Berufsnamen im Preußisch–litauischen

48 acta Linguistica Lithuanica LXVI Słowa kluczowe: onomastyka, nazwy zawodowe, Litwa Pruska. słowa kluczowe: nazwisko zawodowe, Prusy Książęce, onomastyka. christiane schiLLer humboldt-universität zu berlin Kierunki badań naukowych: leksykografia prusko-litewska, onomastyka, bałtycko-niemieckie stosunki językowe, literackie i kulturowe. Nazwy zawodowe w języku prusko-litewskim oraz imiona i nazwiska związane z wykonywanym zawodem Adnotacja W centrum artykułu znajdują się nazwy zawodowe jako klasa nazw, która w litewskich badaniach onomastycznych, w odróżnieniu na przykład od badań niemieckojęzycznych i anglojęzycznych, dotychczas nie była wyodrębniana jako samodzielna klasa nazw. Na podstawie źródła pochodzenia prusko-litewskiego z XVIII wieku zebrano wszystkie nazwiska rodzinne, które można zaklasyfikować jako nazwy zawodowe, i sklasyfikowano je według zasad derywacyjno-morfologicznych oraz semantycznych. Ponadto ustalono frekwencję poszczególnych nazw zawodowych i ich derywatów, co umożliwia sformułowanie wniosków dotyczących rozpowszechnienia poszczególnych dziedzin zawodowych w obrębie wspólnoty litewskojęzycznej. Na zakończenie omówiono problemy związane z klasyfikacją nazw zawodowych. adnotacja: niniejszy artykuł koncentruje się na nazwiskach zawodowych. w przeciwieństwie do badań niemieckich i angielskich dotychczasowa onomastyka litewska nie poświęcała uwagi nazwiskom zawodowym jako odrębnej klasie nazw. podstawą przedstawionych tu wyników badań jest litewsko-pruskie źródło z początku XVIII wieku. ze źródła tego wyekscerpowano wszystkie nazwiska zawodowe i sklasyfikowano je według zasad derywacyjno-morfologicznych i semantycznych. ponadto ustalono częstość występowania niektórych nazwisk zawodowych i ich derywatów, co dostarcza informacji o rozmieszczeniu niektórych zawodów w społeczności litewskojęzycznej. na końcu artykułu omówiono problemy związane z klasyfikowaniem nazwisk zawodowych. berufsnamen im Preußisch-litauischen 49Artykuły / articles Nazwy zawodowe były dotychczas w litewskiej onomastyce przedmiotem niewielu badań naukowych. wynika to między innymi z tego, że w odróżnieniu od onomastyki niemieckojęzycznej1 nie są tutaj wyszczególniane jako samodzielna klasa nazwisk, lecz przyporządkowuje się je do klasy przezwisk.2 Dla obszaru językowego Wielkiego Księstwa Litewskiego istotne są wyłącznie prace Zigm as a Zinkevičiusa (1977: 59–62) oraz (2008: 539–548). W tym kontekście w odniesieniu do Litwy Pruskiej należy wymienić studium Asty Urbonavičiūtė (2005). W ramach niniejszego artykułu analizowana jest klasa bezpośrednich nazwisk zawodowych Litwy Pruskiej. Do bezpośrednich nazwisk zawodowych zalicza się zarówno nazwiska odnoszące się do głównego źródła utrzymania, jak i do działalności dodatkowej, lich aus beinamen gebildeten familiennamen verstanden, die sich sowohl auf die pozycji społecznej lub urzędów sprawowanych przez nosicieli nazwisk (Kunze 1998: 107). Od pośrednich nazwisk zawodowych różnią się one niemetonimicznym sposobem użycia.3 Podstawę źródłową niniejszego studium stanowi