Berufsnamen im Preußisch–litauischen

CHRISTIANE SCHILLER Humboldt-Universität zu Berlin Kierunki badań naukowych: leksykografia prusko-litewska, onomastyka, bałtycko-niemieckie związki językowe, literackie i kulturowe. NAZWISKA ZAWODOWE W PRUSKO-LITEWSKIM Nazwiska związane z wykonywanym zawodem w języku Prusów litewskich UWAGA Przedmiotem artykułu są nazwiska zawodowe, czyli klasa nazw, która w litewskich badaniach onomastycznych — w odróżnieniu na przykład od badań niemieckojęzycznych i anglojęzycznych — dotychczas nie była wyodrębniana jako samodzielna klasa nazw. Na podstawie źródła o proweniencji prusko-litewskiej z XVIII wieku zebrano wszystkie nazwiska zaklasyfikowane jako zawodowe i sklasyfikowano je według zasad morfologii derywacyjnej oraz kryteriów semantycznych. Ponadto określono frekwencję poszczególnych nazwisk zawodowych i ich derywatów, co pozwala wnioskować o rozpowszechnieniu poszczególnych grup zawodowych w społeczności litewskojęzycznej. Na zakończenie omówiono problemy związane z klasyfikacją nazwisk zawodowych. ADNOTACJA Artykuł poświęcony jest nazwiskom zawodowym. W odróżnieniu od badań niemieckich i angielskich litewska onomastyka dotychczas nie uwzględniała nazwisk zawodowych jako odrębnej klasy nazw. Podstawą przedstawionych tu wyników badań jest źródło litewsko-pruskie z początku XVIII wieku. Wypisano z niego wszystkie nazwiska zawodowe i sklasyfikowano je według zasad morfologii derywacyjnej oraz kryteriów semantycznych. Ponadto określono frekwencję niektórych nazwisk zawodowych i ich derywatów, co dostarcza informacji o rozmieszczeniu niektórych zawodów w społeczności litewskojęzycznej. Na końcu artykułu omówiono problemy związane z klasyfikacją nazwisk zawodowych. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, nazwiska zawodowe, Prusy Litewskie. SŁOWA KLUCZOWE: nazwiska zawodowe, Prusy Mniejsze, onomastyka. 48 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Berufsnamen im Preußisch-litauischen Nazwiska od nazw zawodów dotychczas rzadko były przedmiotem badań naukowych w litewskiej onomastyce. Wynika to między innymi z faktu, że w odróżnieniu od onomastyki niemieckojęzycznej1 nie są tu wyróżniane jako odrębna klasa nazwisk, lecz zalicza się je do klasy przezwisk.2 Dla obszaru językowego Wielkiej Litwy znaczenie mają jedynie prace Zigmasa Zinkevičiusa (1977: 59–62) oraz (2008: 539–548). W tym kontekście należy wymienić studium Asty Urbonavičiūtė (2005) dotyczące Litwy Pruskiej. W niniejszym artykule analizowana jest klasa bezpośrednich nazwisk zawodowych z Litwy Pruskiej. Przez bezpośrednie nazwiska zawodowe rozumie się nazwiska pierwotnie utworzone z przezwisk, które odnoszą się zarówno do głównego, jak i dodatkowego źródła utrzymania, pozycji społecznej albo urzędów sprawowanych przez osoby noszące te nazwiska (Kunze 1998: 107). Od nazwisk zawodowych pośrednich różnią się one niemetonimicznym sposobem użycia.3 Podstawę źródłową niniejszego studium stanowi wykaz chłopów urzędowych i Kölmerów w północnych Prusach Wschodnich około 1736 r., wydany w 1972 r. przez Horsta Kenkela (dalej cytowany jako K), z którego wykorzystano rejestry III „Litwini” (K 249–273) oraz IV „Kölmerowie i dziedzicznie wolni” (K 273–282). Wykaz ten kompleksowo dokumentuje historyczny zasób nazwisk na Litwie Pruskiej w omawianym okresie. Ze względu na fakt, że w XVIII wieku proces kształtowania się nazwisk nie był jeszcze zakończony, można wskazać bezpośredni związek z wykonywanym zawodem lub zajęciem osób noszących te nazwiska bądź ich najbliższych przodków. W związku z tym ustalone nazwiska mogą rzucić światło na pola zawodowe, w których faktycznie pracowali Litwini. W przeciwieństwie do nazwisk niemieckich, wśród których bezpośrednie nazwiska zawodowe należą do najczęstszych nazwisk w ogóle,4 na Litwie Pruskiej 1 W onomastyce niemieckojęzycznej nazwiska dzieli się zazwyczaj na pięć klas: nazwiska pochodzące od imion, nazwiska pochodzenia, nazwiska odmiejscowe, nazwiska od zawodów, urzędów i stanów społecznych oraz nazwiska pochodzące od przezwisk; por. Fleischer (1968: 98–120), Kunze (1998: 63), Kohlheim/Kohlheim (2008: 21–40) i in. 2 So von Zigmas Zinkevičius (2008), der, wie das Inhaltsverzeichnis (S.10) erkennen lässt, die Berufsnamen (Asmenvardžiai, susiję su žmogaus amatu) unter III. Übernamen (Pravardynas) behandelt. Aleksandras Vanagas (1999: 470f.) verzichtet in seiner Klassifikation der litauischen Familiennamen gänzlich auf die Ausgliederung der Berufsnamen. 3 W przypadku pośrednich nazwisk zawodowych osoby nazywa się od narzędzi, produktów, odzieży roboczej itp. typowych dla wykonywanego przez nie zawodu, np. Mehlhose w odniesieniu do piekarza lub Kupfer w odniesieniu do kowala. Pośrednie nazwiska zawodowe zajmują pozycję pośrednią między nazwiskami zawodowymi a przezwiskami, ponieważ odnoszą się do zawodu jedynie metonimicznie. Kunze (1998: 137). 