1759 metų „Ziwato“ moteriškojo linksniavimo daiktavardžiai ir jų raida

51straipsniai / articles esMiniai ŽodŽiai: Ziwato tarmė, šiaurės žemaičiai kretingiškiai, moteriškasis linksniavimas, końcówka, skrócenie morfologiczne. słowa kluczowe: dialekt Ziwo, północni Żmudzini z Kretyngi, deklinacja typu żeńskiego, fleksja, redukcja morfologiczna. sonata Vaičiakauskienė Lietuvos edukologijos universitetas Kierunki badań naukowych: morfologia synchroniczna i diachroniczna. ZIWATO Z 1759 ROKU1 Rzeczowniki rodzaju żeńskiego deklinacji żeńskiej i ich rozwój. Adnotacja: W artykule analizowany jest rozwój rzeczowników deklinacji żeńskiej2 w najlepszym zabytku piśmiennictwa dialektu północnożmudzkiego kretyngiskiego z XVIII wieku – Ziwato z 1759 roku. Do nouns of feminine-type declension in the Ziwato of 1759 and the Morphological development of those nouns typu deklinacji żeńskiej należą trzy tematy: temat ā i ā oraz temat ē. W pracy dane dialektu Ziwato porównywane są z danymi współczesnego dialektu północnożmudzkiego kretyngiskiego. Porównanie paradygmatów tematów analizowanych rzeczowników ujawnia tendencje i cechy rozwoju morfologii rzeczowników w dialekcie północnożmudzkim kretyngiskim. Analiza porównawcza pokazuje, że zmiany form rzeczowników deklinacji żeńskiej oraz obfitość form homonimicznych są uwarunkowane rozwojem fonetyki dialektu, a także akcentuacją. zatem rozwój morfologii dialektu zależy od zjawisk morfologicznych i fonologicznych. 1 Ziwatas Pona yr diewa Musu jeZusa christusa, Metuʃy Pona 1759. We współczesnym języku ogólnym tytuł książki oznaczałby „Żywot naszego Pana i Boga Jezusa Chrystusa”. W pracach naukowych nazywana jest po prostu Ziwatem . 2 W artykule oparto się na zaproponowanej przez Aleksa Girdenisa i Alberta Rosina hierarchii typów odmiany rzeczowników (szerzej zob. (Girdenis 2000b: 50–62). 52 acta Linguistica Lithuanica LXVIII adnotacja niniejszy artykuł poświęcony jest analizie sonata Vaičiakauskienė rozwoju rzeczowników deklinacji typu żeńskiego, reprezentowanej przez najstarszy XVIII-wieczny zapis dialektu północnych Żmudzinów (Samogitów) z Kretyngi – Ziwo, opublikowany w 1759 roku. Deklinacja typu żeńskiego obejmuje trzy rodzaje tematów: ā i ā, a także tematy ē. dane dialektu Ziwo porównano z danymi dotyczącymi współczesnej postaci używanej w dialekcie północnych Żmudzinów z Kretyngi. analiza porównawcza paradygmatów tematów rzeczownikowych ujawniła pewne cechy uwarunkowane rozwojem fonetycznym w dialekcie, a także wzorcami akcentowania. tym samym rozwój morfologiczny dialektu zależy zarówno od zjawisk morfologicznych, jak i fonologicznych. tic features and tendencies in the morphological development of proper names in the northern Zemaiciai of kretinga dialect. the comparative analysis proved that changes in the noun forms of the feminine-type declension and the abundance of homonymous forms had been preWPROWADZENIE Dzisiejsze badania morfologii historycznej niewątpliwie pozwalają uznać Ziwat z 1759 r. za najlepszy zabytek dialektu3 kretyngskiego północnych Żmudzinów z XVIII w.4 . W publikacji ówczesną ortografią polską wyraźnie i konsekwentnie przedstawiono system fonologiczny oraz strukturę gramatyczną i morfologiczną dialektu kretyngskiego północnych Żmudzinów. System fonologiczny i morfologiczny dialektu Ziwatu został dokładnie zbadany i opisany (szerzej