Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija

DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, dialektologia języków bałtyckich, akcentologia synchroniczna i diachroniczna, morfonologia, historia języka, historia językoznawstwa litewskiego. SIEĆ DIALEKTÓW LITEWSKICH: JEJ POCZĄTKI I OPTYMALIZACJA Sieć dialektów litewskich: źródła i optymalizacja STRESZCZENIE Początki geolingwistyki na Litwie wiążą się z działalnością językoznawcy Antanasa Salysa. W artykule przedstawiono argumenty dowodzące, że Atlas języka litewskiego (1977–1991) twórcy w istocie opierali się na dorobku Salysa i jego współpracowników: korzystali z tej samej, choć nieco skorygowanej sieci miejscowości. Atlas języka litewskiego sieć punktów pozostała niezmieniona także po ugruntowaniu się obecnej klasyfikacji dialektów litewskich. Dzięki temu zachowano możliwość dalszego monitorowania i badania rozwoju dialektów litewskich. STRESZCZENIE Początki geolingwistyki na Litwie wiążą się z działalnością językoznawcy Antanasa Salysa. Artykuł przedstawia argumenty dowodzące, że autorzy Lietuvių kalbos atlasas atlasas (Atlasu języka litewskiego, 1977–1991) w większości opierali się na dorobku Salysa i jego współpracowników: korzystali z tej samej sieci miejscowości, którą nieco zmodyfikowali. Sieć punktów Atlasu nie uległa zmianie wraz z wprowadzeniem współczesnej klasyfikacji dialektów litewskich. W ten sposób zachowano możliwość dalszego obserwowania i badania rozwoju dialektów litewskich. Podstawowe dzieło litewskiej geolingwistyki, Atlas języka litewskiego (1. Leksyka – 1977, 2. Fonetyka – 1982, 3. Morfologia – 1991)1, przedstawiło dialekty litewskie na 376 mapach wraz z komentarzami. Łącznie opisano około 560 zjawisk językowych, przedstawiono ponad dwie 1 Za to dzieło w 1994 r. autorom Atlasu języka litewskiego (Kazysowi Morkūnasowi, Aloyzowi Vidugirisowi i in.) przyznano Nagrodę Naukową Republiki Litewskiej. SŁOWA KLUCZOWE: geolingwistyka, klasyfikacja dialektów litewskich, Atlas języka litewskiego, sieć miejscowości (punktów). SŁOWA KLUCZOWE: geolingwistyka, klasyfikacja dialektów litewskich, atlas dialektów, sieć punktów. Straipsniai / Articles 71 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ tysiące różnorodnych terminów z całego obszaru języka litewskiego; zgromadzono ponad 700 000 kart katalogowych (LKA I 11–12, Morkūnas 1980: 45–46, BKA 2009: 41). Jednak historia powstawania samego tego dzieła jest do dziś mało znana. Szczególnie niewiele zbadano prehistorii Atlasu języka litewskiego: prac przygotowawczych i organizacyjnych, instrukcji zbierania i gromadzenia materiału oraz przygotowania metodycznego i metodologicznego badaczy. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie środowisku naukowemu informacji, które nie tylko szerzej zapoznają z przygotowaniem Atlasu języka litewskiego, lecz także uściślą dotychczasowe dane dotyczące początków geolingwistyki na Litwie. Przedmiotem badań są zapisy rejestracji materiału gwarowego, przechowywane w księgach w Archiwum Gwarowym Wydziału Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego. Podsumowując wyniki analizy, posłużono się metodą kartografii komputerowej. LIETUVIŲ KALBOS ATLASO RENGYBOS ISTORIJA: ŠALTINIAI Atlas języka litewskiego. Chociaż prace nad dialektologią litewską zaczęto organizować tuż po utworzeniu Instytutu Języka Litewskiego, przez pewien czas sądzono, że sieć gwar litewskich wiąże się ze zbieraniem danych do Atlasu języka litewskiego i że wówczas sporządzono projekt podstawowej mapy geografii wyrazów (Mikulėnienė 2008: 17–18). We „Wstępie” do Atlasu języka litewskiego znajduje się wiele wskazówek potwierdzających tę tezę, na przykład: „Przygotowanie «Atlasu języka litewskiego» jest pracą wymagającą wielkiego nakładu sił, czasu i środków; warunki do jej realizacji stworzono dopiero w latach władzy radzieckiej. Systematyczne zbieranie materiału do atlasu ze wszystkich gwar języka litewskiego (z ponad 700 miejscowości) według specjalnego programu rozpoczęto w 1950 r.; trwało ono niemal dwie dekady” (LKA I 5). Na ówczesnym obszarze Litewskiej SRR materiał gwarowy zbierano w 703 (później 704) miejscowościach (odległość między nimi wynosiła około 10–12 km). Na samym początku prac (można więc wnioskować, że w latach pięćdziesiątych) ponumerowano również badane miejscowości: numerację rozpoczęto od miejscowości najbardziej na północ wysuniętych, w miarę możliwości zachowując „linię poziomą”, a numery porządkowe rosły w kierunku wschodnim (LKA I 11). Wskazywałoby to, że za początek Atlasu należy uznać lata pięćdziesiąte XX w. Opis ten nie wyjaśnia jednak, kto i kiedy ustalił taką liczbę punktów; kto wybrał miejscowości i ponumerował punkty; dlaczego przyjęto odległość 10–12 km między poszczególnymi punktami ani kto określił całą procedurę nanoszenia danych na mapy. Więcej informacji należy zatem szukać w innych źródłach. „Atlas języka litewskiego”. Prospekt, instrukcja kartografowania i pisania komentarzy2. Przede wszystkim jest to niewielki rękopis datowany na 1968 r. Został w nim opi- 2 Dalej w tekście skrót (PKKI). 