Apie naujas ir iš naujo surandamas kalbų ir kultūrų sankirtas

191przeglądy / surveys VioLeta MeiLiūnaitė Lietuvių kalbos institutas aO nowych i nA nowo odkrywaNych skrzyżowaniach języków i kuLtur Różnorodność języków i kultur w coraz bardziej globalizującym się świecie jest jednym z podstawowych warunków zachowania unikalnej tożsamości. Stający się lingua franca język angielski oraz ujednolicający się krajobraz kulturowy stawiają przed badaczami ważne i pilne zadania. szczególnie ważne jest poświęcenie uwagi kształtowaniu świadomości, że spójny świat pozostaje jednak zróżnicowany pod względem historii, kultury, języka, charakteru narodowego poszczególnych jego części itd. Stowarzyszenie Badaczy Dialogu Języków i Kultur Europy, założone w 2010 roku, właśnie dlatego wyznaczyło sobie cel badania, upowszechniania i wzmacniania różnorodności języków i kultur. oczywiste jest, że jedynie całkowicie odizolowana kultura może uniknąć wpływu innych kultur i doświadczeń. innymi słowy, dialog języków i kultur jest procesem ciągłym. prawdą jest, że niektóre jego aspekty, niektóre dzieła pozostają zapomniane i z różnych przyczyn spotykają się z mniejszą uwagą. odnalezieniu ich i włączeniu do obiegu naukowego poświęcona jest jedna z grup działalności stowarzyszenia. inne działania – badania współczesnych, najnowszych przejawów tego dialogu. Aby zaprezentować najnowsze badania naukowe i najnowsze odkrycia archiwalne, stowarzyszenie rozpoczęło wydawanie serii Archiwa na styku języków i kultur. Jak dotąd serię można uznać za tetralogię – wydano cztery książki. Jest to rezultat projektu Wzmocnienie i rozwój Stowarzyszenia Badaczy Dialogu Języków i Kultur Europy, współfinansowanego ze środków funduszy Unii Europejskiej (nr projektu VP1-3.1-ŠMM-05-k-01-010). Zgodnie z warunkami projektu serię wydano w stosunkowo niewielkim nakładzie, nie była ona sprzedawana, lecz jedynie rozpowszechniana za Pirmoji knyga Vilniaus gimnazijos protokolai (1915–1940 ir 1953–1955 metai)1 – tai kultūros paveldo šaltinio publikacija, komentuojama moksliniais straipsniais. ji pośrednictwem bibliotek, dlatego celowe jest jej krótkie omówienie i przedstawienie czytelnikowi. Przygotowana wspólnie z Gimnazjum im. Witolda Wielkiego w Wilnie, przedstawia czytelnikowi protokoły gimnazjum z lat 1915–1940 (zamieszczono faksymile, a na płycie kompaktowej także protokoły z lat 1953–1955). 1 Protokoły Gimnazjum im. Witolda Wielkiego w Wilnie (lata 1915–1940 i 1953–1955) (Archiwa na styku języków i kultur 1), oprac. Danutė Bronė Puchovičienė, Irena Raščiuvienė, Jolanta Zabarskaitė. Wilno: Stowarzyszenie Badaczy Dialogu Języków i Kultur Europy, 2011. 192 acta VioLeta MeiLiūnaitė Linguistica Lithuanica LXVII Wileńskie Gimnazjum im. Witolda Wielkiego działało w złożonym okresie historii Wilna i odzwierciedla specyfikę ówczesnej kultury Wilna. chociaż do tej pory dokumenty te były w niewielkim stopniu dostępne badaczom, sama społeczność Gimnazjum im. Witolda Wielkiego bardzo chciała, aby „zapoznali się z nimi wszyscy uczniowie, nauczyciele i inni członkowie społeczności, aby mogli się w nie zagłębić językoznawcy i pedagodzy, specjaliści ds. oświaty i politycy, aby były dostępne całemu społeczeństwu” (s. 18). rita Miliūnaitė zwraca uwagę, że „patrząc oczami współczesnych na język protokołów pierwszych posiedzeń gimnazjum [...] możemy dostrzec samą młodość nowożytnego ogólnego języka litewskiego [...]” (s. 59). śledzi ona, jak w całym okresie objętym protokołami zmieniał się i kształtował ogólny język litewski. język mówi określone społeczeństwo. Zdaniem dariusa kuolysa w protokołach wyłania się „obraz godnej, świadomej swojej