zob. Girdenis, Girdenienė 1997: 19–44). już przez Kazimierasa Būgę (1958: 561–578) za pomocą analizuodamas fonetinius balsių pakitimus lietuvių tarmėse dažnai rėmėsi Ziwate odnotowanych form. brakuje dotąd spójnych i wyczerpujących prac poświęconych morfologii analizowanego zabytku piśmiennictwa5. Ziwat swoimi archaicznymi cechami gramatycznymi interesował niejednego historyka języka litewskiego i badacza jego dialektów. o właściwościach leksyki i cechach składni Ziwatu, a zwłaszcza o morfologii, niemało pisał Aleksas Girdenis (2000a: 204–210; 233–257; 2000b: 183–190; 355–356; 2001: 170–181; 292–325; Girdenis, Girdenienė, 1997, 11–19; Girdenis, Skirmantas, 1998, vii–xiv). Vladas Grinaveckis (1973: 292, 365 i in.) wykorzystał tekst Ziwatu, wyjaśniając kształtowanie się różnic afrykat w dialektach żmudzkich. Zigmas Zinkevičius, mówiąc o 3 w dalszej części tekstu nazwa tego dialektu jest skracana do ŠVŽk. 4 Szerzej o tym, że Ziwat został napisany w dialekcie żmudzkim okolic Kretyngi na wybrzeżu: Girdenis 2000a: 237–257; Girdenis, Girdenienė 1997: 11–19; Girdenis, Skirmantas 1998: vii–xiv; Vaičiakauskytė 2002b: 4–7 . 5 Należy tu wymienić dwie dość obszerne prace studentów Uniwersytetu Wileńskiego: Bazinys 1995, Šiliauskaitė 1992. 1759 metų Ziwato moteriš kojo linksniavimo daiktavardžiai ir jų raida 53artykuły / articles stopniowe umacnianie się żmudzizmów w XVIII-wiecznym języku piśmiennictwa litewskiego Ziwat zaliczył do tekstów „napisanych w całości po żmudzku” i wskazał najważniejsze ... tego piśmiennictwa, a także ustalił żmudzizmy najtrudniej i najłatwiej dostrzegalne dla Żmudzinów klo fonologijos bei morfologijos bruožus (1966: 217–218 ir kt.; 1980: 196 ir kt.). Žemaitiškomis knygos ypatybėmis domėjosi giedrius subačius (1998: 38, 44–58) oraz zaakcentował nowości ówczesnej ortografii Ziwatu. Jonas Palionis (1979: 114–115; 1995: 122), analizując język XVIII-wiecznych pism religijnych, podkreślił, że w Ziwacie widoczna jest tendencja do rezygnacji z niektórych form nadmorskiego dialektu żmudzkiego i do nadzwyczajniania języka. Autor wskazał najczęstsze formy aukštaitijskie tekstu, których użycie najprawdopodobniej determinowała ówczesna tradycja ortograficzna tekstów aukštaitijskich. Wyjaśniając pochodzenie, rozwój i akcentowanie form języka litewskiego, w analizowanej publikacji opierał się na Jonasie Kazlauskasie (1958: 59, 62; 1959: 17–44; 1963a: 333; 1963b: 178–179; 1968: 248 i in.). Warto wspomnieć, że Albert Rosinas (1995: 25 i in.), rekonstruując paradygmaty odmiany zaimków języków bałtyckich, również wykorzystał poświadczone w Ziwacie formy zaimków partycypialnych. Porównanie paradygmatów tematów rzeczowników rodzaju żeńskiego typu odmiany w dialekcie Ziwatu i we współczesnym dialekcie tyrinėjamo raštijos paminklo morfologija archajiška, todėl tikslinga lyginti Zikretyngiskim ujawnia tendencje i cechy rozwoju morfologii rzeczownika dialektu ŠVŽk. Zatem celem vardžių (kaip ir apskritai visų daiktavardžių tipų6) kaitymo paradigmas. analizuojaniniejszego artykułu jest przedstawienie synchronicznego opisu rozwoju rzeczowników rodzaju żeńskiego typu odmiany w zabytku piśmiennictwa północnożmudzkiego dialektu kretyngiskiego z XVIII w. – Ziwacie z 1759 r. – oraz, przede wszystkim, porównanie go ze współczesnym systemem odmiany rzeczowników dialektu ŠVŽk. W artykule konsekwentnie analizowane są