Lietuvių kalbos skoliniai Lietuvos lenkų tarmėse

52 acta Linguistica Lithuanica LXVII kristina rutkoVska Uniwersytet Wileński, Centrum Polonistyki Kierunki badań naukowych: funkcjonowanie i stratyfikacja polskich gwar na Litwie, wzajemne oddziaływanie gwar litewskich i polskich, leksykalne lituanizmy w języku polskim, zwyczaje ludowe na pograniczu; problemy dwujęzycznej leksykografii polsko-litewskiej. Zapożyczenia z języka litewskiego W polskich gwarach na Litwie1 Lithuanian borrowings in Polish dialects in Lithuania streszczenie W artykule analizowane są leksykalne lituanizmy używane w gwarach języka polskiego na obszarze pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego na Litwie. Leks ykalne lituanizmy charakteryzowane są według okresu zapożyczenia oraz sposobów, jakimi słowa te przedostały się do gwar polskich. Na podstawie przeprowadzonej analizy stwierdza się, że większość zapożyczeń z języka litewskiego, które przeniknęły do języka polskiego, pochodziła z języka białoruskiego, co może świadczyć o podstawie stworzonej przez język białoruski dla kształtowania się gwar polskich w regionie wileńskim. adnotacja artykuł dotyczy leksykalnych lituanizmów funkcjonujących w polskich dialektach na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim. Litewskie zapożyczenia leksykalne scharakteryzowano pod względem czasu oraz sposobów przenikania tych słów do polskich dialektów. Przeprowadzona analiza pokazuje, że większość litewskich zapożyczeń przeniknęła do języka polskiego za pośrednictwem języka białoruskiego, co może świadczyć o białoruskim podłożu polskich dialektów na Wilno i jego okolice. 1 Artykuł został przygotowany w ramach międzynarodowego projektu „język polski pogranicza litewsko-łotewsko-białoruskiego na tle innych odmian polszczyzny północnokresowej“ (The Polish language of the LithuanianLatvian-Belorussian borderland in comparison with other variants of the Polish language in north-eastern Polish), finansowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MnisW – Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego), obecnie Narodowe Centrum Nauki (ncn – Narodowe Centrum Nauki; ang. Ministry of Science and Higher Education, currently Nathional Science Centre); numer umowy: n104 056038. sŁowa kluczowe: gwary polskie na Litwie, interakcja gwar, lituanizmy, Wileńszczyzna. słowa kluczowe: polskie dialekty na Litwie, wzajemne oddziaływanie dialektów, lituanizmy, region wileński. Lietuvių kalbos skoliniai Lietuvos lenkų tarmėse 53artykuły / articles Obszar pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego charakteryzuje wielokulturowość i wielojęzyczność, które ukształtowały złożone stosunki etnolingwistyczne w odległej przeszłości, sięgającej czasów Wielkiego Księstwa Litewskiego (Ldk). Pierwotne podziały na ziemie bałtyckie i ruskie, a także napływ ludności z Korony oraz w okresie najazdu moskiewskiego (1655) sprawiły, że na tym obszarze kaimyninių valstybių įtakojo tai, kad Liublino unijos (1569) ir Maskvos kariuomefunkcjonowało aż siedem etnolektów: język litewski, język białoruski, język polski regionu północno-wschodniego, język Tatarów litewskich, język Karaimów trockich, dialekt Żydów litewskich, „mowa pogańska Narwi”; na obszarze tym liczba różnorodnych etnolektów jedynie wzrastała. Po (bednarczuk 1994: 109–124). Laikui bėgant Lietuvos didžiosios kunigaikštystės rozbiorach Rzeczypospolitej Obojga Narodów zaczęły się umacniać wpływy języka rosyjskiego na tych ziemiach, zmienił się status użytkowania i zasięg innych funkcjonujących od dawna języków (grek-Pabisowa Do dziś, na podstawie opisu sytuacji językowej z czasów Wielkiego Księstwa Litewskiego, 1997: 145–179). dokonanego w wyniku analizy źródeł historycznych, oraz badań gwar tych obszarów pogranicznych, niewiele wiemy o zasięgu funkcjonowania mówionego języka białoruskiego2 w przeszłości, a także o używaniu gwar języka litewskiego na słowiańskich terytoriach sąsiadów Litwy. Dlatego geneza gwar polskich na Litwie wciąż pozostaje przedmiotem dyskusji. Na podstawie danych językowych w niniejszym artykule zostaną przeanalizowane zjawiska, na których podstawie można byłoby ustalić podstawę językową, która ukształtowała gwary polskie wileńskiego regionu gwarowego. przedmiotem opisu są lituanizmy używane w tych gwarach. Leksykalne lituanizmy będą charakteryzowane pod względem różnorodności ich warstw chronologicznych (a także związanych z tym różnic między grupami tematycznymi) oraz ich rozpowszechnienia na różnych obszarach gwarowych. ponadto, uwzględniając częste zbieżności z analogicznymi wyrazami używanymi w gwarach białoruskich, podjęta zostanie próba uzasadnienia drogi przedostania się tych wyrazów do gwar polskich na Litwie za pośrednictwem języka pośredniczącego. W niniejszym artykule nie ograniczono się wyłącznie do przedstawienia zapożyczeń z języka litewskiego odnotowanych na terenie Wileńszczyzny (lit. Wileńszczyzna)3. Uwzględnione zostaną te obszary, które są oddalone od Wileńszczyzny, lecz w kontekście przeszłości i teraźniejszości charakteryzują się podobnymi cechami sytuacji socjolingwistycznej. dalej przedstawiane są litua2 Dziś problem ten jest omawiany jedynie w niektórych artykułach. Białoruski badacz Anatolij Aksamitow pisze o ilościowej przewadze Białorusinów na terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego, o szerokim użyciu języka białoruskiego (północno-zachodnich gwar białoruskich) w kontaktach Litwinów, Polaków i Białorusinów oraz o funkcjonowaniu tego dialektu w innych mniejszych społecznościach (żydowskiej, karaimskiej, tatarskiej), osiadłych w okolicach Wilna i Trok (Аксамитов 2000: 91–92). 3 Nazwę tego obszaru gwarowego zaproponowała Halina Turska, która badała i opisała język polski na terytoriach na północ od Wilna, rozciągających się szeroko od Kernave do Nowych Święcian. oddzielając obszar Wilna od dwóch pozostałych polskojęzycznych terytoriów na Litwie – smalwskiego i kowieńskiego – badała tylko te okolice, które przed wojną wchodziły w skład państwa polskiego (Turska 1995). Dziś potrzebna byłaby nowa klasyfikacja gwar polskich na Litwie, ponieważ zbadano już wszystkie obszary występowania tych gwar. Proponowałbym nieco szerzej pojmować również granice wileńskiego regionu gwarowego. 