Kalbos dalių paribio problemos

140 acta Linguistica Lithuanica LXVII AuriMas MarkeViČius Lietuvos edukologijos universitetas Kierunki badań naukowych: morfologia, dialektologia, gramatyka historyczna. części mowy Adnotacja do artykułu „Problemy pogranicza” W artykule analizowana jest nieokreślona issues related to Periphery of Parts of speech sytuacja niektórych części mowy i form morfologicznych, a także niejednoznaczna ich interpretacja w gramatykach naukowych i praktycznych oraz w podstawowych słownikach języka litewskiego. nadal szeroko używana forma illatywu jest często bezzasadnie ignorowana, tj. po prostu przemilczana. Znaleziono wiele przypadków, w których słowa o bardzo podobnej strukturze i semantyce uznaje się za należące do różnych części mowy. Kontrowersyjnie oceniana jest substantywizacja niektórych przymiotników. Jeszcze bardziej niejednolite jest podejście do adiektywizacji imiesłowów. Na przykład słowa karpýtas, -a, prakéiktas, -à, prslėgtas, -à przez jednych językoznawców uważane są za przymiotniki, przez innych – za imiesłowy. Krótko omawia się status przysłówków pochodzenia zaimkowego – przez jednych są one uważane wyłącznie za przysłówki, przez innych zaś – zarówno za przysłówki, jak i za spójniki. adnotacja i formy morfologiczne, ich ambiwalentna interpretacja w gramatykach naukowych i the article is devoted to analysis of the undefined situation typical of some parts of speech praktycznych, a także w głównych słownikach języka litewskiego. forma illatywu, która jest nadal powszechnie używana, jest często bezpodstawnie pomijana, tzn. po prostu się ją eliminuje. Stwierdzono liczne przypadki, w których wyrazy o bardzo podobnej strukturze językowej i semantyce traktuje się jako różne części mowy. Ambiwalencja występuje również w interpretacji związanej z nominalizacją niektórych przymiotników. Istnieją także różne stanowiska wobec adiektywizacji imiesłowów. np. słowa karpýtas, -a ʻprzyciętyʼ, prakéiktas, -à ʻprzeklętyʼ, prslėgtas, -à ʻprzygnębionyʼ przez niektórych językoznawców są uznawane za przymiotniki, a przez innych za imiesłowy. Artykuł zawiera również krótki przegląd statusu przysłówków pochodzenia zaimkowego – przez jednych są one interpretowane jako przysłówki, a przez innych zarówno jako przysłówki, jak i spójniki. Słowa kluczowe: części mowy, illatiw, substantywizacja przymiotnika, adiektywizacja imiesłowu. słowa kluczowe: części mowy, illatyw, nominalizacja przymiotników, adiektywizacja imiesłowów. kalbos dalių paribio problemos 141artykuły / articles Uwagi wstępne Za pogranicze części mowy uznaje się przypadki, gdy słowa mają wyraźne cechy dwóch części mowy i z powodu zaklasyfikowania tych słów do jednej lub drugiej części mowy czasami pojawiają się wątpliwości. Do pogranicza zalicza się również takie słowa, których status zmienia się w wyniku rozwoju języka. Jest niemało słów, które, mając identyczną postać fonologiczną, należą do różnych części mowy. z wyjątkiem niezbyt częstych przypadków homonimii (na przykład bos do części mowy zaczynają należeć wskutek zmian semantycznych, grtas – būdvardis ir dalyvis, be – prielinksnis ir dalelytė), žodžiai skirtingoms kalmorfologicznych lub innego rodzaju. Migracja słów z jednej części mowy do innej w języku litewskim jest zjawiskiem starym. Istotne zmiany zachodzą wskutek zanikania niektórych form gramatycznych. Na przykład po zaniku dawnego miejscownika lokatywnego jego pozostałości namiẽ, pusiáu, używane przez część Auksztotów wschodnich, a także artiẽ ʻart’, toliẽ ʻtoli’, oriẽ ʻlauke’, żmudzki dvjau lub dve jau ʻdviese’ stały się przysłówkami. Taki sam los spotkał również pozostałości postpozycyjnego miejscownika alatywnego: galóp, myrióp, namóp, pavakarióp, pavasarióp, rudenióp, vaka róp, vel nióp. Obecnie słowa te uważa się za przysłówki. Illatiw zachował się znacznie lepiej, lecz jego status w gramatykach