sporządzone paradygmaty odmiany rzeczowników wymienionych tematów, omawiane jest pochodzenie końcówek analizowanych rzeczowników, a także podejmuje się próbę wyjaśnienia historycznych procesów rozwoju rzeczownika, przyczyn i motywów zmian. Porównanie danych dialektu Ziwato i ŠVŽk pozwoliło przedstawić zrekonstruowaną morfologię rzeczowników rodzaju żeńskiego deklinacji analizowanego dialektu z połowy xViii wieku. W dialekcie Ziwato wyróżnia się trzy tematy deklinacji żeńskiej: tematy ā i ā oraz temat ē. Dwa pierwsze tematy są do siebie bardzo podobne, różnią się tylko tym, że badanie wykazało, iż w dialekcie żmudzkim tematy ā i ē znacznie się upodobniły. 6 O rozwoju typów deklinacji rzeczowników pozostałej części analizowanego zabytku piśmiennictwa zob. Vaičiakauskytė 2001: 119–133; 2002a: 223–236; kamiengalio priebalsio minkštumu – dėl šios priežasties šiuos kamienus galima būtų aptarti kartu (plg. rinkauskienė 1999). straipsnyje minėti kamienai bus aptariami atskirai, nes skiriasi galūnių kilmė ir įvairuoja galūnių žymėjimas tekste7 . Vaičiakauskienė 2005: 91–99. 7 O grafice i ortografii Ziwato pisano już niejednokrotnie (szerzej zob. girdenis 2000a: 233–257; 2000b: 183–190; 2001: 292–326; girdenis, girdenienė 1997: 11–44; girdenis, skirmantas 1998: vii–xiv; Vaičiakauskytė 2001: 119–133; 2002a: 223–236; 2002b: 4–7), dlatego w niniejszym artykule nie jest to powtarzane. 54 sonata Vaičiakauskienė acta Linguistica Lithuanica LXVIII ā I ā tematy Wszystkie rzeczowniki tematów ā, ā są rodzaju żeńskiego, mają siedem przypadków (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik (inessivus) i wołacz), trzy liczby (pojedynczą, mnogą i podwójną). temat ā Vienaskaita daugiskaita M . rąka 5710 ~ rnk8 M . rąkas 1089 ~ rnkas D . gałwos, rąkas 11913 ~ glvos, rnkas m. rąku 414 ~ rnku C. żmona, dyinay ~ žmonas, din . C. źmonoms 2732 ~ žmuonoms cel. rąka 217 ~ rnka bier. rąkas 29 ~ rnks kalbojy 5914 ~ rnko, dino, klbo 1 . Końcówką mianownika liczby pojedynczej jest -a, np.: […] niera zwyczaiaws, idant bałta gałwa tokiuw Įn. rąku 8117, ~ rnk Įn. rąkomis 751 ~ rnkoms Vt . rąko 82, dyinoy 2119, dienoj 3215, Vt . rąkoʃy 916 ~ rnkos ʃmertiu numyrtum, ney miałwʃe Panna, ant tawęs ira tokʃay dekretas yʃzdutas 2352–4. Š . karuna 2918 ~ kr .n Š. źmonas 1182 ~ žmonas W porównywanej gwarze końcówką mianownika liczby pojedynczej jest również -a (rnk ~ rank9, troba ~ trob), którą należy wywodzić ze starodawnego długiego *-. W języku litewskim końcówki dawnych akutycznych uległy skróceniu pod koniec XIII wieku i na początku XIV wieku (būga 1961: 46; girdenis 2001: 173–174; grinaveckis 1973: 267). 2. Końcówkami dopełniacza liczby pojedynczej są -as, -os, np. : Ar neźynote, jog ąnʃay jumis yʃzwede yʃz newales Faraona; yʃz maces rąkas neprietelyʃzkas 18519–21; Tada negiediekiemos pry jo ʃzawkty, norint ne łupomis, ale ʃzyrdy, abyczaju to ne regynte, yr prikłodu, teypag yr anos Zmonos Pagonkas 9716–18 . W obecnej gwarze kretyngańskiej w rzeczownikach o akcentowaniu rdzeniowym nieakcentowane długie cyrkumfleksyjne końcówki dopełniacza liczby pojedynczej w żmudzkich gwarach uległy skróceniu wcześniej niż akutyczne. Najlepiej pokazują to kilmininko galūnė yra -as, o galūninio – -uos (rnkas ~ rañkos, trobos ~ trobõs). Vienaskaitos kilmininko galūnė kilusi iš *-s. kaip rodo tarmių tyrimai, šiaurinėróżne refleksy *-añ i *-n. W pierwszym przypadku ten dwugłos był zmonoftongizowany, ale jeszcze otwarty (np.: lp. bier. drba ‘pracę’), w drugim – nie tylko zmonoftongizowany, lecz już przeszedł do średniego wzniesienia (np.: W artykule 8 do przedstawienia przykładów gwarowych użyto kroju pisma Palemon oraz jego znaków diakrytycznych. 