54 acta Linguistica Lithuanica LXVII nizmy zostały zapisane w rejonie wileńskim oraz w kristina rutkoVska niektórych miejscowościach rejonów szyrwinckiego i malackiego, tj. na tych terytoriach, które nie należą do Wileńszczyzny, ponieważ do 1939 roku materiał z rejonu trockiego, w którym dziś dominuje język polski, a sytuacja językowa jest šios apylinkės buvo Lietuvos respublikos teritorijoje. taip pat naudojama surinkta bardzo podobna do sytuacji językowej Wileńszczyzny. a więc badane miejscowości, ciją. Do przeprowadzenia badania wybrany leksykon został podany przez kuriose lenkų kalba atlieka (bei kažkada atliko) pirmosios (primarinės) kalbos funkinformatorów, którzy najczęściej w ogóle nie znają języka litewskiego i nie używają go w życiu codziennym4 . Potrzeba zapisywania i badania leksykalizmów litewskich w gwarach polskich na Litwie pojawiła się w 2001 roku, gdy rozpoczęto gromadzenie materiału do polskiego słownika gwarowego. Wstępna analiza leksyki zgromadzonej do słownika5 ujawniła dość dużą warstwę leksyki pochodzenia litewskiego (około 10 proc.). Na podstawie kwestionariusza opracowanego w oparciu o słownik zgromadzony materiał był weryfikowany podczas każdej letniej ekspedycji (tj. w latach 2007–2012). Zakres leksyki stale się zwiększał, udawało się wykrywać nowe leksemy lub zapisywać morfonologiczne warianty już zarejestrowanej leksyki, a także frazeologiczne połączenia wyrazowe. Obecnie posiadany przeze mnie kartotekę stanowi ponad 700 leksykalnych lituanizmów. Można przypuszczać, że nowe wyrazy lub ich warianty nadal można wykryć na niezbadanych obszarach polskich gwar, zwłaszcza na pograniczu Polski i Białorusi (na przykład w rejonie solecznickim). Doskonale pokazały to również wyrazy zapisane podczas tegorocznej ekspedycji. Objętość artykułu nie pozwoliła przedstawić wszystkich lituanizmów zapisanych na badanym obszarze. W celu uzasadnienia postawionej tezy wybrano wyrazy odzwierciedlające różnorodność leksyki każdej grupy, dobrze udokumentowane w gwarze badanego arealu i mające wiele wariantów morfonologicznych. Analizę wyrazów przeprowadzono na podstawie prac językoznawców litewskich, białoruskich i polskich. dotychczas najwięcej uwagi poświęcono lituanizmom rozpowszechnionym w przygranicznych gwarach białoruskich (urbutis 1969: 43–68; 1969a: 149–162; 1984: 30–38; 1984: 255–275; 1987: 46–52, 61–68; Гринавяцкене, Мацкевич, Романович, Чеберук 1975: 163–195; grinaveckienė 1983: 182–204). Litewskie zapożyczenia w języku polskim analizowali następujący autorzy: otrębski 1931: 79–85; Zdaniukiewicz 1972; Zinkevičius 1974: 207–214; grinaveckienė 1977: 133–142; 1991: 47–64; tekielski 1980: 62–73; smoczyński 2001: 445–460; rutkowska 2006: 73–108, 2007: 487–502, 2010: 342–348. pisząc ten artykuł, korzystano również z ważnych prac o bardziej ogólnym charakterze: Мартынов 1965; Чекман 1972: 147–156; Лаучюте 1973: 155–164, 1975: 145–161; Zinkevičius 1984: 255–275, 1987: 46–52, 61–68; Laučiūtė 2007: 85–102; grek-Pabisowa 1993: 54–60; smułkowa 2002: 272–283, 2002a: 242–2576 . ska 4 išsamiau šių teritorijų kalbinė situacija aptariama keliose šio straipsnio autorės publikacijose (rutkow2008: 345–366; 2008a: 53–68). 5 Słownik, w którym przedstawiono leksykę ze wszystkich obszarów występowania gwar polskich na Litwie, został wydany w Warszawie w 2006 roku (zob. sPgL). 6 Przegląd badań nad lituanizmami przedstawiono w moim studium (rutkowska 2006: 73–108). Lietuvių kalbos skoliniai Lietuvos lenkų tarmėse 55straipsniai / articles Grupy leksykalnych lituanizmów Analiza zapożyczeń w języku litewskim, przeprowadzona na podstawie słowników historycznych, dostępnych opisów leksyki języków północnego regionu Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz współczesnych słowników gwar słowiańskich, pozwala wyodrębnić cztery grupy zapożyczeń7 . 1 . Pirma lituanizmų grupė Dość dużą część leksyki stanowią stare zapożyczenia, poświadczone w epoce Wielkiego Księstwa Litewskiego; leksemy te występują w dawnych źródłach napisanych po polsku lub w języku starobiałoruskim. Słowa te, zapisane w XVI–XVIII w., są szeroko używane i zazwyczaj zachowały się w kilku językach słowiańskich (polskim, rosyjskim, białoruskim, ukraińskim). Tworzą one kilka grup tematycznych. nazwy fizjograficzne dyrsa ʻroślina z rodziny wiechlinowatych, występująca w lasach i na polach, chwast oziminy (Bromus); jej łodyga, ziarno’: W życie dużo dyrsy, ona rośni taka jak owies, mietlica taka, ot taka do owsa podobna Šv. Nu to dyrsa, ta sama żytnica, po polsku żytnica, a po prostemu dyrsa, to jeszcze po biełorusku dyrsa, nu ona ta tyko u jej ziarka nie ma, ona tyko łuseczka, ona nie ma ziarków, a że to już mówi: żytnica, chlebu pomocnica, że to jej źmielisz i razem do chleba. [a jak tu mówili?] U n`as i dyrsa, i żytnica, jeden mówi dyrsa, drugi mówi żytnica Lent. [a dyrsy nie było?] Dyrsy było, a jak że, rosła tak jak miatliczka w życie Vid. Dyrsa jest, jeśli jej dopuścisz, to wtedy też kwitnie Miež. Ja nie wiem od czego ta dyrsa była. To ona od ziemi zachodziła, ci od jakiej powietrzy intur. słowo dyrsa zapisała Grinaveckienė w okolicach Buivydžiai (Grinaveckienė 1991: 50); dzirsa: Dzirsa czy dżyrsa, chyba coś takiego, co szkodziło zbożu Virš; dirsa: Dirsa to już bardzo drennie, szkodliwa. No, ona niby kwitnie, żółte, wypuszczają takie ostre kłujące [kwiaty], to też bardzo szkodliwe dla zboża Šiaul. w dawnych pismach dokumentowane jest w następujących formach: dyrsa, dyrsovaty (Jabl 65); zapisane w gwarach rosyjskich, ukraińskich, polskich (białostockich, sejneńskich) (СБ 11); funkcjonuje także w gwarach białoruskich: дрса, г ì рса (СБГ); lit. drsė 8; 7 W niniejszym artykule, opisując zapożyczenia w języku litewskim, stosuje się szerokie pojęcie kalbos skoliniais laikomi lietuviškos šaknies žodžiai ir kitų kalbų skoliniai, kurie į lenkų kalbą pateko lituanizmu: litewskie za pośrednictwem języka litewskiego. Za lituanizmy uważa się również leksemy, które trafiły do gwar polskich za pośrednictwem innego języka (w tym przypadku – białoruskiego). Ten sposób opisu, wynikający z tak zwanego procesu leksykalizacji przy badaniu etymologii zapożyczeń, uważa się za najwłaściwszy. (Por. Walczak 1982: 172–194). 8 Odpowiedniki i warianty litewskich słów w innych językach wybrano, korzystając ze słownika języka litewskiego: Lkže. trudniejsze przypadki przy ustalaniu litewskiego pochodzenia słów analizowano na podstawie etymo- 56 acta Linguistica Lithuanica LXVII dyrwan ʻopuszczona, nieuprawiana, zarośnięta kristina rutkoVska ziemia’: Nu na dyrwanie tylko krowy pasi sie, co na dyrwanie robić, tam na dyrwanie tylko rośni trawa i wiencej nic Šv. Gospodarz tak zaniedbał tę ziemię, zarosła darniną Virš. Dyrwany, już za mojo pamieńcio, to ja krowa jeszcze prowadziłam na dyrwany dalej, tam koniczynka tyko, dyrwanami stała ziemia. Teraz nie zarastają Vid. Dyrwany byli, ale tu tylko ta góra o łonki dub. Jak pobendzie jaki dyrwan, nu to potym żyta lepiej rosła karv. U mnie to była dobrza żyć – sucha, dyrwany kern. W okolicach Wilna słowo dyrwan dyrwan był, a tak to wszystko urabiane było starp. Dyrwanow nie była kiedyś, byli zapisali Turska, Nicas, Šveikowska (turniszw 138, 173), w Bujwidzach Dwilewicz: dyrwan (dwil 115); dyrwan zapisano w okolicach Bujwidz i Wysokiego Dworu (Grinaveckienė 1977: 137; 1991: 50); dyrwanek ʻtrawa’: Nu potym pośle festu na jakimś dyrwanku robio majówka