Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija

71straipsniai / articles esMiniai ŽodŽiai: geolingvistika, lietuvių tarmių klasifikacija, Lietuvių kalbos atlasas, sieć miejscowości (punktów). słowa kluczowe: geolingwistyka, klasyfikacja dialektów litewskich, atlas dialects, point network. danguoLė MikuLėnienė Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, dialektologia języków bałtyckich, akcentologia synchroniczna i diachroniczna, morfonologia, historia języka, historia językoznawstwa litewskiego. SIEĆ DIALEKTÓW LITEWSKICH: JEJ ŹRÓDŁA I OPTYMALIZACJA adnotacja Początki geolingwistyki na Litwie wiążą się z działalnością językoznawcy Antanasa Salysa. W artykule przedstawiono network of Lithuanian dialects: the sources and optimisation argumenty dowodzące, że twórcy Atlasu języka litewskiego (1977–1991) w istocie opierali się na dorobku Salysa i jego współpracowników: korzystali z tej samej, lecz nieco skorygowanej sieci miejscowości. Sieć punktów Atlasu języka litewskiego nie uległa zmianie także po utrwaleniu się obecnej klasyfikacji dialektów litewskich. W ten sposób pozostawiono możliwość dalszego monitorowania rozwoju dialektów litewskich i prowadzenia nad nimi badań. adnotacja początki geolingwistyki na Litwie wiążą się z działalnością językoznawcy Antanasa Salysa. Artykuł przedstawia argumenty dowodzące, że autorzy Atlasu języka litewskiego (Lietuvių kalbos atlasas, 1977–1991) w większości opierali się na pracy Salysa i jego współpracowników: korzystali z tej samej sieci osiedli, którą nieco zmodyfikowali. sieć punktów atlasu nie zmieniła się wraz ze współczesną klasyfikacją dialektów litewskich. W ten sposób zachowano możliwość dalszego obserwowania i badania rozwoju dialektów litewskich. Podstawowe dzieło litewskiej geolingwistyki, Atlas języka litewskiego (1. Leksyka – 1977, 2. Fonetyka – 1982, 3. Morfologia – 1991)1, przedstawiło dialekty litewskie na 376 mapach wraz z ich komentarzami. Ogółem scharakteryzowano około 560 zjawisk językowych, przedstawionych w dwóch 1 za to dzieło w 1994 r. autorom Atlasu języka litewskiego (Kazysowi Morkūnasowi, Aloyzui Vidugirisowi i in.) przyznano Nagrodę Naukową Republiki Litewskiej. 72 acta Linguistica Lithuanica LXVIII tysięcy różnorodnych danych gwarowych z danguoLė MikuLėnienė całego obszaru języka litewskiego, zgromadzono ponad 700 000 kart kartoteki (Lka i 11–12, Morkūnas 1980: 45–46, bka 2009: 41). Jednak historia powstawania tego dzieła do dziś jest słabo znana. Szczególnie mało zbadano instrukcję zbierania i gromadzenia materiału oraz przygotowanie metodyczne i metodologiczne badaczy. Celem Lietuvių kalbos atlaso priešistorė: parengiamieji ir organizaciniai darbai, medžiagos niniejszego artykułu jest przedstawienie społeczności naukowej informacji, które nie tylko dokładniej zapoznałyby z przygotowaniem Atlasu języka litewskiego, lecz także uściśliłyby posiadane już dane dotyczące początków geolingwistyki na Litwie. Przedmiotem badań są zapisy rejestracji materiału gwarowego, przechowywane w księgach Instytutu Języka Litewskiego, w dziale języka istorijos ir dialektologijos skyriaus tarmių archyve. apibendrinant analizės duomenis remtasi kompiuterinės kartografijos metodu. LIETUVIŲ KALBOS ATLASO rengybos istorija: ŠaLtiniai Atlas języka litewskiego. Chociaż prace nad dialektologią litewską zaczęto organizować zaraz po założeniu Instytutu Języka Litewskiego, przez pewien czas uważano, że sieć punktów badań gwarowych należy wiązać ze zbieraniem danych do Atlasu języka litewskiego, a