wydany przez Horsta Kenkela w 1972 roku Wykaz chłopów urzędowych i Kölmerów w północnych Prusach Wschodnich około 1736 roku (dalej cytowany jako K), z którego przeanalizowano rejestry III „Litwini” (K 249–273) oraz IV „Kölmerowie i dziedzicznie wolni” (K 273–282). Wykaz ten obejmuje dla uwzględnionego okresu całość historycznego zasobu nazwisk rodzinnych na Litwie Pruskiej. Z uwagi na fakt, że w XVIII wieku proces kształtowania się nazwisk rodzinnych nie był jeszcze zakończony, wynika z tego konkretny związek z wykonywaniem zawodu lub działalnością poszczególnych nosicieli nazwisk bądź ich bezpośrednich przodków. w związku z tym ustalone nazwiska mogą dostarczyć informacji o dziedzinach zawodowych faktycznie wykonywanych przez Litwinów. w przeciwieństwie do niemieckich nazwisk, wśród których bezpośrednie nazwiska zawodowe należą w ogóle do najczęstszych nazwisk,4 w Preu1 w niemieckojęzycznej onomastyce nazwiska dzieli się zazwyczaj na pięć klas: nazwiska od imion, nazwiska według pochodzenia, nazwiska według miejsca zamieszkania, nazwiska według zawodu, urzędu i stanu oraz nazwiska od przezwisk, por. Fleischer (1968: 98–120), Kunze (1998: 63), Kohlheim/Kohlheim (2008: 21–40) i in. 2 tak czyni Zigmas Zinkevičius (2008), który, jak wynika ze spisu treści (s.10), nazwiska zawodowe (asmenvardžiai, susiję su žmogaus amatu) omawia w ramach III. przezwisk (Pravardynas). Aleksandras Vanagas (1999: 470 i n.) całkowicie rezygnuje w swojej klasyfikacji litewskich nazwisk z wyodrębnienia nazwisk zawodowych. 3 w przypadku pośrednich nazwisk zawodowych osoby nazywa się według narzędzi, produktów, ubiorów roboczych i podobnych przedmiotów typowych dla ich zawodu. nazwane, np. Mehlhose w odniesieniu do piekarza lub Kupfer w odniesieniu do kowala. pośrednie nazwiska zawodowe zajmują pozycję pośrednią między nazwiskami zawodowymi a przezwiskami, ponieważ odnoszą się do zawodu jedynie w sposób metonimiczny. Kunze (1998: 137). 4 pozycje 1–14 najczęstszych niemieckich nazwisk zajmują bezpośrednie nazwy zawodowe, por. Müller, Schmidt, Schneider, Fischer, Weber, Meyer, Wagner, Becker, Schulz, Hoffmann, Schäfer, Bauer, Koch, Richter. Dopiero na pozycji 15 pojawia się przydomek Klein. Źródło: topnames 5000. 50 acta christiane schiLLer Linguistica Lithuanica LXVI W Litwie bezpośrednie nazwy zawodowe pochodzenia litewskiego pozostają w bezpośredniej konkurencji z patronimikami i przydomkami. Różnice te wyjaśniają się przede wszystkim odmienną genezą obu systemów nazwisk. System niemieckich nazwisk został ukształtowany zasadniczo w kontekście średniowiecznych miast, w których ze względu na stosunkowo wysoką gęstość zaludnienia i osadnictwo związane z wykonywanym zawodem właśnie zawód nadawał się jako motyw nazwotwórczy. W przeciwieństwie do tego na Litwie Pruskiej przeważały niewielkie struktury osadnicze o słabo rozwiniętym podziale pracy (a co za tym idzie – o mało zróżnicowanej strukturze zawodowej), w których kształtowanie się nazwisk opierało się przede wszystkim na wzorcach patronimicznych, tj. bazujących na imionach używanych w mowie, oraz na wzorcach bazujących