72 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija … zebrać wszystkie możliwe źródła materiału gwarowego. Są to, według autorów: 1) kartoteka, gromadzona od 1950 r. zgodnie z Programą (z 706 miejscowości); 2) materiał zebrany przez studentów, przedstawicieli rodzimych gwar, podczas praktyk; 3) teksty gwarowe zapisane lub nagrane na taśmę magnetofonową; 4) wielki Lietuvių kalbos žodynas; 5) monografie, artykuły i opracowania poszczególnych autorów (PKKI 8). W dokumencie tym można znaleźć także więcej cennych informacji — na przykład dowiedzieć się, że szkice map Atlaso sporządzono w 1957 r. na mapie konturowej (wydrukowała ją drukarnia Instytutu Języka i Literatury Litewskiej). Do opracowania makiety wykorzystano już inną mapę konturową Litewskiej SRR, odpowiadającą mapie podziału administracyjnego Litewskiej SRR z 1968 r., w skali 1: 600 000 (PKKI 5). Szczegółowo omówiono zagadnienia kartografowania zjawisk językowych: przedstawiono zestawy znaków umownych (zob. rys. 1). RYS. 1. Przykład jednego z zestawów znaków umownych przygotowanych dla Lietuvių kalbos atlasui Warto zwrócić uwagę na omówioną tu kolejność stosowania znaków, oznaczanie danych należących do litewskiego języka ogólnego i gwar itp. Z rys. 1 i 2 wynika, że dla faktów dotyczących litewskiego języka ogólnego postanowiono stosować znaki umowne wypełnione (lub niemal wypełnione), a dla danych gwarowych — niewypełnione; zob. rys. 2. RYS. 2. Przykład oznaczania danych litewskiego języka ogólnego i gwar W dokumencie tym wyraźnie zaznaczono również, że Lietuvių kalbos atlasas zostanie opracowany „na podstawie materiału gwarowego znajdującego się w posiadaniu Instytutu Języka i Literatury Litewskiej Akademii Nauk Litewskiej SRR, zebranego w latach władzy radzieckiej zgodnie z Programą3 (PKKI 1). 3 Wspomniano tu o wydanym w 1951 r. Lietuvių kalbos atlaso medžiagos rinkimo programa (autorzy: Juozas Balčikonis, Boris Larinas, Juozas Senkus; wyd. drugie — 1956 r.) Straipsniai / Articles 73 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ A zatem cytat ten miał rozwiać ostatnie wątpliwości autorki dotyczące przybliżonego okresu tworzenia sieci punktów gwarowych, jednak zebrany materiał wskazuje na coś innego. „Rejestracja wypełnionych w latach 1942–1943 arkuszy ankiety (dla geografii wyrazów)”. W archiwach Wydziału Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego znaleziono teczkę, w której zarejestrowano odpowiedzi otrzymane w latach 1942–1943 na pytania ankiety Antanasa Salysa Apklausas 1.4 Do segregatora metalowym spinaczem spięto łącznie 61 stron formatu A4. Wykaz punktów zaczyna się na drugiej, nienumerowanej stronie, którą autor uznał za pierwszą. Ostatnia strona również jest nienumerowana i pozostawiona pusta. Pierwsza strona pełni funkcję wewnętrznej okładki (wyklejki): pośrodku strony wydrukowano tytuł wykazu. Pozostałe strony ponumerowano kolejno: numer umieszczono u góry, pośrodku. Szczegółowa analiza arkuszy rejestracyjnych wskazuje, że dawna sieć punktów gwarowych została utworzona według zasady administracyjno-terytorialnej: najpierw podawano powiat, a następnie wieś. Na przykład do obecnego punktu Tirkšliai (LKA 33) dawniej należało więcej pobliskich miejscowości: Naikiai, Kručiai, Spurganai (2), Meinoriai i, rzecz jasna, same Tirkšliai; do punktu Šakiai (LKA 512) – Puškepaliai, Papartynai, Aržuolupiai, Vilkėliškiai, Kiaulupiai, Būdvietčiai, Ritiniai i Šakiai. W arkuszach rejestracyjnych kwestionariusza Salysa zapisano łącznie 704 zamieszkane punkty na terytorium Litwy oraz 9 punktów oznaczonych cyframi rzymskimi poza granicami terytorium Litwy (z numeracji wynika, że było ich łącznie 13). Dane LKA zebrano z tyluż miejscowości (zob. część artykułu „Atlas języka litewskiego”). Po dokładniejszym przeanalizowaniu wykazu już na pierwszy rzut oka widać, że wiele punktów się pokrywa – zarówno tych, z których otrzymano i zarejestrowano odpowiedzi na ankietę Salysa, jak i tych, które, jak twierdzili autorzy instrukcji, miały zostać utworzone „w latach władzy radzieckiej”. Wynika z tego, że zbieżność wielu punktów oraz ich liczby może nie być przypadkowa: zapewne twórcy Atlasu języka litewskiego z lat pięćdziesiątych i późniejszych zaadaptowali sieć gwarową opracowaną na potrzeby ankiety Salysa i z niej korzystali. Inne źródła. Dostępne dane wskazują, że do systematycznego gromadzenia danych gwarowych przygotowywano się ze znacznym wyprzedzeniem. Poważne plany zespołowe istniały już przed wojną. Oto źródło niedawno odkryte przez językoznawcę Mindaugasa Šinkūnasa świadczy o tym, że ówcześni językoznawcy litewscy przygotowywali się do stworzenia i wydania Atlasu gwar języka litewskiego. Miało to 4 Na segregatorze, na którego okładce wydrukowano „Дело №....”, nieznana osoba napisała niebieskim atramentem: „Rejestracja wypełnionych w latach 1942–1943 arkuszy ankiety (dla geografii wyrazów)”. Nieco niżej przyklejono karteczkę z napisem „Registracijos”. Słowo zapisano odręcznie wielkimi literami. Użyto czarnego atramentu. 