wówczas sporządzono projekt podstawowej mapy geografii słów (Mikulėnienė 2008: 17–18). We „Wstępie” do Litewskiego atlasu językowego znajduje się niemało wskazówek to potwierdzających, na przykład: „Opracowanie Litewskiego atlasu językowego to praca wymagająca wiele sił, czasu i środków, której warunki stworzono dopiero w latach władzy radzieckiej.” „Zgodnie ze specjalnym programem w 1950 r. rozpoczęte systematyczne zbieranie materiału do atlasu ze wszystkich dialektów Lietuvos tsr plote tarmių medžiaga buvo rinkta iš 703 (vėliau 704) gyvenamųjų języka litewskiego (ponad 700 miejscowości) trwało niemal dwa dziesięciolecia” (Lka i 5). w ówczesnym układzie punktów (odległość między nimi wynosiła około 10–12 km). Na samym początku pracy (a więc można zrozumieć, że w latach pięćdziesiątych) przeprowadzono również numerację badanych miejscowości: rozpoczynając ją od najbardziej na północ położonych miejscowości, w miarę możliwości trzymano się „linii poziomej”, z rosnącymi numerami porządkowymi w kierunku wschodnim (Lka i 11). wskazywałoby to, że za początek Atlasu należy uznać piąte dziesięciolecie XX w. Niemniej jednak z tego opisu nie 12 km. atstumas tarp paskirų punktų; kas nurodė visą duomenų pateikimo žemėlapiuose tvarką. taigi daugiau duomenų ieškotina jau kituose šaltiniuose. „Lietuvių kalbos atlasas“. Prospektas, kartografavimo ir komentarų rašymo wynika, kto i kiedy ustalił taką liczbę punktów; kto wybrał miejscowości i przeprowadził numerację punktów; dlaczego wybrano 10– instrukcja2. Przede wszystkim jest to niewielki rękopis, datowany na 1968 r.; w nim opisano, a w dalszej części tekstu skrótowo oznaczano (Pkki). Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija 73 artykuły / articles przedstawiają wszystkie możliwe źródła materiału gwarowego. Są to, według autorów: 1) kartoteka, gromadzona zgodnie z Programem od 1950 r. (z 706 miejscowości zamieszkałych); 2) materiały zebrane podczas praktyki przez studentów, przedstawicieli rodzimych gwar; 3) teksty gwarowe zapisane lub nagrane na taśmę magnetofonową; 4) Wielki słownik języka litewskiego; 5) monografie, artykuły i opracowania poszczególnych autorów (Pkki 8). W dokumencie tym można znaleźć także więcej cennych informacji – na przykład dowiedzieć się, że szkice map Atlasu sporządzono w 1957 r. na mapie konturowej (drukowała ją drukarnia Instytutu Języka i Literatury Litewskiej). a do makietowania zastosowano już inną konturową mapę Litewskiej SRR, odpowiadającą mapie administracyjnego podziału Litewskiej SRR z 1968 r., w skali 1 : 600 000 (PKKI 5). szczegółowo omawia się kwestie kartografowania zjawisk językowych: przedstawiono zestawienia znaków umownych (zob. rys. 1). 1 PaV. Lietuvių kalbos atlasui parengtos vienos sutartinių ženklų sankaupos pavyzdys atkreiptinas dėmesys į čia pat aptariamą ženklų vartojimo eiliškumą, bendrinei oznaczanie danych dotyczących języka litewskiego i dialektów itp. na podstawie rys. 1 matyti, kad bendrinės lietuvių kalbos faktams buvo nutarta taikyti užtušuotus (ar beveik užtušuotus) sutartinius ženklus, o tarminiams – neužtušuotus, žr. 2 pav. 2 PaV. bendrinės lietuvių kalbos ir tarmės duomenų žymėjimo pavyzdys i 2. W dokumencie tym wyraźnie wskazano również, że Atlas języka litewskiego zostanie opracowany „na podstawie materiału dialektalnego będącego w posiadaniu Instytutu Języka i Literatury Litewskiej Litewskiej SRR, zebranego w latach władzy radzieckiej według Programu”3 (PKKI 1). 