarny. Por. następujący fragment tekstu z Księgi Kapłańskiej XVI, 22: (6) Jog ſchitaipo Awins wiſsus iụ nuſſideghimus ant sawens ing Puſchcʒe nu neſchtu, ir tepaliekt ghị puſtineie – A więc kozioł ten zaniesie na sobie wszystkie ich nieprawości na pustkowie i wypuśćcie go na pustynię. Kategorią frazeologizmów wymienioną na końcu, które dopiero wtórnie zostały utworzone na podstawie sytuacji (kontekstów) biblijnych i nie pozostają w związku z jednostkami językowymi w tekście Biblii, nie będę się dalej zajmować. 2. Przy ocenie frazeologizmów biblijnych, które wywodzą się z jednostek językowych w tekście Pisma Świętego, pojawia się jako istotna trudność — w porównaniu na przykład z badaniem frazeologii współczesnych języków — problem polegający na tym, że nie dysponujemy kompetencją językową w zakresie wcześniejszych epok języka i nie możemy również precyzyjnie ustalić stopnia idiomatyczności określonych wyrażeń. Z tego powodu wiele pozostaje hipotetyczne. Dlatego moim zdaniem w badaniach historycznych nad frazeologią należy przyjąć bardzo szerokie rozumienie frazeologii, obejmujące nie tylko frazemy i frazeotekstemy, lecz także wyrażenia prefrazeologiczne o niewielkiej idiomatyczności (na przykład takie, które sygnalizują jedynie określone stopnie intensywności), a nawet tylko stałe (stabilne, stereotypowe) wyrażenia. 14 rainer eckert acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV W tym sensie chciałbym krótko omówić dwa typy takich wyrażeń: a) takich, u podstaw których leży określony schemat gramatyczny (przez niektórych badaczy nazywany także frazeoschematem), jak np. typowo litewskie wyrażenia składające się z bezokolicznika II (būdinỹs) + formy finitywnej czasownika, przy czym obie formy mają ten sam rdzeń. Pod względem znaczenia wyrażają one wzmocnienie, intensyfikację semantyki zawartej w rdzeniu czasownika i dlatego nie powinny być traktowane wyłącznie jako czysto gramatyczne (7) iog Strowe (vpe) warlemis guſʒete guſʒes (krebſʒdes) – rzeka ma roić się od żab (2 Mojż Viii 3)2; wyrażenie dengte apdenge w: kategorie aufgefasst werden. Man vgl. wendungen des typs gužėte gužės in: (8) Bei Aaronas ischtieſe ſawa Rankạ and Wandenụ Ægypto, ir iſcheija warles, iog Ægyptụ Sʒemẹ dengte apdenge [apdengta ſtoioſi] – A Aaron wyciągnął swoją rękę nad wodami Egiptu, i wyszły żaby, tak że ziemia egipska została nimi pokryta (2 Mojż Viii 6). b) w przekładzie Biblii Bretkego można znaleźć większą liczbę ukształtowanych frazemów, wendungen des typs der figura etymologica ausmachen. dies sind noch keine jednak w poniższym przykładzie zdaje się już występować pewna specjalizacja semantyczna, która zbliża tę figurę przynajmniej do frazemu, por. : (9) Bet kaip tạ Regeghimạ regeio, toiaus dumoiom eiti ing Macedoniạ... – Kiedy jednak ujrzał widzenie, natychmiast postanowiliśmy udać się do Macedonii... – Ut autem visum vidit, statim quaesivimus proficisci in Macedoniam (Dz XVi 10); (10) Tikėjose regėjimą regįs (Vilentas, epistolos ir evangelios 156 – nach LkŽ Xi 360). Por. jeszcze współczesne niem. Gesichte haben ‘przewidywać przyszłość’ (ww 268) oraz łac. visa videre ‘widzieć sny’. 3. reformacja uznała za jedno ze swoich głównych zadań przybliżenie ludziom słowa Bożego, i to w językach, które rozumieli i których używali. Przekład Biblii Marcina Lutra na wczesno‑nowożytny język niemiecki był dla Europy Północnej, Wschodniej i kanntlich von großer bedeutung für die Verbreitung der protestantischen Lehre in Południowo‑Wschodniej punktem wyjścia, a związane z nim było pierwsze w dziejach tłumaczenie Pisma Świętego na różne języki tego regionu. w tych kon2 zob. Rainer Eckert (1987: text ist die enstehung des alten baltischen schrifttums im 16. jahrhundert