74 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija būti mokslinis žurnalas ar kitas tęstinis leidinys (Schrij­nen 1933: 77)5. Informacijoje nurodoma, kad jis yra spausdinamas („Das erste Helf ist im Druck“), tačiau nei autorius (ar autoriai), nei leidinio pavadinimas nenurodomi. Kad ši informacija pasidarytų aiškesnė, šiuos šykščius bibliografijos duomenis turi papildyti kiti, tačiau galbūt ne visiems žinomi lietuvių tarmėtyros istorijos faktai. Przez kilka lat (1931–1933) na Uniwersytecie Witolda Wielkiego odbywały się bezpłatne kursy badania dialektów, organizowane przez Ministerstwo Oświaty. Kierował nimi Jurgis Gerulis, który uczył słuchaczy zapisywania faktów dialektalnych przyjętą w 1925 r. międzynarodową transkrypcją fonetyczną kopenhaską (Morkūnas 2000: 283 i nast.). Jak wynika z zachowanych do dziś list słuchaczy kursów, uczestniczyły w nich cztery grupy (po 10–13 słuchaczy). Na zakończenie kursów podpisywano zobowiązanie „opisać własny dialekt i bez wynagrodzenia przekazać Ministerstwu Oświaty tekst przygotowany do druku” (Morkūnas 2000: 287). Uczestnicy kursów potwierdzali zobowiązanie podpisami6. Słuchacze kursów Gerulisa – Petras Jonikas, Izabelė Matusevičiūtė, Elzbieta Mikalauskaitė i inni – dotrzymali danego słowa (więcej: Morkūnas 2000: 288–289). Morkūno (2000: 288) teigimu, kursų klausytojų parengti gimtųjų tarmių aprašai turėjo tęsti paties Gerulio pradėtą seriją Lietuvių kalbos tarmės. Pirmasis sąsiuvinis (šių dienų vertinimu, knyga) buvo Gerulio ir Christiano Stango parengtas aprašas Lietuvių žvejų tarmė Prūsuose (Gerullis, Stangas 1933)7. Štai kodėl minėtoje bibliografinėje informacijoje Gerulis nenurodė spausdinamo tęstinio leidinio autorių ir sąsiuvinio pavadinimo. Dla słuchaczy kursów publikacja Gerulisa i Christiana Stanga była doskonałym przykładem tego, jak wykonać taką pracę. Wkrótce Petras Jonikas przedstawił opis fonetyki i morfologii rodzimego dialektu Pagramančio tarmė, a Matusevičiūtė, Mikalauskaitė i inni napisali prace dyplomowe. A zatem jeszcze przed wojną kształtowało się kilka nurtów litewskiej dialektologii: opisowy i geolingwistyczny. Opisowy nurt dialektologii utrzymał się także po II wojnie światowej. W planie pracy Instytutu Języka Litewskiego na lata 1946–1950 został ujęty jako odrębny temat „Opis dialektów języka litewskiego” (kierownik tematu – członek rzeczywisty MA Balčikonis); szerzej zob. Mikulėnienė 2008: 21. 5 Autorka serdecznie dziękuje dr. Mindaugasowi Šinkūnasowi za podzielenie się tymi ważnymi informacjami oraz dr hab. Jolancie Gelumbeckaite za źródło odnalezione w bibliotekach niemieckich. 6 Zobowiązań nie podpisało kilku cudzoziemców oraz wszyscy słuchacze ostatniej, czwartej grupy. Ich kursy trwały krócej (trzy, a nie sześć tygodni), dlatego możliwe, że proces nauki pozostał niedokończony (więcej zob. Morkūnas 2000: 284–288). 7 U dołu okładki książki, gdzie podano miejsce i rok wydania, dużymi literami widnieje jeszcze napis: „WYDAWNICTWO KOMISJI WYDAWNICZEJ KSIĄŻEK MINISTERSTWA OŚWIATY, 379 N⁰”. Straipsniai / Articles 75 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Geolingwistyczny nurt litewskiej dialektologii wiąże się przede wszystkim z kwestionariuszem Salisa, którego przeznaczenie jasno określono jako „geografię wyrazów”. Już sam tytuł kwestionariusza Salisa Apkla usas 1 wskazuje, że zamierzano stworzyć coś więcej. Także w planie pracy Instytutu Języka Litewskiego na lata 1946–1950 nurt ten sformułowano jako odrębny temat „Geografia językowa”. W jego adnotacji czytamy: „Sporządzono tylko jeden kwestionariusz, ale jest niedokończony, zebrane dane nie zostały sklasyfikowane” (cyt. za: Mikulėnienė 2008: 22). Nie wskazano również kierownika tematu. A zatem przed rozpoczęciem ankietowania miejscowej ludności sieć punktów dialektalnych musiała już być wyznaczona. Dlatego początki litewskiej geolingwistyki należy datować nie na okres II wojny światowej, kiedy pierwsze dane dialektalne zaczęto już zbierać systematycznie, lecz na jeszcze wcześniejsze czasy – na czwartą dekadę XX wieku. W rzeczywistości początki litewskiej geolingwistyki mogły zbiegać się w czasie z kursami organizowanymi