3 mowa tu o wydanym w 1951 r. Programie zbierania materiałów do Atlasu języka litewskiego (autorzy: Juozas Balčikonis, Boris Łarin, Juozas Senkus; wydanie drugie – 1956 r.) 74 acta Linguistica Lithuanica LXVIII zatem cytat ten powinien był rozwiać ostatnie danguoLė MikuLėnienė wątpliwości autorki dotyczące przybliżonego okresu opracowywania sieci dialektów, jednak zebrany materiał wskazuje na coś innego. W archiwach Działu Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego znaleziono teczkę, w „1942–1943 m. atsakytų apklausos lapų (žodžių geografijai) registracija“. której zarejestrowano odpowiedzi otrzymane w latach 1942–1943 na pytania ankiety Antanasa Salysa4. Do skoroszytu metalową klamrą spięto łącznie 61 stron formatu quarto. Lista punktów rozpoczyna się na drugiej, nienumerowanej stronie, którą autor uważał za pierwszą. Ostatnia strona również jest nienumerowana, pozostawiona pusta. masis puslapis atlieka vidinio viršelio (priešlapio) funkciją: puslapio viduryje išWydrukowany tytuł listy. pozostałe strony są ponumerowane w kolejności: numer zapisano u góry, pośrodku. išsamesnė registracijos lapų analizė rodo, kad senasis tarmių tinklas sudarytas według zasady administracyjno-terytorialnej: najpierw podaje się gminę, następnie – wieś. Na przykład do dzisiejszego punktu Tirkšliai (Lka 33) dawniej należało więcej położonych w pobliżu miejscowości zamieszkałych: Naikiai, Kručiai, Spurganai (2), Meinoriai i, oczywiście, sami Tirkšliai; do punktu Šakiai (Lka 512) – Pskepaliai, Papartynai, Aržuolupiai, Vilkeliškiai, Kiaulupiai, Būdviečiai, Ritiniai i Šakiai. Ogółem w arkuszach rejestracyjnych kwestionariusza Sali zapisano 704 zamieszkane punkty na terytorium Litwy oraz 9 punktów oznaczonych cyframi rzymskimi, poza granicami obszaru Litwy (jak wynika z numeracji, łącznie było ich 13). Dane LKA zebrano z tylu samych miejscowości (zob. rozdział niniejszego artykułu „Atlas języka litewskiego”). Po dokładniejszym przeanalizowaniu wykazu już gołym okiem widać, że wiele punktów się nie różni – zarówno te, z których otrzymano i zarejestrowano odpowiedzi na ankietę salio, jak i te, które, według autorów instrukcji, miały zostać założone „w latach władzy radzieckiej”. Wynika z tego, że zgodność wielu punktów i ich liczby może nie być przypadkowa: najprawdopodobniej twórcy Atlasu języka litewskiego z lat pięćdziesiątych i późniejszych przystosowali do ankiety salio stworzoną sieć dialektalną i korzystali z niej. Inne źródła. Dostępne dane wskazują, że do systematycznego zbierania danych dialektalnych przygotowywano się znacznie wcześniej. Poważne kolektywne zamiary istniały jeszcze przed wojną. Oto źródło niedawno odkryte przez językoznawcę to Lietuvos kalbininkai rengėsi kurti ir leisti Lietuvių kalbos tarmyną . tai turėjo 4 ant segtuvo, kurio viršelyje išspausdinta „Дело no....“, nežinomo asmens ranka mėlynu rašalu užrašyta: „1942–1943 m. atsakytų apklausos lapų (žodžių geografijai) registracija“. kiek žemiau priklijuotas lapelis su užrašu „registracijos“. Žodis užrašytas didžiosiomis raidėmis ranka. rašyta juodos spalvos rašalu. Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija 75artykuły / articles może być czasopismem naukowym lub innym wydawnictwem ciągłym (Schrijnen 1933: 77)5. W informacji podano, że jest on drukowany („das erste helf ist im druck”), jednak nie wskazano ani autora (ani autorów), ani tytułu publikacji. Aby informacja ta stała się jaśniejsza, te skąpe dane bibliograficzne należy uzupełnić innymi faktami z historii litewskiej dialektologii, być może nie wszystkim znanymi. Nawet przez kilka lat (1931–1933) na Uniwersytecie Witolda Wielkiego odbywały się bezpłatne kursy badania gwar, organizowane przez Ministerstwo Oświaty. Przewodził im Jurgis Gerulis, który uczył słuchaczy zapisywać fakty dialektalne za pomocą przyjętej w 1925 r. międzynarodowej transkrypcji fonetycznej kopenhaskiej (Morkūnas 2000: 283 i nast.). Jak pokazują zachowane do dziś listy słuchaczy kursów, w kursach uczestniczyły cztery grupy (po 10–13 słuchaczy). Pod koniec kursów podpisywano zobowiązanie „opisać swój dialekt i przygotowane do druku opracowanie bez wynagrodzenia przekazać Ministerstwu Oświaty” (Morkūnas 2000: 287). Uczestnicy kursów potwierdzali zobowiązanie podpisami6. Słuchacze kursów Gerulisa – Petras Jonikas, Izabelė Matusevičiūtė, Elzbieta Mikalauskaitė i in. – spełnili daną obietnicę (szerzej Morkūnas 2000: 288–289). Zdaniem Morkūnasa (2000: 288), przygotowane przez słuchaczy kursów opisy rodzimych dialektów miały kontynuować zapoczątkowaną przez samego Gerulisa serię Lietuvių kalbos tarmės. Pierwszym zeszytem (według dzisiejszej oceny – książką) był przygotowany przez Gerulisa i Christiana Stanga opis Lietuvių žvejų tarmė Prūsuose (Gerullis, Stang 1933)7. Dlatego właśnie w przywołanej informacji bibliograficznej Gerulis nie podał autorów drukowanego wydawnictwa ciągłego ani tytułu zeszytu. Mindaugasa Šinkūnasa świadczy o tym, że dla ówczesnych słuchaczy kursów publikacja Gerulisa i Christiana Stango była doskonałym przykładem, jak wykonać taką pracę. Wkrótce opis fonetyki i morfologii rodzimego dialektu Pagramantis przedstawił Petras Jonikas, prace dyplomowe napisali Matusevičiūtė, Mikalauskaitė i inni. Zatem jeszcze w okresie międzywojennym kształtowało się kilka kierunków litewskiej dialektologii: opisowy i geolingwistyczny. Opisowy kierunek dialektologii utrzymał się także po II wojnie światowej. W planie pracy Instytutu Języka Litewskiego na lata 1946–1950 odzwierciedlono go jako odrębny temat „Opis dialektów języka litewskiego” (kierownik tematu – rzeczywisty członek Ma narys Balčikonis), szerzej zob. Mikulėnienė 2008: 21. 5 Autorka serdecznie dziękuje dr. Mindaugasowi Šinkūnasowi, który podzielił się tą ważną informacją, oraz hab. dr Jolancie Gelumbeckaite za odnalezienie źródła w bibliotekach niemieckich. 6 Zobowiązań nie napisał niejeden cudzoziemiec ani żaden ze słuchaczy ostatniej, czwartej grupy. Kursy dla nich trwały krócej (trzy, a nie sześć) tygodni, dlatego możliwe, że proces nauki pozostał niedokończony (szerzej zob. Morkūnas 2000: 284–288). 7 Na dole okładki książki, gdzie podano miejsce i rok wydania książki, wielkimi literami napisano jeszcze: „Wydawnictwo Komisji Wydawniczej Książek Ministerstwa Oświaty, nr 379”. 76 danguoLė MikuLėnienė acta Linguistica Lithuanica LXVIII A geolingwistyczny kierunek litewskiej dialektologii wiąże się przede wszystkim z ankietą Saliego, której przeznaczenie wyraźnie określono jako „dla geografii anketos pavadinimas Apklausas 1 rodo, kad jų ketinta sukurti daugiau. taigi ir 1946–1950 m. Lietuvių kalbos instituto darbo plane ši kryptis formuluota kaip savarankiška tema „kalbinė geografija“. jos anotacijoje rašoma: „Pagaminta tik viesłów”. Już sama ankieta Saliego, ale nieukończona, dane zebrane w drodze wywiadów niesklasyfikowane” (cyt. za: Mikulėnienė 2008: 22). Nie podano również kierownika tematu. a zatem przed rozpoczęciem badania miejscowej ludności sieć gwarowa musiała już być opracowana. dlatego początki litewskiej geolingwistyki należy datować nawet nie na okres drugiej wojny światowej, kiedy pierwsze dane