wartości, solidarnej i zorganizowanej wspólnoty narodowej, która z własnej woli tworzy swoje życie” (s. 10). Niemniej jednak społeczeństwo to istniało pod wpływem konkretnych okoliczności historycznych. Na te okoliczności, na wielonarodowy charakter kultury Wilna, baczniejszą uwagę zwraca Libertas Klimka. Wieloletni autor podręczników do języka litewskiego Bronius Dobrovolskis omawia założenia pedagogiczne z lat 1915–1939. Zauważa on, że z protokołów wynika „wiele uwagi i troski o osobowość ucznia, jego zdolności do nauki i kulturę zachowania, aktywizowanie go i rozwijanie samodzielności, poszerzanie horyzontów kulturowych i dojrzałość społeczną, a także o psychologiczne aspekty nauczania i wychowania w ogóle” (s. 40). Innymi słowy, widoczne jest dążenie do kształtowania wszechstronnej, samodzielnie myślącej osobowości. Gdyby przy cytacie nie podano daty, z łatwością wyobrazilibyśmy ją sobie także w kontekście edukacji XXI wieku. Publikacje naukowe zamieszczone w tym tomie dostarczają nowych danych do badań nad współczesnym językiem ogólnym, tożsamością kulturową, rozwojem myśli pedagogicznej i kształtowaniem się państwa narodowego oraz aktualizują niektóre dotąd słabiej zbadane aspekty. Równie ważne są faksymile samych protokołów, ponieważ stanowią bezcenny materiał dla badaczy, którzy postanowili zgłębić szczegóły kolorytu Wilna pierwszej połowy XX wieku. apie naujas ir iš naujo surandamas kalbų ir kultūrų sankirtas 193Przeglądy / surveys drugi tom – Księgarz, wydawca, publicysta Petras Mikolainis (1868–1934) w listach i wspomnieniach2 – poświęcony jest historii litewskiego kolportażu książek. W tej książce po raz pierwszy szerzej omówiono i skomentowano życie oraz działalność kolportera książek i wpływowego działacza kultury. Ponadto znajduje się tu wiele listów znanych ludzi tamtej epoki, napisanych przez niego i do niego, a także zamieszczono wiązkę wspomnień samego Petra Mikolainisa (1868–1934). Innymi słowy, w książce opublikowano dokumenty archiwalne, które były w niewielkim stopniu dostępne do badań naukowych. W studium Danguolė Mikulėnienė i Valdasa Selenisa ukazano cały wachlarz działalności Mikolainisa: „kolporter książek, wydawca, publicysta, autor podręczników, redaktor litewskich gazet”. Niemniej jednak należy zauważyć, że do tej pory nie było żadnej pracy naukowej (monografii, studium itp.), w której opisana byłaby ta postać. Tym bardziej niedostępne były jego listy i wspomnienia. To właśnie w korespondencji przemawia wielu działaczy litewskiej kultury tamtej epoki, na nowo ukazują się ich prace, poglądy, cele i osobowości. Książka ta już teraz ma zakodowaną kontynuację. Po opisaniu kontekstu kulturowego, przedstawieniu Mikolainisa i jego zasług, otwiera się perspektywa dokładniejszego przyjrzenia się zainteresowaniom ludzi kultury tamtego okresu, tematom korespondencji, kształtowaniu się języka litewskiego i litewskiej ortografii itd. Mówiąc słowami Selenisa, korespondencja „ujawnia nie tylko okoliczności wydawania i rozpowszechniania różnych publikacji, gazet i czasopism tamtego okresu, «Varpas», «Ūkininkas», «Vienybė Lietuvininkų» itd., problemy redagowania artykułów, lecz także specyfikę działalności litewskich organizacji JA, sieć społeczną działaczy litewskiego odrodzenia narodowego i wydawców prasy, ich wzajemne relacje, poglądy ideologiczne oraz plany twórcze” (s. 58). Zatem drugi tom tetralogii będzie doskonałą odskocznią dla dociekliwego umysłu zgłębiającego kontekst początku XX wieku, który z czasem wpłynął również na ukształtowanie się współczesnego społeczeństwa. 