na przezwiskach. Jedyny wyjątek stanowi nazwisko Kalwis, któremu poświęcona będzie uwaga w dalszej części. W związku z prezentacją form imiennych w korpusie należy uwzględnić, że zapisu z reguły dokonywali Niemcy. W związku z tym należy przyjąć, że litewskie imiona i nazwiska odtwarzano niedokładnie, tj. wurde, bei denen die kenntnis des Litauischen nicht zwangsläufig vorausgesetzt niezgodnie z ich rzeczywistym brzmieniem. Ponadto należy uwzględnić aspekty integracji litewskiego zasobu imiennego z niemieckim systemem językowym na płaszczyźnie fonetycznej i morfologicznej. Litewskie formy imienne z Prus są tutaj przytaczane w oryginalnej pisowni; litewski materiał porównawczy – w ortografii języka standardowego. Wariacje wynikające ze współczesnego im kontekstu zapisu nie będą komentowane. 1 . NAZWISKA ZAWODOWE W ASPEKCIE MORFOLOGII DERYWACYJNEJ I GENETYCZNYM Nazwy zawodowe można na podstawie leżących u ich podstaw apelatywów podzielić w aspekcie morfologii derywacyjnej na proste, derywaty i złożenia. 1 .1 . Wyrazy proste Jako wyrazy proste traktuje się w tym miejscu wszystkie oryginalnie litewskie leksemy, których synchronicznie, w odniesieniu do analizowanego okresu (XVII/XVIII wiek), berufsnamen im Preußisch-litauischen 51straipsniai / articles nie można analizować ani jako derywatów, ani jako złożeń. Zgodnie z tą definicją jedynymi wyrazami prostymi w korpusie mogą być formy nazwisk oparte na nazwie zawodu kálvis5 ‘kowal’: Kalwis (K 53, k 140), Kalwies (K 20, k 32, k 35 i in.), Calwis (K 131) lub Calwies (K 35).6 Fakt ten wskazuje na znaczny wiek tej formacji, która jest wyrazem najwcześniejszego podziału pracy. Wyjątkowe znaczenie tego pola zawodowego dokumentuje wysoka frekwencja bezpośrednich nazw zawodowych o znaczeniu ‘kowal’ we wszystkich językach europejskich.7 1.2. Derywaty Język litewski tworzy za pomocą afiksów derywacyjnych -ius i -ininkas (-inykas) nomina agentis. Jako podstawy derywacyjne służą one, wraz z oznaczeniem narzędzia lub produktu, nazwom zawodowym, z których mogą powstawać bezpośrednie nazwiska zawodowe. 1.2.1. -ius8. tworzenie nazw zawodów za pomocą afiksu derywacyjnego -ius jest złożone i oprócz sufiksacji obejmuje zwykle także metatonię w rdzeniu, por. puõdžius od púodas (stundžia 2009: 127). nazwy zawodów wywodzące się od nazw zawodów tego typu są w niniejszym korpusie częste. podstawą derywacyjną odpowiedniego apelatywu może być zarówno wyraz rodzimy, jak w Bal(l)nus (K 30 i in.) od lit. banius ‘rymarz’ (por. lit. bálnas ‘siodło’), Girnus (K 20 i in.) od lit. ginius ‘kamieniarz młyński’ (por. lit. grnos ‘kamienie młyńskie’), Dirszus (K 32 i in.) od lit. dižius ‘rymarz’ (por. lit. dižas ‘rzemień’), jak i wyraz zapożyczony, jak w Bludszus (K 84 i in.) od lit. blidžius ‘garncarz wyrabiający miski’ (por. lit. blidas ‘miska’ z rusk. блюда), Kubillus (K 95) od lit. kublius ‘bednarz’ (por. lit. kù bi las ‘dzieża’ od st.-wys.-niem. kubilo, śr.-wys.-niem. kübel). palatalność spółgłoski poprzedzającej końcówkę fleksyjną pozostaje w badanych nazwiskach z reguły nieoznaczona. 