przez ówczesne Ministerstwo Oświaty. ANALIZA PORÓWNAWCZA PUNKTÓW LITEWSKIEGO ATLASU JĘZYKOWEGO I ANKIETY 1 Danych geograficznych dotyczących wyrazów, zebranych i zapisanych podczas II wojny światowej w stosunkowo krótkim okresie – w latach 1942–19438, było naprawdę dużo i pochodziły z wielu miejscowości. Świadczy o tym na przykład mapa występowania nazw zająca (zob. rys. 3). Dane z dialektalnej Ankiety 1 zaczęto kartografować dopiero pod koniec XX wieku (szerzej zob. Pranskūnaitė 1993; 1994; 1997; Geržotaitė 2011), jednak już z listy rejestracyjnej wynika, że odpowiedzi na pytania tej ankiety zapisano z ponad 1500 miejsc9. Jak świadczył Kazys Morkūnas, „druga wojna światowa przeszkodziła w ukończeniu tej pracy, prowadzonej głównie przy pomocy nauczycieli i uczniów starszych klas” (LKA I 10); jednak już na podstawie tego, jak wiele materiału dialektalnego zebrano wówczas, można wnioskować, że zbierający pracowali celowo, to znaczy dysponowali już utworzoną siecią litewskich gwar. A zatem twórcom Litewskiego atlasu językowego nie trzeba było tworzyć jej od nowa: dialektolodzy z lat pięćdziesiątych mogli oprzeć się na sporządzonej przez Salysa liście badanych miejscowości. 8 Można to wywnioskować z daty druku zachowanych egzemplarzy Ankiety 1: u dołu pierwszej strony drobnym drukiem napisano: „sp. „Švyturys“, Wilno – 1942”. Pierwsze, próbne odpowiedzi zarejestrowano już w 1941 r., ale było ich bardzo niewiele. 9 Jak napisano w Litewskim atlasie językowym (LKA I 10), „nie ze wszystkich gwar i odmian języka litewskiego w równym stopniu. Prawie całkowicie brakowało odpowiedzi z Kraju Kłajpedzkiego (wypełniono po 1 ankiecie z powiatów kłajpedzkiego i szyłokarczemskiego)”. Przyczyną tego była złożona sytuacja polityczna i historyczna tego regionu. 76 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija RYS. 3. Nazwy zająca w litewskich gwarach (na podstawie danych z odpowiedzi na ankietę Salysa Ankiety 1)10 Potwierdzono to w sposób oczywisty podczas realizacji projektu Dotacji Globalnej Współczesne badania geolingwistyczne na Litwie: optymalizacja sieci punktów i interaktywne upowszechnianie informacji dialektalnej11, w ramach którego przeprowadzono kartograficzną weryfikację wszystkich punktów LKA12. Po naniesieniu na jedną mapę danych rejestracyjnych Salysa z Ankiety 1 i punktów Litewskiego atlasu językowego widać, że numeracja wielu miejscowości jest zgodna13. 10 Mapę opracowała Laura Geržotaitė, młodsza pracownica naukowa Wydziału Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego. 11 Projekt nr VP1-3.1-ŠMM-07-K-01-028; instytucja realizująca – Instytut Języka Litewskiego, kierowniczka projektu prof. dr Danguolė Mikulėnienė, szerzej zob.: http://www.tarmes.lt. Zob. także (Aliūkaitė 2011, Kalėdienė 2011). 12 Weryfikację kartograficzną przeprowadzili pracownicy Wydziału Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego: Laura Geržotaitė, dr Aušra Kaikarytė i dr Mindaugas Šinkūnas. 13 Gretinimo pagrindas – Lietuvos kelių atlasas (Vilnius: Briedis, 2010, 178 p.). Mastelis: 1 cm – 1,2 km. Straipsniai / Articles 77 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Na przykład na obszarze północnożmudzkich telszian pokrywa się niemal jedna trzecia punktów Apklauso 1 i Lietuvių kalbos atlaso (zob. tabelę 1 w załączniku). Jeden z nich, na przykład obecny punkt Tirkšliai (LKA 33), odpowiada miejscowościom oznaczonym tym samym numerem w księdze rejestracji odpowiedzi z Apklauso Salisa — Kručiai, Spūrganai i Tirkšliai (zob. tabelę 1 w załączniku). Zbieżność punktów Lietuvių kalbos atlaso i punktów sieci dialektalnej Salysa staje się szczególnie wyraźna, gdy wybrane miejscowości „nakłada się” na siebie (zob. rys. 5). Wtedy wyraźnie widać, że pod względem geograficznym zasadniczo się pokrywają lub leżą w bardzo niewielkiej odległości od siebie (zob. rys. 4). RYS. 4. Punkt Tirkšliai (LKA NR 33) i należące do niego miejscowości14 Podobny stosunek punktów pokrywających się występuje także na obszarze zachodnioaukštaitskich szawlan (zob. tabelę 2 w załączniku), nieco większy — na obszarze południowoaukštaitskim (zob. tabelę 4 w załączniku), natomiast u wschodnioaukštaitskich kupiszan jest on nawet nieco mniejszy (zob. tabelę 3 w załączniku); por. rys. 5. Północnożmudzcy telszanie Zachodnioaukštaitscy szawlanie Wschodnioaukštaitscy kupiszanie Południowi aukštaitowie Liczba pokrywających się punktów 20 23 9 28 Liczba punktów poddialektu 55 65 19 87 Stosunek punktów pokrywających się do niepokrywających się 2,75 2,8 2,1 3,11 RYS. 5. Stosunek pokrywających się punktów Lietuvių kalbos atlaso i Apklauso 1 Antanasa Salysa 14 Dużymi cyframi oznaczono obecny punkt Lietuvių kalbos atlaso, mniejszymi — miejscowości oznaczone tym samym numerem w księdze rejestracji odpowiedzi z Apklauso 1 A. Salysa. 