Šv; zadyrwaniały ʻo ziemi: nieuprawiana’: Nu zadyrwaniała taka [ziemia] Šv; dyrwanieć (sgP). W dawnych pismach od XVI w. dokumentowane są na terytorium Litwy następujące formy: dyrvan (dervan, dirvan), dirvanec, dyrvanik, dyrvanowy (jabl 47, 66, 67, 117, 234, 311); Zofia Kurzowa podaje słowo dyrwan i traktuje je jako litewską pożyczkę funkcjonującą w języku polskim od XVII w., w języku starobiałoruskim – w formie dzirwan od XVI w. (Kurz 353); jest ono również dokumentowane w ΓСБМ w następujących formach: дирванъ, дерванъ, дырвонъ, дырва, funkcjonuje w polskich gwarach okolic Pskowa, Smoleńska oraz Sejn (СБ 29), a także w przygranicznych gwarach białoruskich (СБГ); słowo to w gwarach białoruskich analizował Urbutis (1969 (1): 58); lit. dirvónas; dumbło ʻosiadłe męty, mokre ubite błoto’: Ale jest takie dumbły, że jak przewali sie, możysz przewalić sie i przepaść tam Lent. A w wodzie nu też bywa dumbła, bywa, że tam twardo, a bywa że tam jeszcze taka, że tam nogi lazo, że tam taka dumbła jeszcze Šv. [taki muł w jeziorze?] Dumbła rud. Ledwie wyciągnąłem nogi z tego dumbła. Ryba wielka, ale czuć dumbłem Wiljaszcz. słowo w dawnych piśmiennych źródłach dokumentowane od 1671 r. (Raseiniai) (Jabl 295), także jako nazwa bagna Думъбль od 1596 r. (Ukmergė) (Jabl 121), nieodnotowane w ГСБМ; funkcjonuje w przygranicznych gwarach białoruskich: дỳмбла (СБГ), także w gwarach rosyjskich na terytorium Litwy (СБ 54); lit. dublas; krusznia 1 . ʻsterta kamieni, kamienny stos’: Nu taka kupa kamieni to tylko nazywali krusznia, nu pozwożone, do kuczy złożone i nazywali krusznia Šv. A to bywa krusznia kamieniow, to w kamieniach też tak samo zrobio gniazdy i siedzo (szeszki) Lent. Kiedyś majontek był, to zbierali kamieni i walili w kruszni te Padv; chruśnia: Jak kamieni gdzie nałożona, to nazywali chruśnia karv; 2. ʻzbudowane z kamieni ogrzewane palenisko sauny’: Była krusznia i tam palili, palili w tej kruszni, była taka piec, ten w słownikach językowych: języka białoruskiego (ЭСБМ), języka rosyjskiego (ЭСРЯ), języka polskiego (sejP, sejPsł), języków słowiańskich (ЭССЯ) i języka litewskiego (sejL), zob. skróty na końcu tego artykułu. Lietuvių kalbos skoliniai Lietuvos lenkų tarmėse 57straipsniai / articles piec był zrobiony z kamieni i nazywał się krusznia Šv; krusznia: A ten piec, piec, złożony z kamieni, jak poleją wodą, żeby był ten duch, to krusznia nazywała się, na krusz­nię wodą chluśniesz Šv. Krusznia w łaźni liczy sie piec ta, krusznia, on jak przepali sie, to tam tylko kamuszki te rozpadajo sie rud. W łaźni podłoga i kruśnia taka była zrobiona z kamieniow, a woda nieśli sie z chaty intur. Chruśnia była w łaźni, to na kamieni polewali Pab. W łaźni chruśni takie z kamieni byli, takie piecy, nu i tam nacieplo, te kamieni nagrzejon sie silna i potym wody lejo na te kamieni, pary nachodzi nu i tak myli sie arn. w okolicach Auksztadwaria: Krusznia (Grinaveckienė 1977: 139), krusznia (sgP). Kur­zowe podaje to słowo jako litewską pożyczkę w języku starobiałoruskim od XVI w., cytując Bulykę9 (Kurz 378); pierwsze znaczenie jest również udokumentowane w ΓСБМ; we współczesnych gwarach białoruskich (podobnie jak i w polskich) używane w obu znaczeniach: крỳшня, крỳсня ʻ(stos) kamieni, krusznia; palenisko w łaźni’ (СБГ); także w gwarach sejneńskich (СБ 46); kłam. krūsnė „(kamienna) kupa, stos kamieni”; krósnis „ogrzewane palenisko w łaźni ułożone z kamieni”; kudra, mżb. kuderka „niewielki porośnięty roślinami staw”: To takie (miejsce), gdzie woda stoi, teraz już wodów nie ma. Ona może być i taka tyko woda, jak ta koła, ale tam błotnawa miejsca taka już, to krzaczek jaki rośnie, to co, to nazywali kuderki. Wiencej z białoruskiego już te nazwania pozostali sie rud; Jak jedzisz od Wilna, jest na lewa renka tam taka koło błotka, jaziorka, kudra nazywała sie, kudra i bizulka nazywali jej starp; kudra, kuderka, kudziarka mżb. (sgP). słowa kudra, kuderka są dokumentowane w dawnych piśmiennictwach od XVII w. na terytorium Litwy (Jabl 108, 313, 332); СБМ podaje białoruski odpowiednik кỳдзерка ‘zarośla, lasek’ (dokumentowany w guberniach wileńskiej, kowieńskiej i grodzieńskiej); przeważa w przygranicznych gwarach białoruskich (СБГ); zapisane również w języku ukraińskim (СБ 37; Urbutis 1969 (1): 62); lit. kūdra; lun ʻpodmokłe, grząskie miejsce’: W lesia taki lun był, to jezioro jest, to już tam i lun. Błota taka, kasza, ona kołyszy sie mocno. Żywioła ona do lunu tego popadnie, to nie wylezie Pab. U nas była taka łonka, nazywali luny, ale nie powiedziać, że tam bardzo taka mokra. Jak który rok, to tam koniem jechać nie można była, ale trawa tam można do jego wpaść. Koło rzeków byli te luny Lent; luń: Jak stanisz i kołyszy sia, to luń [kar]. słowo w dawnych pismach dokumentowane na terytorium Litwy od XVI w. (Jabl 121); także w rosła karv. Luny byli, tylko luny byli koło rzek, tak jak idzisz, to lun ten chyla sie, przygranicznych gwarach białoruskich: люн, лна, лнi, лỳнi (СБГ), a także w gwarach rosyjskich na terytorium Litwy (СБ 32); lit. li ū nas; rastas; szlina ‘lepka glina, nadająca się do lepienia’: Garki mieli, chto nie móg kupić, to takie z szliny zlepione, nie glina, a taka w jeziorach, błota taka siwa, to bardzo oni dobre byli te garki Miež; szlin. słowo szlin zapisała Grinaveckienė w okolicach Aukštadvarisu. (Grinaveckienė 1977: 144). w starożytnych źródłach, pisanych po białorusku, na terytorium Litwy dokumentowana rojst, dgs. rojsty ‘klampi pelkė, apaugusi krūmais ar medžiais, pelkė, lieknas’: Tam taki rojst był, to możesz noga wsunońć Pab. To była taki rojst, potym trocha osu9 Булыка А. М. 1972: Dawne zapożyczenia języka białoruskiego, Mińsk (cyt. według kursu 378). 58 acta Linguistica Lithuanica LXVII szyli, malaracja jak przeszła Miež. Dalej w tamta strona kristina rutkoVska rojsta, zbieramy tam żurawiny. Tam takie k`upawiny, tam jak stanisz, to można i zawalić sie Padv. Łonki, rojsta, była takich rojstow. Rojsty na polu byli, wrodzie jak sadzawka jaka karv. O jak naszy dom, tu od razu był rojst. Tu nijakich łonek nie było, tu jedne rojsty byli starp. Teraz u nas to rojsty wykasawali jak maliarawacja Pal. Rojsta najczęściej występuje w lesie kras. U nas w rojście ich było pełno, tych kali Lent. No tak, przeważnie na rojście jest mokro, no jak bardzo suche lato, no to tam nic, ale jak mokro, to żurawiny po wodzie, bez gumowych butów ani rusz Šv. Żurawiny rosły na bagnach Virš. Nasza poli, rojsty, u nas bardzo mokre, olchi, bardzo takie rojst nazywali, bo inaczej w Polsce nazywajo, czy w ksionżkach, tundry, czy jak, a to u nas rojsty, po litewsku może Vid. Tam kiedyś było jeziorko, takie niewielkie, a potem ono powoli, powoli wyschło, przeszło do drugiego jeziorka; w Zapolcach jest jeziorko, jak ono zeszło, tam takie bagno było Paež. Idź ty na bagna ‘dosłownie: eik tu raistan’: Tak można śmiało mówić