einzu20), gdzie w odniesieniu do zwrotu z przekładu Biblii Bretkego jeszcze. lit. krebždėte krebžda – o roju dzikich kaczek (LkŽ Vi 487) oraz ros. kimšja kišit – o wielkim tłumie, zostaje przedstawione. Zur Phraseologie in der bibel des johann bretke 15straipsniai / articles uszeregować, a wreszcie także wielkie dzieło Johanna Bretkego, pierwszy przekład całej Biblii na język bałtycki, mianowicie na litewski, w ostatniej tercji XVI wieku. Za podstawę służył mu przede wszystkim przekład Lutra, jednak część tekstu przetłumaczył również z łaciny. Badanie frazeologizmów w takim tekście musi uwzględniać szereg jego osobliwości: a) Przede wszystkim oczywiście charakterystyczna jest szczególnie ścisła relacja z wzorcami. świętego tekstu należy ściśle przestrzegać, a swobody nie są bez dalszych wyjaśnień dozwolone. jednocześnie jednak przekład powinien docierać do słuchacza i czytelnika oraz być zrozumiały. w tym polu napięć pojawiają się szczególne problemy, gdy w przekładzie należy oddać frazemy języka wyjściowego (tj. bezpośredniego wzorca) w języku docelowym. współczesny lit. frazem (sàvo) krỹžių nèšti ‘bardzo cierpieć’ (fŽ 353) ma już w Biblii Bretkego poprzednika i wariant tego wyrażenia, które ściśle nawiązują do wzorca u Lutra: (11) ir iei kas ne neſchaie kriſʒaus sawa ir eit paſkui manes : ne gal buti mana Apaſchtalas – A kto nie niesie swego Krzyża i nie idzie za mną, nie może być moim uczniem – Et, qui non baiulat crucem suam et venit post me, non potest esse meus discipulus (Łk XiV 27); (12) Kurſai mane nor ſekti, te uſsigina pats sawe ir teim Kriſʒụ ant sawẹs – Kto chce iść za mną, niech się sam siebie zaprze, weźmie swój Krzyż na siebie i idzie za mną (Mk Viii 34). Por. niem. nosić swój krzyż; brać swój krzyż na siebie ‘cierpliwie znosić swoje cierpienia’ (Mdi 271), co również ma swój łaciński pierwowzór, przy czym z pewnością w przypadkach, w których mowa o tym, że Jezus niesie swój krzyż, występuje jeszcze wyrażenie przedfrazeologiczne. w szeregu dalszych przypadków występują, ściśle na wzór pierwowzoru, następujące przekłady frazemów werbalnych, jak np. buną laikýti ‘milczeć’, dosł. ‘trzymać usta’ oraz láužti šrdį ‘(niemal) zabić kogoś przez zmartwienie’, dosł. ‘złamać serce’: (13) Bei ſchitai eſti pawarguſioio Nůdeia, iog Piktenibe sawa Burna turres laikiti – Vnd iſt des Armen hoffnung, das die bosheit wird jren mund mſſen ʒuhalten – et erit egeno spes, iniquitas autem contrahet os suum (hiob V 16); moje serce? – Wówczas Paweł odpowiedział: (14) Ka darot, werkdomi, ir lauſʒdami mano ſchirdi? – Was machet jr, das jr weinet, vnd brechet „Co czynicie, płacząc i zasmucając moje serce?” (apg XXi 13). Frazeologizm buną laikýti nie jest charakterystyczny dla litewskiego języka standardowego, występuje, jak wynika z fŽ 114, w gwarach zachodnich i północno-zachodnich, a także u kristijonasa donelaitisa, Philipa ruhego, johannesa 16 rainer eckert acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV brodowskiego i ievy simonaitytė. Nawiasem mówiąc, Biblia Quandta ma tu bardzo podobne wyrażenie (sawo burną užlaikyti), które również powstało prawdopodobnie pod wpływem niemieckim, por.: (14a) Ir yra warg=dieno nuſſitikkėjimas, kad piktenybe turrės sawo burna ulaikyti. Jeśli chodzi o frazeologizm láužti šrdį, nie udało mi się go odnaleźć w późniejszych źródłach. W Litewskim słowniku akademickim (LkŽ XiV 884) odnotowano jedynie frazeologizmy z czasownikami prefiksalnymi i innymi znaczeniami, dlatego przypuszczam, że bretke podaje tu w obu przypadkach odpowiedniki niemieckich wyrażeń den Mund halten względnie das Herz brechen, które ściśle nawiązują do wzorca Lutra. Łaciński pierwowzór odbiega czasownikiem affligere ‘gwałtownie