jest nieokreślony. W niniejszym artykule analizowane są również liczne przypadki, gdy nawet językoznawcy nie są zgodni co do przynależności słów do tej czy innej części mowy. Problem ten był już nieco badany. Rita Šepetytė pisała o adwerbializacji przypadków rzeczowników oraz o częstych rozbieżnościach między Słownikiem języka litewskiego a Gramatyką języka litewskiego, gdy to samo słowo w jednym miejscu nadal uznawane jest za rzeczownik, a w innym – za przysłówek (Šepetytė 1995: 142–147). W gramatykach takich przypadków można nie wspominać albo przedstawić je jako problematyczne. Jednak leksykografowie muszą znaleźć takie czy inne rozwiązanie – przy opracowywaniu słowników każde słowo musi być dokładnie opisane. NIEOKREŚLONA POZYCJA ILATIWU. Los ilatiwu jest korzystniejszy niż los starego miejscownika lokatywnego i postpozycyjnych miejscowników adessywnych. Do dziś w gwarach południowych i wschodnich Auksztotów (z wyjątkiem gwar północnoponiewieskich i zachodniej części południowoponiewieskich), we wschodniej części gwary zachodnioauksztockiej (Birštonas, Jieznas, Kaišiadorys, Žiežmariai, Jonava i in.) nadal jest on systemowym ósmym przypadkiem. A zatem używa go co najmniej połowa Litwy. I ta połowa, jak zauważa Rasuolė Vladarskienė, „[…] nie zastanawiając się zbytnio nad zaleceniami językoznawców, używa tego przypadka nie tylko w języku potocznym, lecz także w tekstach publicznie udostępnianych” (Vladarskienė 2003: 48). Niestety, w literaturze językoznawczej pozycja ilatiwu jest nieokreślona. W pierwszym tomie Gramatyki języka litewskiego wszystkie miejscowniki postpozycyjne są jeszcze uznawane za przypadki. Iliatyw uważa się za substytut konstrukcji w + biernik, pewien środek stylistyczny. wskazano jego znaczenia (Lkg i 207–209). Podaje się również iliaty- 142 acta Linguistica Lithuanica LXVII wo pochodzenia przysłówki: dešinn, kairn, auriMas MarkeViČius lauka, namõn1, ora, prekin, viršu, žẽ mėn (Lkg ii 447–448). W gramatyce współczesnego języka litewskiego iliatyw wskazuje się jako przypadek gwar wschodnioi południowoauksztockich, ale o jego użyciu w języku ogólnym już się nie wspomina (dLkg 2006: 68). wskazuje się kilka skostniałych przysłówków pochodzenia iliatywnego: lauka, namõn, šali, vidu, viršu (dLkg 2006: 412). Nie można uznać wszystkich form iliatywu za przysłówki z kilku powodów: 1. iliatyw może mieć określenie, np. : Nujo ta ms ia  miška; Ik ka irn rakon; Sùk ši tõ n pùsėn. Adverbializuotis gali tik tos iliatyvo formos, kurios neturi pažyminio, pvz.: sùk dešinn, tráukis šal i, ek vi du , iškeliãvo amžinýbė n2 . Dabartinės miškumą, jei konstrukcijos ar žodžiai vartojami su pažyminiais (dLkg 2006: 411). todėl vargu ar lietuvių kalbos gramatikoje teigiama, kad negali būti jokios kalbos apie prieveiksgalima prieveiksmiu laikyti formą viršu, nes bent jau šnekamojoje kalboje ji vartojama ir su pažyminiu, pvz. : Ir mán lpt ta bja ur ia vir šu? (alanta). ne prieveiksmiu, o daiktavardžiu ji laikoma ir Lietuvių kalbos žodyne, pvz. Wtedy zrobisz obręcz, nasadzisz wierzch i będziesz jeździć (apsas); Wkładasz [ser] w te pułapki, jakiś kamień kładziesz na wierzchu (Palėvenė) (Lkže; por. także kltž 408). 2. iliatyw mogą mieć tylko rzeczowniki własne, np. Kauna, Rõkiškin, Panevėži, Varėnõn, Ukmergn, Alytu, Vlniun, Paržiun. rzeczowniki własne byłyby anomalią. 3. Po uwzględnieniu iliatywu przysłówek nadmiernie by się rozszerzył. 