2 Księgarz, wydawca, publicysta Petras Mikolainis (1868–1934) w listach i wspomnieniach (Archiwa styku języków i kultur 2), oprac. Danguolė Mikulėnienė. Wilno: Stowarzyszenie Badaczy Dialogu Języków i Kultur Europy, 2012. 194 acta VioLeta MeiLiūnaitė Linguistica Lithuanica LXVII Los Małej Litwy i wkład jej pracowników kultury w kształtowanie się Wielkiej Litwy – temat niewyczerpany. Mažoji Lietuva: Paribio kultūros tyri mai3 – trzecia publikacja z serii. Jest to zbiór artykułów poświęcony omówieniu problemów historii i współczesnej kultury Litwy Pruskiej. Nieprzypadkowo autorka przedmowy Nijolė Strakauskaitė pyta: „Jak ważne są Prusy Litewskie dla współczesnej tożsamości kulturowej?” (s. 9). Oczywiste jest, że odpowiedź nie może być krótka i jednowymiarowa. Częściowymi odpowiedziami mogłyby być poszczególne publikowane artykuły. Nowe fakty dotyczące, jak się wydaje, już doskonale znanych postaci kultury – Jonasa Bretkūnasa, Frydricha Kuršaitisa, Adalberta Bezzenbergera; badania nad słownikiem języków litewskiego i niemieckiego Friedricha Haacka, znanego dotąd dość słabo (autorstwo należałoby wiarygodnie udowodnić), analiza problematyczności tożsamości Litwinów pruskich, prezentacja artefaktów kultury Prus Litewskich są próbami pokazania, że nie był to region izolowany i prosty. Pod względem kulturowym, ekonomicznym, politycznym i innym był on szczególnie złożony i właśnie dlatego niezwykle interesujący. Grasilda Blažienė analizuje i publikuje przechowywany w Tajnym Archiwum Państwowym dokument z 1633 r. „Dziedzictwo kulturowe Prus”, ujawniający nowe dane o rodzinie Bretkūnasa. Mogłoby to być pierwszym krokiem do przedstawienia społeczeństwu większej ilości materiałów dokumentalnych dotyczących osoby Bretkūnasa. Ilja Lemeškinas po raz pierwszy przedstawia XVIII-wieczny rękopiśmienny zabytek leksykografii Prus Wschodnich – słownik języka litewskiego i niemieckiego, który jest bardzo ważny również dlatego, że doskonale ukazuje kontakty i współpracę językoznawców XIX wieku. Szczegółowy artykuł Vincentasa Drotvinasa poświęcony jest analizie metody leksykograficznej słownika Kuršaitisa. Świadomość kulturowa regionu w różnych okresach i jej kształtowanie się omawiają w swoich artykułach Strakauskaitė, Arūnas Baublys i Ilja Dementjew. „Szczególną uwagę na zachowanie pruskiego litewskiego dziedzictwa etnokulturowego w Prusach Wschodnich w ostat3 Mała Litwa: badania nad kulturą pogranicza (Archiwa badań nad skrzyżowaniami języków i kultur 3), red. Grasilda Blažienė, Nadieżda Morozowa, Jolanta Zabarskaitė. Wilno: Stowarzyszenie Badaczy Dialogu Języków i Kultur Europy, 2012. apie naujas ir iš naujo surandamas kalbų ir kultūrų sankirtas 195recenzje / surveys nim kwartale XIX–na początku XX wieku należy wiązać z kontekstem niemieckiego nacjonalizmu i tendencjami do wzmacniania lokalnej tożsamości” – konkluduje Strakauskaitė (s. 108). Region położony po obu stronach granicy państwowej Litwy zawsze podlegał wpływom kilku kultur – niemieckiej i sowieckiej, niemieckiej i bałtyckiej etc. Zmiany w kulturze i samoświadomości wywołane specyfiką tego regionu opisuje Dementjew – jaki wpływ na tożsamość miało współdziałanie niemieckich, sowieckich i bałtyckich warstw kulturowych? Baublys zwraca uwagę, że historia Kłajpedy i „Kraju Kłajpedzkiego, która rozpoczęła się na etnicznych ziemiach bałtyckich, kształtowała się poza granicami byłego państwa litewskiego, dlatego badania nad historycznym i kulturowym rozwojem etnosu bałtyckiego, poszukiwaniem jego tożsamości językowej i kulturowej, jego przetrwaniem i przystosowaniem” mogłyby stanowić doskonałą paralelę do dzisiejszej globalizacji (s. 232). Mała Litwa zawsze obfitowała w działaczy litewskiej kultury. Z osobą i działalnością