prosto w oczy: a idź ty na bagna, co ty tam wymyślił Šv. U n`as rojsty mokre takie, to i mówili [idź, ty na rojsty] Vid. Turska zapisała formę rojścik mżb. (Turniszw 176). Grinaveckienė podała z okolic Buivydžiai i Aukštadvaris: rojsteczek mżb. (Grinaveckienė 1977: 143), rojstowy ‘bagienny’ (Grinaveckienė 1991: 52). Jablonskis dokumentuje formy roist, raist, reist, roisto, roistro, roistvo od XVI w. na terytoriach Litwy i Białorusi (Jabl 206–208, 323, 349); kurzowa, citując bulyką, dokumentuje w języku białoruskim od XV w. (kurzowa 422); formy tego słowa ройст, ройста są dokumentowane w przygranicznych dialektach białoruskich (СБГ), występują także w dialektach rosyjskich na terytorium Litwy (СБ 33); lit. jest tylko forma słowa šlina, od końca XVI w. (1591 r.) (Jabl 233); w dialektach białoruskich funkcjonuje шлiн (СБГ); lit. šlýna, šlýnai; wikswa ‘sztywna, szorstka, licha trawa pastewna z rodziny turzyc (Carex)’: Nu taka wikswa też rośni. Nu i kosi sie, żywioły, krowy jedzo jej Šv, Lent. Wikswa kosili, suszyli na słoma do chlewa, na podściłka Miež. Wikswa to rośni w błotach, dobra trawa. Krowy jadły brodę tura; większość: To taka trawa, rośnie w błocie, to drentrawa, dawniej nazywali ją mur`ok, szaryniak, jeszcze gorsza Paež. Jablonskis znajduje dokumentowane w źródłach historycznych: viksva, viksovaty (o łąkach) także w gwarach rosyjskich na terytorium Litwy (СБ 28); to słowo analizuje Urbutis na, niedobra, zakwita niektóra, ale taka ona niedobra trawa wiksztwa. A ta już dobra (jabl 263), darbartinėse baltarusių tarmėse вiкс(в)а (СБГ); aptinkamas seinų tar- (1969 (1): 52); lit. viksvà . Lietuvių kalbos skoliniai Lietuvos lenkų tarmėse 59artykuły / articles nazwy osób według ich działalności, zajęcia oraz nazwy narzędzi i urządzeń bitnik ‘ten, kto wspólnie z innymi ma pszczoły’: On nie umiał, a ten bitnik on umiał, a nie miał za co kupić ich, to on jemu kupił dwie kłodki pszczołow jedna sobie, druga jemu, i on patrzał obydwie Lent. Po litewsku biczoli a po polsku bitniki rud. Bitniki byli, to tego miodu necki nakrencali dub. Bitnik, który dokłada sie do tego gospodarza, tam i może oni razem troszka stawio te ule, ale to już bitnik nazywajo. Mówi już i bitnikow tam ma, złożyli sie tam które Vid; bitnikowski ‘bitininko’: To bitnikowska pszczoły starp; bitnikować ‘być pszczelarzem’ (sgP). w dawnych piśmiennych źródłach dokumentowane jest znaczenie ‘pszczelarz; które ma wspólnego z innymi: bites’ tylko na terytorium Litwy od XVii w. (jabl 5, 303, 329); nieudokumentowane ГСБМ, СБГ; zapisane w gwarach polskich (Augustavas) (СБ 27); lit. btininkas; bucz ‘siatka do łowienia ryb’: A buczy do sadzawki, i nawat buczy stawio koło jeziora i nawat szczupaki zachodzo do tych buczów Miež. Bucz Most. I liny, zawsze liny, postawio buczy, to pełne buczy, a teraz nie m`a Lent. Bucz to był taki on na jednym kiju i tak zrobiony na takim łenku taka jak siatka, i to chyba nazywał sie bucz Šv. Te buczy postawio do wody w rzece przy brzegu i przywionżo jego, to pełna tych rakow była Pal. Buczy takie byli, robili szydełkiem, a potym wykrencali z leszczyny takie kołki i nadziawali ta i beńdzie bucz starp. Buczy takie robili, pośla takie miroży, ryby kiedyś była barzdzo dużo intur. Bucz okolice Aŭštadvarisu. (grinaveckienė 1977: 137); buiv (dwil 114), w gwarze buiwidzkiej: bucz (grinaveckienė 1991: 50); buczki lm. (sgP); buczanka ‘siatka do układania siana’: Jeszcze buczanki takie robili, wrodzie jak siatka, wionzali takie. Duże te oczki, to te buczanki siana napchniesz, jeśli w droga jedzie dla konia tego siana brać, położo i przez te kratki koń dostaje i je karv. w dawnych pismach słowo buč jest dokumentowane od XVII w. (jabl 19–20, 308–309; ΓСБМ); występuje także we współczesnych gwarach białoruskich: буч (СБГ); analizę słowa przedstawia Urbutis (1969 (1): 51–52); lit. bùčas; skierdź ‘główny pasterz’: Skierdź Šv, Lent. Krowy trzymali i skierdzia najmowali, któren nie ma ziemi, czy nie ma czym pracować, był skierdziam, nu to godzi sie karmi tego szkierdzia kar. Skierdź zatrombi w ta tromba, już wszystkie na past`u baby i wypendzami krowy starp. Skierdź to pastuch tak nazywał sie, to po rusku liczy sie kras; skierdziała ‘pogardl. pasterz’ (Turniszew 156); skierdziowy ‘skerdžiaus’ okolice Aukštadvarisu (Grinaveckienė 1977: 143). w starożytnych źródłach, pisanych starą bałtycką [formą?] wiela tam płacić jemu, zbożam płacili. Nu jak kolejka u kogo dwie krowy, dwa dni jego dokumentowane w gwarach sejneńskich oraz w gwarach rosyjskich na terytorium Litwy (СБ 33); także w przygranicznych gwarach białoruskich: скèрдзь, скèрць (СБГ); lit. kedžius, skedžius tarusių kalba, nuo XVii a. paliudytos šios formos: kerd, kerdz, tik Lietuvos teritorijoje (jabl 323, 358), XVi a. funkcionuoja reikšme ‘skerdikas, mėsininkas’ (jabl 212); ‘najstarszy pasterz’; także skedžius ‘rzeźnik, masarz’; 60 acta Linguistica Lithuanica LXVII sklut ‘siekiera o szerokim ostrzu do ciosania kłód’: kristina rutkoVska Skluty takie to oni wiencej szczepać drzewa. Tam bywa i gruba bierwiona tak o piło zapiłujo i tym sklutam obbiwali, taka gruba trzaska. A potym siekiero poprawywali karv. Sklut okolice Wysokiego Dworu. (Grinaveckienė 1977: 143). Formy skliut, sklut, škliut są dokumentowane w źródłach starożytnych, pisanych po białorusku (na terytorium Litwy od końca XVI w. – 1599 r.) i po polsku od XVII w. (Jabl 298); Wyraz jest dokumentowany w gwarach rosyjskich i ukraińskich (СБ 22–23); także w przygranicznych gwarach białoruskich: склюд, склют (СБГ); Urbutis (1969 (2): 152–153) podał także formę czasownikową w gwarach białoruskich: склю таваць; lit. skliùtas . Nazwy mięsa (wędzonego mięsa) i chleba w tekstach są dokumentowane jako nazwy tych produktów spożywczych, za pomocą których dokonywano płatności, tj. produktów spożywczych stanowiących część daniny lub wynagrodzenie za pracę: kumpiak ‘udo, golonka (zwykle wieprzowa); mięso z uda, golonki’: Nu przyszli gości, trzeba pokroić kumpiaka Św. Szynki i kumpiaki mówio karv. Kumpiaki solili, poweńdzisz i wisi do jesieni Most. Parsiuka jak zakolo, to i kińdziuki mielim i kumpiaki kern. Monż to zawsze jak jest ten k`umpiak, to weńdzili, solili Padv. Kumpiaki to my sami swoje solim Pal. Szynki, tak, zostawiali całymi kumpiakami Lent. Kumpiak aukštadvario apyl. (grinaveckienė 1977: 139); kumpiaczek: A już kumpiaczek to kości wybierali, potym solili jego Lent; kump: Kumpi te robili, teraz to robio te winiotini, a kiedyś prosto tak kumpi. Łaźni byli, nu i wendzo tam intur. Takie swirny byli, te kumpi powieszo, takie soczyste. W świrnie najwiencej trzymalim alion. w dawnych piśmiennictwie słowo datowane jest od XVI w., w następujących formach: kump, kąp, komp, kunp, na terytoriach Litwy i Białorusi (Jabl 109, 212, 275, 313); Kurcowa wskazuje w polskich źródłach od XVII w. (Kurz 380); duża