rzucać; roztrzaskiwać; powalić na ziemię, zranić; przygnębić ducha; ‘czynić serce ciężkim’ formalnie wyraźnie się od tego różni. w Biblii Quandta mamy wyrażenie typu ‘czynić serce ciężkim’, por. (14b) Bet Powil’s atſake: ką dárote jús, werkdami, ir mano ßird ſunkindami? Bretke na ogół dość dobrze rozumie frazemy w Vorlage Lutra i odpowiednio poprawnie je oddaje, choć nierzadko, w ścisłym nawiązaniu do Lutra, powtarza jego sformułowania. Poniżej przytaczam jeden z nielicznych nieudanych przypadków przekładu: (15) Anis wiſʒạ ſawạ Norạ iſchpilde ant manes – Sie haben jren mut mit einander an mir geklet – Aperuerunt super me ora sua (hiob XVi 10). Jonas Palionis nieprzypadkowo poprawił w swoim komentarzu dość niezrozumiałe tłumaczenie tego frazemu predykatywnego przez Bretkego w B RR 14, podając: (16) Jie visą savo apmaudą išgiežė ant manęs, por. lit. apmaudą giežti ant ko, kam ‘złościć się; wyładować swoją złość na kimś. współczesny język niemiecki. sein Mütchen an j-m kühlen oznacza ‘wyładować na kimś swój zuchwały (zły) humor, (swoją złość)’. u Lutra występuje jeszcze niezdeminutywizowane Mut, ale używa on już także mütlein, por. Lsr iii 664 (więcej na ten temat zob.: eckert 2004). b) należy liczyć się z tym, że wyrażenie w pierwowzorze, tj. u Lutra, różni się od współczesnego języka niemieckiego i odpowiednio do tego należy oceniać ekwiwalent tłumaczeniowy u Bretkego. Pouczające pod tym względem są następujące przykłady: (17) ...wadinamas Hiobas, tas buwa praſtas ir geras [teiſus] Diewobiạns ir pikta wengịs – der hies Hiob, Derſelb war ſchlecht vnd recht, Gottfrchtig, vnd meidet das bſe – ...nomine Job, et erat vir ille simplex et rectus ac timens Deum et recedens a malo (hiob i 1); Diewo bijans ir (18) Er ne daboieisi mana Tarno Hiobo? Neſa nera iem ligaus Sʒemeie, praſtas ir geras /teiſus/, pikta wengịs – Czy nie zwróciłeś uwagi na mojego sługę Hioba? Albowiem nie ma mu równego Zur Phraseologie in der bibel des johann bretke 17straipsniai / articles na ziemi, prosty i prawy, bogobojny... – Numquid considerasti servum meum Iob, quod non sit ei similis in terra, homo simplex et rectus ac timens Deum et recedens a malo (hiob i 8). Rymowana formuła parzysta schlecht und recht jest znana już w średnio-wysoko-niemieckim, a Luter używa jej wielokrotnie w przekładzie Biblii; poza przytoczonymi wyżej miejscami także w 2 sam XV 3 oraz w Psalmie XXV 21. Odnośnie do ostatniego z wymienionych miejsc por. : (18a) Praſtibe ir teiſibe [tai] teiſſaugoia mane, neſa esch tawẹs laukiu – Schlecht vnd recht das behtete mich, Denn ich harre dein (te 84–85)3 . Wyrażenie w języku wczesno-wysoko-niemieckim schlecht vnd recht miało znaczenie „prosty (= nieskomplikowany) i właściwy”, por. Lsr iii 853. Dopiero po Lutrze znaczenie to coraz bardziej zmieniało się na negatywne, por. dzisiejsze schlecht und recht „z trudem, w sposób niedoskonały”; mehr schlecht als recht „tak dobrze, jak to możliwe, lecz niedoskonale” (Mdi 415). Bretke przekłada schlecht (=schlicht) überzeugend za pomocą prawdopodobnie zapożyczonego z języków słowiańskich prastas, które mogło mieć również znaczenie „prosty” (obok już bardziej negatywnego „ubogi, mizerny”), por. Skardžius (1931: 176). Dla drugiego komponentu pary używa geras lub teisus, które między innymi ma również znaczenie „uczciwy, prawy”. W Biblii Quandta dla tej formy bliźniaczej w obu miejscach tekstu występuje wiernas ir teisus, przy czym wiernas jest z kolei slawizmem, który miał znaczenie „wierny, pobożny, uczciwy”, por. Skardžius (1931: 236). c) Ścisła zależność tłumacza od Vorlage rodzi wreszcie pytanie o zapożyczenie, w przypadku frazeologii przede wszystkim o zapożyczenie tłumaczeniowe (kalkowanie), które jednak