dialektalne były już zbierane systemiškai, o į dar senesnius laikus – į ketvirtąjį xx a. dešimtmetį. faktiškai lietuvių geolingvistikos pradžia galėjo sutapti su tuometės Švietimo Kursami zorganizowanymi przez ministerstwo. gretinaMoji POLSKIEGO ATLASU JĘZYKA Ir ANALIZA PUNKTÓW ANKIETY Geograficznych danych słownych, zebranych i zapisanych w latach drugiej wojny światowej w stosunkowo krótkim okresie – w latach 1942–1943 r.8, było naprawdę wiele i z wielu miejscowości. Świadczy o tym na przykład mapa rozpowszechnienia nazw zająca (zob. rys. 3). Dane gwarowe z Ankiety 1 zaczęto kartografować dopiero pod koniec XX wieku (szerzej zob. Pranskūnaitė 1993; 1994; 1997; Geržotaitė 2011), jednak już z ich wykazu rejestracyjnego wynika, że odpowiedzi na pytania tej ankiety zapisano z ponad 1 500 miejscowości9. Według świadectwa Kazysa Morkūnasa „druga wojna światowa przeszkodziła w ukończeniu tej pracy, prowadzonej głównie przy pomocy nauczycieli i uczniów starszych klas” (Lka i 10), jednak już na podstawie tego, jak wiele materiału gwarowego zebrano wówczas, można wnioskować, że zbieracze pracowali celowo, tzn. mieli już stworzoną sieć gwar litewskich. Zatem twórcy Atlasu języka litewskiego nie musieli tworzyć go od nowa: dialektolodzy szóstego dziesięciolecia mogli oprzeć się na sporządzonej przez Salį liście zbadanych miejscowości zamieszkałych. 8 Można to wywnioskować z daty druku zachowanych egzemplarzy Ankiety 1: u dołu pierwszej strony drobnymi literami napisano: „sp. „Švyturys“, Wilno – 1942“. Pierwsze, próbne, odpowiedzi 9 jak napisano įregistruoti dar 1941 m., bet jų būta labai mažai. w Atlasie języka litewskiego (Lka i 10), „nie ze wszystkich dialektów i gwar języka litewskiego równomiernie. niemal całkowicie brakowało odpowiedzi z Kraju Kłajpedzkiego (wypełniono po 1 ankiecie z powiatów kłajpedzkiego i szyłuckiego)“. Zadecydowała o tym zapewne złożona sytuacja polityczna i historyczna tego regionu. Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija 77artykuły / articles 3 RYC. Nazwy zająca w gwarach litewskich (na podstawie danych z odpowiedzi na ankietę kwestionariusza SALIO 1)10 wyraźnie przekonano się o tym podczas realizacji projektu Globalnego Grantu Współczesne badania geolingwistyczne na Litwie: optymalizacja sieci punktów i interaktywna pracownica dialektologiczna Laura Geržotaitė. informacijos sklaida11, kai buvo atlikta kartografinė visų Lka punktų patikra12. Į vieną žemėlapį sukėlus salio Apklauso 1 registracijos duomenis ir Lietuvių kalbos atlaso punktus, matyti, kad daugelio gyvenamųjų punktų numeracija sutampa13 . 10 Žemėlapį sudarė Lietuvių kalbos instituto kalbos istorijos ir dialektologijos skyriaus jaunesnioji moks11 Nr projektu. VP1-3.1-ŠMM-07-k-01-028; instytucja realizująca – Instytut Języka Litewskiego, kierownik projektu prof. dr Danguolė Mikulėnienė, szerzej zob.: http://www.tarmes.lt. Zob. także (Aliūkaitė 2011, Kalėdienė 2011). 12 Weryfikację kartograficzną przeprowadzili pracownicy Instytutu Języka Litewskiego, Wydziału Historii Języka i Dialektologii: Laura Geržotaitė, dr Aušra Kaikarytė, dr Mindaugas Šinkūnas. 