5 wszystkie litewskie formy referencyjne języka standardowego cytowane są według Lkže. 6 zarówno Pranas skardžius (1943 [1996]: 379), jak i Lkg i (§ 530) analizują kálvis jako derywat od czasownika kálti z sufiksem -vis (skardžius -vja-). interpretacja ta z perspektywy diachronicznej ma niewątpliwie swoje uzasadnienie, nie odpowiada jednak stanowi synchronicznemu, ponieważ sufiks -vis już od dawna nie był produktywny i w związku z tym w badanym okresie nie 7 odpowiedni mehr zur bildung von nomina agentis und damit zur bildung von berufsnamen verwendet wurde. przegląd przedstawia kunze (1998: 117). 8 na temat tego typu słowotwórczego zob. Skardžius (1943 [1996]: 78). 52 Acta christiane schiLLer Linguistica Lithuanica LXVI 1.2.2. -ininkas9. Apelatywy z również współcześnie produktywnym w litewskim języku standardowym sufiksem -ininkas stanowią podstawę dla wielości dalszych nazw zawodów. Także w tym przypadku podstawę słowotwórczą, obok odpowiednich wyrazów rodzimych, jak w Drawenings (K 100) od lit. draviniñkas ‘pszczelarz’ (por. lit. dravė wzgl. dravs ‘ul’, Laukenings (K 188) od lit. laukiniñkas ‘rolnik’ (por. lit. lakas ‘pole’) lub Szardinings (K 131) od lit. žadininkas ‘ogrodnik’ (por. lit. žadis ‘pastwisko dla koni’), mogą stanowić również zapożyczenia, jak w Kalkenings (K 116 i in.) od lit. kálkininkas ‘wypalacz wapna’ (por. lit. kálkis ‘wapno’ z dolnoniem. kalk10), Kragenings (K 122 i in.) od lit. krãgininkas ‘garncarz’ (por. lit. krãgas ‘dzban’ z dolnoniem. krōg) lub Mureningk (K 157) od lit. mūrininkas ‘murarz’ (por. lit. mras ‘mur’ ze średnio-wysoko-niem. mūr(e) wzgl. dolnoniem. mūre). Sufiks -iniñkas wykazuje w analizowanych nazwiskach typową dla niemieckiego redukcję samogłoski w sylabie nieakcentowanej, wskutek czego jest z reguły zapisywany jako -enings. niekiedy galima nustatyti profesijų pavadinimus, kilusius iš apeliatyvų, sudarytų iš kamieno, panaudojant abu afiksus, plg. Kurpenings (K 37), siejamas su liet. kùrpininkas ‘batsiuvys’, ir Kurpius (K 59 u. a.), siejamas su liet. kupius ‘batsiuvys’, arba Plitzus (K 90), siejamas su liet. plyčius ‘plytų gamintojas, plytininkas’, ir Plietenings (K 117), siejamas su liet. plytininkas ‘plytų gamintojas, plytininkas’. 1.2.3. -ėjas11. -ėjas yra dar vienas ir iki šiol produktyvus darybos afiksas, vartojamas agentiniams daiktavardžiams sudaryti. Čia darybos pagrindą sudaro veiksmažodžio būtojo laiko kamienas. Profesijų pavadinimai, kuriuos galima kildinti iš šiuo afiksu sudarytų profesijų įvardijimų, šiame korpuse vis dėlto beveik nepatvirtinami. Čia pavyko nustatyti tik vieną atitinkamą profesijos pavadinimą: Audeyus (K 14), siejamą su liet. audjas ‘audėjas’. Šis rezultatas iš esmės sutampa su Zinkevičiaus (2008: 539–548) duomenimis. oprócz Audėjas (541) przytacza on już tylko Kalėjas ‘kowal’ (543). Historycznie dobrze poświadczony temat u audėjus12 najwyraźniej podąża za wzorcem innych nazw zawodów na -ius. 1 .3 . kompozita Liczba bezpośrednich nazw zawodów, które można wyprowadzić od złożonego apelatywu, jest niewielka i odpowiada tym samym roli 9 przypisywanej temu typowi słowotwórczemu; zob. Skardžius (1943 [1996]: 140–148). 