często nie jest łatwe do rozstrzygnięcia. Można być może przyjąć, że w powyższych przypadkach, jak np. buną laikýti, šrdį láužti, a także w szeregu dalszych przykładów, mamy do czynienia z tego rodzaju kalkami. Jednoznacznie można określić częściowe lub hybrydowe zapożyczenia tłumaczeniowe, które charakteryzują się tym, że jeden komponent zostaje bezpośrednio przejęty (zapożyczony) z języka wyjściowego, podczas gdy drugi komponent (lub pozostałe komponenty) zostaje przetłumaczony, por.: (19) PONas uſʒu ius Baiụ muſch [kariaus] – Der HERR wird fur euch ſtreiten . . . – Dominus pugnabit pro vobis (2 Mose XiV 14). Dla streiten Bretke używa baju mušti, przy czym wyrażenie to wywodzi się ze wschodniosłowiańskiego *bojь biti „stoczyć bitwę”. Lit. mušti jest bojus „spór, bitwa” zostało bezpośrednio zapożyczone do języka litewskiego, a Übersetzung von ostsl. biti, während bojь (poln. boj, weißruss., russ. boj) als bajus, mianowicie, jak wynika ze świadectwa słów. 3 dieses werk ist mir erst kurz vor fertigstellung des vorliegenden artikels zugänglich ge- 24 acta Linguistica rainer eckert Lithuanica LXIV–LXV (51b) aß jus ißweſſu... émę...kur pien’s bey meddus ſklyſta (2 Mose iii 17); (51c) Jis ne mattys ſtrowês, ney páuppes, meddumi ir ſwieſtu tékancʒes (hiob XX 17); Kazys Grigas w swojej monografii Литовские пословицы (1987: 77–95) omawia litewskie przysłowie Kur mūsų nėra, veršiai midų geria (dosłownie: ‘gdzie nas nie ma, cielęta piją miód pitny’; sens: ‘gdzie nas nie ma, jest bardzo dobrze’) oraz jego liczne warianty. Przy tym pobieżnie omawia biblijne wyrażenia typu „mleko i miód” i łączy je z litewskim przysłowiem Kur mūsų nėra, ten ir upės pienu plaukia. Podkreśla jednak, że to ostatnie używane jest ironicznie, co w żadnym razie nie dotyczy wyrażeń biblijnych; mimo to wpływ wyrażenia biblijnego jest oczywisty. Szczególnie interesujące jest jednak to, że Grigas, powołując się na mój pierwszy artykuł dotyczący frazeologii historycznej języków bałtyckich i słowiańskich (zob. Eckert 1968: 79–81), zakłada dla tych języków istnienie starego wyrażenia „pić miód i piwo”, wobec którego wspomniane wyżej litewskie przysłowie jest bardziej szczegółowe i młodsze. Moim zdaniem obok biblijnego (starotestamentowego i być może związanego z hebrajską tradycją folklorystyczną) wyrażenia „mleko i miód” względnie „miód i wino” istnieje w językach bałtyckich i słowiańskich całkowicie odrębne od niego wyrażenie „miód i piwo” (bałt. wsch. medus & alus; prasłow. medъ & olъ), które wywodzi się z powiązania (i opozycji) określeń dawnego odurzającego napoju słodkiego i gorzkiego. Mamy tu, pod względem treści, dość podobne zwroty, które jednak wywodzą się z całkowicie odmiennych tradycji i związanych z nimi kultur. 4. Przy ustalaniu frazemów pomocnych jest kilka poświadczeń z jednego zabytku językowego lub kilka poświadczeń z różnych zabytków językowych tej samej epoki. Przykładem tego jest utarte porównanie (lub frazem komparatywny) „a jest biały jak śnieg”: (52) Ir io Weidas buwa kaip Sʒiebai, ir io Rubas baltas kaip Sniegas – Vnd ſeine geſtalt war wie der bliꜩ, vnd ſein Kleid weis als der schnee – Erat autem aspectus eius sicut fulgur, et vestimentum eius candidum sicut nix (Mt XXViii 3). Z Postylli Bretkego z 1599 roku (II 399) znane jest, według Klementiny Vosylytė (LkPŽ 250), następujące poświadczenie (w pisowni dostosowanej już do dzisiejszej normy): (53) I szata jego biała jak śniegi . W przekładzie Biblii Samuela Boguslava Chylińskiego to samo miejsce brzmi: (54) Rūbai jo balti kaipo sniegas (według LkŽ XIII 250 również w pisowni dostosowanej). Zur Phraseologie in der bibel des johann bretke 25straipsniai / articles W odniesieniu do kilku przysłów i dwóch formuł powitalnych w tym ostatnim rozdziale chciałbym przedstawić kilka uwag na temat frazeotekstemiki, a mianowicie jej ważnego obszaru — paremii, czyli przysłów. 