9 tutaj i dalej przykłady gwar porównywanych zostały opracowane przez autorkę artykułu. 1759 metų Ziwato moteriš kojo linksniavimo daiktavardžiai ir jų raida 55artykuły / articles lp. narz. šk ‘gałąź’; por. także: lp. mian. rąka 5710 i lp. narz. rąku 8117) (Girdenis 2001: 174). Samogickie samogłoski cyrkumfleksyjne w nieakcentowanych końcówkach są w dialektach żmudzkich mniej lub bardziej zredukowane (Grinaveckis 1973: 272). Formy dopełniacza analizowanego zabytku piśmiennictwa potwierdzają fakt, że nieakcentowana końcówka -ās w dialekcie dawno się skróciła, natomiast akcentowana – (najprawdopodobniej przez pośrednią -o.s) przekształciła się w -uos . 3. Końcówki celownika liczby pojedynczej są następujące: -ay, -a = [a.]10, np. : Stojoʃy, kada ʃu dydy nobaźenʃtwu, cuda to Diewa ławkie aź ligi trete dienay, neregiedamy niekokie cuda, parsyganda 82–5; Abłudnikay (tay ira błudyjentis) ne tepkiet tay źmogaws ney mozokiet, kas yʃz burna eyta ale kas yʃz burna paeyta yr ʃzyrdies, kaypo tay mysles pyktas, ʃwetym moteriʃtes, uź muśimas, yr kytas toms padabnes 863–6 . We współczesnym dialekcie ŠVŽk omawiany przypadek kończy się na -a. (lov . ~ lóvai, trob . ~ tróbai). Ziwatas potwierdza, że końcówka celownika liczby pojedynczej -a w dialekcie powstała przez monoftongizację z *-ai (szerzej zob. Vaičiakauskytė 2002b: 18). tłumacz Ziwata nie używał żadnych znaków diakrytycznych, które mogłyby oznaczać długość zmonoftongizowanej samogłoski. bez nich zemaickie zjednogłoskowe końcówki -[a.] (zresztą także -[e.]) można zapisać tylko za pomocą naudininko formą analizuojamame tekste pavartojo vos kelis kartus. dwuznaków -aa, -ee . Autor Ziwata, najprawdopodobniej unikając dwuznaku -aa, zemaicką formę 4. liczby pojedynczej Końcówka biernika liczby pojedynczej to -a, np. : Duʃiu jums znoka, jog kuri aʃz pabućiusiu yr ant kurio rąka pyrmu pakielʃiu, taʃay bus 13427–28 . forma biernika liczby pojedynczej u kretyngian pokrywa się z poświadczoną w Ziwacie, tj. końcówką omawianego przypadka jest -a (lova ~ lóvą, troba ~ tróbą). fleksja biernika -a niewątpliwie wywodzi się z *-añ . 5. Końcówką narzędnika liczby pojedynczej jest -u = [ọ], np. : Weyziek tada kaypo ʃawa rąku Apaʃztałams duna dalyje, lyipdams, idaut wyʃims dalitum ne śikʃztay, yr kaypo rąkoʃy anu, yr rąkoʃy tu, kuryi nu anu jeme duna skielʃtum 8117–19 . w gwarze kretyngiskiej końcówkę narzędnika liczby pojedynczej -ọ (rnk ~ rank, trobọ ~ tróba) należy wywodzić z *- < *-n <*-n. badanie wykazało, że końcówka narzędnika liczby pojedynczej rzeczowników deklinacji żeńskiej pokrywa się z końcówką narzędnika liczby pojedynczej rzeczowników o-tematowych typu deklinacji męskiej -ọ < *-ō (Vaičiakauskytė 2001: 121). a więc już w gwarze Ziwata zlały się formy narzędnika liczby pojedynczej rzeczowników oi ā-tematowych (por. także girdenis, girdenienė 1997: 13). 