różnorodność wariantów morfologicznych w dokumentach (СБГ); słowo to analizował Urbutis (1969 (1): 63); lit. kupis; ragojsza 1. „chleb z mąki gryczanej”: Na Wszystkie Świenty tuojama ГСБМ; funkcionuoja dabartinėse baltarusių tarmėse: кумпк, кумпячк ragojszy pieko, zaduszny dzień, to wszystkie na mogiły ido świczki stawio, chto idzi, to niesi tego ragojszy. Nasza mama to nie piekła. Ragojszy żytnia monka, potym gryczana monka sypie, ciemny i nazywajo sie ragojszy kar. Ragojszy z gryczanej monki piekli, tak jak chleb zaroszczyniajo i potem takie bochenki piekli z gryczanej monki starp. Ragojszy piekli z gryczapotem do dzieży takaj chlebnaj i dobawiali, miesili gryczano monka zamieszali, ona była z dwóch zbożów rud; 2. ‘chleb żytni’: Ragojsza to mąka pszenna, nej monki Pal. Piekli taka ragojsza, robili taka słoducha parzona żytnia monka, a mielona w żarnach. Ragojsza nazywalim [chleb], że ona taka gruba monka alion. Ragojszy piekli, we młynie mleli, a jeżeli nie, to w żarnach mleli na ragojszy dub; rogojsz (sgP). W źródłach dokumentowana od końca XVII wieku (1692 r.), forma rogoiš tylko Lietuvių kalbos skoliniai Lietuvos lenkų tarmėse 67artykuły / articles góry i biega po polu Virš. Tak, jak gorąco i głęboko ryczą, to krowa zaryczy i zerwie się, i przyleci, ogon do góry i głęboko, mówią: Krowy ryczą, no przeważnie krowy ryczą przed deszczem, o już jak krowy ryczą, to mówią: jutro będzie deszcz bendzi Šv. Gilujo wo jak bonki konsajo, czy tam muchi, już ja i zapomniałam Vid. Kiedyś gilowali krowy, teraz i goronco i tak nie gilujo karv. Krowa ryczy Pab. Ryć w okolicach Aukštadvarisu (grinaveckienė 1977: 138). Gilujo jak gili ich [krowy], już jak gili Lent. Jak lato, to już chwosty zadarli i poparli sie, gilujo krowy rud. Te bonki jak ukonszo, to wtedy krowy gilujo, leco starp. Gilować buiv (grinaveckienė 1991: 51). słowo występuje w okolicach Białegostoku oraz w rosyjskich gwarach na terytorium Litwy (СБ 29, 44); a także w gwarach białoruskich: гiль, гiлявàць (СБГ); lit. gyls, gyli ú oti; grambul ‘chrząszcz’: Po drzewach oni łażo, takie rude, żółte, grambuli kar; grumbal: Grumbali to gryczaniki bywajo, gryka siać trzeba, to takie żółtowate żuczki, grumbali to mogo nazywać każdego żuka prawie rud. słowo jest udokumentowane wyłącznie w gwarach białoruskich грамбỳль (СБГ, por. СБ 65); lit. grambuols; gułda ‘miejsce w słomie, w którym wyleguje się świnia przed urodzeniem prosiąt’: To taka jak gniazdo sobie robi świnia, gułda, uścieła słomy Litew. słowo występuje w gwarach białoruskich гỳлта (СБГ); por. СБ 65; słowo to w gwarach białoruskich analizował Urbutis (1969 (1): 54); lit. gùlta, gùltas; margajka ‘łaciata krowa’: Jak komu nadejdzie, tak ten nazywa (krowę). I jodajka, i margajka i czarniucha, i dwiłajka. Nie ze względu na kolor nazywali Paba. Margajką w paski tak nazywali, to margajka, to jakaś ruda intur; margojka: Margojka, to gwiazdka, łaciata alion. Margojka albo dwiłojka to już wiencej ciemna krowa kern; margocha: Krowa bywa to i czarnulka nazywajo, i krasulka, i margocha Lent. Margocha krowa, to ja pamientam nazywali kras. Krowy nazywali łysocha, margocha, jak łatki takie starp. Margocha, to czarnucha, różnie nazywali krowy Lent; margula: I krasula, i margula, czarnulka starp; marga buiv (grinaveckienė 1991: 51); margiuk ‘imię pstrego psa, cielęcia, byka’ buiv (grinaveckienė 1991: 51). dokumentowane są następujące formy tego słowa: margojka, margiala, margiałka na terytorium Wilna (СБ 80), w dialektach białoruskich tylko forma маргèль ‘pstrokaty byk, pstrokaty’ (СБГ); lit. magė ‘pstra krowa’; pejsować ‘ponownie młócić jęczmień, żeby odpadły ości’: To pejsujo jenczmień, on ma ościuki i po zbożu bijo, obiwajo te ościuki, a potem wieli rud; pojsować, wypojsować dokon. (sgP); pejsać okolice Wysokich Dworów (grinaveckienė 1977: 142); pojsać bić (grinaveckienė 1991: 52); pejsany ‘malowany’ okolice Wysokiego Dworu (Grinaveckienė 1977: 142). Słowo to jest udokumentowane w miejscowych gwarach polskich (СБ 48); także w gwarach białoruskich: пйсаць, пйсаваць, пйсаць (СБГ), lit. paisýti; żaginie lm. ‘dwie połączone ze sobą płotki zbite z żerdzi, służące do suszenia siana lub zboża’: [na czym łubin suszyli kiedyś?] A to byli żagini, jak mokre lato, to i siano suszyli na tym karw. Kartoflanik to na płoty, na żagini takie stawili, a żyta to stawili w 68 kristina rutkoVska acta Linguistica Lithuanica LXVII snopki jon. Dawniej nakładali kartoflanik na żaginę i suszyli go krowom Šiaul. Żagini z polankow zbiwali, jeżeli nie możno było wysuszyć (siana), to położo na te żagini. Kaniuszyna to już na żaginiach suszyłaś Pal. Żagini buiv (grinaveckienė 1991: 530. Słowo dokumentowane jest w rosyjskich gwarach na Litwie (СБ 30) oraz w gwarach białoruskich жагнi (СБГ); o rozpowszechnieniu tego słowa w gwarach białoruskich zob. urbutis 1969 (1): 59–60; lit. żagins ‘kłoda z nieobciętymi gałęziami; rozgałęziony słup przypominający drabinę’, por. inne znaczenia w Lkž. tradycyjne zwyczaje ludowe skwierstula ‘świeże mięso rozdawane po zarżnięciu świni sąsiadom lub znajomym; wspólna uczta po uboju’: Jak zakole sie prosiaka, nazywa sie skwierstula, mówi sie, zaprasza sie kogokolwiek, nu to przychodźcie dziś do mnie na skwierstula. Kiedyści teść mojego męża zapraszał do córki: przychodź, mówił, na skwierstula, wtedy i wtedy beńdzim kłuli Paež. Kiedy zakolo, nu to skwierstula, czy komu dajo, to już jego to podsmażo, dajo jak już skwierstula Lent; skwarstula: Człowiek, który pomagał gospodarzu zabijać ta świnia, no to już kolacja ta zrobił, to już samo sobo, ale nazywali jeszcze skwarstuli dostał. Skwarstula oznacza kawałek mięsa, który mu dali, świeżynki tej Virš; skierstuli lm. : No, taki poczęstunek nazywa się skierstuli, trzeba posłać tam skierstuli dla siostry albo dla sąsiadki Šv. Skierstuli buiv (dvil 121). Skierstuli Lent; skwierstula: Przychodzo na skwierstula, nu to ten jusznik gotujo z tej krwi taka zupa, to tam smażo, czenstujo już tym miensem starp; skierstuwi lm. : Skierstuwi zanioso (sąsiadom), kawałeczek mięsa rud. Skierstuwi okolice Aukštadvarisu. (grinaveckienė 1977: 143); skwierstuny l.mn. buiv (dwil 121); skwiarsty, skwirstuli l.mn. buiv (grinaveckienė 1991: 52); świarstuny l.mn. : My tut u sonsiada na świarstunach byli Padv. Laučiūtė podała słowo skierstuny z okolic Wilna. dialektów polskich (СБ 84); występuje w gwarach białoruskich: скарстỳля, сквяр стỳля (СБГ); lit. skerstùvės; ważyniać się ‘zjeżdżać z górki podczas zapustów’: Ważyniać sie trzeba na Zapusty, to beńdzi len duży wyrośni. Mówi, len trzeba przeciongnońć Mež. Nu takie sani byli, to jak nasiońdziem i pieńciu, i sześciu i na tych saniach z góry, to na Zapusty ważyniali sie Lent. Ważyniać sia buiv (grinaveckienė 1991: 53). Laučiūtė dokumentuje to słowo w gwarach białoruskich i polskich СБ 43; w gwarach białoruskich Lietuvos wircinka ‘naszyjnik z nanizanych przedmiotów, wiązka, sprzedawana na teritorijoje aptinkamas важанцца (СБГ); lie. važinėtis; jarmarku kaziukowym’: Nu i przynosi takie obarzanki, nanizana moża na waga, na ta wiercina, to musi wiercinka nazywała sie, ten sznurek taki Vid. Wiercina. To przeważnie obarzanki mówio. O, jak kiedy jeździli na Kaziuka, toż było tego, oj, mówi, kupiła wiercina, a moja wujenka pojechała do Wilna, kupiła wiercina tych obarzanków, a było na Kazimierza wielkie gyvulininkystė dźwiły ‘ciemnoczerwony, białawy (głównie o bydle)’: Lietuvių kalbos skoliniai Lietuvos lenkų tarmėse 69straipsniai / articles błoto, rozerwał się ten sznurek i ten wianek obwarzanków poleciał do błota Paež. Kupiłam wianek obwarzanków bez. Byli wienksze obarzanki, to wienksza wircinka ta starp. ta, nawleczona na sznur’’. žodis aptinkamas baltarusių tarmėse: врцiна (СБГ), lie. vrtinė ‘kas nors sukabin3. trzecia grupa lituanizmów Słowa z tej ostatniej grupy nie są szeroko używane – są dokumentowane wyłącznie na terytorium Litwy. Nie znajdziemy tych słów w słownikach języka białoruskiego; możemy je interpretować jako bezpośrednie zapożyczenia z języka litewskiego do gwar polskich. na podstawie zebranych danych dotyczących leksyki gwarowej na terytorium Litwy oraz wspomnień informatorów przyjmuje się, że czas napływu zapożyczeń przypada na początek XX wieku. tworzą takie same grupy tematyczne, jak słowa grup omówionych wcześniej. Kiedyści krowy byli ryże i dźwiłe, szerść taka ciemna, ciemna Most; dwiły (turniszw 138); dwiłajka ‘biała krowa’: Jak komu nadejdzie, tak ten nazywa [krowę]. I jodajka, i margajka i czarniucha, i dwiłajka. To nie dla koloru nazywali Pab. Dwiłajka (turniszw 138); dwiłojka: Margojka albo dwiłojka to już wiencej ciemna krowa kern. Dwiłojka (turniszw 138). Viežbovskis odnalazł to słowo w białoruskich i polskich gwarach regionu wileńskiego: brus. дзвiлы, le. dviły (СБ 45); lit. dvlai; inksztyr ‘larwa pasożyta bydła pod skórą’: Inksztyrow tych to była. To takie guzy wielkie, to muchi jakie jak konsajo Pab. Ugr`y mówili, jak kto mówił inksztyry. Mówili, motyl jajki te znaszał karv. Inksztyry to wyciskiwali, robak jest taki, wyciongnisz, oni, muchi, bizdałki takie latajo i napaszkudzo, i wtedy zrobi sie guz, a w tym guzia robak taki bywa ūta; jinksztyr (turniszw 143). Jinksztyr apylinkėse prie Aukštadvario. (grinaveckienė 1977: 138), buiv (grinaveckienė 1991: 51); inksztir: Inksztiry bywajo najwiencej jeżeli chuda żywioła. O dabar būna inksztiry. Kiedyś to ich wyciskiwali, była inksztirow alion. Nu tutaj takie nazywali sie inksztiry, to buwało oni sami tak pacisno i wychodzo takie bjałe, a później to kupawali tam jaka lakarstwy i szmarowali, to oni wylazywali intur; inkszczur: Oni nazywali sie inkszczury, takie guzy, trzeba było czym szmarować, ci wyciskiwać ich, te robaki u cieluka, ci u krowy była kras; inkszczyr: Inkszczyry kiedy wybierali jako grafko, czy czym jak chtóry, jak gdzie wyciśnisz mocno, to byli u bardzo chudych krow, te inkszczyry byli rud. cБ pateikiama turkų lenkų tarmėse užrašyta forma (cБ 78); lietuvių. inkštras; 70 acta Linguistica Lithuanica LXVII kukula ‘kiaulė’: Kukula, kukula i świnia powoła. Toż kristina rutkoVska ona po głosie gospodarza wie Pab. Otrembskis dokumentuje słowa kukucia, kukut’ka, kukcia wileńskiego regionu szemy ‘o umaszczeniu konia: siwy’: szeme koni to te nazywali sie siwe jon; szamowaty ‘o umaszczeniu konia lub krowy: siwy’: Nu taki bywa ni to siwy, lenkų tarmėse (СБ 80); lie. kukùlė; ni waty, to on taki, i bywa tam szersteczka u jego i białtawa, i ciemna, maść taka szara Lent. Krowy takie siwe, szamowate kras. Szara, taka szemowata krowa [była] starp; to gniady taki, taki szamowaty, po mojemu to taki Šv. Nu i takie bywajo, nu szamoszamocha ‘o umaszczeniu krowy: siwa’: Szamocha, to taka ciemna bordowa, kolor taki, u nas była w kołchozie taka starp. Bywa taka szamowata krowa, nu ona taka z odcieniami, to nazywali szamocha Lent; też szemka: Szemka jak szara, taka szemowata krowa starp; szemajka (turniszw 157). Laučiūtė dokumentuje w gwarach polskich na Litwie (СБ 84); lit. šėmas . pavadinimai, susiję su augalais ir atmosferos reiškiniais paparć ‘sporinis augalas dideliais karpytais lapais (Dryopteris)’: Ido paparcia szukać do lasu intur; paporciowy ‘paparčio’ (turniszw 150); liet. papatis; puśnia ‘supustyta sniego krūva’: Puśni takie ponawiewało, takie puśni, że równe z domem puśni nawieji, naprzeciw domu drugi dom stoji ze śniegu Šv. Puśni bywajo, zawieja, to nie można wyjść. Buwało z koniami aż naukołó wioski jado intur; liet. pusns; warnałeszy ‘roślina z rodziny astrowatych o szerokich, okrągłych liściach i dużych, czepnych owocach (Arctium)’: Warnałeszy, warnałeszy to też te same dziady Šv; warnaleszy: Warnaleszy to taka roślina gdzie do włosów takia jak guziki czepion sia jon; lit. var na lėša. Nazwy potraw łapienia ‘zupa z liści (buraków lub in.)’: Jak babcia opowiadała, to była i łapienia i szupienia zupa. Łapienia to była kruczkowa liści, nu i tam kartofli trocha, co iszcze dobawiali, chto skwarzył, chto bielił, chto posna jad rud. Nu to łapienia, to z buraczków, bo listeczki. Po naszemu to botwinka . Zupa ze szczawiu, to też łapienia dub. Laučiūtė podaje brus. leksemę лапеня z okolic Wilna. (СБ 47); kłam. lisie ẽ nie; szupienia ‘kasza gotowana z ziaren i podawana na słodko’: To parzyli owies, potem go suszyli, a potem w żarnach go ucierali, a potem naczułki były takie i tak machasz, machasz, wszystkie te ościuki, ta łuska odchodzi, a potem parzą, to z cukrem zalewali słodką wodą, no i taka szupienia była ruda; szupienie (sgP). Laučiūtė dokumentuje wyłącznie w języku polskim, opiera się na słownikach języka polskiego: szupienia, szupienie, szuponia (СБ Lietuvių kalbos skoliniai Lietuvos lenkų tarmėse 71 artykułów / articles 84); kurzowa dokumentuje to słowo w gwarach polskich na Litwie (kurz 437); lit. šiupi ns ‘košė, verdama iš žirnių, pupų, kruopų, bulvių arba ruginių miltų, mėsos ir kt.’ ; szwilpiki lm. 1. ‘kluska skręcana z ciasta chlebowego’: Szwilpiki to też z tego nazywali szwilpiki, ciasta chlebowego. Ta ciasta wybierzy, trocha monko obsypi, żeby dała sie wykaczać i kroili na kawałeczki, i gotowali w gotowanej wodzie, a potym ci tłuszcz, ci masła, to chlebowa szwilpiki Mež. 2. ‘placki pieczone z gotowanych ziemniaków i mąki, z nadzieniem lub bez’. Szwilpiki to jest nie bondy, tu wiencej z białoruskiego rozmawiali, to byli kakory. Ona parzona kartofla, stłuczona, dobawiało sie trocha monki, nu i naczyniało sie grzybami, chto jakim miensem, chto wantrobka jaka, ich zlepili i stawili do I tak bez pieca, piekli, a potym nasmażyli masła, czy śmietany, chto marchwio naczyniał rud. niczego piekli (bliny te), cienieńkich takich napieczysz, szwilpiki kras. Szwilpiki i kakory nazywali ich, na blaszce upieczy starp. Szwilpiki (WilJaszcz); lit. švilpù kai; švilpkai . 