1. Zatrzymajmy się najpierw przy niemieckim przysłowiu Wer andern eine Grube gräbt, fällt selbst hinein, którego źródłem, według „Leksykonu przysłów” Horsta i Annelies Beyerów (1987: 232), są Księgi Salomona. tam czytamy: to puls (ateis) – Kto kopie dół, sam w (55) Kaſsạsis důbẹ, ịpuls. Ir kas raicʒoij (?) [anstelle von ausgestrichenem ritta] akmeni, ant niego wpadnie, a kto toczy kamień, na tego on spadnie – Qui fodit foveam, incidet in eam; et, qui volvit lapidem, revertetur ad eum (spr sal XXVi 27) oraz (56) O oszuku, głupi, sam w siebie uderzasz. Ir ardantị tworạ, kirmis (ſʒaltis, ingels) ịkạs – Ale kto kopie dół, sam w niego wpadnie, a kto rozwala ogrodzenie, tego ukąsi wąż (Pred X 8). oba miejsca poświadczające zawierają ponadto za każdym razem synonimiczne przysłowie. Można prawdopodobnie dodać sens interesującego nas obrazowego innego [wyrażenia]’. sprichwortes wie folgend wiedergeben: ‘ein ungemach erleidet der selbst, der es einem Istnieje związek między frazeotekstami a frazemami, polegający przede wszystkim na tym, że niemało frazemów składa się z części (segmentów) frazeotekstów, tzn. jedną z dróg powstawania frazemów jest usamodzielnienie się części frazeotekstów. Por. w związku z tym: (57) Jus uſʒpůlat Sÿratạ, ir kaſsat Artimoiui iuſụ Důbẹ – (1545) Napadacie na ubogą sierotę i kopiecie dół pod waszym bliźnim – Super pupillum irruitis et subvertere nitimini amicum vestrum (hiob Vi 27). prawdopodobnie i tutaj Bretke odwołuje się do wydania Lutra z 1545 roku; gdyż wydanie z 1524 roku zawiera nieco inne brzmienie: yhr fallet vber eynen armen wayſen, vnd rottet ewern nehiſten aus . 2. także przysłowia często wykazują warianty, por.: (58) Ne wienas bernas ne gal dwiem ponam ſluſʒiti – Kein Hausknecht kan ʒweien Herrn die- (59) Newienas negal dwiem Ponam ſluſʒiti – NIemand kan ʒweien Herrn dienen (Mt Vi 24). zacytowane właśnie przysłowie wykazuje już przez nen – Nemo servus potest duobus dominis servire (Lk XVi 13) und pominięcie bernas silniejsze Verallgemeinerung auf. 3. chociaż poniższe przykłady częściowo znacznie się od siebie różnią, to jednak zapewne należy je ujmować jako warianty jednego frazeotekstemu (tutaj przysłowia): dla kompletności na samym końcu przytaczam jeszcze dwa 26 rainer eckert acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV (60) Bet Jeſus biloio iemus. Nera Prarakas be cʒeſties, tiktai Tiewiſchkioia ir namie prieg ſawu iụ – Jheſus jednak rzekł do nich: Żaden prorok nie znajduje mniejszego uznania niż w swojej ojczyźnie i w swoim domu – Et dicebat eis Jesus: “Non est propheta sine honore nisi in patria sua et in cognotione sua et in domo sua” (Mk Vi 4). (61) Prarakas niekur ne tur maſʒeſnios garbes, net Tiewiſchkioia sawa, ir sawa Namůsụ – (1546) Żaden prorok nie znajduje mniejszego uznania niż w swojej ojczyźnie i w swoim domu (Mt Xiii 57). również tutaj wydanie Lutra różni się od wydania z 1522 roku: Eyn prophet gillt nyrgend weniger denn da heym vnd bey den ſeynen . (62) Ne wienas prarakas (wiens praraks) prijimtas ira tewiſchkiej ſawa – Żaden prorok nie jest mile widziany w swojej ojczyźnie (Łk iV 24). (63) Nesa ghis pats Jeſus liudija, Jog Prarakas ſawo tiewiſchkeie garbes ne tur – Albowiem sam Jezus poświadczył, że prorok w swojej ojczyźnie nie ma czci (J 4,44). Rozumie się, że w tłumaczeniu Biblii Bretkego występuje znacznie więcej przysłów i że tutaj można było omówić jedynie kilka przykładowych. W ogóle można stwierdzić, że zasób przysłów współczesnych języków europejskich został w znacznym stopniu ukształtowany przez parem