4 Miejsca od 1. do 14. na liście najczęstszych nazwisk niemieckich zajmują bezpośrednie nazwiska zawodowe; por. Müller, Schmidt, Schneider, Fischer, Weber, Meyer, Wagner, Becker, Schulz, Hoffmann, Schäfer, Bauer, Koch, Richter. Dopiero na 15. miejscu pojawia się przezwisko Klein. Źródło: TopNames 5000. Straipsniai / Articles 49 CHRISTIANE SCHILLER skie nazwiska zawodowe litewskiego pochodzenia konkurują bezpośrednio z patronimikami i przezwiskami. Różnice te wynikają przede wszystkim z odmiennej genezy obu systemów nazewniczych. System niemieckich nazwisk ukształtował się zasadniczo w kontekście średniowiecznych miast, w których — ze względu na stosunkowo dużą gęstość zaludnienia i osadnictwo związane z wykonywanym zawodem — to właśnie zawód stanowił dogodną podstawę tworzenia nazwisk. Z kolei na Litwie Pruskiej dominowały niewielkie, rozproszone osiedla i słabo rozwinięty podział pracy (a co za tym idzie — mało zróżnicowana struktura zawodowa); tam nazwiska kształtowały się przede wszystkim według wzorców patronimicznych, tj. opartych na imionach, oraz wzorców opartych na przezwiskach. Jedynym wyjątkiem jest nazwisko Kalwis, do którego wrócimy poniżej. Analizując formy nazwisk występujące w korpusie, należy uwzględnić, że zapisu dokonywali zazwyczaj Niemcy, których znajomości języka litewskiego nie można z góry zakładać. W związku z tym należy liczyć się z niedokładnym, tj. nieodzwierciedlającym wiernie wymowy, zapisem litewskich nazwisk. Ponadto trzeba uwzględnić aspekty integracji litewskiego zasobu nazewniczego z niemieckim systemem językowym na poziomie fonetycznym i morfologicznym. Formy nazwisk z Litwy Pruskiej przytacza się tu w oryginalnej pisowni, a litewski materiał porównawczy — w ortografii standardowej. Warianty wynikające z ówczesnych uwarunkowań zapisu nie są komentowane. 1. TYPY NAZWISK POD WZGLĘDEM SŁOWOTWÓRSTWA I POCHODZENIA Nazwiska od nazw zawodów można podzielić, na podstawie leżących u ich podłoża apelatywów i z punktu widzenia słowotwórstwa, na formy proste, derywaty i złożenia. 1.1. Formy proste Za formy proste uznaje się w tym miejscu wszystkie pierwotnie litewskie leksemy, których synchronicznie, w odniesieniu do rozpatrywanego okresu (XVII/XVIII w.), 50 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Berufsnamen im Preußisch-litauischen nie można analizować ani jako derywatów, ani jako złożeń. Zgodnie z tą definicją jedynymi formami prostymi poświadczonymi w korpusie są formy nazwisk oparte na nazwie zawodu kálvis5 „kowal”: Kalwis (K 53, K 140), Kalwies (K 20, K 32, K 35 i in.), Calwis (K 131) oraz Calwies (K 35).6 Fakt ten wskazuje na bardzo dawną genezę tej formacji, będącej wyrazem najwcześniejszego podziału pracy. Szczególną rangę tej dziedziny zawodowej dokumentuje wysoka frekwencja bezpośrednich nazwisk od nazw zawodu o znaczeniu „kowal” we wszystkich językach europejskich.7 1.2. Derywaty W języku litewskim za pomocą afiksów słowotwórczych -ius oraz -ininkas (-inykas) tworzy się nomina agentis. Jeśli podstawą derywacji jest nazwa narzędzia lub produktu, formy te pełnią funkcję określeń zawodów, z których mogą powstawać bezpośrednie nazwiska od nazw zawodów. 1.2.1. -ius8. Tworzenie określeń zawodów za pomocą afiksu słowotwórczego -ius jest złożone i zwykle obejmuje, oprócz sufiksacji, także metatonię w rdzeniu, por. puõdžius od púodas (Stundžia 2009: 127). Nazwiska wywodzące się z określeń zawodów tego typu są częste w analizowanym korpusie. Podstawą derywacyjną odpowiedniego apelatywu może być zarówno wyraz rodzimy, jak w przypadku Bal(l)nus (K 30 i in.) od lit. bálnus „rzemieślnik wyrabiający siodła” (por. lit. bálnas „siodło”), Girnus (K 20 i in.) od lit. gĩrnius „kamieniarz obrabiający kamienie młyńskie” (por. lit. gìrnos „kamienie młyńskie”), Dirszus (K 32 i in.) od lit. diržius „rzemieślnik wyrabiający rzemienie” (por. lit. diržas „rzemień”), jak i wyraz zapożyczony, jak w przypadku Bludszus (K 84 i in.) od lit. bliùdžius „wytwórca mis” (por. lit. bliùdas „miska”, z białoruskiego блюдо), Kubillus (K 95) od lit. kubìlius „bednarz” (por. lit. kùbilas „kubeł”, por. staro-wysoko-niemieckie kubilo, średnio-wysoko-niemieckie kübel). W badanych nazwiskach palatalność spółgłoski poprzedzającej końcówkę fleksyjną na ogół nie jest oznaczana. 5 Wszystkie standardowe litewskie formy referencyjne przytaczane są za LKŽe. 6 Sowohl Pranas Skardžius (1943 [1996]: 379) als auch LKG I (§ 530) analysieren kálvis als Ableitung aus dem Verb ká lti mit dem Suffix -vis (Skardžius -vja-). Diese Interpretation hat aus diachroner Perspektive durchaus ihre Berechtigung, wird aber dem synchronen Befund nicht gerecht, da das Suffix -vis längst nicht mehr produktiv war und dementsprechend im betrachteten Zeitraum nicht mehr zur Bildung von Nomina agentis und damit zur Bildung von Berufsnamen verwendet wurde. 7 Eine entsprechende Übersicht bietet Kunze (1998: 117). 