10 Wszystkie formy mhd. i mnd. są cytowane według eWd. 12 Kurschat (1876: 204). Lkže przytacza ponadto przykłady ze słowników Konstantinasa Sirvydasa i Christiana Gottlieba Mielckego. 11 zu diesem Wortbildungstyp s. skardžius (1943 [1996]: 83f.). berufsnamen im Preußisch-litauischen 53 straipsniai / articles kompozicija lietuvių žodžių daryboje. paminėtini būtų šis liet. šáltkalvis ‘kalvis, dirbantis šaltuoju būdu’, Kraule(y)dies (K 43 ir kt.) pagal liet. zusammenhang die aus den entsprechenden appellativa gebildeten familiennamen Rupkalwis (K 139 u. a.) zu lit. rùpkalvis ‘grobschmied’, Schaltkalwis (K 140) zu kraujaleids ‘kraujaleidys, gydytojas, nuleidžiantis kraują’ arba Bandszerus (K 142 ir kt.), tikriausiai pagal liet. bañdšėris ‘tarnas, prižiūrintis gyvulius’. taip pat Bandszerus atveju, jei aiškinimas kaip profesijos pavadinimo yra teisingas, galima daryti prielaidą, kad u kamieną paveikė kiti u kamieno profesijų pavadinimai. 1 .4 . Skoliniai atskirą tiesioginių profesijų pavadinimų klasę sudaro pavadinimai, kilę iš profesijų pavadinimų, pasiskolintų iš vokiečių arba slavų kalbų. atitinkami iš vokiečių kalbos pasiskolinti bendriniai žodžiai kildintini tiek iš (vidurio) aukštosios vokiečių, tiek iš (vidurio) žemosios vokiečių kalbos skolinių šaltinių, plg. Zimmermons (K 123) pagal liet. cmermonas < vid. vok. aukšt. vok. zimmerman, Beckeris (K 30) pagal liet. bekėris < vid. vok. aukšt. vok. arba vid. vok. žem. vok. becker, Schipporus (K 104) do lit. šporius < od śrdniem. schipper ‘żeglarz’. bezpośrednie nazwy zawodów oparte na apelatywach zapożyczonych ze słowiańskiego wywodzą się zarówno z wyrazów zapożyczonych z polskiego, jak i z białoruskiego, przy czym w poszczególnych przypadkach często nie da się ustalić dokładnego źródła, por. Kawohl (K 146 i in.) do lit. kavõlis ‘kowal’ od pol. kowal wzgl. białorus. каваль, Skam braks (K 31 i in.) do lit. skámbrakas ‘muzykant’ od pol. skomoroch lub Kaßemecks (K 90 i in.) do lit. kažemėkas ‘garbarz’ od białorus. кажемка. wśród słowiańskich zapożyczeń, jak pokazuje korpus Zinkevičiusa (2008: 539– 548), znajduje się szereg nazw zawodów na -orius, które wywodzą się z odpowiadających im białoruskich bądź polskich formacji na -арь lub -arz. nazwy zawodów tego typu były nie tylko wzorem dla tworzenia nazw zawodów w języku litewskim, jak na przykład w przypadku Stiglorus (K 97) lit. stikliõrius ‘szklarz’13, lecz ponadto zreanalizowany sufiks słowotwórczy -orius zastąpił wyraźnie oczekiwany z niemieckiego sufiks -eris (por. bar in Schipporus (K 104) zu lit. šporius auch das entsprechende, für entlehungen šiùsteris ‘szewc’) względnie -ėris (por. bkėris ‘piekarz’).14 13 Skardžius (1931 [1998]: 264) przyjmuje dla lit. stiklorius przekształcenie z białor. стекларь na podstawie lit. stklas ‘szkło’. 14 pośrednictwo słowiańskie, sugerowane przez sufiks -orius, początkowo nie jest prawdopodobne, ponieważ odpowiednie zapożyczone z niemczyzny określenie zawodu w języku pol. Szyper (Linde V 633) brzmi. 