4. niemożliwe jest uznawanie za przysłówki form iliatywu przymiotników (np.: balta, baltõn), liczebników (np.: viena, antrõn), zaimków (np.: šita, kuriõn), imiesłowów (np.: atidarýtan, atneštõn). współczesne podejście do iliatywu być może najdokładniej opisała Aldona Paulauskienė. Uznaje się, że chociaż iliatyw nie został uwzględniony w gramatykach normatywnych, jest jednak faktem językowym (Paulauskienė 2001: 198). zdaniem językoznawczyni: „jeżeli jest to swobodna wypowiedź, publicystyka z cechami stylu artystycznego, pozostawiamy ten miejscownik” (Paulauskienė 2001: 199). W gramatykach naukowych i normatywnych status iliatywu powinien być dokładnie określony. większość ludzi nieuchronnie styka się z iliatywem i musi wiedzieć, co to jest. dwa kolejne argumenty wskazała erika rimkutė. Cudzoziemcy uczący się języka litewskiego nie rozumieją, jaka to forma, jak się jej używa i jak się ją tworzy. iliatyw nie jest uwzględniany w gramatykach w systemie przypadków, dlatego nie rozpoznaje go program automatycznej analizy morfologicznej (rimkutė 2004: 126). Bardzo źle, że w gramatykach praktycznych (zwłaszcza szkolnych) iliatyw jest po prostu przemilczany. ludzie opanują1 podstawowe zagadnienia gramatycznego systemu języka ojczystego forma namõ w rzeczywistości nie pochodzi od iliatywu, ponieważ właściwy iliatyw to nama. W tym przypadku zaszedł proces odwrotny – przysłówek namõ zyskał formant iliatywu -n . 2 Przysłówek (a może jeszcze iliatyw) amžinýbėn nierzadko jest używany w kondolencjach składanych rodzinom i bliskim zmarłych. kalbos dalių paribio problemos 143artykuły / articles właśnie w latach szkolnych. tylko w podręczniku języka litewskiego dla klasy jedenastej autorstwa Jonasa Šukysa znajduje się uwaga, że miejscownika wewnętrznego kierunku można używać w stylach swobodnych (Šukys 2001: 111). w innych podręcznikach szkolnych ten przypadek nie jest już wymieniany. dlatego wielu nie wyobraża sobie, jaka to część mowy lub forma, i nie wie, czy można jej używać. Zapytano trzydziestu informatorów (studentów różnych specjalności), jaką częścią mowy są wyrazy vandeni i spnton w zdaniach žedas įkrto vandeni i Dáiktus sukróviau senõn spnton. Czternastu z nich podane formy illatywu uznało za przysłówek, pięciu – za „inny miejscownik”, a pozostali nie wiedzieli, jaka to forma morfologiczna. Jedenastu uważało, że tej formy nie można używać. Dlatego w gramatykach praktycznych illatyw nie powinien być przemilczany. Należałoby powiedzieć, że jest to nie­systematyczny przypadek, drugi miejscownik, używany we pasitaikantis retai. apie jį turi žinoti ir tie, kurie patys jo nevartoja. kiekvienas wschodniej i południowej Litwie, a gdzie indziej człowiek znajdzie mnóstwo przykładów illatywu w folklorze i literaturze pięknej, usłyszy go, a niejeden sam będzie go używał w języku potocznym. Szczególnie często używany jest illatyw z przyimkowym charakterem warda: podczas żegnania się, w formule chrztu, w hymnie Litwy itd. Paulauskienė twierdzi, że użycie illatywu niemal ogranicza się do potocznego języka codziennego i literatury pięknej (Paulauskienė 1994: 104; Paulauskienė 2006: 84). Ale przecież są to główne sfery użycia każdego języka. byłoby bardzo źle, gdyby człowiek uczył się poprawnie mówić wyłącznie z języka naukowego, kancelaryjnego lub innego języka stylu rygorystycznego. język literatury pięknej nie jest niższą, peryferyjną odmianą języka, a form stosowanych w nim często nie powinno się ignorować. w literaturze pięknej formy ilatiwu rzeczywiście występują bardzo często. używali go i używają nie tylko pisarze ze wschodniej, lecz także z zachodniej Litwy: kristijonas donelaitis, dionizas Poška, silvestras Valiūnas, simonas daukantas, simonas stanevičius, Motiejus Valančius, žemaitė, Vincas kudirka, Maironis, Lazdynų Pelėda, Pranas Vaičaitis, Šatrijos ragana, jurgis savickis, Vincas Mykolaitis-Putinas, jonas aistis, salomėja nėris, kazys boruta, antanas Vaičiulaitis, Petras cvirka, Marius katiliškis, Vytautas Mačernis, kazys saja, juozas aputis, juozas erlickas i in. Formy tej używają także pisarze urodzeni w środowisku niedialektalnym, na przykład pochodzący z kaunas Vytautė žilinskaitė, judita Vaičiūnaitė, Leonardas gutauskas i in. w wielu przypadkach było tak najprawdopodobniej dlatego, że jonas jablonskis w swojej Gramatyce języka litewskiego (1901) uznał