8 Zu diesem Wortbildungstyp s. Skardžius (1943 [1996]: 78). Straipsniai / Articles 51 CHRISTIANE SCHILLER 1.2.2. -inin kas9. Apelatywy z produktywnym także we współczesnym standardowym języku litewskim przyrostkiem -inin kas stanowią podstawę licznych dalszych nazw zawodowych. Również w tym przypadku podstawą derywacji mogą być, obok odpowiednich wyrazów rodzimych, jak w Drawenings (K 100), od lit. draviniṅkas ‘pszczelarz’ (por. lit. dravė lub lit. draviš ‘ul’), Laukenings (K 188), od lit. laukininkas ‘rolnik’ (por. lit. laũkas ‘pole’) lub Szardinings (K 131), od lit. žardininkas ‘ogrodnik’ (por. lit. žardis ‘ogród dworski’), lecz także wyrazy zapożyczone, jak w Kalkenings (K 116 i in.), od lit. kalkininkas ‘wypalacz wapna’ (por. lit. kálkis ‘wapno’, z śrwn. kalk10), Kragenings (K 122 i in.), od lit. krāgininkas ‘konwisarz’ (por. lit. krāgas ‘dzban’, z śrdniem. krōg) lub Murenings (K 157), od lit. mūrininkas ‘murarz’ (por. lit. mūras ‘mur’, z śrw. mūr(e) lub śrdniem. mūre). W badanych nazwiskach przyrostek -iniṅkas wykazuje typową dla języka niemieckiego redukcję samogłoski w sylabie nieakcentowanej, dlatego na ogół zapisywany jest jako -enings. Niekiedy można poświadczyć nazwy zawodowe wywodzące się od apelatywów utworzonych od jednego tematu z użyciem obu afiksów; por. Kurpenings (K 37), od lit. kùrpininkas ‘szewc’ i Kurpius (K 59 i in.), od lit. kur̃pius ‘szewc’, albo Plitzus (K 90), od lit. plyčius ‘ceglarz, producent cegieł’, oraz Plietenings (K 117), od lit. plytininkas ‘ceglarz, producent cegieł’. 1.2.3. -ėjas11. -ėjas jest kolejnym afiksem derywacyjnym, nadal produktywnym, używanym do tworzenia nazw wykonawców. Podstawę derywacji stanowi tu temat czasu przeszłego czasownika. W niniejszym korpusie można jednak znaleźć niewiele nazw zawodowych, które dają się wywieść od określeń zawodowych utworzonych za pomocą tego afiksu. Udało się poświadczyć tylko jedną taką nazwę: Audeyus (K 14), od lit. audėjas ‘tkacz’. Ustalenie to jest w znacznej mierze zgodne z obserwacjami Zinkevičiusa (2008: 539–548). Oprócz Audėjas (541) wymienia on jedynie Kalejas ‘kowal’ (543). Historycznie dobrze poświadczony temat na ių, audėjus12, najwyraźniej podąża za wzorem innych określeń zawodowych na -ius. 1.3. Złożenia Niewielka jest liczba bezpośrednich nazw zawodowych, które można wywieść od złożonego apelatywu; odpowiada to roli, jaką odgrywa 9 Zu diesem Wortbildungstyp s. Skardžius (1943 [1996]: 140–148). 10 Wszystkie formy śrw. i śrdniem. cytowane są za EWD. 11 Zu diesem Wortbildungstyp s. Skardžius (1943 [1996]: 83f.). 12 Kurschat (1876: 204). LKŽe führt darüber hinaus Belege aus den Wörterbüchern von Konstantinas Sirvydas und Christian Gottlieb Mielcke an. 52 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Berufsnamen im Preußisch-litauischen kompozycja w litewskim słowotwórstwie. W tym kontekście należy wymienić nazwiska utworzone od odpowiednich apelatywów: Rupkalwis (K 139 i in.), od lit. rùpkalvis ‘kowal grubych wyrobów’, Schaltkalwis (K 140), od lit. šáltkalvis ‘kowal obrabiający metal na zimno’, Kraule(y)dies (K 43 i in.), od lit. kraujalėdỹs ‘puszczający krew, wykonujący bańki’ albo Bandszerus (K 142 i in.), prawdopodobnie od lit. bandšėris ‘parobek opiekujący się bydłem’. Również w przypadku Bandszerus można przyjąć, o ile interpretacja jako nazwy zawodowej jest trafna, że temat na -iu został ukształtowany pod wpływem innych nazw zawodowych z tematem na -iu. 1.4. Zapożyczenia Odrębną klasę bezpośrednich nazw zawodowych stanowią nazwiska wywodzące się od określeń zawodowych zapożyczonych z języka niemieckiego lub języków słowiańskich. Odpowiednie apelatywy zapożyczone z niemieckiego pochodzą zarówno ze źródeł (średnio)wysoko-, jak i (średnio)dolnoniemieckich; por. Zimmermons (K 123), od lit. cìmermonas< śrw. zimmerman, Beckeris (K 30), od lit. bekėris< śrw. lub śrdniem. becker, Schipporus (K 104), od lit. šiporius< od śrdniem. schipper ‘żeglarz’. Bezpośrednie nazwy zawodowe oparte na apelatywach zapożyczonych z języków słowiańskich pochodzą zarówno z zapożyczeń polskich, jak i białoruskich, przy czym często nie da się ustalić dokładnego źródła danego wyrazu; por. Kawohl (K 146 i in.), od lit. kavõlis ‘kowal’, z pol. kowal lub białorus. кавалъ, Skambraks (K 31 i in.), od lit. skámbrakas ‘muzyk’, z pol. skomoroch lub Kažemecks (K 90 i in.), od lit. kažemėkas ‘garbarz’, z białorus. кажемяка. Jak pokazuje korpus Zinkevičiusa (2008: 539–548), wśród zapożyczeń słowiańskich występuje szereg nazw zawodowych na -orius, wywodzących się z odpowiednich formacji białoruskich na -арь lub polskich na -arz. Nazwy zawodowe tego typu służyły nie tylko za wzór przy tworzeniu naśladowczych nazw zawodowych w języku litewskim, jak na przykład w przypadku Stiglorus (K 97), od lit. stiklõrius ‘szklarz’13, lecz zreanalizowany przyrostek derywacyjny -orius zastąpił ponadto najwyraźniej w Schipporus (K 104), od