4 . czwartą grupę lituanizmów stanowi dość liczna grupa bezpośrednich zapożyczeń, a także najnowsze zapożyczenia, które powstają w wyniku aktywnego wpływu języka litewskiego na język polski. pojawiają się spontanicznie w języku informatorów, są używane nieregularnie i opisują najnowsze zjawiska; leksemy te są tylko częściowo zaadaptowane w języku. Oto niektóre przykłady: aukletoja ‘pedagożka, wychowawczyni’ – lit. áuklėtoja; duje l. mn. ‘gazy’ – lit. gazy; łajda ‘program telewizyjny’ – lit. laidà; plant ‘szosa, droga’ – lit. pléntas; sklip ‘działka budowlana’ – lit. sklpas; połapinia ‘namiot’ – lit. namiot. WNIOSKI Analiza leksykalnych lituanizmów funkcjonujących w polskich gwarach Wileńszczyzny, ziemi trockiej, rejonu szyrwinckiego i mołackiego wykazała, że: 1) zachowała się niewielka grupa zapożyczeń z okresu XVI–XVIII wieku (w gwarach zapożyczenia występują głównie w zmienionych znaczeniach) oraz 2) największą grupę zapożyczeń, która funkcjonuje w gwarach białoruskich i polskich na terytorium Litwy, stanowią tak zwane lituanizmy kontaktowe (Мартынов 1965: 90). tworzą one inne kategorie semantyczne niż leksemy spotykane w źródłach pisanych i świadczą o częstych kontaktach wieloetnicznych wspólnot w działalności gospodarczej i kulturalnej (są to słowa określające wygląd człowieka, właściwe mu działania i zachowanie, a także leksemy określające wartości związane z hodowlą zwierząt, rolnictwem, wartościami duchowymi i materialnymi oraz nazwy potraw). Zapożyczenia z języka litewskiego funkcjonujące w gwarach polskich ukazują trwający przez stulecia wpływ języków litewskiego i białoruskiego na język polski badanych miejscowości. większa część 72 acta Linguistica Lithuanica LXVII część lituanizmów używanych w gwarach polskich jest kristina rutkoVska szeroko udokumentowana w gwarach białoruskich, co może świadczyć o przenikaniu tych zapożyczeń do języka polskiego za pośrednictwem gwar białoruskich12. na podstawie przedstawionych danych językowych można przypuszczać, że na badanym terytorium polskie gwary kształtowały się na podłożu języka białoruskiego13. z przedstawionej analizy leksykalnych lituanizmów wynika, że zapożyczenia początkowo przeniknęły do gwar białoruskich, ukształtowanych na podłożu litewskiego substratu14, a dopiero później trafiły do języka polskiego. pozwoliłoby określić funkcjonowanie języka białoruskiego w galbūt išsamesni tyrimai (jeigu juos šiandien dar būtų įmanoma atlikti), skirti seczasach Wielkiego Księstwa Litewskiego, zwłaszcza rozpowszechnienie jego odmiany mówionej wśród ludności wiejskiej, a także ustalić granice etnosu białoruskiego na terytorium Litwy oraz scharakteryzować znaczenie języka białoruskiego dla procesu polonizacji chłopów litewskich w połowie XiX wieku. SKRÓTY NAZW MIEJSCOWOŚCI alion – alionys, Širvintų r. arn – Arniony, rej. malacki. bars – Barskuny, rej. szyrwincki. bez – Bezdonie, rej. wileński. buiv – Bujwidziszki, rej. wileński. dub – Dubinki, rej. malacki. intur – Inturkė, rej. malacki. jon – Joniškis, rej. malacki. kar – Karažiškės, rej. trocki. karv – Karvys, rej. wileński. kern – Kernavė, rej. szyrwincki. kras – Krasnapolis, rej. trocki. Lent – Lentvaris, rej. trocki. Maiš – Maišiagala, rej. wileński. Mež – Mežionys, rejon wileński. Most – Mostiškės, rejon wileński. nem – nemenčinė, rejon wileński. Pab – Paberžė, rejon wileński. Padv – Padvarionys, rejon wileński. Paež – Paežeriai, rejon wileński. Pal – Paluknys, rejon trocki. rud – rudiškės, rejon trocki. starp – stary tarpupis, rej. trocki Šiaul – Šiauliai, rej. szyrwincki Šv – Šventininkai, rej. wileński ūta – ūta, rej. malacki Vid – Vidugiriai, rej. malacki Virš – Viršuliškės, rej. wileński 12 Vincas Urbutis przedstawił uwagi tego rodzaju w swoim artykule, analizując lituanizmy współczesnego języka białoruskiego; zwrócił także uwagę na nierównomierny chronologiczny rozkład lituanizmów oraz różny zasięg ich występowania (Urbutis 1969 (2): 159–160). 13 Takie wnioski formułowano w artykułach Walerija Czekmona (podano tu odsyłacze tylko do tych publikacji, które poświęcone były omówieniu sytuacji językowej Wileńszczyzny oraz przylegających do niej terytoriów (Чекман 1982, 1995; Čekmonas 1999). Polski naukowiec Janusz Rieger niejednokrotnie wyrażał opinię na temat białoruskiej podstawy, która ukształtowała polskie dialekty na terytoriach wileńskim i trockim (Rieger 2006: 39). Zwolennik tej hipotezy Leszek Bednarczuk twierdzi, że w czasach historycznych granice terytorialne języka białoruskiego były znacznie szersze i sięgały dalej niż terytorium wileńskie i trockie (Bednarczuk 1999: 103). 14 Kwestia substratu litewskiego na terytorium Białorusi nie budzi dziś większych wątpliwości, zob. poświęcone temu problemowi artykuły naukowców litewskich, białoruskich i rosyjskich oraz obszerną bibliografię w publikacji: Судник Т. М., red., 1980: Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва: Наука. Lietuvių kalbos skoliniai Lietuvos lenkų tarmėse 73straipsniai / articles ŹRÓDŁA jabl – Jablonskis Konstantinas 1941: Lietuviški žodžiai senosios Lietuvos raštinių kalboje 1: Tekstai. Kaunas: Lietuvos istorijos draugija. kurz – Kurzowa Zofia 1993: Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI–XX w. Warszawa-Kraków: PWn. Lkže – Słownik języka litewskiego, wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (red. nacz.), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. Dostęp w internecie: www.lkz.lt. Lkžk – kartoteka Słownika języka litewskiego z uzupełnieniami. sejL – Smoczyński Wojciech 2007: Słownik etymologiczny języka litewskiego. Wilno: Uniwersytet Wileński. sejP – Boryś Wiesław 2005: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie. SejPSł – Sławski Franciszek 1952–1982: Słownik etymologiczny języka polskiego 1–5. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego. sgP – karłowicz jan 1900–1911: Słownik gwar polskich 1–4. Kraków: nakł. Akademii Umiejętności. sPgL – rieger janus z, Masojć iren a, rutkowska krystyna 2006: Słownictwo polszczyzny gwarowej na Litwie, Warszawa: dig, 119–455. TurniszW – Zasób leksykalny polskiego dialektu ludowego Wileńszczyzny okresu międzywojennego utrwalony w pracach H. Turskiej, K. Nitscha i H. Szwejkowskiej (opracowała I. Grek–Pabisowa). – Acta Baltico–Slavica 26, 129–177. Tur – Regionalne słownictwo Wileńszczyzny okresu międzywojennego utrwalone w pracy H. Turskiej Język polski na Wileńszczyźnie (opracowała I. Grek–Pabisowa). – Acta Baltico–Slavica 26, 121–129. Wiljaszcz – rieger ja nu sz 1996, 1999: słownictwo „wileńskie“ ze zbioru Leonarda jaszczanina. – Język polski dawnych Kresów Wschodnich 1, Warszawa: dig, 79–109; ciąg dalszy: słownictwo „wileńskie” ze zbiorów Leonarda Jaszczanina, ciąg dalszy. – Język polski dawdig, 57–77. nych Kresów Wschodnich 2, Warszawa: dwil – Dwilewicz Barbara 1997: Język mieszkańców wsi Bujwidze na Wileńszczyźnie, Warszawa: dig. ГСБМ – Historyczny słownik języka białoruskiego: zeszyty 1–32, red. А. М. Булыкі, А. І. Жу раўскага. Мінск: Беларуская навука, 1982–2012. СБ – Лаучюте Юрате Алоизовна 1982: Словарь балтизмов в славянских языках. Ленинград: Наука. Ленинградское отделение. 