13 Podstawą zestawienia był Atlas dróg Litwy (Wilno: Briedis, 2010, 178 s.). Skala: 1 cm – 1,2 km. 78 Acta danguoLė MikuLėnienė Linguistica Lithuanica LXVIII Na przykład na obszarze północnożmudzkich telšiańskich pokrywa się niemal jedna trzecia punktów Ankiety 1 i Atlasu języka litewskiego (zob. tabelę 1 w załączniku). Jeden z nich, na przykład obecny punkt tirkšliański (Lka 33), odpowiada trzem miejscowościom oznaczonym tym samym numerem w księdze rejestracji odpowiedzi Ankiety Salysa – Kruči󰅧s, Sp󰅧rganus i Tirkš li󰅧s (zob. tabelę 1 w załączniku). Szczególnie wyraźnie zgodność punktów Atlasu języka litewskiego i punktów sieci gwarowej Salysa uwidacznia się wtedy, gdy wybrane miejscowości „nakłada się” na 5 pav.). tada akivaizdžiai matyti, kad jos geografiškai iš esmės sutampa ar išsidėsčiusios labai nedideliu atstumu (žr. 4 pav.). 4 PaV. tirkšli punktas (Lka nr. 33) ir jam priklausiusios gyvenamosios vietovės14 siebie (zob. Podobny stosunek pokrywających się punktów zachowano również na obszarze zachodnioaukštaitskim szawelskim (zob. tabelę 2 w załączniku), nieco priedo 4 lentelę), o rytų aukštaičių kupiškėnų jis net šiek tiek mažesnis – (žr. priewiększy – na terytorium południowoaukštaitskim (zob. tabelę 3), por. rys. 5. Północnożmudzi szawelscy Zachodni Aukštaitowie kupiszkiańscy wschodni Aukštaitowie aukštaitscy liczba Południowi telšiańscy pokrywających się punktów 20 23 928 Liczba punktów podgwar 55 65 19 87 stosunek pokrywających się i niepokrywających się 2,75 2,8 2,1 3,11 punktów RYC. 5. Stosunek pokrywających się punktów Atlasu języka litewskiego i Ankiety 1 Antanasa Salysa wielkimi cyframi oznaczono obecny punkt Atlasu języka litewskiego, mniejszymi – miejscowość oznaczoną tym samym numerem w księdze rejestracji odpowiedzi Ankiety 1 A. Salysa. Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija 79straipsniai / articles zatem nietrudno obliczyć, że zbiega się około jedna trzecia Litewskiego języka laso ir antano salio Apklauso 1 punktų: tai rodo sutampančių ir nesutampančių punktų santykių vidurkis (2,69)15 . gali būti, kad viena kita gyvenamoji vietovė pasirinkta vėliau, t. y. jau po andrugiej wojny światowej – na przykład kučinai (Lka nr. 683). w arkuszach rejestracyjnych tej miejscowości nie ma. jednak tym samym numerem 683 oznaczono okoliczne wsie – kaimẽliai, Šulinẽliai (na mapie Šulneliai), Miškniai, należące do gminy Lazdjai, oraz galsta, gudẽliai, Vytauta, w tym czasie należące do gminy Veisiej, zob. ryc. 6. 6 PaV. punkt kučinų (Lka nr. 683) i należące do niego miejscowości mieszkalne Zatem po drugiej wojnie światowej, gdy Litwę przetoczyły kolektywizacja rolnictwa, deportacje i melioracja, sieć punktów gwarowych tas. kadangi baigiantis karui lietuvių geolingvistikos kūrėjas antanas salys pasizostała skorygowana i przesunięta dalej na zachód, a w piątej dekadzie i później twórcy Atlasu języka litewskiego nie mogli wspomnieć o jego zasługach, jednak skorzystali z dorobku naukowego. LIETUVIŲ KALBOS ATLASO oPtyMiZaCJa SiECi PuNktÓw Obecnie nadal trudno dokładnie powiedzieć, ile razy w ciągu kilkudziesięciu lat punkty Atlasu języka litewskiego były zmieniane lub w inny sposób korygowane. 15 Wszystkie dane kontrolne zostaną opublikowane w przewidywanym do wydania atlasie Litewskie gwary początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze). 86 acta danguoLė MikuLėnienė Linguistica Lithuanica LXVIII nr. punktu 1942– nr z 1943 Punktregis-Gmina rejestracjieilės r. wieś LKa to nr. Miejscowość do 334 44 dotnuvos Šlapaberžės 334 betygalos Vandžių ? 