6. Forma miejscownika liczby pojedynczej jest zróżnicowana: -o = [uo], -oj, -oy, -ojy, np. : Gałwo nu Erʃzkieśiu karunas (y kurę kieturesdeśimtis kartu wiezdays użgawa, tąnkiey ię diełodamy) buwa ronu gylu tukʃtąnte 33211–13; Ale tay Jezus kalbieje apey Bazni ćiy kuna ʃawa, kurʃay trećioy dienoy yʃz numyruśiu atsikiele 11517–18; Jaw ira ćieʃas 10 tu i dalej, zgodnie z grafiką i pisownią Ziwata, w nawiasach kwadratowych podawane są transliterowane fonetyczne końcówki gwary, które nie pokrywają się z pisownią tekstu. 56 sonata Vaičiakauskienė acta Linguistica Lithuanica LXVIII skubcie się, bo w tej godzinie można ich znaleźć i pojmać, uciekających od nas, aby nikt nam go nie odebrał 15726–28; Płaczcie, niebiosa, płaczcie, lekkie powietrza, W miejscu rosy łzy wam dane Płaczcie, pioruny i niebiańskie moce, Przy grobie w ręce, w izbie ~ Po na 33315–18 . Lyginamojoje tarmėje vienaskaitos inesyvo forma baigiasi -uo ~ -o(je) (rnko ~ izbie). jest to końcówka pochodzenia wtórnego, wywodząca się ze starego lokatywu *rankāi i postpozycji *-én. a zatem rozwój omawianej końcówki był następujący: *-āi + en > -ājén > -ōjẹ. jak twierdzi Rosinas (2000: 181), miejscowniki postpozycyjne musiały uformować się jeszcze przed skróceniem *-āi, *-ān lub *-ēi, *-ēn, w przeciwnym razie mielibyśmy dziś takie formy jak *rankaje, *žemena). Formy liczby pojedynczej inessivu stały się o jedną sylabę dłuższe od form pozostałych przypadków, dlatego skróciły się morfologicznie. senieji raštai rodo, kad sutrumpėjusių formų jau būta xVi–xVii a. raštuose (Zinkevičius 1980: 192). Ziwato grafikos ir rašybos analizė leidžia teigti, kad autentiška vienaskaitos inefleksję syvu należy uznać za -uo; (por. także Girdenis 1996: 221), natomiast pozostałe graficzne warianty omawianego przypadku są formami podwyżajtyszczonymi przez autora tekstu (por. Girdenis, Girdenienė 1997: 31–32). analizowany tekst pokazuje, że w połowie XVIII wieku fleksja liczby pojedynczej inessivu rzeczowników omawianego tematu u kretyngiszan była już skrócona. 7 . Końcówka liczby pojedynczej wołacza -a, np. : O karuna ʃprawedliwaʃtys! 33025 . we współczesnej gwarze porównawczej rzeczowniki tematów ā faktycznie nie mają formy wołacza: zlała się ona z mianownikiem, różni się tylko akcentem (mrg ~ mer g). Fleksja wołacza -ă, utraciwszy swoje znaczenie morfologiczne, z czasem musiała być odrzucana, np.: motin, Onut (Zinkevičius 1966: 222; girdenis 1962: 60). Takie „poprawne” formy liczby pojedynczej wołacza bez końcówki występują również w Ziwate, np.: motin 6121; żmon 681 . 8 . Końcówka liczby mnogiej mianownika -as, np. : Ale rąkas yr koies jo buwa ʃuryʃztas, yr tare Ponas Jezuʃas Apaʃztałms yʃzryʃzkiet ij teguł waykśćio 1089–11 . Forma liczby mnogiej mianownika na obszarze kretyngiskim również kończy się na -as (rnkas ~ rañkos, trobas ~ tróbos). końcówka -as wywodzi się z *-ās. badania pokazują, że kirčiuotas -ā labai anksti sutrumpėjo (girdenis 2001: 171; Vaičiakauskytė 2002b: 14). żmudzki wołacz liczby mnogiej od dawna zbiega się z mianownikiem liczby mnogiej. W Ziwacie formy mianownika i wołacza liczby mnogiej również się pokrywają. 9. Końcówką dopełniacza liczby mnogiej jest -u, np. : O kada netolyi buwa, ʃzwećiaw ʃe Panna yʃzgyrda trąkʃma anu ieme ant rąku ʃawa Suneli 3519–21; Po kiek dienu paźieg no ju ʃi Elzbieta Zacharioʃiu yr Jona, eje ʃu Juzupu Panna y Nazaretha […] 4017–18 . we współczesnej gwarze ŠVŽk końcówka omawianego przypadka występuje albo jako akcentowana -u., albo jako nieakcentowana -u, tj. zbiega się z poświadczoną w tekście (rnku ~ rañkų, trọbũ . ~ trob). kalbamojo linksnio galūnė kildintina iš *-uñ . 