nieprawdziwy (lub drugi) miejscownik, który odpowiada na pytania ku, ka, kuriõn viẽton? (jablonskis 1957: 71). niemało form ilatiwu znajduje się nawet w niedawno przetłumaczonych dziełach literatury pięknej: Portret Doriana Graya oscara Wilde’a (tłum. Lilija Vanagienė), Mistrz i Małgorzata Michaiła bulgakova (tłum. algimantas Mikuta), Świat Zofii josteina gaardera (tłum. eglė išganaitytė), Przygody Tomka Sawyera Marka twaina (tłum. Valentina churginaitė) i in. Form tego przypadka nie unika się we współczesnych przekładach Pisma Świętego (Česlovasa kavaliauskasa, antanasa rubšysa, kosta burbulysa). Tutaj są one szczególnie odpowiednie, ponieważ teksty religijne 144 acta Linguistica Lithuanica LXVII charakteryzuje pewien archaizm auriMas MarkeViČius (Markevičienė 2012: 119). Illatiwus jest nierzadko używany zarówno w języku administracyjnym (Vladarskienė 2003: 47–56), jak i w tekstach innych stylów3 . Paulauskienė również twierdzi, że nikt celowo nie usuwa illatiwu z języka (Paulauskienė 1994: 105). ale takie świadome lub nieświadome przemilczanie go jest mimo wszystko swoistą dyskryminacją tej formy i ludzi, którzy jej używają, a zarazem zubożeniem morfologii języka litewskiego. Izolacja illatiwu bardzo zawęża możliwości języka artystycznego (zwłaszcza poetyckiego) i potocznego. dlatego w gramatykach būti aiškiai pasakyta, kad iliatyvas nėra nei svetimybė, nei kalbos normas pažeipraktycznych ta forma powinna być uwzględniana. oczywiście należy podkreślić, że didelė lietuvių dalis jo iš tikrųjų nevartoja. jest to forma możliwa, a nie obowiązkowa, ponieważ formy przemilczane w ir šnekamojoje kalboje tikriausiai ilgiau būtų išsilaikiusi dviskaita, siekinys, jei gramatykach szybko zanikają. przynajmniej w literaturze pięknej, w gramatykach szkolnych, należałoby wspomnieć, że są to formy dialektalne, ale nie naruszające norm językowych. wyraźnie widać, że żmudzki imiesłów konieczności, otaczany opieką przez autorów różnych gramatyk naukowych i praktycznych, nadal nieźle się utrzymuje, choć jest używany na węższym obszarze i znacznie rzadziej niż illatyw. jednak imiesłów konieczności został włączony do podręczników szkolnych4 (Palubinskienė, Čepaitienė 2008: 73 i in.). używanie tej żmudzkiej formy nie pogarsza morfologii języka litewskiego. Do gramatyk nadal włączane są formy teesiẽ, teateiniẽ, tebūniẽ, choć są używane bardzo rzadko (dwie pierwsze – najczęściej w modlitwach)5 . Bardziej zawiłe przypadki przechodzenia rzeczowników w rzeczowniki najczęściej dotyczą odmiennych części mowy i ich form. szczególnie często przymiotnik przechodzi w rzeczownik, a imiesłów – w przymiotnik. istnieją trzy główne kryteria rozpoznawania i rozróżniania części mowy: leksykalne (znaczenie), morfologiczne (forma) i syntaktyczne (funkcja syntaktyczna, uzgodnienie). gdy słowo przechodzi do innej części mowy, często dochodzi do konfliktu jego formy z systemem odmiany części mowy, która je przyjęła. Na przykład w systemie rzeczownika pojawiają się formy zaimkowe: jaunàsis, jaunóji, nelabàsis, paskutinióji, piktàsis, prakeiktàsis, šventàsis, šven3 bardzo mocno zanikający iliatyw liczby mnogiej, ale nie jest to jeszcze forma martwa. W korpusie tekstów Uniwersytetu Witolda Wielkiego zarejestrowano 136 form iliatywu liczby mnogiej rzeczowników (Vladarskienė 2003: 52). 4 niestety, bynajmniej nie do wszystkich. 