lit. šiporius, także odpowiedni przyrostek -eris, którego należałoby oczekiwać w zapożyczeniach z niemieckiego (por. šiùsteris ‘szewc’), lub -ėris (por. bėkėris ‘piekarz’).14 13 Skardžius (1931 [1998]: 264) nimmt für lit. stiklorjus eine Umbildung von wruss. стекларъ auf der Basis von lit. stìklas ‘Glas’ an. 14 Słowiańskie pośrednictwo, na które wskazuje przyrostek -orius, początkowo wydaje się mało prawdopodobne, ponieważ odpowiednie określenie zawodowe zapożyczone z niemieckiego brzmi po polsku Szyper (Linde V 633). Straipsniai / Articles 53 CHRISTIANE SCHILLER 2. Typy nazw w aspekcie semantycznym Bereits Zinkevičius (2008: 539–548), der eine umfassende Liste der litauischen Berufsnamen darbietet, hat eine entsprechende Klassifizierung vorgenommen. Er unterscheidet vier Subklassen: 1. Soziale Stellung, 2. Amt, 3. Handwerk, 4. Militärtär. Diese Subklassifizierung lässt sich durch Differenzierung der Berufsfelder im Bereich Handwerk erweitern. An dieser Stelle soll eine modifizierte Version der von Kunze (1998: 107f.) angeführten Klassifizierung zugrunde gelegt werden. Neben den aus den Berufsbezeichnungen hervorgegangenen direkten Berufsnamen werden, wenn diese selbst nicht greifbar sind, die von diesen gebildeten patronymischen Ableitungen berücksichtigt.15 1. Zawody rolnicze, gospodarka leśna i stawowa, zawody pierwotne Laukenings (K 188) od lit. laukininkas ‘rolnik’, Szemenings (K 123) od lit. žėmininkas ‘rolnik’18, Uckeninck (K 133) od lit. ūkininkas ‘(duży) rolnik’, Szard inings (K 131) od lit. žardininkas ‘ogrodnik’, Bandszerus (K 142 i in.) prawdopodobnie od lit. bandžėris ‘parobek zajmujący się bydłem’, Kum(m)etz (K 154 i in.) od lit. kūmetis ‘parobek’, Bandszus (K 50) od lit. bandžius ‘pasterz’19, Klaptschus (K 30 i in.) od lit. klāpičius ‘parobek’, Almonaitis (K 72) patronimik od lit. almonas ‘zarządca dworu’20, Drawenings (K 100) od lit. drąnininkas ‘bartnik’. 15 Za krytyczne przejrzenie tego zestawienia i dodatkowe uwagi dziękuję pani Aście Urbonavičiūtė. 16 Ponieważ lit. žėmininkas dopuszcza oprócz znaczenia ‘rolnik’ także interpretację ‘mieszkaniec kontynentu’, tę formę nazwiska można potencjalnie sklasyfikować również jako nazwisko odmiejscowe. 17 Według LPŽ (I 186), w przypadku tej formy nazwiska, oprócz interpretacji jako nazwiska zawodowego, możliwe jest również wyprowadzenie jej od białoruskiego imienia Бандзоў (od Бенедикт). 18 Lit. almonas w znaczeniu ‘zarządca dworu’ jest dobrze poświadczone w słownikach prusko-litewskich; por. Clavis Germanico-Lithvana (CIG): Hoffmann Álmonas, ó. M. (962); Hoffmutter Álmonene, ês. F. (965); Philipp Ruhig: Littauisch=Deutsches und Deutch=Littauisches Lexicon (RŽ), Hofmann bey der Pacht, ál=|| monas, ono, m. (208). LKŽe podaje ponadto przykład z Metai Kristijonasa Donelaitisa: „×álmonas (vok. dial. homann) sm. (1) [K]; R208 dvaro pienininkas: Ir kaip kiaulės álmono – tik gėda sakyti – kiauliškas dainas dainuot ir žvieg į užsimanė K. Donel“. W tym względzie należy tutaj przedłożyć interpretację almonas, będącego podstawą derywacyjną formy nazwiska Almonaitis, jako nazwiska zawodowego nad interpretację jako dwuczłonowego imienia osobowego, uznawaną w LPŽ (I 89) za możliwą (gdzie wskazuje się ciąg Almonáitis→AÍmonas→AÍmanas). Przemawia za tym również fakt, że poświadczenia nazwisk Álmonas i Almonáitis przytoczone w LPŽ (I 89) odnoszą się przede wszystkim do miejsc położonych w bezpośrednim sąsiedztwie historycznego obszaru prusko-litewskiego, na którym poświadczono apelatyw almonas. 54 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Berufsnamen im Preußisch-litauischen 2. Przemysł spożywczy Packawatsch (K 136) od lit. pakvočius ‘piekarz’, Beckeris (K 30) od lit. bėkėris ‘piekarz’, Meßeningkatis (K 166 i in.) patronimik od lit. mėsininkas ‘rzeźnik’, Bruweleit (K 68) patronimik od lit. br(ī)uvėlė ‘piwowar’, Piwor (K 122) od lit. pyvōras ‘piwowar’. 3. Obróbka metali Kalwis (K 20 i in.) od lit. kálvis ‘kowal’, Kawohl (K 146 i in.) od lit. kavõlis ‘kowal’, Rupkalwis (K 139 i in.) od lit. rùpkalvis ‘kowal żelaza’, Schaltkalwis (K 140) od lit. šáltkalvis ‘kowal pracujący na zimno’, Kragenings (K 122 i in.) od lit. krãginikas ‘konwisarz’, Katillus (K 32 i in.) od lit. katilius ‘kotlarz’, Skauradszus (K 14) od lit. *skauradžius ‘kotlarz’, Geledzus (K 64) lub Gelleszus (K 114) od geležius ‘kowal, handlarz żelazem’. 4. Obróbka drewna Discheratis (K 27 i in.) patronimik od lit. dišerė ‘stolarz’, Deyluaitis (K 105) patronimik od lit. dailius ‘stolarz?’, Dilluwatis (K 77) patronimik od lit. dielius ‘tartacznik’, Geldszus (K 64 i in.) od lit. *geldžius ‘wytwórca koryt’, Sketschus (K 37) od lit. skiečius ‘wytwórca grzebieni tkackich’, Kubillus (K 95) od lit. kubilius ‘bednarz’; Butkkeraitis (K 8 i in.) patronimik od lit. bùtkerė ‘bednarz’, Radszus (K 32 i in.) od lit. rãčius ‘kołodziej’, Stellmokatis (K 20) patronimik od lit. stėl̃mokas ‘stelmach’. 