74 Acta kristina rutkoVska Linguistica Lithuanica LXVII СБГ – Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча 1–5, red. Józefa Floryjanowna Mackiewicz. Mińsk: Nauka i technika, 1979–1986. СБМ – Насовіч Іван І. 1983: Słownik języka białoruskiego. Mińsk: Białoruska Radziecka Энцыкляпэдыя . SGW – Stiaszkowicz Tacjana Filipawna 1972: Materiały do słownika obwodu grodzieńskiego. Mińsk: Nauka i technika. ЭСБМ – Этымалагічны слоўнік беларускай мовы 1978–2007: выпуск 1–12, рэд. Wiktar Uładzimirawicz Martynau, Hienadź Afanasjewicz Cychun. Mińsk: Nauka i technika. ЭСРЯ – Фасмер Макс 1964–1973: Etymologiczny słownik języka rosyjskiego, Moskwa. ЭССЯ – Etymologiczny słownik języków słowiańskich 1974–2003: zeszyty 1–30, red. o. Trubaczow, Moskwa: Nauka. Literatura Bednarczuk Leszek 1994: stosunki etnolingwistyczne na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego. – Acta Baltico-Slavica 22, 109–124. Bednarczuk Leszek 1999: litewsko-słowiańskie pogranicze językowe w pierwszej połowie XX wieku w świetle badań Olgierda Chomińskiego. – Acta Baltico-Slavica 24, Čekmonas Valerijus 1999: o bilingwizmie polsko-litewskim i litewsko-polskim na Dence (czyli na północno-wschodnich obszarach 95–106. Wileńszczyzny). – Sytuacja językowa na Wileńszczyźnie. Warszawa: elipsa, 28–39. grek-Pabisow a ir yda 1993: o charakterze związkόw języka litewskiego z gwarami rosyjskimi i polskimi. – Lietuvių kalbotyros klausimai 30, 54–60. grek-Pabisow a ir yda 1997: językowa rzeczywistość na kresach pόłnocno-wschodnich. – Kresy – pojęcie i rzeczywistość. Warszawa: soW, 145–179. gr inaveckienė elena 1977: leksyka pochodzenia litewskiego w polskiej gwarze auksztadworskiej. – Lietuvių kalbotyros klausimai 17, 133–142. Grinaveckienė Elena 1983: Leksyka pochodzenia litewskiego w białoruskich gwarach pogranicza Litwy. – Kwestie językoznawstwa litewskiego 22, 182–204. Grinaveckienė Elena 1991: Lituanizmy w polskich gwarach okolic Bujwidz (rej. wileński). – Kwestie językoznawstwa litewskiego 29, 47–64. Laučiūtė jūratė 2007: Los końcówek bałtyckiego pochodzenia rzeczowników w językach północnosłowiańskich. – Res humanitariae 2, 85–102. Lietuvių kalbos skoliniai Lietuvos lenkų tarmėse 75artykuły / articles Otrębski Jan 1931: Słownikowe lituanizmy w polskiej gwarze Wileńszczyzny. – rieger janus z 2006: Polszczyzna gwarowa na Litwie. – janusz rieger, irena Język Polski 16, 79–85. Masojć, krystyna rutkowska. Słownictwo polszczyzny gwarowej na Litwie. Warszawa: DIG, 11–48. rutkows k a kr ysty n a 2006: Lituanizmy leksykalne w gwarach polskich na Litwie. – janusz rieger, irena Masojć, krystyna rutkowska. Słownictwo polszczyzny gwarowej na Litwie. Warszawa: dig, 73–108. rutkows k a kr ystyna 2007: Z zagadnień chronologii zapożyczeń litewskich w gwarach polskich z terenu Litwy. – Prace Filologiczne 53, 487–502. rutkows k a kr y s tyna 2008: Świadomość narodowa a język ludności wiejskiej na pograniczu polsko-białorusko-litewskim. – Prace Filologiczne 54, 345–366. rutkows k a kr ystyna 2008a: język a tożsamość na pograniczu polsko-litewskim. – Tożsamość - język - rodzina: z badań na pograniczu słowiańsko-bałtyckim. Warszawa: soW, rutkowska krystyna 2010: o pojemności semantycznej zapożyczeń 53–68. leksykalnych z języka litewskiego funkcjonujących w polszczyźnie gwarowej na Litwie. – Językowe i kulturowe dziedzictwo Wielkiego Księstwa Litewskiego. Księga jubileuszowa na 1000-lecie Litwy, red. j. Mędelska i Z. sawaniewska-Mochowa. bydgoszcz: Wydawnictwo uniwersytetu kazimierza Wielkiego rutkowska krystyna, sawaniewska-Mochowa Zofia 2012: Zapożyczenia litewskie dotyczące człowieka w gwarach , 342–348. polskich na Litwie. aspekt semantyczny i etnolingwistyczny. –Baltistica. Viii Priedas, Xi baltistų kongreso straipsnių rinkinys, 99–117. smoczyński Wojciech 2001: Język litewski w perspektywie porównawczej. kraków: Wydawnictwo uj, 445–460. smułkowa elżbieta 2002: Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie. Warszawa: Wydawnictwo uW, 242–257, 272–283. tekielski krzyszt o f 1980: Lituanizmy leksykalne w dialekcie okolic Podbrzezia i niemenczyna. – Acta Baltico–Slavica 13, 62–73. turska halina 1995: O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie, wstęp i opr. V. Čekmonas. Vilnius (przedruk z r. 1939). Urbutis Vincas 1969 (2): lituanizmy we współczesnym języku białoruskim (ciąg dalszy). – Baltistica 5, 149–162. urbutis Vincas 1969 (1): dabartinės baltarusių kalbos lituanizmai. – Baltistica 5, 43–68. Urbutis Vin c a s 1984: pseudobałtyzmy w językach słowiańskich. – Baltistica 20(1), 30–38. 76 kristina rutkoVska acta Linguistica Lithuanica LXVII Wa lczak bogdan 1982: Z zagadnień etymologizacji zapożyczeń romańskich w języku polskim. – Język–teoria–dydaktyka. kielce: Wyższa szkoła Pedagogiczna, 172–194. Zdaniukiewicz alojzy adam 1972: Gwara Łopatowszczyzny. Fonetyka, fleksja, słownictwo. Wrocław: Zakład narodowy im. ossolińskich. fonetyka, fleksja, Zin kevič ius Z ig mas 1974: alojzy adam Zdaniukiewicz, gwara Łopatowszczyzny. słownictwo. – Baltistica 10, 207–214. Zinkevičius Zigmas 1984: Historia języka litewskiego 1. Wilno: Mokslas, 255–275. Zinkevičius Zigmas 1987: Historia języka litewskiego 2. Wilno: Mokslas, 46–52, 61–68. Аксамитов Анатоль 2000: Белорусско-литовская лексико-фразеологическая инinterferencja. – Acta Baltico-Slavica 25, 89–104. Гринавяцкене Эляна, Мацкевич Юзефа Ф., Романович Елена М., Чеберук Елена И. 1975: Бытовая лексика литовского происхождения в Западной Białorusi. – Lietuvių kalbotyros klausimai 15, 163–195. Лаучюте Юрате Алоизовна 1973: Тематические особенности балтизмов в językach słowiańskich. – Baltistica 11 (2), 155–164. Лаучюте Юрате Алоизовна 1975: Терминология обработки дерева (заимствоzapożyczenia z języków bałtyckich do języków słowiańskich). – Lietuvių kalbotyros klausimai 15, 145–161. Лаучюте Юрате Алоизовна 1982: Словарь балтизмов в славянских языках . Ленинград: Наука. Ленинградское отделение. Мартынов Виктор Влад и мирович 1965: Типы лексических балтизмов в беdialektach białoruskich. – Acta Baltico-Slavica 9, 90. Чекман Валерий Николаевич 1972: К проблеме литовско-белорусских лексических связей. – Baltistica, 8(2), 147–156. Чекман Валерий Николаевич 1982 : К социолингвистической характеристике gwar polskich pogranicza białorusko-litewskiego. – Studia nad polszczyzną kresową 1, 123–138. Чекман Валерий Николаевич 1995: Предисловие. – Галина Турска. О проpochodzeniu obszarów polskojęzycznych w rejonie wileńskim. Wilno: Mintis, 3–58.