5 Formy te dawniej uważano za tryb życzący (Lkg ii 63), obecnie – za tryb rozkazujący (dLkg 2006: 343, 345). kalbos dalių paribio problemos 145straipsniai / articles tóji, válgomasis ir kt. Lietuvių kalbos žodyne netgi vartojama santrumpa emph., za pomocą której określa się zaimkowe formy rzeczownika. skrót sm. emph. występuje przy słowach válgomasis, výkdomasis; sf. emph. – przy słowach mirtinóji, paskutinióji, a także smob. emph. – przy słowach paláimintasis, -oji, prakeiktàsis, -óji, tikintsis, -čióji itd. (Lkže). W języku potocznym i gwarach rzeczownik może nawet przybierać stopnie; o formų (pvz., vargšèsnis, asiliáusias, nabagiáusias, vėpliáusias). Pranas skardžius apie stopniowaniu rzeczowników napisał nawet dwa artykuły o jednakowym tytule – „Stopniowanie rzeczowników” (Skardžius 1997a: 431–433; Skardžius 1997b: 433–439). Por. podane przez niego przykłady: on jest bardziej psi niż wszyscy; on jest brzydszy od ciebie (Skardžius 1997a: 432); on jest ze wszystkich najgorszy, bardziej leniwy (Skardžius 1997b: 434, 437) itd. Zatem z rzeczowników tworzy się przymiotniki i przysłówki w stopniu wyższym i najwyższym. Z rzeczownika výras niegdyś utworzono formy stopniowania przymiotnika vyrèsnis i vyriáusias (por. Skardžius 1997b: 437–438; LeW II 1260; SEJL 757–758). Skardžius podaje także przykłady piečiaũ, ryčiaũ, vakariaũ, pakalniaũ itd. (Skardžius 1997b: 435–436), a wreszcie przymiotnik galiausias (Skardžius 1997a: 433). Takie utworzone w ten sposób przymiotniki i przysłówki w stopniu wyższym i najwyższym nie mają formy równej. Formy stopniowania utworzone od rzeczownika, gdy rzeczownik jest metaforą pavartojamos tada, kai tame daiktavardyje labai išryškinama ypatybės sema, ypač pewnej cechy, na przykład osioł symbolizuje głupotę, pies – złość itd. Wyraz, który przeszedł do innej kategorii, odmienia się nie według właściwego dla tej części mowy typu odmiany. Przymiotniki i imiesłowy, które stały się rzeczownikami, zachowują końcówkę formy celownika liczby pojedynczej przymiotnika -(i)am (np.: kùrsiniam, pažstamam), końcówkę formy miejscownika liczby pojedynczej -(i)ame (np.: keturnčiame, kùrsiniame) itd. W języku potocznym i w gwarach próbuje się ten konflikt zlikwidować albo przynajmniej złagodzić. Końcówki form przypadków niezgodnych z systemem mogą być zmieniane, np.: baltakãkliui, kùrsiniui, laukniui, pažstamui, juodaspavyje, kùrsinyje. Paulauskienė proponuje nie być zbyt rygorystycznym i tolerować końcówki rzeczownikowe, gdy przymiotnik ulega substantywizacji (Paulauskienė 2004: 219). Istnieje wiele przypadków, gdy przymiotnik lub imiesłów, który uległ substantywizacji, bez zastrzeżeń należy uznać za rzeczownik, np.: jaunàsis, jaunóji, pažstamas, stiklnė, girtuõklė ʻvaivoras’, ilgalpė ʻgegužraibinių šeimos drėgnų miškų ras prie dubingių), Juodsnùkis (pavardė). Šnekamojoje kalboje tokie sudaiktavaraugalas’, ilgapištis ʻvagis’, Šventóji, Ìlgas (przymiotniki, które uległy rzeczownikowieniu, to gasrinė, greitóji ʻskubios medicinos pagalbos automobilis ir aptarnaujantis personalas’, keleivnė itd.; jest to bardzo rozległy obszar pogranicza rzeczownika i przymiotnika, w którym często „gubią się” nawet językoznawcy. Substantywizacja przymiotników została najszerzej omówiona w pierwszym tomie Gramatyki języka litewskiego (Lkg i 529–534). Najczęściej ulegają substantywizacji przymiotniki o tematach 146 acta Linguistica Lithuanica LXVII tis, -ė, nepilnamẽtis, -ė, skeltalpis, -ė), kai kurie auriMas MarkeViČius priešdėlių ir priesagų vediniai (pvz.: begavis, -ė, jaunklis, -ė, lauknis, -ė, mažlis, -ė, mažiùkas, -ė, vilniẽtis, -ė) ir kt. Zwykle w gramatykach i słownikach nie podaje się kryteriów rozróżniania takich części mowy. W gramatyce języka litewskiego przynajmniej znajduje się jasna wskazówka: wyrazy tego typu można uważać zarówno za rzeczowniki, jak i za przymiotniki, np. : , aulniai ʻbuty z cholewami’ (rzeczownik) i aulniai batai (przymiotnik) (Lkg i 533). Z przykładów podanych w Gramatyce współczesnego języka litewskiego można wnioskować, że przyjmuje się to samo stanowisko: przymiotniki w każdym przypadku podawane są z określanymi rzeczownikami (np.: baltakãklė antis) (dLkg 2006: 229), a rzeczowniki – bez określanych rzeczowników (np.: geltonplaũkis, -ė) (dLkg 2006: 155). Stanowisko to jest logiczne i wygodne. Jednak nie brakuje przypadków problematycznych. a2 i ē: złożenia (np.: antramẽtis, -ė, bendraámžis, -ė, ketur nýdėl aiškių būdvardžio ir daiktavardžio skyrimo kriterijų nebuvimo įvairiuose žodynuose yra nemaža painiavos. W Słowniku współczesnego języka litewskiego większość słów wymienionych typów, należących do tematów a2 i ē, uważa się za przymiotniki. W tym słowniku substantywizacja przymiotników została przedstawiona w niewielkim stopniu. ze względu na mniejszy zakres słownika najwyraźniej nie da się tego procesu przedstawić bardziej szczegółowo. W Słowniku języka litewskiego podano znacznie więcej przymiotników, które uległy substantywizacji. jednak nadal nie jest jasne, dlaczego w elektronicznej wersji tego słownika wyraz bemaršknis, -ė uznawany jest za przymiotnik, be kenis, -ė, bekepùris, -ė – za rzeczowniki, a bešvakis, -ė – zarówno za przymiotnik, jak i za rzeczownik (Lkže). W Słowniku współczesnego języka litewskiego złożenie trumparẽgis, -ė uznawane jest za przymiotnik, a žemažiris, -ė – za rzeczownik; juod(a)plaũkis, -ė – za przymiotnik, a juoda vedis, -ė – za rzeczownik; juodmagis, -ė uznawane jest za przymiotnik, júodbėris, -ė – za rzeczownik, a žalmagis, -ė – zarówno za przymiotnik, jak i za rzeczownik. wyraz bevedis, -ė uznawany jest za przymiotnik, a bešidis, -ė – za przymiotnik i rzeczownik (dLkže 2006), chociaż znaczenia obu są przenośne. takie niejednolitości można znaleźć w słownikach dialektów i gwar, na przykład baltapláukis, -ė – adj. (drskž 28), o raudonabazdis, -ė – smob., adj. (drskž 297); greitùlis, -ė – smob. (drskž 111), o gražùlis, -ė – adj., smob. (drskž 108); baltpkis, -ė – adj. (Znž 1 106), o juodãkis, -ė – adj., smob. (Znž 1 575); juodapláukys, -ė – przym. (kpž 2 87), o baltabazdys – sm. (kpž 1 144); ilganõsis, -ė – przym., a ilgakãsė – rzecz. (kzrž i 271). Lietuvių kalbos žodyne prie tokio tipo žodžių (pvz.: plačiapẽtis, -ė, plikagavis, -ė, trum parẽgis, -ė) czasami podawane są dwa oznaczenia – przym., rzecz. żyw. (Lkže). Takie podwójne oznaczenie często stosuje się w słowniku gwary druskiennickiej, słowniku gwary kupiskiej, słowniku gwary kałtanėńskiej. W „Słowniku języka litewskiego” występuje również inny wariant – rzeczownik i przymiotnik podawane są w osobnych hasłach, np.: baltaplùnksnis, -ė, liepsnabazdis, -ė ʻrausvabarzdis’, liepsnagavis, -ė ʻrausvaplaukis’ (Lkže). Gdyby w słownikach konsekwentnie trzymano się jednego lub drugiego stanowiska, można byłoby uniknąć wspomnianego zamieszania. Ze względów ekonomicznych oczywiście wygodniejszy jest pierwszy wariant, ale logiczniej byłoby przedstawić je w osobnych artykułach. Te pary wyrazów mają różne kategorie morfologiczne i pełnią odmienne funkcje składniowe. kalbos dalių paribio problemos 147artykuły / articles Pogranicze rzeczownika i imiesłowu Bardzo zawiłą dziedziną jest adiektywizacja imiesłowów pełniących funkcję przydawki. Vytautas Ambrazas twierdzi, że adiektywizacji nie można wyjaśnić w przypadku użycia wielu imiesłowów w funkcji przymiotnikowej, ponieważ takie ich użycie jest pierwotne, tzn. odziedziczone z czasów, gdy imiesłów nie był jeszcze włączony do systemu kategorii czasownika. Ogólnie jednak Ambrazas uznaje adiektywizację imiesłowu, np.: suáugęs výras, atsãkantis dárbas, pasitùrintis žmogùs (Lke 96). W podstawowych gramatykach języka litewskiego adiektywizację imiesłowów ocenia się powściągliwie. W gramatyce języka litewskiego derywaty wyrażające stałą właściwość uważa się za imiesłowy o użyciu przymiotnikowym, np.: pagal inti Severja, dedančią vištą, suve rdančių žirnių, n et ikęs peilis, suaugęs vyras, sukalbamas žmogus, suprantama kalba (Lkg ii 334–338). Przymiotnikami uważa się tylko niektóre wyrazy mające formę imiesłowu, np.: drustas, -à, glaũstas, -à, riẽstas, -à, skiaũstas, -à, sùktas, -à, àtmestas darbas ʻprastas darbas’, paténkintas žmogus (Lkg ii 345). W Gramatyce współczesnego języka litewskiego również wyrazy àtmestas, paténkintas uważa się za