5. Produkcja i obróbka skóry Schicksnus (K 108 i in.) od lit. šikšnius ‘garbarz’, Kaßenecks (K 90 i in.) od lit. kažemėkas ‘garbarz’, Kurpenings (K 37) od lit. kùrpininkas ‘szewc’, Kurpius (K 59 i in.) od lit. kùrpius ‘szewc’, Schustereit (K 33 i in.) patronimik od lit. šiùsteris ‘szewc’, Sapagus (K 759 od lit. *sopagius ‘wytwórca butów’, Bal(l)nus (K 30 i in.) od lit. balnius ‘siodlarz’, DirsZus (K 32 i in.) od lit. diržius ‘rzemieślnik wyrabiający paski’. 6. Przemysł włókienniczy i futrzarski Schneid ereit (K 9 i in.) Patr. od lit. šneideris ‘krawiec’, Krautzuns (K 13 i in.) Patr. od lit. kraučius ‘krawiec’, Kepurnings (K 37) od kepùrininkas ‘kapelusznik’, Audeyus (K 14) od lit. audėjas ‘tkacz’, Kaylus (K 63 i in.) od lit. kai̇lius ‘kuśnierz’, Kuschnerus (K 85 i in.), Kurschnorus (K 119) od lit. kušniėrius ‘kuśnierz’. 7. Budownictwo Muren ingk (K 157) od lit. mūrininkas ‘murarz’, Zimmermons (K 123) od lit. cìmermonas ‘cieśla’, Zimmernings (K 10) od lit. cìmerininkas ‘cieśla’, Kalkenings (K 116 i in.) od lit. kálkininkas ‘wypalacz wapna’, Plitzus (K 90) od lit. plyčius ‘ceglarz, wytwórca cegieł’ oraz Plietenings (K 117) od lit. plytininkas ‘ceglarz, wytwórca cegieł’, Stegus (K 58) od lit. stiėgius ‘dekarz’, Sticklus (K 150 i in.) od lit. stiklius ‘szklarz’, Stiglorus (K 97) od lit. stikliórius ‘szklarz’. 8. Pozostałe rzemiosło przetwórcze Bludszus (K 84 i in.) od lit. bliūdžius ‘producent łyżek’, Bludenings (K 20) od lit. bliūdininkas ‘producent łyżek’, Podszus (K 30 i in.) od lit. puõdžius ‘garncarz’, Girnus (K 20 i in.) od lit. gìrnius ‘kamieniarz młyński’, Rötzus (K 158), Retschus (K 162) od lit. rėčius ‘wytwórca sit’ Straipsniai / Articles 55 CHRISTIANE SCHILLER 9. Usługi Kartzaunings (K 113) od lit. karčiauniṅkas ‘karczmarz’, Kraule(y)dies (K 43 i in.) od lit. kraujaleidýs ‘puszczający krew, wykonujący bańki’, Waßenings (K 126) od lit. važininkas ‘furman’, Maynus (K 123 i in.) od lit. mai̇nius ‘oszust, handlarz’, Kuptschus (K 157), Kubzus (K 57) od lit. kūpčius ‘kupiec’. 10. Urzędy Bormeistratis (K 25) Patr. od lit. bormeistras / burmistras ‘burmistrz’, Golmisteras (K 154) z niem. Garnmeister ‘pomocnik urzędnika nadzorującego rybołówstwo’ (Wenskus 1990, 48), Patabuleit (K 53) prawdopodobnie Patr. od lit. patóbelis ‘potabel, sługa kościelny’, Starrost (K 139 i in.) od lit. stórasta ‘(miejscowy) przełożony’, Lautzas (K 108 i in.) od lit. laũčas ‘strażnik łowiecki’, Packmoratis (K 30) Patr. od lit. pakamórė ‘zarządca majątku’, Waßna (K 120 i in.) najwyraźniej od lit. važnas ‘posłaniec, herold’. 11. Wojsko Scherwenings (K 186) od lit. šárūniṅkas ‘zbrojmistrz’, Straltzuhns (K 49) Patr. od lit. strėlčius, strielčius ‘strzelec’. 12. Pozostałe Schipporus (K 104) od lit. šiporius ‘żeglarz’, Bugeningk (K 97 i in.) prawdopodobnie od lit. būgnininkas ‘dobosz’, Skambraks (K 31 i in.) od lit. skámbrakas ‘muzykant’, Birbindschus (K 128 i in.) od lit. birbinčius ‘grający na szałamai’. 4. CZĘSTOTLIWOŚĆ: TOP 10 BEZPOŚREDNICH NAZW ZAWODÓW W PRUSACH LITEWSKICH Ilościowe ujęcie bezpośrednich nazw zawodów okazuje się niezwykle trudne ze względu na zróżnicowaną ortografię. Ponadto wiele nazw zawodów można uchwycić jedynie za pośrednictwem odpowiednich form patronimicznych. Dlatego na tym etapie celowe wydaje się uwzględnienie obok bezpośrednich nazw zawodów także utworzonych od nich patronimików i pentheronimików19, ponieważ tylko w ten sposób można ustalić potencjał odpowiedniego apelatywu do tworzenia nazwisk. Po uwzględnieniu wszystkich zapisów bezpośredniej nazwy zawodu oraz wszystkich jej bezpośrednich derywatów patronimicznych i pentheronimicznych wyłania się następujący obraz. Jak pokazuje tabela, poza nazwami zawodów oznaczającymi ‘kowala’, ‘krawca’ i ‘kołodzieja’ pod względem częstotliwości trudno dostrzec podobieństwa do niemieckich nazwisk. Przeciwnie, wyodrębniony tu wzorzec częstotliwości odzwierciedla wiejski charakter struktury osadniczej Prus Litewskich, z dominacją właściwych jej specyficznych grup zawodowych. 19 Pentheronimikami nazywa się formy nazwiskowe wywodzące się od form nazwiska teścia i służące do oznaczania zięcia. 56 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Berufsnamen im Preußisch-litauischen TABELA 1: Najczęstsze bezpośrednie nazwy zawodów i ich derywaty Ogółem | Liczba osób noszących nazwisko | Liczba osób noszących patronimiczne i pentheronimiczne derywaty utworzone od nazwy zawodu 1. | KALVIS ‘kowal’ | 74 | 11 | 63 2. | ŠNEIDERIS ‘krawiec’ | 45 | 11 | 34 3. | PUODŽIUS ‘garncarz’ | 39 | 17 | 22 4. | BUTKERĖ ‘bednarz’ | 28 | 0 | 28 5. | BALNIUS ‘siodlarz’ | 21 | 19 | 3 6. | RAČIUS ‘kołodziej, wagner’ | 19 | 6 | 13 7. | KURPIUS ‘szewc’ | 15 | 3 | 12 8. | KAŽEMĖKAS ‘garbarz’ | 15 | 13 | 2 9. | DIŠERĖ ‘stolarz’ | 11 | 1 | 10 10. | KUBILIUS ‘bednarz’ | 10 | 7 | 3 11. | KUMETIS ‘parobek’ | 10 | 3 | 7 5. PROBLEMY A. Problemy delimitacji Nie