ie, które już występują w Biblii. frazeotekstemy o funkcji apelatywnej (tutaj: formuły pozdrowieniowe): (64) Giwenk ſu Diewu [ſweikas]! – Bądź zdrów! (Dz XXiii 30). tutaj konieczne jest uwzględnienie większego kontekstu: chodzi o list, który dowódca napisał do Klaudiusza Lysiasa, cytowany w tym 23. rozdziale, a na jego końcu znajduje się wspomniana formuła pozdrowieniowa. dołączone alternatywnie pozdrowienie (Sveikas!) nie pozostawia żadnych wątpliwości, że Giwenk su Diewu! (dosłownie: ‘Żyj z Bogiem!’) jest formułą pozdrowienia. w skróconej formie ta formuła pozdrowienia występuje jeszcze w następującym przykładzie: (65) su diewu (!) – Miejcie się dobrze! – ...powstrzymywać się od ofiar składanych bożkom, od krwi, od tego, co uduszone, i od rozpusty; jeśli będziecie się od tego strzec, dobrze uczynicie. Bądźcie zdrowi (Dz 15,29). Dla rozszerzonego kontekstu przytaczam tekst według wydania Lutra z 1546 roku: Abyście powstrzymywali się od ofiar składanych bożkom i od krwi, i od tego, co uduszone, i od rozpusty; jeśli będziecie się od tego powstrzymywać, natürlich ließen sich auch für diesen typ von Phraseotextemen weitere beidobrze uczynicie. Miejcie się dobrze. przytaczać gry. z przedstawionego wynika, że w pełnym przekładzie Biblii autorstwa Johanna Bretkego na język starolitewski znalazło odzwierciedlenie całe bogactwo i wielka różnorodność jednostek frazeologicznych zawartych w Piśmie Świętym. dotyczy to różnych kategorii jednostek frazeologicznych, począwszy od minimalnych frazemów Zur Phraseologie in der bibel des johann bretke 27straipsniai / articles typu alit. po akim, poprzez różne klasy frazemów (takie jak frazemy rzeczownikowe, frazemy werbalne, frazemy predykatywne, frazemy adwerbialne itd.), aż po szczególne typy, takie jak formuły parzyste, porównania stałe, schematy frazeologiczne, figurae etymologicae, a wreszcie różne typy frazeotekstemów (przysłowia, formuły powitalne). znaczną część badań zajmują wywody dotyczące oddawania występujących u M. Lutra zwrotów idiomatycznych i ich przekładów dokonanych przez Bretkego, które, z wyjątkiem nielicznych przypadków, można uznać za udane. szczegółowo omówiono problematykę kalkowania. szczególną uwagę poświęcono problemom wariantów frazeologicznych oraz różnym stopniom idiomatyczności analizowanych zwrotów. niektóre z wymienionych problemów (tak więc stosunek wczesno-wysoko-niemieckiego fur ‘vor’ i starolitewskiego Po akim sowie die Äquivalente für frühneuhochdeutsches seinen Mut /Mütlein/ an j-m (ab)kühlen in der bretke-bibel sowie in weiteren altlitauischen denkmälern und im modernen Litauischen) wurden in meinem aufsatz Phrase and Idiom in Bretke’s Old Lithuanian Bible weiter untersucht und beschrieben. Podsumowując, chciałbym stwierdzić tylko jedno: idealnym rozwiązaniem byłoby, gdyby udało się sporządzić dla każdego pojedynczego frazemu i frazeotekstu z Biblii zwięzły opis monograficzny, z uwzględnieniem języka wyjściowego (Biblii Lutra, ale także jej źródeł w języku łacińskim, greckim i hebrajskim) oraz języka docelowego (staro-litewskiego z ostatniej tercji XVI w.). Byłaby to pod każdym względem satysfakcjonująca podstawa diachronicznych badań frazeologii języka litewskiego. LIterAtur beyer horst, beyer annelies 1987: Sprichwörterlexikon . Leipzig: bibliographisches institut. burger harald, buhofer annelies, sialm ambros 1982: Handbuch der Phraseologie. berlin, new york: de gruyter. eckert rainer 1968: Minimale textfragmente im slawischen und ihre entsprechungen im baltischen. – Baltistica 4(1), 79–81. Eckert Rainer 1987: Marcin Luter i wczesne piśmiennictwo bałtyckie. – Polata kъnigopisьnaja s (Priloženije early protestantism in eastern europe, red. Veronica du feu) 16, 6–25. eckert rainer 1991: Studien zur historischen Phraseologie der slawischen Sprachen (unter Uwzględnienie języka bałtyckiego) (Slawistische Beiträge 281). Monachium: Verlag Otto Sagner. 