78 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija Można więc łatwo obliczyć, że pokrywa się około jedna trzecia punktów Litewskiego atlasu językowego i Ankiety 1 Antanasa Salysa: wskazuje na to średnia proporcja punktów zbieżnych i rozbieżnych (2,69)15. Możliwe, że jedną czy drugą miejscowość wybrano później, to znaczy już po II wojnie światowej – na przykład Kučiūnai (LKA nr 683). W arkuszach rejestracyjnych tej miejscowości nie ma. Jednak tym samym numerem 683 oznaczono okoliczne wsie – Kaimėliai, Šulinėliai (na mapie Šulneliai), Miškiniai, należące do gminy Lazdijai, oraz Galstai, Gudėliai i Vytautai, które wówczas należały do gminy Veisiejai; zob. rys. 6. RYS. 6. Punkt Kučiūnai (LKA NR 683) i należące do niego miejscowości A zatem po II wojnie światowej, po przeprowadzeniu na Litwie kolektywizacji rolnictwa, deportacji i melioracji, sieć gwarowa Salysa została skorygowana i doprecyzowana. Ponieważ pod koniec wojny twórca litewskiej geolingwistyki Antanas Salys wyjechał na Zachód, twórcy Litewskiego atlasu językowego nie mogli w latach pięćdziesiątych ani później wspominać o jego zasługach, skorzystali jednak z jego dorobku naukowego. LITEWSKI ATLAS JĘZYKOWY OPTYMALIZACJA SIECI PUNKTÓW Dziś nadal trudno dokładnie określić, ile razy w ciągu kilkudziesięciu lat punkty Litewskiego atlasu językowego były zmieniane lub w inny sposób korygowane. 15Wszystkie dane weryfikacyjne zostaną opublikowane w planowanym atlasie Litewskie dialekty początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze). Straipsniai / Articles 79 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Co prawda, niektóre wprowadzone korekty były niewielkie — niektóre punkty uogólniono, pozostawiając jedynie nazwę największej miejscowości: na przykład przed wojną punkt Papilė (47 LKA) obejmował znacznie większy obszar — wsie Šiliškės, Jonaičiai, Žiliai, Gendviliškiai, Draginiai i Latvėlai (obecnie Latvėlai), zob. tabelę 1. Współcześni badacze uznają takie punkty za pokrywające się. Sądząc na podstawie dostępnych obecnie materiałów, najwięcej korekt i zmian numeracji wprowadzono prawdopodobnie w 1970 r., gdy przygotowywano do druku materiały Atlasu języka litewskiego — w protokole posiedzenia sekcji odnotowano 155 zmian, a więc skorygowano niemal jedną piątą punktów. Jak wynika z dostępnych materiałów, korekty były minimalne (zob. tabele 1–4) i zasadniczo nie zmieniły samej sieci. Jest to szczególnie istotne, jeśli weźmiemy pod uwagę, że po ugruntowaniu się obecnej klasyfikacji dialektów litewskich (Girdenis, Zinkevičius 1966, Zinkevičius 1966: 13–17) skorygowana sieć punktów pozostała niezmieniona. Dzięki temu zachowano możliwość dalszego monitorowania rozwoju dialektów litewskich i prowadzenia nad nimi badań. WNIOSKI Omówione w artykule źródła i przedstawione argumenty potwierdzają hipotezę, że podstawy sieci miejscowości Atlasu języka litewskiego stworzono jeszcze przed II wojną światową, gdy z inicjatywy Antanasa Salysa i Jurgisa Gerulisa przygotowywano badania z zakresu „geografii języka”. Po II wojnie światowej sieć dialektalna Salysa została skorygowana i doprecyzowana. Twórcy Atlasu języka litewskiego pozostawili jednak bez zmian jej najważniejsze punkty odniesienia. Dlatego w pierwszej chrestomatii dialektów (LKT), zamieszczając teksty gwarowe według punktów LKA, nadal opierano się na podziale dialektów Salysa (Salys 1933, 1992: 289–318). Obecna klasyfikacja dialektów litewskich nie zmieniła sytuacji geolingwistycznej Litwy: dialekty podzielono na nowo według zespołów cech fonetycznych, doprecyzowano nazwy poddialektów i gwar, ale sama sieć pozostała nienaruszona. Dlatego do dziś można w niej dostrzec ślady przedwojennego podziału administracyjno-terytorialnego. LITERATURA I ŹRÓDŁA Rejestr odpowiedzi z lat 1942–1943 na kwestionariusze (do geografii słów) (maszynopis). Przechowywany w Archiwum Gwar Sekcji Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego. Aliūkaitė Daiva 2011: Projektas „Šiuolaikiniai geolingvistikos tyrimai Lietuvoje: punktų tinklo optimizacija ir interaktyvioji tarminės informacijos sklaida“. – Respectus Philologicus 20(25), 257–259. 