366 betygala 404 48 Šlapaberžė Venzgalių [Vincgalys] 366 107 kėdainių Pelėdnagių 404 kėdainiai 406 52 Šėtos kamėnų 406 Šėta a. kaplių [aukštieji kapliai] Vainiūnų juškonių kirdeikių Pakščių Petraičių (2) *Piliakalnio [yra prie 445–446, toloka] Šėtos m. 407 52 Šėtos gaižūnų 407 gaižūnai 441 47 josvainių karūnavos 441 josvainiai 445 224 Panoterių Pasodos 445 Pasoda Panoterių m. 472 31 jonavos ii bajoriškių [bajoriškiai] barborlaukio [barborlaukis] gembiškių* kulvos 472 kulva 473 31 jonavos bazilionių [bazilioniai] jaugeliškiai [jaugeliškiai] Lukšiai [Lukšiai] Markutiškiai [Markutiškiai] Prauliai (2) [Prauliai] 474 228 473 Markutiškiai Vepriai Vepriai [Vepriai] 474 [knyzlaukis] Pageležiai [Pageležiai] sližiai [sližiai] Vepriai knizlaukių (2) 519 209 kaišiadorys Palomenė 519 Palomenė Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija 87straipsniai / articles 3 Tabela. sutampantys rytų aukštaičių kupiškėnų punktai (Lietuvių kalbos atlaso ir antano salio Apklauso 1 duomenimis) Punkto nr. 1942– 1943 m. registracijos eilės nr. Valsčius kaimas LKa punkto nr. Vietovė 84 18 Papilys Papilys kadarai kubiliai kuciūnai* Mikalių [Mikaliai] Paškučių [Paškučiai] smaličių (2) gudeliai 84 85 124 Panemunis Suvainiškis Šarkiūnėliai [Šarkiūnėliai] Ruskiškiai* Gačionys [Gačionys] Suvainiškis 85 116 122 Pandėlys Šėkštininkai [Šiekštininkai] 116 Šiekštininkai 117 122 Pandėlys Suvaizdžiai Stanioniai [Stenionys] Rumpiškėnai Pandėlys Naujikai Lailiūnai Kaliamestis* Jokūbiškis Gineižiai [Gineišiai] ? Buivydžiai [Buivydžiai] Vilkeliai 117 Pandėlys 174 92 Kupiškis Kupiškis Drulėnai [Drūlėnai] Slavinčiškis krasnavos vnk.* Plundakų Paketurių Laičių kupiškio m. (2) kuosėnų Vizgiūnų [Visgiūnai] Valiukiškio vnk. * svydenių [svideniai] Akmenytė 174 88 acta danguoLė MikuLėnienė Linguistica Lithuanica LXVIII Punkto nr. 1942– nr 1943 r. registracijos eilės Valsčius kaimas LKa punkto nr. Vietovė 175 92 kupiskiego Jutkonių [Jutkoniai] Kunigiškio Suvainiai [Suvainiai] Laičiai 175 Jutkoniai 176 126 Skapiškio Tatkoniai Jaučiupievis [Jaučiapievis] Laibiškiai [Laibiškiai] [Tatkoniai] 176 Skapiškis 207 120 103 Kamajai Šimonių Gučiūnai butenų [butėnai] Juodpėnų Punkiškiai [Punkiškiai] ? ? 207 Juodpėnai 238 103 Šimoniai Šimonys Juodžiūnai Nociūnai Butėnai [Butėnai] 238 4 Tabela. pokrywające się punkty południowoauksztockie (Atlasu języka litewskiego i Antanasa Salysa Według danych z badania 1) Punkto nr. 1942– nr. 1943 r. registracijos eilės Valsčius kaimas LKa punkto nr. Vietovė 538 213 Žaslių ilgakiemio kurmiškių [kurniškės] antakalnio [antakalnis] dubių [dubės] stabinciškių [stabintiškės] Žaslių vnk. [Żasle] [ilgakiemis] 538 Žasliai 539 213 Żaslių Paparčių 539 Paparčiai 594 211 semeliškių dzenkūniškių semeliškių [semeliškės] [dzenkūniškės] 594 semeliškės 613 208 aukštadvario jurgionių alešiškių [alešiškės] [jurgionys] 613 aukštadvarys 631 210 onuškių grožininkų [grožninkai] 631 onuškis 642 10 simno babrauninkų (2) [babrauninkai] 642 [kalesninkai] krokiniukų [krokininkai?] Metelicos [Metelytė?] otesnykų [atesninkai?] Ponkiškių krekštėnų [krekštėnai] simnas gluosnykų [gluosninkai] kalesnykų Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija 89straipsniai / artykuły Punkto nr. 1942– 1943 m. registracijos eilės nr. Valsčius kaimas LKa punkto nr. Vietovė [Ponkiškiai] simno kolonistų [kolonistai] skiturių [skituriai] alytaus i m. kolonija* kaniūkų [kaniūkai?] 644 1 alytaus alytaus m. [alytus] Likiškėlių [Likiškėliai] Miklūsėnų [Miklusėnai] 644 alytus 645 2 alovės būdų ilgų [ilgai] Meškučių (2) [Meškučiai] užupių [užupiai] [būda] 645 alovė 646 5 daugų užukalnių daugai (2) [daugai] daugų kol. * junčionių [junčionys] sokonių korliškių [karliškės] [sokonys] [užukalniai] 646 daugai 655 131 rudaminos Lopiškiai gumbeliai [gumbeliai] d. kirsnos [d. kirsna] 657 10 (3) [Lomiškiai] 655 rudamina simno babrauninkai (2) [Metelytė?] Ponkiškiai [babrauninkai] 657 Meteliai [Ponkiškiai] 9 seirijų obelninkai Meteliai [Meteliai] [obelninkai] Metelicos 672 128 132 Šventežerio Mikyčiai (2) Lazdijų [Mikyčiai] Marčiukaviznos Puodžiai [Marčiukonys] [Puodžiai] 672 Šventežeris 674 8 9 seirijų cibuliai Miroslavo [cibūliai] gervėnai (2) Zaramčiš- [gervėnai] Žagariai [Žagariai] kės* ? 