28 rainer eckert acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV eckert rainer 2004: Fraza i idiom w starolitewskiej Biblii Bretkego. – Studia z zakresu językoznawstwa bałtyckiego i indoeuropejskiego. Ku czci Williama R. Schmalstiega, red. Philip Baldi, Pietro u. Dini. Amsterdam/Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 51–62. Eckert Rainer, Günther Kurt 1992: Frazeologia języka rosyjskiego. Lipsk–Berlin–Monachium–Wiedeń–Zurych–Nowy Jork: Langenscheidt Verlag Enzyklopädie. Frazeologia a religia (Problemy frazeologii europejskiej 2), pod red. andrzeja M. Lewickiego i wojciecha chlebdy. Warszawa: energeia, 1997. fŽ – Słownik frazeologiczny, red. jonas Paulauskas. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, gelumbeckaitė jolanta 2002: Składnia 2001. przypadków i konstrukcji przyimkowych w Ewangelii według Łukasza Biblii Jonasa Bretkūnasa (Opera linguistica Lituanica 1). Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. grigas kazys 1987: Przysłowia litewskie . Wilno: Vaga. gsbM – Historyczny słownik języka białoruskiego, red. А. И. Жураскi, wyd. 2, Mińsk: Nauka i technika, 1983. hdgfu – spalding keith. Historyczny słownik niemieckiego użycia przenośnego 3, 5. oxford: blackwell, 1974, 1991. Ldw i–iV – kurschat alexander. Słownik litewsko-niemiecki 1–4. Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 1968–1973. Lew I–II – Fraenkel Ernst. Litewski słownik etymologiczny 1–2. Heidelberg: Vandenhoeck & Ruprecht, 1962–1965. LkfŽ – Paulauskas Jonas. Słownik frazeologii języka litewskiego. Kowno: Šviesa, 1977. LkPŽ – Vosylytė Klementina. Słownik porównań języka litewskiego. Wilno: Mokslas, LkŽ 1985 . – Słownik języka litewskiego 1–2, Wilno: Mintis, 1968–1969; 3–6, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956–1962; 7–9, Wilno: Mintis, 1966–1973; 10–15, Wilno: Mokslas, 1976–1991; 16–17, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995–1996; 18–20, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1997–2002. LSr I–IV – Röhrich Lutz. Leksykon utartych wyrażeń 1–4. Fryburg– Bazylea–Wiedeń: Herder Verlag, 1973. Mdi – Wolf Friedrich. Współczesna idiomatyka niemiecka. Monachium: Max Hueber Verlag, 1976 . nVbs – Nova vulgata Bibliorum sacrorum editio. Rzym: Libreria editrice Vaticana, 1979. Zur Phraseologie in der bibel des johann bretke 29straipsniai / artykuły skardžius Pranas 1931: słowa zapożyczone z języków słowiańskich w języku starolitewskim. – Tauta ir žodis srng – Słownik rosyjskich gwar ludowych, red. Ф. П. Филин, 7, 3–249. wyd. 3. Leningrad: te – Edycja krytyczna tekstu tłumaczenia Psałterza na język litewski Н аука , 1968. autorstwa Johannesa Bretkego, pastora w Labiau i Królewcu I. Pr., na podstawie rękopisu z roku 1580 oraz zrewidowanej wersji tego Psałterza autorstwa Johannesa Rehsy, pastora w Królewcu I. Pr., na podstawie druku z roku 1625, wraz z tłumaczeniem Psałterza na język niemiecki autorstwa Marcina Lutra według wydania z roku 1545, przy współpracy Friedemanna Klugego, ze wstępem i pod redakcją Friedricha Scholza, biblia slavica, pod redakcją Hansa Rothego i Friedricha Scholza, przy współpracy Christiana Hannicka i Ludgera Udolpha, seria Vi: supplementum: biblia Lithuanica, seria 2: tomy edycji, tom 6, Paderborn, Monachium, Wiedeń, Zurych: Ferdinand Schöningh, 2002. walde alois 1910: Łaciński słownik etymologiczny, wydanie 2. Heidelberg: Carl Winter Verlag. ww – Słowa i wyrażenia. Słownik użycia języka niemieckiego, hsrg. autorstwa Erharda Agricoliego przy współudziale Herberta Görnera