80 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija BKA 2009 – Mikulėnienė Danguolė, Stafecka Anna (red. / red. / ed.) 2009: Baltu valodu atlants. Prospekts / Atlas języków bałtyckich. Prospekt / Atlas of the Baltic languages: A Prospect. Ryga: Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Gerullis Georg, Stang’as Christian 1933: Lietuvių žvejų tarmė Prūsuose. Kaunas: „Spindulio“ B-vės spaustuvė. Geržotaitė Laura 2011: Anties pavadinimai lietuvių kalbos tarmėse. – Baltu filologija 20(2), 13–23. Girdenis Aleksas, Zinkevičius Zigmas 1966: Dėl lietuvių kalbos tarmių klasifikacijos. – Kalbotyra 14, 139–147. Kalėdienė Laima 2011: Geolingvistikos radimosi sąlygos Lietuvoje. – Tarptautinės mokslinės konferencijos Sociolingvistinė dialektologija: baltų tarmių tyrimai pranešimų tezės 2011 m. spalio 21–22 d. Vilniaus universiteto Kauno humanitarinio fakulteto Lietuvių filologijos katedra, Lietuvių kalbos instituto Kalbos istorijos ir dialektologijos skyrius. Prieiga internete: http://www.tarmes.lt/images/Veikla/Laima%20KALEDIENE.pdf. LK – Lietuvos kelių atlasas, vyr. red. Mindaugas Baltrušaitis. Vilnius: Briedis, 2010. LKA I–III – Atlas języka litewskiego 1. Leksyka; 2. Fonetyka, red. nauk. Kazys Morkūnas. Wilno: Mokslas, 1977–1991. LKA Pr – Program zbierania materiałów do atlasu języka litewskiego. Autorzy J. Balčikonis, B. Larinas, J. Senkus. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1951; wyd. drugie – 1956. LKE – Encyklopedia języka litewskiego, opracował Kazys Morkūnas. Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego, 1999. LKT – Dialekty języka litewskiego. Chrestomatia, red. nauk. Kazys –Morkūnas. Wilno: Mintis, 1970. LKTCh – Bacevičiūtė Rima, Ivanauskienė Audra, Leskauskaitė Asta, Trumpa Edmundas. Chrestomatia dialektów języka litewskiego. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2004. Mikulėnienė Danguolė 2008: Iš Kalbos istorijos ir dialektologijos skyriaus istorijos. Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 2, 15–33. Mikulėnienė Danguolė, Trumpa Edmundas 2008: Naujas žvilgsnis į Kazimiero Jauniaus tarmių klasifikaciją. Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 2, 128–146. Morkūnas Kazys 1980: Pažintis su lietuvių kalbos tarmėmis. Vilnius: Mokslas. Morkūnas Kazys 2000: Jurgio Gerulio kursai tarmėms tirti. Archivum Lithuanicum 2, 283–290. Straipsniai / Articles 81 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ PKKI – „Atlas języka litewskiego”. Prospekt, instrukcja kartografowania i pisania komentarzy (maszynopis). Wilno, 1968. Przechowywany w Archiwum Dialektologicznym Wydziału Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego. Pranskūnaitė Vita 1993: Gandrp pavadinimai lietuvių kalbos tarmėse (A. Salio „Apklauso 1“ duomenimis). Tarptautinės konferencijos Lietuvių kalba: tyrėjai ir tyrimai Jurgiui Geruliui (1888 03 13– apie 1945) paminėti pranešimų tezės 1993 m. spalio 20–22 d. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 25. Pranskūnaitė Vita 1994: Avies ir eriuko pavadinimai tarmėse (A. Salio anketos „Apklauso 1“ duomenimis). Lietuvių kalbotyros klausimai 34, 93–96. Pranskūnaitė Vita 1997: Kielės pavadinimai lietuvių kalbos tarmėse. Lietuvių kalbotyros klausimai 38, 185–189. Salys Antanas 1933: Kelios pastabos tarmių istorijai. – Archivum Philologicum 4, 21–34. Salys Antanas 1992: Raštai 4. Lietuvių kalbos tarmės. Roma: Lietuvių Katalikų Mokslo Akademija. Schrijnen Jos. 1933: Lithuanie. – Essai de bibliographie de géographie linguistique générale / Publications de la Commissions d’Enquête Linguistique 2. Nimegue: N. V. Dekker&van de Vegt en J. W. Van Leeuwen, 77. Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija. Vilnius: Mintis. 82 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija ANEKS TABELA 1. Pokrywające się punkty północnożmudzkie z okolic Telsz (na podstawie danych Atlasu języka litewskiego i Kwestionariusza 1 Antanasa Salysa) Nr punk- tu 1942–1943 Nr kolejny rejes- tracji Powiat Wieś Nr punk- tu LKA Miejscowość 3 86 Mažeikiai Knabikų [Knabikai] 3 Knabikai 4 85 Laižuvos Auksūdžio [Auksūдys] m. Laižuva 4 Laižuva 5 83 Akmenės Klykolių 5 Klykoliai 13 84 Ylakių Skliaustės [Skliaustė] 13 Skliaustė 14 90 Židikų Petraitiai Kražiškiai [Kražiškiai] Pakvistė [Pakvistis] Račaliai [Račaliai] Ukrinai (2) [Ukrinai] 14 Židikai 17 86 Mažeikių Reivyčių Kalnėnų m. Mažeikiai (3)?16 Urvikių Urvikiai 29 65 Skuodo Luknės [Luknės] Pakalniškių [Pakalniškiai] Puotkalių [Puodkaliai] Skuodo mst. (2) Žirnikų? 29 Skuodas 30 65 Skuodo Kaukolikų [Kaukolikai] Šarkės [Šarkė] 30 Šarkė 31 84 Ylakių Kadžių [Kadžiai] Stripinių [Stripiniai] Augzelių [Augzeliai] Ylakaïčių [Ylakaičiai] Gedrimų [Gedrimai] Ylakių mst. 31 Ylakiai 33 88 Tirkšlių Kručių [Kruciai] Spurganų (2) [Spurganai] Tirkšlių 33 Tirkšliai 16 W księdze rejestracyjnej przy niektórych wsiach umieszczono znaki zapytania. Pozostawiono je również tutaj. W nawiasach kwadratowych podano niejasne współczesne nazwy miejscowości oznaczone znakami zapytania. Straipsniai / Articles 83 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Nr punktu, 1942–1943 Nr kolejny rejestracji Powiat Wieś Nr punktu LKA Miejscowość 40 61 Mosedžio Budriai [Budriai] Daukšiai [Daukšiai] Šatraminiai [Šatraminiai] Šerkšniai [Šerkšniai] 40 Mosedis 41 65 Ylakių Vabalių 41 Vabaliai 42 87 Sedos Laumių [Laumės]? Mockaičių? Puokės 42 Puokė, Barstyčiai 43 87 Sedos Domėnai [Domėnai] Pagardė [Pagardė]? m. Seda Užbradumė [Užbradumė] Žydvaris* 43 Seda 47 162 Papilė Papilė (2) Šiliškiai Jonaičiai Žiliai [Žiliai] Gendviliškės [Gendviliškės] Draginiai Latvaliai [Latveliai] 47 Papilė 66 207 Alsėdžiai Šarnelė (2) [Šarnelė] Żmudź Kalwaria 66 Kalwaria Żmudzka (Varduva) 96 207 Alsėdžiai Šleckai [Šlečkai] Dišliai [Dišliai] Yliai 96 Alsėdžiai 99 170 Tryškiai Balsiai [Balsiai] Medlaukė [Medlaukė] Stakminiai [Stakminiai] Padegupis [Padegupis] 99 Tryškiai 128 203 Telšiai Burniai Džiuginėnai Paežerė Rubežaičiai Stulpinai Telšių mst. (2) 128 Telšiai, Viešvėnai 160 199 Luokės Pašatrija [Pašatrija] Barvydžiai [Barvydžiai] 160 Luokė 84 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija TABELA 2. Zbieżne punkty zachodnich aukštaitów szawelskich (na podstawie danych Lietuvių kalbos atlaso i Apklauso 1 Antanasa Salisa) Nr. punktu | Nr. kolejny rejestracji z lat 1942–1943 | Gmina | Wieś | Nr. punktu LKA | Miejscowość 7173 Żagary Petraičų Żagarė Žiurių [Žiuriai] Veršių Daukšių 7 Żagarė 22165 Skaistgirio Skaistgiris [Skaistgirys] 22 Skaistgirys 48156 Kruopių Baužų 48 Kruopiai 103152 Gruzdžių Ratkūnų* Šipylių bžnt. [Šiupyliai] Lukošaičių Žiogų 103 Lukošaičiai 104152 Gruzdžių Žiogų Dimšių [Dimšiai] Karvelių 104 Dimšiai 196160 Padubysio Karpiškių [Karpiškiai] Kautučių* Minaičių [Minaičiai] Pakapės Žilakių [Žylakiai] 196 Pakapė 228168 Šiaulėnų Petrošių? Mumšelio [Mumšilis]? Kunigiškių [Kunigiškiai] Krutinės [Krūtinė] Kleiviškių* Jasaičių 228 Šiaulėnai 26145 Grinkiškio Šaukoto 261 Šaukotas 26243 Baisogalos Paberžių [Paberžiai] 262 Legečiai 26443 Baisogalos Paberžių [Paberžiai] Šilalių (2) [Šileliai] Simoniškių [Simoniškiai] 45 Grinkiškio Kubiliūnų 264 Baisogala 29746 Gudžiūnų Gražiškių 297 Gražiškiai 33349 Krakių Keturkiemiuų 333 Krakės Straipsniai / Articles 85 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Nr. punktu z lat 1942–1943 Kolejny numer rejestracji Gmina Wieś Nr. punktu LKA Miejscowość 334 44 Dotnuva Šlapaberžės Venzgalių [Vincgalys] 334 Šlapaberžė 366 107 Betygala Wandzie? 366 Betygala 404 48 Kiejdany Pelėdnagiai 404 Kiejdany 406 52 Szeta Kameny A. Kapliai [Aukštieji Kapliai] Wainiūnai Juškonys Kirdeikiai Pakščiai Petraičiai (2) *Piliakalnis [znajduje się przy 445–446, dość daleko] m. Szeta 406 Szeta 407 52 Szety Gaižūnai 407 Gaižūnai 441 47 Joswajnie Karūnava 441 Joswajnie 445 224 Panoterie Pasoda, m. Panoterie 445 Pasoda 472 31 Janów II Bajoriškiai [Bajoriškiai] Barborlaukis [Barborlaukis] Gembiškiai* Kulva 472 Kulwa 473 31 Janów Bazilioniai [Bazilioniai] Jaugeliškiai [Jaugeliškiai] Lukšiai [Lukšiai] Markutiškiai [Markutiškiai] Praulia (2) [Praulia] 473 Markutiškiai 474 228 Vepriai Vepriai [Vepriai] Knizlaukai (2) [Knyzlaukis] Pagelėžiai [Pagelėžiai] Sližiai [Sližiai] 474 Vepriai 519 209 Kaišiadorių Palomenės 519 Palomenė 86 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija TABELA 3. Pokrywające się punkty wschodnich aukštaitów kupiškėńskich (na podstawie danych Atlasu języka litewskiego i Ankiety Antanasa Salysa 1) Nr punktu, 1942–1943 r. Nr kolejny w rejestrze Gmina Wieś Nr punktu LKA Miejscowość 84 18 Papilio Gudelių Kadarų Kubilių Kuciūnų* Mikalių [Mikaliai] Paškūčių [Paškūčiai] Smaliečių (2) 84 Papilys 85 124 Panemunio Suvainiškio Šarkiūnėlių [Šarkiūnėliai] Ruskiškių* Gačionių [Gačionys] 85 Suvainiškis 116 122 Pandėlio Šėkštininkų [Šiekštininkai] 116 Šiekštininkai 117 122 Pandėlio Vilkelų Suvaizdžių Stanionių [Stenionys] Rumpiškėnų Pandėlys Naujikų Lailiūnų Kaliamiesčio* Jokūbiškio Gineižių [Gineišiai]? Buivydžių [Buivydžiai] 117 Pandėlys 174 92 Kupiškio Akmenytės Drulėnų [Drūlėnai] Slavinciškio Krasnavos vnk.* Plundakų Paketurų Laičių Kupiškio m. (2) Kuosėnų Vizgiūnų [Visgiūnai] Valiukiškio vnlk.* Svydenių [Svideniai] 174 Kupiškis Straipsniai / Articles 87 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Nr. punktu 1942–1943 r. Numer rejestracyjny Gmina Wieś Nr punktu LKA Miejscowość 175 92 Kupiškio Laičių Jutkonių [Jutkonys] Kunigiškio Suvainų [Suvainiai] 175 Jutkonys 176 126 Skapiškio Tatkonie [Tatkonys] Jaučiupie vio [Jaučiapievis] Laibiškie [Laibiškiai] 176 Skapiškis 207 120 103 Kamajų Šimonių Gučiūnai? Buteny [Butėnai] Juodpeny Punkiškie [Pun kiškiai]? 