54 acta christiane schiLLer Linguistica Lithuanica LXVI 2. naMentyPen pod względem semantycznym już Zinkevičius (2008: 539–548), który przedstawia obszerną listę litewskich nazw zawodów, dokonał odpowiedniej klasyfikacji. Wyróżnia on cztery podklasy: 1. pozycja społeczna, 2. urząd, 3. rzemiosło, 4. wojsko. niniejszą podklasyfikację można rozszerzyć poprzez zróżnicowanie grup zawodowych w obrębie rzemiosła. w tym miejscu za podstawę należy przyjąć zmodyfikowaną wersję klasyfikacji przytoczonej przez Kunzego (1998: 107 i n.). oprócz bezpośrednich nazw zawodów wywodzących się z określeń zawodowych uwzględnia się, jeśli te ostatnie same nie są uchwytne, utworzone od nich derywaty patronimiczne.15 1. Rolnictwo — Laukenings (K 188) od lit. lit. žmininkas ‘rolnik’, Uckeninck (K 133) Waldund ‘(wielko-)rolnik’, Szardinings (K gospodarka stawowa, Bandszerus (K 142 i ‘parobek, który w gospodarstwach laukiniñkas ‘rolnik’, Szemenings (K 123) od od lit. ki nin kas ‘rolnik’ 18 131) od lit. žadininkas ‘ogrodnik’, in.) prawdopodobnie od lit. bañdšėris pierwotnych zajmuje się bydłem’, Kum(m)etz (K 154 i in.) od lit. kùmetis ‘komornik’, Bandszus (K 50) od lit. bandžius ‘pasterz’, 19 Klaptschus (K 30 i in.) od lit. klãpčius ‘parobek’, Almonaitis (K 72) Patr. od lit. almonas ‘dworzanin’20, Drawenings (K 100) od lit. draviniñkas ‘beutner’. 15 za krytyczny przegląd tego zestawienia i dalsze uwagi dziękuję pani Astie Urbonavičiūtė. 16 ponieważ lit. žmininkas oprócz ‘bauer’ dopuszcza również interpretację ‘mieszkaniec kontynentu’, tę formę nazwiska można potencjalnie zaklasyfikować także jako nazwisko odmiejscowe. 17 według LPž (I 186) dla tej formy nazwiska, oprócz interpretacji jako nazwiska zawodowego, możliwe jest również wyprowadzenie od białoruskiego imienia Бандзюш (od Бенедикт). 18 Lit . almonas in der bedeutung ‘hofmann’ ist in den Wörterbüchern Preußisch-Litauens gut beświadczy o tym, por. Clavis Germanico-Lithvana (ClG): Hoffmann Álmonas, ô. M. (962); Hoffmutter Álmonene, ês. F. (965); Philipp ruhig: Litewsko-niemiecki i niemiecko-litewski leksykon (rž), Hofmann bey der Pacht, ál=|| monas, ono, m. (208). Lkže wskazuje ponadto na świadectwo z „Metai” Kristijonasa Donelaitisa: „ ×álmonas (dial. wok. homann) rzecz. m. (1) [k]; r208 dworski mleczarz: i jak świnie Álmona – aż wstyd powiedzieć – zachciało mu się śpiewać świńskie piosenki i kwiczeć k. Donel”. w tym zakresie w tym miejscu dla almonas, podstawy derywacyjnej formy imiennej Almonaitis, interpretacja jako nazwy zawodowej osoby Należy przedkładać LPž (i 89) jako potencjalnie rozważaną interpretację jako dwuczłonowe imię osobowe (tutaj z odsyłaczem od Almonáitis→Amonas→Amanas). Przemawia za tym również fakt, że poświadczone w LPž (I 89) wystąpienia nazwisk Amonas i Almonáitis odnoszą się przede wszystkim do miejscowości położonych w bezpośrednim sąsiedztwie historycznego obszaru prusko-litewskiego, dla którego poświadczony jest apelatyw almonas. berufsnamen im Preußisch-litauischen 55 artykułów / articles 2. artykuły spożywcze-Packawatsch (K 30) od zawodu lit. bkėris ‘piekarz’, 136) od lit. pakvočius ‘piekarz’, Beckeris (K Meßeningkatis (K 166 i in.) patron. od lit. m sininkas ‘rzeźnik’, Bruweleit (K 68) patron. od lit. br(i)ùvėlė ‘piwowar’, Piwor (K 122) od lit. pyvõras ‘piwowar’. 