Bezzenbergera (1851–1922) pozwalają lepiej zapoznać się artykuły Danguolė Mikulėnienė i Jolanty Zabarskaitė. W pewien sposób całą historię Małej Litwy ujmują w ramy artykuły Romana Szirouchowa i Jurija Kostiaszowa, w których od znalezisk archeologicznych przechodzi się do analizy sowietyzacji regionu. Tematyka czwartego wydania – zbioru artykułów Najnowsze badania języków i kultur4 – nie może zmieścić się pod jednym parasolem. Takiego celu zresztą nie zakładano. W książce tej dąży się do przeglądu głównych działań stowarzyszenia w latach 2010–2012 oraz przedstawienia najważniejszych zrealizowanych przedsięwzięć. to jakby trzyletnie sprawozdanie stowarzyszenia – przedstawiono, co jeszcze znaleziono w zagranicznych archiwach, jakie pomysły zaczerpnięto itd. Chciano pokazać pełne spektrum – od piśmiennictwa WKL po zmiany językowe końca XX i początku XXI w. Litwa nigdy nie była jednolita – od najdawniejszych czasów współistnieje i wzajemnie na siebie oddziałuje w niej całe grono narodów i kultur. Każda z nich wnosi własne rozumienie kultury, które nieuchronnie wpływa na pozostałe. Na przykład Galina Miškinienė zapoznaje czytelnika z przechowywaną na Ukrainie kolekcją rękopisów Tatarów litewskich, a Dovilė Troskovaitė dzieli się spostrzeżeniami na temat narodowej narracji Karaimów litewskich. 4 Najnowsze badania języków i kultur (Archiwa pogranicza języków i kultur 4), red. Violeta Meiliūnaitė, Nadežda Morozova. Wilno: Stowarzyszenie Badaczy Dialogu Języków i Kultur Europy, 2012. 196 Acta VioLeta MeiLiūnaitė Linguistica Lithuanica LXVII Marinos Čistiakovos straipsniuose atsiskleidžia Ldk stačiatikių paraliturginės litespecyfika piśmiennictwa. Jedno z najciekawszych odkryć ostatnich lat dotyczących cyrylickiego piśmiennictwa WKL, świadczące o kontaktach kultur chrześcijańskiej i żydowskiej w WKL – podręcznik starożytnego języka hebrajskiego oraz słowniczek przeznaczone dla chrześcijan i zapisane cyrylicą – jest publikowane i analizowane w artykule Siergieja Temczyna. Artykuły Violet y Meiliūnaitė, Asty Leskauskaitė, Mari Mets i Giedriusa Tamaševičiusa poświęcone są analizie społecznych, stylistycznych i geograficznych wariantów języków. Omówiono w nich metody badawcze oraz porównano doświadczenia Litwy i zagranicy. Na przykład Tamaševičius zwraca uwagę na to, że „widzowie i słuchacze z większym zainteresowaniem słuchają spontanicznej, improwizowanej wypowiedzi prowadzących audycje i uczestników niż wcześniej wyreżyserowanej” (s. 248). Mets wyjaśnia, jak w zależności od siły więzi społecznych między ludźmi rozprzestrzeniają się innowacje językowe – kto przenosi innowacje z jednego dialektu do drugiego, z jednego socjolektu do drugiego? Vaida Buivydienė i Laura Laurušaitė, zagłębiając się w analizę tekstów, ukazują, jak w tekście odzwierciedlają się kształtowanie języka oraz tożsamość mówiącego / piszącego. Mówiąc o wszystkich czterech publikacjach jako o całości, trzeba stwierdzić, że spektrum działalności stowarzyszenia jest rzeczywiście bardzo szerokie i trudne do wyczerpania. dlatego seria, rozpoczęta jako jedno z działań projektu, powinna być kontynuowana. Jedną z najbliższych perspektyw jest książka dziennikarza Petra Mangačewa o życiu i działalności Jonasa Basanavičiusa w Bułgarii. otworzyłoby to kolejną kartę naszej własnej kultury. oczekuje się, że będzie wydawanych więcej dzieł reprezentujących interakcję kultur – przecież zarówno na Litwie, jak i poza jej granicami kultura litewska / bałtycka oddziałuje na inne kultury i nieustannie pozostaje pod ich wpływem. Nadesłano 21 stycznia 1913 r. VioLeta MeiLiūnaitė Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]