imiesłowy (dLkg 2006: 372). W tej gramatyce znajduje się bardzo niewiele przymiotników zbieżnych z formą imiesłowu, np.: drustas, glaũstas, riẽstas, sùktas, skiaũs tas (dLkg 2006: 372), gaũbtas, skstas (dLkg 2006: 223). Tutaj uważa się je nie za imiesłowy uprzymiotnikowione, lecz za przymiotniki utworzone od czasowników nieprzedrostkowych za pomocą formantu -tir z końcówkami (dLkg 2006: 223). Więcej uprzymiotnikowionych imiesłowów podaje Paulauskienė, np.: skalbiamàsis muilas, gélbėjamoji valtis, siuvamóji mašina, gyvẽnamasis namas, lipama liga, drus tas vanduo, atvértas langas, vrtos bulvės, lenktà nosis, pašlęs noras, netkęs vaikas (Paulauskienė 2006: 52). Inne jest stanowisko autorów głównych słowników języka litewskiego. Tutaj uprzymiotnikowienie imiesłowów uznaje się znacznie częściej. Zazwyczaj poglądy autorów na ten problem są zgodne. Na przykład znaleziono 102 przypadki, które (dLkž 2000), ir Lietuvių kalbos žodyne (Lkž), ir jų abiejų elektroniniuose varianzarówno w Słowniku współczesnego języka litewskiego (dLkže 2006; Lkže), jak i w Odwrotnym słowniku współczesnego języka litewskiego (adLkž) uznawane są za przymiotniki, np.: atitikamas, -à, drbtas, -à, drustas, -à, glaũstas, -à, gim tas, -à, kitamas, -à, maišýtas, -a, mókytas, -a, neapsãkomas, -a, negirdtas, -a, ne iš véngiamas, -à, nepakáltinamas, -a, nepriklaũsomas, -a, neraliúotas, -a, netašýtas, -a, paláimintas, -a, tikamas, -à, žymtas, -a. Kolejne 23 tego typu wyrazy uznawane są za przymiotniki tylko w Słowniku współczesnego języka litewskiego, jego wersji elektronicznej oraz w Odwrotnym słowniku współczesnego języka litewskiego . Podobnie jak w słownikach, przymiotnikowanie imiesłowów oceniane jest w pierwszej części książki Antanasa Pakerysa Akcentologia (Pakerys 1994, 390–395). Przymiotnikowanie imiesłowów uznaje się również w słownikach gwarowych. Na przykład w Słowniku kupiszkieńskim wyrazy drustas, -à (kpž 1 455), karpýtas, -a (kpž 2 191), ne manet w tym samym słowniku bardzo podobne pod względem znaczenia i 148 acta Linguistica Lithuanica LXVII týtas, -a (kpž 2 999), w słowniku gwary Zanavykų auriMas MarkeViČius wyrazy btinas, -à (Znž 1 202), gitas, -à (Znž 1 450), w słowniku gwary Kaltanėnai wyrazy mókytas, -a (kltž 177), nematýtas, -a, neraliúotas, -a (kltž 185) uznaje się za przymiotniki. Mimo to niekiedy trudno zrozumieć motywy przypisania niektórych wyrazów do przymiotników albo imiesłowów. Nie jest do końca jasne, dlaczego te same wyrazy w jednym słowniku uznaje się za przymiotniki, a w innym – za imiesłowy. Na przykład wyrazy atliẽkamas, -à, perkamas, -à, tariamas, -à, mãtomas, -a, pamókomas, -a, pàstebimas, -à, pavéldimas, -à, sù kalba mas, -à, supratamas, -à, válgomas, -a, dtas, -à, karpýtas, -a, pavėlúotas, -a, prakéiktas, -à, prslėgtas, -a, ùžimtas, -à w Słowniku współczesnego języka litewskiego uznaje się za przymiotniki (dLkže 2006), a w Słowniku języka litewskiego – za imiesłowy (w ogóle nie podaje się ich jako przymiotników, a wiele z nich występuje wyłącznie w hasłach odpowiednich czasowników) (Lkže). I odwrotnie: wyrazy suáugęs, -usi, paténkintas, -a w Słowniku języka litewskiego uznaje się za przymiotniki (Lkže), a w Słowniku współczesnego języka litewskiego – za imiesłowy (dLkže 2006). struktury jednostki leksykalne zaliczane są do różnych części mowy. Por.: : W Słowniku języka litewskiego wyraz damas, -à ʻnadający się do jedzenia’ jest przymiotnikiem, a válgomas, -a ʻnadający się do spożycia’ – imiesłowem; sùšnekamas, -à jest przymiotnikiem, a sùkalbamas, -à – imiesłowem; padkęs, -usi – przymiotnik, natomiast pašlęs, -usi – imiesłów; suáugęs, -usi – przymiotnik, natomiast pagyvẽnęs, -usi i subréndęs, -usi – imiesłowy (Lkže). W Słowniku współczesnego języka litewskiego wyraz užkrečiamóji (liga) jest przymiotnikiem, natomiast limpamóji (liga) – imiesłowem (dLkž 2000: 885, 370); tkęs, -usi – przymiotnik, natomiast vkęs, -usi – imiesłów (dLkž 2000: 844, 932). W Słowniku języka litewskiego znaleziono także przypadki, w których wyraz mający to samo znaczenie jest podawany zarówno jako przymiotnik, jak i imiesłów (podawany jest w odpowiednim artykule czasownikowym). Do dwóch części mowy przypisano wyrazy nepaláužiamas, -à, nepalekiamas, -à, nepatasomas, -a, nepérmaldaujamas, -a, pakáltinamas, -a, pakečiamas, -à, žnomas, -a i in. (Lkže). jest to sposób najlepiej odpowiadający rzeczywistej sytuacji, ponieważ omawiane wyrazy mogą stać się przymiotnikami, ale mogą też pozostać imiesłowami. są podawane w odrębnych artykułach z oznaczeniem part., np.: netkęs, -usi, pasiléidęs, -usi, pasiùtęs, -usi, pašlęs, -usi (Lkže), albo dlv., np.: nemtęs, -usi, pasiléidęs, -usi, suáugęs, -usi (dLkže 2006). w ir Lietuvių kalbos žodyne, ir Dabartinės lietuvių kalbos žodyne kai kurie žodžiai ten sposób raczej nie warto było tego przedstawiać. Imiesłów nie jest częścią mowy. z drugiej strony takich słów jest bardzo mało. W Odwróconym słowniku współczesnego języka litewskiego podano ich tylko 18 (adLkž 848). przy tak małej liczbie naprawdę nie należałoby stosować osobnych oznaczeń dlv. albo part .6 znacznie prościej byłoby umieszczać je w 6 niekoniecznych i innych bardzo rzadkich skrótach. Na przykład w elektronicznej wersji Słownika języka litewskiego tylko przy jednym słowie įsidėmtinas, -a znajduje się skrót neces. (imiesłów konieczności) (Lkže). kalbos dalių paribio problemos 155straipsniai / articles suMMary oraz formy morfologiczne, ich ambiwalentna interpretacja w issues related to Periphery of Parts of speech pracach różnych językoznawców, słownikach i gramatykach praktycznych (zwłaszcza w the article is devoted to analysis of the undefined situation typical of some parts of speech gramatykach szkolnych). Słowa zazwyczaj zyskują status innej części mowy wskutek zaniku niektórych form gramatycznych. po zaniku dawnego przypadka miejscownikowego oraz przyimkowego miejscownika nazywanego allatywem ich pozostałości (np. namiẽ ʻw domuʼ, pusiáu ʻpół-ʼ, vakaróp ʻku wieczorowiʼ itd.) stały się przysłówkami. takie przypadki nie wywołują żadnych dyskusji. jednak przypadek illatywny, który bynajmniej nie zanikł i jest używany dość często, bez żadnego powodu bywa pomijany w niektórych pracach dotyczących morfologii – po prostu się go opuszcza. dlatego zarówno sami Litwini, jak i osoby z innych krajów uczące się języka litewskiego często nie wiedzą, jakiego rodzaju jest to forma, jak się ją tworzy i czy właściwe jest jej używanie. Nie należy oczekiwać, że substantywizacja przymiotników spowoduje wielkie problemy. niemniej słowa o podobnej strukturze i semantyce często przypisuje się do różnych części mowy. np. wyrazy bevedis, -ė ʻbez twarzyʼ, juodaplaũkis, -ė ʻczarnowłosyʼ nazywa się przymiotnikami, natomiast juodavedis, -ė ʻczarnolicyʼ traktuje się jako rzeczownik (Słownik współczesnego języka litewskiego). duża niepewność charakteryzuje granicę oddzielającą prawdziwe imiesłowy od imiesłowów odprzymiotnikowionych. adiektywizacja imiesłowu jest w gramatykach języka litewskiego niemal nierozpoznawana, jednak znajduje szerokie odzwierciedlenie w głównych słownikach języka litewskiego. niemniej jednak również w tym zakresie istnieje dość wiele przypadków rozbieżności. np. słowa pavéldimas, -à ʻdziedzicznyʼ, prakéiktas, -à ʻprzeklętyʼ są w niektórych publikacjach nazywane przymiotnikami, w innych zaś imiesłowami. artykuł zawiera również krótki przegląd ambiwalentnego traktowania przysłówków pełniących funkcję spójników podrzędnych (np. ku ʻgdzieʼ, kadà ʻkiedyʼ, kap ʻjakʼ, kek ʻileʼ, itp.). Najbardziej racjonalnym rozwiązaniem byłoby traktowanie ich jako przysłówków względnych. Złożono 21 maja 2012 r. auriMas MarkeViČius Lietuvos edukologijos universitetas ul. Tarasa Szewczenki 31, LT-03111 Wilno, Litwa [email protected]