3. obróbka metali-Kalwis (K 20 i in.) od lit. kálvis ‘kowal’, Kawohl (K 146 ‘kowal zajmujący się obróbką grubego żelaza’, Schaltkalwis (K 140) i in.) od litew. kavõlis ‘kowal’, Rupkalwis (K 139 i in.) od lit. rùpkalvis od lit. šáltkalvis ‘kowal zajmujący się obróbką na zimno’, Kragenings (K 122 i in.) od lit. krãginikas ‘konwisarz’, Katillus (K 32 i in.) od lit. katlius ‘kotlarz’, Skauradszus (K 14) od lit. *skauradžius ‘kotlarz’, Geledzus (K 64) wzgl. Gelleszus (K 114) od gelzius ‘kowal, handlarz żelazem’. 4. obróbka drewna Discheratis (K 27 i in.) patron. od lit. dišerė ‘stolarz’, Deyluaitis (K 105) patron. od lit. dalius ‘stolarz?’, Dilluwatis (K 77) patron. od lit. dielius ‘tracz’, Geldszus (K 64 i in.) od lit. *geldžius ‘bednarz wyrabiający koryta’, Ske- (K 95) od lit. kublius ‘bednarz’; Buttkeraitis (K 8 i in.) patron. od lit. tschus (K 37) zu lit. skičius ‘hersteller von Weberkämmen’, Kubillus bùtkėrė „bednarz”, Radszus (K 32 i in.) od lit. rãčius „kołodziej”, Stellmokatis (K 20) Patr. od lit. stemokas „stelmach”. 5. Produkcja skór Schicksnus (K 108 i in.) od lit. škšnius „garbarz”, Kurpenings (K 37) od lit. kùrpi nintung kas „szewc”, Kurpius (K 59 i in.) „szewc”, Sapagus (K 759 od lit. *sopagius „wytwórca obuwia”, Kaßemecks (K 90 i –verarbeiu. a.) od lit. kažemkas „garbarz”, od lit. kupius „szewc”, Schustereit (K 33 i in.) Patr. od lit. šiùsteris Bal(l)nus (K 30 i in.) od lit. banius „siodlarz”, Dirszus (K 32 i in.) od lit. dižius „rymarz”. 6. przemysł włókienniczy i przemysł futrzarski Schneidereit (K 9 i in.) Patr. od lit. šnederis „krawiec”, Krautzuns (K 13 i in.) Patr. od lit. kračius „krawiec”, Kepurnings (K 37) od kepùrninkas „kapelusznik”, Audeyus (K 14) od lit. au djas „tkacz”, Kaylus (K 63 i in.) od lit. kalius „kuśnierz”, Kuschnerus (K 85 i in.), Kurschnorus (K 119) od lit. kušnirius „kuśnierz”. 7. budownictwo Mureningk (K 157) od lit. mrininkas „murarz”, Zimmermons (K 123) od lit. cmermonas „cieśla”, Zimmernings (K 10) od lit. c mer ninkas „cieśla”, Kalkenings (K 116 i in.) od lit. kálkininkas „wypalacz wapna”, Plitzus (K 90) od lit. plyčius „ceglarz, wytwórca cegieł” oraz Plietenings (K 117) od lit. plytininkas „ceglarz, wytwórca cegieł”, Stegus (K 58) od lit. stigius „dekarz”, Sticklus (K 150 i in.) od lit. stklius „szklarz”, Stiglorus (K 97) od lit. stikliõrius „szklarz”. 8. pozostałe verar-Bludszus (K 84 i in.) od lit. blidžius ‘szklarz’, Podszus (K 30 i in.) od lit. puõ džius werbe młyński’, rötzus (k 158), Retschus (K 162) od lit. rčius ‘szklarz’, Bludenings (K 20) beitendes gezu lit. blidininkas ‘garncarz’, Girnus (K 20 i in.) od lit. ginius ‘kamieniarz ‘sitarz’ 56 acta christiane schiLLer Linguistica Lithuanica LXVI 9. usługi Kartzaunings (K 113) od lit. karčiáuninkas ‘karczmarz’, Krau le(y)dies (K 43 i in.) od lit. kraujaleids ‘puszczający krew, bańkarz’, Waßenings (K 126) od lit. važiniñkas ‘furman’, Maynus (K 123 i in.) zu lit. manius ‘täuscher, händler’, Kuptschus (K 157), Kubzus (K 57) od lit. kùpčius ‘kupiec’. 