674 seirijai 677 12 Varėnos [kazimieravas] 677 Perloja Perloja (2) [Perloja] kazimieravas 90 acta danguoLė MikuLėnienė Linguistica Lithuanica LXVIII Punkto nr. 1942– 1943 m. registracijos eilės nr. Valsčius kaimas LKa punkto nr. Vietovė 679 12 Varėnos Vydenių [Vydeniai] 679 Vydeniai 684 133 Veisiejų galstų [galstai] 684 Veisiejai [Petroškai] Paveisėjų [Paveisiejai] smarliūnų [smarliūnai] Šadžiūnų [Šadžiūnai] bertašiūnų (2) [bertašiūnai] Petroškų 685 129 Leipalingio jovaišių (2) [jovaišiai] 685 jovaišiai 686 133 Veisiejų bertašiūnų (2) [bertašiūnai] 686 Leipalingis 129 Leipalingio dulgininkų [dulgininkai] Leipalingio mst. (2) [Leipalingis] sankonių [senkonys?] Veršių (3) [Veršiai] 687 7 Merkinės Liškiavos Panaros [Panara] Piliakalnio [Piliakalnis] Voverų* (2) [Liškiava] 687 Liškiava 688 7 Merkinės česukų kampų [kampai] kasčiūnų [kasčiūnai] m. Merkinė (2) [Merkinė] Milioniškės [Milioniškė?] Subartonys [subartonys] 690 12 Varėna Kaneva [kaniava] 690 Kaneva 692 133 Veisiejai Sapiegiškiai [sapiegiškiai] 692 [česukai] 688 Merkinė Sapiegiškiai 693 67 Kapčiamiestis Žmirklės [Žmirklės] 693 Kapčiamiestis 697 24 Marcinkonys Marcinkonys 697 Marcinkonys 701 129 Leipalingis Dulgininkai [dulgininkai] 701 Lipliūnai Gerdašiai [gerdašiai] Krivonys [krivonys] Lipniūnai [Lipniūnai] Mizarai [Mizarai] 703 24 Marcinkonys Šklėriai [Šklėriai] 703 Šklėriai VII 69 Nočia Jasauskai VII Nočia XIII 134 130 135 136 KrasnapPunsko Krasnavseivvų olis Klevai Gilaišiai as Vidugiriai Punsko XIII Punskas Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija 91 artykuły / articles suMMary Przez pewien czas uważano, że sieć zamieszkanych miejscowości network of Lithuanian dialects: the sources and optimisation dialektów litewskich została ustalona w momencie rozpoczęcia gromadzenia materiału do atlasu języka litewskiego. Jednak pojawia się coraz więcej argumentów sugerujących, że konsolidację geolingwistyki na Litwie należy przede wszystkim wiązać z nazwiskiem językoznawcy Antanasa Salysa, co oznacza, że należy ją datować na lata 30. XX wieku, kiedy z inicjatywy Salysa i jego współpracowników rozpoczęto przygotowania do intensywnego gromadzenia materiału dialektalnego. W tym czasie Ministerstwo Oświaty zorganizowało bezpłatny kurs dla badaczy dialektów; opublikowano monografię Jurgisa Gerulisa i Christiana Stanga „Lietuvių žvejų tarmė Prūsuose” (dialekt litewskich rybaków w Prusach; 1933), która miała być wzorem dialektologii opisowej; sporządzono pierwszy kwestionariusz Apklausas 1, na podstawie którego zebrano dane leksykalne z niemal wszystkich miejscowości Litwy. dlatego całkiem możliwe, że wówczas sporządzono projekt głównej mapy geografii słów, ponieważ dane gromadzono systematycznie. artykuł zawiera argumenty dowodzące, że autorzy Atlasu języka litewskiego (1977–1991) czerpali z prac Salysa i jego współpracowników: po wprowadzeniu pewnych zmian wykorzystali tę samą sieć zamieszkanych miejscowości. sieć punktów atlasu pozostała niezmieniona po ugruntowaniu obecnej klasyfikacji dialektów litewskich, pozostawiając możliwość dalszej obserwacji i badań nad rozwojem dialektów litewskich. Otrzymano 15 listopada 2012 r. danguoLė MikuLėnienė Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-2055 Wilno, Litwa [email protected]