207 Juodpenai 238 103 Šimonių Butenų [Butėnai] Juodžiūnų Nociūnų 238 Šimonys TABELA 4. Zbieżne punkty południowoauksztockie (na podstawie danych Atlasu języka litewskiego i Ankiety 1 Antanasa Salysa) Nr punktu 1942–1943 r. Nr kolejny rejestracji Gmina Wieś Nr punktu LKA Miejscowość 538 213 Žaslių Ilgakiemio [Ilgakiemis] Kurmiškių [Kurmiškės] Antakalnio [Antakalnis] Dubių [Dubės] Stabintiškių [Stabintiškės] Žaslių vnk. [Žasliai] 538 Žasliai 539 213 Žaslių Paparčių 539 Paparčiai 594 211 Semeliškių Dzenkūniškių [Dzenkūniškės] Semeliškių [Semeliškės] 594 Semeliškės 613 208 Aukštadvario Jurgionių [Jurgionys] Alešiškių [Alešiškės] 613 Aukštadvar ys 631 210 Onuškio Gruožinkų [Gruožninkai] 631 Onuškis 642 10 Simno Babrauninkų (2) [Babrauninkai] Gluosnykų [Gluosninkai] Kalesnykų [Kalesninkai] Krekštenų [Krekštenai] 642 Simnas 88 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija Nr. punktu 1942–1943 Nr. kolejny rejestracji Gmina Wieś Nr punktu LKA Miejscowość Krokinių [Krokininkai?] Metelicos [Metelytė?] Otesnykų [Atesninkai?] Ponkiškių [Ponkiškiai] Simno Kolonistų [Kolonistai] Skiturių [Skituriai] 644 1 Alytaus Alytaus m. [Alytus] Alytaus I m. kolonija* Kaniūkų [Kaniūkai?] Likiškėlių [Likiškėliai] Miklusėnų [Miklusėnai] 644 Alytus 645 2 Alovės Būdos [Būda] Ilgų [Ilgai] Meškučių (2) [Meškučiai] Užuputių [Užupiai] 645 Alovė 646 5 Gminy Daugai Užukalnių [Užukalniai] Daugai (2) [Daugai] Daugų kol.* Junčionių [Junčionys] Korliškių [Karliškės] Sokonių [Sokonys] 646 Daugai 655 131 Rudaminos Lopiškių (3) [Lomiškiai] Gumbelių [Gumbeliai] D. Kirsnos [D. Kirsna] 655 Rudamina 657 10 Simno Babrauninkų (2) [Babrauninkai] Metelicos [Metelytė?] Ponkiškių [Ponkiškiai] Metelių [Meteliai] Obelninkų [Obelninkai] 657 Meteliai 9 Seirijų 672 128 132 Lazdijų Šventežerio Puodžių [Puodžiai] Mikyčių (2) [Mikyčiai] Marčiukaviznos [Marčiukonys] 672 Šventežeris 674 8 9 Miroslavo Seirijų Zaramčiškės*? Cibulų [Cibūliai] Gervėnų (2) [Gervėnai] Žagarių [Žagariai] 674 Seirijai 677 12 Varenos Kazimieravo [Kazimieravas] Perlojos (2) [Perloja] 677 Perloja Straipsniai / Articles 89 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Nr punktu, 1942–1943 Numer kolejny rejestracji Gmina Wieś Nr punktu LKA Miejscowość 679 12 Varėna Vydeniai [Vydeniai] 679 Vydeniai 684 133 Veisiejai Galstai [Galstai] Bertašiūnai (2) [Bertašiūnai] Petroškai [Petroškai] Paveisėjai [Paveisėjai] Smarliūnai [Smarliūnai] Šadžiūnai [Šadžiūnai] 684 Veisiejai 685 129 Leipalingis Jovaišiai (2) [Jovaišiai] 685 Jovaišiai 686 133 129 Veisiejai Leipalingis Bertašiūnai (2) [Bertašiūnai] Dulgininkai [Dulgininkai] m. Leipalingis (2) [Leipalingis] Sankonys [Senkonys?] Veršiai (3) [Veršiai] 686 Leipalingis 687 7 Merkinė Liškiava (2) [Liškiava] Panara [Panara] Pilialkalnis [Pilialkalnis] Voveru* 687 Liškiava 688 7 Merkinė Česukai [Česukai] Kampai [Kampai] Kasčiūnai [Kasčiūnai] m. Merkinė (2) [Merkinė] Milioniškė [Milioniškė?] Subartonys [Subartonys] 688 Merkinė 690 12 Varėna Kaneva [Kaniava] 690 Kaniava 692 133 Veisiejai Sapiegiškiai [Sapiegiškiai] 692 Sapiegiškiai 693 67 Kapčiamiestis Žmirklų [Žmirklės] 693 Kapčiamestis 697 24 Marcinkonių Marcinkonys 697 Marcinkonys 701 129 Leipalingio Dulgininkų [Dulgininkai] Gerdašių [Gerdašiai] Krivonių [Krivonys] Lipliūnų [Lipliūnai] Mizerų [Mizarai] 701 Lipliūnai 703 24 Marcinkonių Šklerių [Škleriai] 703 Škleriai VII 69 Nočios Jasauskų VII Nočia XIII 134 130 135 136 Krasnapolio Punsko Krasnavo Seivų Klevų Gilaišių Vidugirių Punsko XIII Punskas 90 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII Lietuvių tarmių tinklas: jo ištakos ir optimizacija Sieć litewskich dialektów: źródła i optymalizacja S T R E S Z C Z E N I E Przez pewien czas sądzono, że sieć zamieszkanych miejscowości litewskich dialektów powstała wraz z rozpoczęciem gromadzenia materiału do Atlasu języka litewskiego. Coraz więcej argumentów wskazuje jednak, że ugruntowanie geolingwistyki na Litwie należy przede wszystkim wiązać z nazwiskiem językoznawcy Antanasa Salysa, a zatem datować na lata 30. XX wieku, kiedy z inicjatywy Salysa i jego współpracowników przygotowywano się do intensywnego gromadzenia materiału dialektalnego. W tym czasie Ministerstwo Oświaty zorganizowało bezpłatny kurs dla badaczy dialektów; ukazała się monografia Jurgisa Gerulisa i Christiana Stanga „Lietuvių žvejų tarmė Prūsuose” (Dialekt litewskich rybaków w Prusach; 1933), która miała być wzorem dialektologii opisowej; opracowano pierwszy kwestionariusz Apklausas 1, na podstawie którego zebrano dane leksykalne z niemal wszystkich miejscowości Litwy. Możliwe więc, że właśnie wtedy sporządzono projekt głównej mapy geografii wyrazów, ponieważ dane gromadzono systematycznie. Artykuł przedstawia argumenty dowodzące, że autorzy Atlasu języka litewskiego (1977–1991) korzystali z dorobku Salysa i jego współpracowników: po wprowadzeniu pewnych zmian wykorzystali tę samą sieć zamieszkanych miejscowości. Sieć punktów Atlasu pozostała niezmieniona po utrwaleniu obecnej klasyfikacji litewskich dialektów, pozostawiając możliwość dalszego obserwowania i badania ich rozwoju. Nadesłano 15 listopada 2012 r. DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-2055 Vilnius, Lietuva danguole.mikulėnienė@lki.lt Straipsniai / Articles 91