10. urzędy Bormeistratis (K 25) Patr. od lit. bormeistras / burmistras ‘burmistrz’, Golmisteras (K 154) z niem. Garnmeister ‘pomocniczy urzędnik mistrza rybackiego’ (Wenskus 1990, 48), Patabuleit (K 53) prawdopodobnie Patr. od lit. patóbelis ‘Potabel, kościelny’, Starrost (k 139 i in.) od lit. stórasta ‘przełożony (miejscowości)’, Lautzas (K 108 i in.) od lit. laučas ‘strażnik łowiecki’, Packmoratis (K 30) Patr. od lit. pakamõrė ‘zarządca majątku’, Waßna (K 120 i in.) najwyraźniej od lit. važnas ‘posłaniec, herold’. 11. wojsko Scherwenings (K 186) od lit. šárvininkas ‘zarządca uzbrojenia’, Straltzuhns (K 49) Patr. od lit. strečius, strilčius ‘strzelec’. 12. pozostałe Schipporus (K 104) od lit. šporius ‘żeglarz’, Bugeningk (K 97 i in.) przypuszczalnie do lit. būgnininkas ‘perkusista’, Skambraks (K 31 i in.) do lit. skámbrakas ‘muzykant’, Birbindschus (K 128 i in.) do lit. birbinčius „schalmeienspieler”. 4 . Częstotliwość: TOP 10 bezpośrednich nazw zawodów Prus Litewskich. Ilościowe ujęcie bezpośrednich nazw zawodów okazuje się niezwykle trudne ze względu na zmienną ortografię. Ponadto wiele nazw zawodów jest uchwytnych jedynie za pośrednictwem odpowiadających im form patronimicznych. Wydaje się zatem celowe, aby w tym miejscu uwzględnić obok bezpośrednich nazw zawodów także utworzone od nich patronimika i pentheronimika19, ponieważ tylko w ten sposób można określić nazwotwórczy potencjał danego apelatywu. Uwzględniając wszystkie grafie bezpośredniej nazwy zawodowej oraz wszystkie jej bezpośrednie derywacje patronimiczne i pentheronimiczne, otrzymujemy następujący obraz. Jak pokazuje tabela, poza nazwami zawodów o znaczeniu „kowal”, „krawiec” i „kołodziej”, pod względem częstotliwości niemal nie istnieją paralele do niemieckich nazwisk. Raczej wyodrębniony tutaj wzorzec częstotliwości odzwierciedla wiejski charakter struktury osadniczej Prus Litwy, z dominacją właściwych jej specyficznych grup zawodowych. 19 Pentheronimikami określa się formy nazwisk wywiedzione od form imienia teścia, służące do oznaczania zięcia. berufsnamen im Preußisch-litauischen 63artykuły / articles lusi z języków słowiańskich (polskiego i białoruskiego) oraz z nazw zawodów zapożyczonych z języka niemieckiego w różnych okresach. Zaproponowana w artykule dwunastopoziomowa klasyfikacja nazw osobowych związanych z zawodem pozwala różnicować je według odpowiedniej dziedziny zawodowej. Analiza statystyczna wykazała, że nazwy osobowe związane z zawodem, oznaczające zawody w dziedzinie produkcji rzemieślniczej (np. : kowal ‘kalvis ’, krawiec ‘siuvėjas ’, garncarz ‘puodžius ’, bednarz ‘drožėjas ’, rymarz ‘balnius ’, kołodziej ‘račius ’, szewc ‘batsiuvys ’, garbarz ‘kailiadirbys ’ i stolarz ‘stalius ’), są niezwykle częste. nie wszystkie nazwiska, które można wywodzić od nazw zawodów i służby, należy interpretować jako nazwy osobowe bezpośrednio związane z zawodem. Niekiedy można je wyjaśniać jako przezwiska. Nadesłano 7 stycznia 2012 r. christiane schiLLer Humboldt-Universität zu Berlin Instytut Języka i Lingwistyki Niemieckiej, Unter den Linden 6, D-10099 Berlin, Niemcy [email protected]