wszystkie pozorne bezpośrednie nazwy zawodów są motywowane bezpośrednio przez zawód. Występują tu powiązania zarówno z nazwami zawodów pośrednimi, jak i z przezwiskami. W przypadku przodka osób noszących nazwisko Klebons (K 154) nie można na przykład brać pod uwagę wykonywania funkcji proboszcza; por. lit. klebõnas ‘proboszcz’. Proboszczowie wywodzili się z reguły z uprzywilejowanych, przeważnie niemieckojęzycznych warstw, które już wcześnie posiadały dziedziczne nazwiska. Ich działalność nie mogła więc już wpływać na nadawanie nazwisk. Nazwisko Klebons można zatem interpretować wyłącznie jako pośrednią nazwę zawodu, na przykład określenie potabela, czyli sługi kościelnego, albo jako przezwisko; w tym drugim przypadku motywem nazwania mogła być na przykład głęboka religijność noszącego to nazwisko. Równie problematyczne jest zaliczanie do bezpośrednich nazw zawodów nazwisk, które rzekomo wyrażają pozycję społeczną. Oczywiste jest, że osoby noszące nazwisko Karalus (K 43 i in.) (por. lit. karãlius ‘król’) nie sprawowały urzędu królewskiego. Przeciwnie, z tego wynika — Straipsniai / Articles 57 C H R I S T I A N E S C H I L L E R można przyjąć, że Karalus był przezwiskiem, które charakteryzowało jego nosiciela ze względu na pewne cechy społeczne. Natomiast w przypadku nazwiska Bajohr (K 109), wywodzącego się z lit. bajōras ‘szlachcic’, można przyjąć istnienie takiego związku, zważywszy, że już w XVI wieku przydomek ten był jednoznacznie używany do określania pozycji społecznej nosiciela nazwiska.20 Należy jednak uwzględnić, że odpowiedni przydomek mógł być używany także w znaczeniu przeciwnym, tj. na określenie człowieka szczególnie ubogiego.21 Związek ten wydaje się dotyczyć również niektórych nosicieli wariantów nazwiska Didžiūnas ‘szlachcic, wielki posiadacz ziemski’. Na przykład Albas Dizuns gospodaruje na obszarze zaledwie 0,15 g (włók), zdecydowanie najmniejszym we wsi.22 Możliwość antonimicznego użycia sytuuje nazwiska odzwierciedlające pozycję społeczną bliżej przezwisk i przemawia przeciwko zaliczaniu ich do bezpośrednich nazw zawodowych. B. Problem Schneiderei Dotychczas przyjmowano, że Schneiderei jest litewską formacją patronimiczną utworzoną od pierwotnie niemieckiego nazwiska.23 Przeczy temu jednak fakt, że wśród nazwisk o prusko-litewskiej proweniencji w Niemczech nazwisko to, noszone przez 741 osób, zajmuje 5. miejsce, za Naujoks (1432), Kalweit (915), Rudat (751) i Petereit (742),24 podczas gdy inne litewskie formacje patronimiczne, których podstawę stanowi niemiecka nazwa zawodu, występują znacznie rzadziej. Co prawda nazwisko Schneider również w niemieckim systemie nazwisk występuje 108291 razy25 20 In Diehlmann (2006: 237) wird die Sozialstruktur des Ortes Wittgirren (Kreis Tilsit) wie folgt beschrieben: „Zu Widdigire seint ein bayor, ein halbzinsner vnd 6 scharwergker“. Der „bayor“ wird mit dem entsprechenden Beinamen als Jacubel Baior angeführt. 21 Diese Verwendung von lit. Bajoras dokumentiert Butkus (2005: 155) ‘7. neturtingas’. 22 K 25 wymienia następujących mieszkańców Wandlauszen (urząd Dinglaucken) oraz uprawiane przez nich włóki: „Pritzck. Aredatis 2 g, Jurg Kundrugs 1 g, Ensk. Waschkuns 1,15 g. Hans Polluckatis 1 g, Albas Dizuns 0,15 g”. 23 Vgl. Vanagas (1989: 964) „Šneideraitis [...] Šneideráitis [...] – žr. Šneideris“, „Šneideris [...]. Plg. Šneidaris, Šneider ys (žr.). Iš vok. Schneider, Schneiders (M. Gottschald, 1954, p. 521; H. Bahlow, 1967, p. 464)“. Kohlheim/Kohlheim (2005: 542) „Schneiderei: ursprünglich in Ostpreußen verbreitete patronymische Bildung zu →Schneider mit dem litauischen Suffix –eit.“ Ebenso auch Schiller (2008: 40). 24 Źródło: TopNames5000. Por. także Schiller (2008: 40). 25 Źródło: TopNames5000. 58 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Berufsnamen im Preußisch-litauischen trzecie pod względem częstości nazwisko; litewskie formacje patronimiczne odpowiadające nazwiskom o zbliżonej częstości występowania, takim jak Müller (1.), Schmidt (2.), Fischer (4.) i Weber (5.), nie są poświadczone albo występują nielicznie; por. Schmittat (57), Fischereit (7).26 Należy zatem przyjąć, że podstawą formacji patronimicznej Schneidereit było z reguły nie niemieckie nazwisko Schneider, lecz zapożyczona z niemieckiego nazwa zawodu Šneideris i utworzone od niej litewskie nazwisko. Zważywszy, że końcówka nazwiska często ulegała zanikowi, poświadczoną w korpusie formę nazwiska Schneider należy uznać za zapis lit. šneideris, zwłaszcza gdy przypisano jej jednoznacznie litewskie imię. W związku z tym także inne formy nazwisk, początkowo identyfikowane jako niemieckie, można zaliczyć do grupy prusko-litewskich nazw zawodowych, jeśli jednoznacznie odnoszą się do litewskich nosicieli nazwisk. Warto rozważyć to między innymi w przypadku form Kleinschmidt (por. Crisas Kleinschmidt, K 25) i Schuster (por. Johnis Schuster, K 132), w których