i Ruth Küfner. Lipsk: Bibliographisches Institut, 1975. Бирих Александр, Мокиенко Валерий, Степанова Людмила 1998: Словарь русской фразеологии. Историко-этимологический справочник. Под ред. В. М. Мокиенко, Санкт-Петербург: Фолио-Пресс. Гак Владимир 1996: Специфика библейских фразеологизмов в русском языке. – Frazeologia a religia. Tezy referatów międzynarodowego sympozjuma naukowego. Opole, 4–6 września 1996 r., 10. ŹRÓDŁA I. Ze Starego Testamentu do swoich badań wykorzystałem tylko części, mianowicie te, które zawarte są w wydaniu J. Palionisa i J. Žukauskaitė Jonas Bretkūnas. Rinktiniai raštai (w skrócie: b, rr), Wilno 1983: 33–312. Uwzględniono również odpowiadającą im część komentarzową (s. 332–359). II. Nowy Testament przekładu Biblii Bretkūnasa mogłem opracować na podstawie jeszcze nieopublikowanego tomu wydania 7 (w skrócie: range ed). W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować prof. dr. Jochenowi D. Range za jego uprzejmą zgodę na udostępnienie mi tego tomu na pewien czas. Chodzi o wydanie: Navias Testamentas Ing Lietuwischka Lieszuwi perraschitas per Jana Bretkuna Labguwos plebona 1580. Nowy Testament przetłumaczony na język litewski przez Johanna Bretkego, pastora w Labiau, 1580. edycja rękopisu, t. 7 i 8, 30 rainer eckert acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV Labiau i. Pr. 1580. t. 7: Ewangelie i Dzieje Apostolskie. opracowane przez Jochen D. Range. ferdinand schöningh Paderborn-Monachium–Wiedeń–Zurych oraz o zeszyt dodatkowy do t. 7: uwagi i objaśnienia (s. 520–544) opracowane przez Joachena D. Range’a. iii. jako podstawę luterańską wykorzystałem następujące dzieło: Dzieła dra Marcina Lutra . Krytyczne wydanie całościowe. Biblia niemiecka 1522–1546. t. 1 – Weimar, 1906; t. 2 – Weimar, 1909; t. 6 – Weimar, 1929; t. 8 – Weimar, 1954; t. 10, część 1 – Weimar, 1956; t. 10, część 2 – Weimar, 1957; t. 11, część 2 – Weimar, 1960. [b.d.] Biblię Quandta cytuję według: Biblia Tai esti Wissas Szwentas Raßtas Seno ir Naujo Testamento, karalauczuje, 1736. [Uwaga autora: niniejszy artykuł przedstawia referat, który wygłosiłem 27.09.2002 na międzynarodowej konferencji „400 lat litewskiej Biblii: aspekty filologiczne i teologiczne badań nad przekładem Bretkego”. Wspomniana konferencja została zorganizowana w dniach 26–29 września 2002 roku na Uniwersytecie Ernsta Moritza Arndta w Greifswaldzie przez prof. dr. Joachena D. Rangego. ponieważ do chwili obecnej (08.04.2011) materiały tej konferencji nie ukazały się, jestem zmuszony tą drogą zrealizować publikację mojej pracy. – R. E. . streszczenie celem artykułu jest omówienie frazeologizmów w przekładzie Biblii autorstwa dėl jono bretkūno biblijos frazeologijos Jonasa Bretkūnasa. W tym przekładzie występuje wiele elementów złożonych, idiomów i frazemów. W artykule wyróżnia się dwie kategorie: elementy oparte na idiomach biblijnych oraz elementy, które opierają się na określonych sytuacjach. W artykule przedstawiono wiele przykładów pokazujących, że w przekładzie Bretkūnasa konstrukcja przyimkowa może odpowiadać jednemu słowu w Biblii Lutra. Z materiału przedstawionego w artykule wynika, jak frazeologizmy różnią się między sobą i jak są wyrażane. W artykule wspomina się również o frazeologizmach pełniących funkcję zdania, takich jak formuły powitania, np. : W Biblii Lutra napisano: Gehab dich wol! : st. lit. Żyj z Bogiem! (pozdrawiam) : łac. Valete! (Dz 15,29). Ważne byłoby przygotowanie krótkiego opisu wyrażania każdej frazemy biblijnej w obu językach – zarówno źródłowym, jak i docelowym – z omówieniem wariantów oraz ich specyficznych cech semantycznych. Poddano 8 kwietnia 2011 r. rainer eckert Murtzaner Ring 16, D-12681 Berlin, Niemcy [email protected]