litewskie końcówki nazwisk najwyraźniej nie zostały odnotowane, przez co nie można ustalić stopnia ich integracji. Nazwy te informują o działalności wykonywanej przez określaną nimi osobę, a zatem pozostają w bezpośrednim związku z nosicielem nazwiska lub jego najbliższymi przodkami. Natomiast niemieckich nazw zawodowych, których rozpowszechnienie w Prusach Litewskich wynika z późniejszej imigracji niemieckich nosicieli nazwisk, poświadczonej między innymi w korpusie Urbonavičiūtė (2005), nie można interpretować w tym sensie. Chociażby nazwisko Bergmann — by podać tylko jeden przykład — nie ma związku z historycznym światem pracy na obszarze prusko-litewskim. c. Patronimika bezpośrednich nazw zawodowych Jak pokazuje lista najczęstszych nazw zawodowych, wiele nazw zawodowych można uchwycić jedynie za pośrednictwem utworzonych od nich patronimików. Obserwację tę można interpretować dwojako. Po pierwsze, można przyjąć, że w chwili gromadzenia danych, w 1736 roku, nadawanie i utrwalanie nazwisk było już w dużej mierze zakończone, a nazwiska były przekazywane dalej jedynie za pośrednictwem odpowiednich patronimików. Jednak nie wszystkie badane tu nazwiska wykazują taki sam stosunek między nazwami zawodowymi a utworzonymi od nich formacjami patronimicznymi. Ponadto nie należy tracić z pola widzenia drugiego aspektu 26 Źródło: http://christoph.stoepel.net/geogen/v3/Default.aspx Straipsniai / Articles 59 CHRISTIANE SCHILLER z pola widzenia. Ponieważ nadawanie nazwisk następowało z reguły przed rozpoczęciem wykonywania zawodu, później wykonywany zawód miał najwyraźniej niewielkie znaczenie dla nadawania imion i nazwisk, o ile chodziło o osiadłego członka wspólnoty wiejskiej, a nie o osobę przybyłą z zewnątrz. Zawód wykonywany przez ojca miał większe znaczenie przy nadawaniu imion dzieciom. Odpowiednie określenie zawodu i wywiedziona od niego nazwa zawodowa konkurują przy tworzeniu odpowiednich patronimików z patronimikami pierwotnymi, tj. wywiedzionymi od imienia ojca, oraz z patronimikami utworzonymi od przydomka ojca. Konkurencję między poszczególnymi formacjami patronimicznymi ukazuje na przykład następujący zapis: Tumschas Jäckstait oder Schneiderait (K 123); patronimiczna forma utworzona od nazwy zawodowej została tu odnotowana jako alias. PODSUMOWANIE Jak pokazuje niniejsze badanie, litewskie nazwy zawodowe zasługują na większą uwagę ze strony badań onomastycznych. Ponieważ, jak tu wykazano, nazwy zawodowe z reguły używane są w znaczeniu niemetaforycznym i niemetonimicznym, należy zrewidować ich zaliczanie do przezwisk, praktykowane w badaniach litewskich. Nazwy zawodowe należy natomiast, podobnie jak w badaniach niemieckojęzycznych, traktować jako odrębną klasę nazw. Dzięki ścisłemu związkowi z odpowiednimi apelatywami nazwy zawodowe można stosunkowo łatwo identyfikować. Na podstawie znanych wzorców słowotwórczych określeń zawodów, ponownie omówionych w niniejszej pracy, część zebranych tu nazw zawodowych można wyprowadzić z określeń zawodów, które dotąd nie zostały odnotowane w LKŽ. Wskazuje to na potencjał, jaki systematyczne opracowanie zasobu nazw prusko-litewskich mogłoby mieć dla litewskiej leksykologii. Litewskie nazwy zawodowe pozwalają ponadto wnioskować o dziedzinach aktywności zawodowej Litwinów. Nie wszystkie określenia zawodów poświadczone w słownikach prusko-litewskich znajdują odzwierciedlenie w zasobie nazw. W niniejszym korpusie nie udało się poświadczyć nazw zawodowych wskazujących na typowo miejskie profesje, takich jak aukskalis ‘złotnik’ czy ziegor(i)ninkas ‘zegarmistrz’. Częstotliwość występowania określonych branż, reprezentowanych w nazwach zawodowych, pozwala raczej dostrzec wiejski charakter struktury osadniczej Prus-Litwy. Chociaż wnioski dotyczące struktury społecznej gmin prusko-litewskich można przynajmniej częściowo wyciągać również na podstawie podanych określeń zawodów w 60 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Berufsnamen im Preußisch-litauischen Choć możliwe jest korzystanie z rejestrów podatkowych, wpisów w księgach parafialnych itp., obraz obszarów działalności, jaki się dzięki nim uzyskuje, jest niepełny, ponieważ tego rodzaju wykazy z reguły podają jedynie główne źródło utrzymania danej osoby. W ten sposób pominięta zostaje duża liczba zajęć wykonywanych dodatkowo. Uwidaczniają się one w nazwiskach, dokumentując tym samym kolejne aspekty wiejskiego podziału pracy. Badania nad nazwami zawodowymi, nie tylko prusko-litewskimi, otwierają zatem różnorodne perspektywy. LITERATURA Butkus Alvydas 1995: Lietuvių pravardės. Kaunas: Æsti. CIG – CLAVIS GERMANICO-LITHVANA; LMAB RS: f. 137 13–14. – Clavis Germanico-Lithvana. Rankraštinis XVII amžiaus vokiečių–lietuvių kalbų žodynas 1–2, oprac. Vincentas Drotvinas. Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1995–1997; 3–4. Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas (część I w tomach 1 i 2; część II w tomach 3 i 4; Addenda [= IIA] w tomie 4, s. 1135–1184). Diehlmann Hans Heinrich 2006: Die Türkensteuer im Herzogtum Preußen 1540. Memel–Tilsit (Sonderschriften des Vereins für Familienforschung in Ost- und Westpreußen e. V. 88/2). Hamburg: Selbstverlag des Vereins. EWD – Pfeifer Wolfgang 1989: Etymologisches Wörterbuch des Deutschen. Berlin: Akademieverlag. Fleischer Wolfgang 1964: Die deutschen Personennamen. Berlin: Akademieverlag. K – Kenkel Horst. Amtsbauern und Kölmer im nördlichen Ostpreußen um 1736 (Sonderschriften des Vereins für Familienforschung in Ost- und Westpreußen e. V. 9). Hamburg: nakładem własnym stowarzyszenia, 1972. Kohlheim Rosa, Kohlheim Volker 2005: Duden. Familiennamen. Herkunft und Bedeutung von über 20 000 Nachnamen. Mannheim, Leipzig et al.: Dudenverlag. Kunze Konrad 1998: dtv-Atlas Namenkunde. Vor- und Familiennamen im deutschen Sprachgebiet. München: Deutscher Taschenbuchverlag. Linde V – Linde Samuel Bogumił. Słownik języka polskiego 5. Lwów: Zakład narodowy imienia ossolińskich, 1859. LKG I – Gramatyka języka litewskiego 1. Wilno: Mintis, 1965. LKŽe – Słownik języka litewskiego, wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (red. nacz.), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Wilno: Lietuvių kalbos institutas, 2008. www.lkz.lt. Straipsniai / Articles 61 CHRISTIANE SCHILLER LPŽ I–II – Słownik litewskich nazwisk 1–2, red. Aleksandras Vanagas. Wilno: Mokslas, 1985–1989. RŽ – Littauifch=Deutfches und Deutfch=Littauifches Lexicon [...] Philippa Ruhiga, pastora i seniora w Walterkehmen, głównego urzędu iłżeckiego. Królewiec, druk i nakład I. H. Hartunga, 1747. S c h i l l e r C h r i s t i a n e 2008: Nazwiska pochodzenia prusko-litewskiego w Republice Federalnej. – Zunamen 3.1, 38–58. S k a r d ž i u s P r a n a s 1998 [1931]: Die slavischen Lehnwörter im AltLitauischen. – Pranas Skardžius. Rinktiniai raštai 4. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. S k a r d ž i u s P r a n a s 1996 [1943]: Lietuvių kalbos žodžių daryba. – Pranas Skardžius. Rinktiniai raštai 1. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1996. S t u n d ž i a B o n i f a c a s 2009: Akcentologia współczesnego języka litewskiego. Wilno: Universiteto leidykla. TopNames5000. W internecie pod adresem: http://christoph.stoepel.net/geogen/v3/Software.aspx (19.03.2012). U r b o n a v i č i ū t ė A s t a 2005: Klaipėdos krašto lietuviškos ir vokiškos profesinės kilmės pavardės etnolingvistiniu požiūriu. – Filologija 10, 84–88. V a n a g a s A l e k s a n d r a s 1999: Pavardės. – Lietuvių kalbos enciklopedija, red. Vytautas Ambrazas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 466–472. W e n s k u s R e i n h a r d 1990: Namengebung und Namenwechsel im nordöstlichen Ostpreußen in der frühen Neuzeit. – Altpreußische Geschlechterkunde, Neue Folge 20, 27–142. Z i n k e v i č i u s Z i g m a s 1977: Litewskie imiona osobowe w Wilnie na początku XVII wieku. Wilno: Mokslas. Z i n k e v i č i u s Z i g m a s 2008: Litewskie imiona osobowe. Wilno: Lietuvių kalbos institutas. Nazwiska związane z wykonywanym zawodem w języku prusko-litewskim S T R E S Z C Z E N I E Jak pokazuje niniejsze badanie, nazwiska związane z wykonywanym zawodem również w języku prusko-litewskim tworzą odrębną klasę nazwisk. Ich bezpośrednie, tj. niemetonimiczne i niemetaforyczne, użycie nie pozwala zaliczyć ich do klasy przezwisk. Nazwiska bezpośrednio związane z wykonywanym zawodem wywodzą się z apelatywów oznaczających zawody i ilustrują typowe dla tej klasy leksykalnej sposoby słowotwórstwa, por. derywaty z afiksami słowotwórczymi –ius, –ininkas oraz –ėjas, a także złożenia. Inna grupa nazwisk związanych z wykonywanym zawodem wywo- 62 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Berufsnamen im Preußisch-litauischen dzi się z języków słowiańskich (polskiego i białoruskiego) oraz z nazw zawodów zapożyczonych z języka niemieckiego w różnych okresach. Zaproponowana w artykule dwunastopoziomowa klasyfikacja nazwisk związanych z wykonywanym zawodem pozwala różnicować je według odpowiedniej dziedziny zawodowej. Analiza statystyczna wykazała, że nazwiska związane z wykonywanym zawodem, oznaczające zawody z dziedziny rzemieślniczej produkcji (np.: Schmied ‘kowal’, Schneider ‘krawiec’, Töpfer ‘garncarz’, Böttcher ‘bednarz’, Sattler ‘siodlarz’, Radmacher ‘kołodziej’, Schumacher ‘szewc’, Gerber ‘garbarz’ i Tischler ‘stolarz’), są bardzo częste. Nie wszystkie nazwiska, które można wywodzić z nazw zawodów i służb, należy interpretować jako nazwiska bezpośrednio związane z wykonywanym zawodem. Niekiedy można je wyjaśnić jako przezwiska. Nadesłano 7 stycznia 2012 r. CHRISTIANE SCHILLER Humboldt-Universität zu Berlin Institut für deutsche Sprache und Linguistik Unter den Linden 6, D-10099 Berlin, Deutschland [email protected] Straipsniai / Articles 63