1759 metų Ziwato moteriš kojo linksniavimo daiktavardžiai ir jų raida 57artykuły / articles Analiza rzeczowników typów deklinacyjnych męskiego i mieszanego w Ziwacie (Vaičiakauskytė 2002a: 223–236; 2002b: 18) pozwalałaby stwierdzić, że akcentowana końcówka dopełniacza omawianych rzeczowników była jeszcze wymawiana z samogłoską nosową (por. także aleksandravičius 1963: 102). Ponadto takie przypuszczenie mogłaby uzasadniać forma tun liczby mnogiej dopełniacza zaimka tu Ziwate 17410 albo fakultatywne użycie dwugłoski un w pozycji niekońcowej, np. Kam munęs ape tay kławʃi, kada munymi netyki, kławskies tun, kuryi mu nęs kławʃe, nes aʃz pataiemnay ne mokiaw nieka 1748–10; apskunstas 18817, skunðes 31410. 10. Końcówką celownika liczby mnogiej jest -oms, np. Yr yʃz kalbynieje iems ne itykiema ju, yr kyitiby śyrdyis, jog ne norieje tykiety nu myruʃiu kiełuʃi, tada ʃtroʃawoje anus yr bara 2731–3 . źmonoms, kurios regieje ij yʃzkretingiškių w gwarze końcówką tego przypadka jest -uoms (rnkoms ~ rañkoms, trọboms ~ trobóms) (por. Alminauskis 1931: 92). 11 Samogłoska omawianej końcówki zgodnie z prawami gwary uległa dyftongizacji z -omus, która wywodziła się ze starożytnego *-āmus. Badania dawnych pism pokazują, że w XVi–XVii wieku nadal używano niezredukowanych form celownika *šakāmus ‘gałęziom’, *rankāmus ‘rękom’. We współczesnych gwarach niezredukowane formy celownika zazwyczaj nie występują.⁣તર. translations":[{ dialektolodzy są zgodni, że warianty skrócone najwcześniej rozpowszechniły się na Żmudzi (por. Zinkevičius 1966: 232), dlatego także w Ziwate powszechnie utrwaliły się skrócone formy celownika. 11 . biernik liczby mnogiej ma końcówkę -as, np. : Dieł to kławpuʃis rąkas ʃu dieju ʃi pakarney kałbieje 166–7 . W porównywanej gwarze forma biernika liczby mnogiej również brzmi -as (rnks ~ ranks, trobs ~ tróbas), która uległa skróceniu z *-s. niektórzy językoznawcy 189; Zinkevičius 1980: 195) linkę manyti, kad aptariamojo linksnio fleksija kildintina iš *-ns12. greičiausiai (kaip ir kitų kamienų vardažodžių) daugiskaitos gali- (Kazlauskas 1968: stara końcówka celownika była bez n, tj. *-s, ponieważ w przeciwnym razie mielibyśmy dziś: *-ns → -ns → -s → -s → -s . 12. Końcówki narzędnika liczby mnogiej to -omis, -oms, np. : Aʃz ʃugriawʃiu tą Bażnićiy rąkomis dyrpta, o po tryju dienu paʃtatiʃiu aną nawjy, trymis dienomis 18119–21; Yr pabudyna Pons Diews Juzupa yr Nikodema, kuryi iemy pazwaleny nu Pyłota, ateje ʃu drobinoms<…> 24718 . we współczesnej gwarze kretyngiškisów końcówką liczby mnogiej narzędnika jest -uoms (rnkoms ~ rañkoms, trobũoms ~ trobõms). formy omawianego przypadka, które nie uległy skróceniu, słyszał Girdenis w jednej pieśni (Girdenis, Pabrėža 1998: 20; por. także Lka 1991: 66, mapa nr 63). Najlepiej zachowaną morfologicznie końcówkę w gwarze11 północnożmudzkiej telszyskiej ā (a także ā oraz ē) rzeczowniki o tematach mających te końcówki w liczbie mnogiej celownika mogą mieć akcent i intonację narzędnika, np.: dinũoms ‘dniom’, mrgũoms ‘dziewczętom’ (Girdenis 1996: 57, 103, 142). 12 o pochodzeniu tej fleksji zob. także Mažiulis 1970: 311–312. 58 acta Linguistica Lithuanica LXVIII zachowały i także rzeczowniki o temacie sonata Vaičiakauskienė spółgłoskowym (Zinkevičius, 1966, 233; por. także gdzie końcówka tematu -ā i końcówka *-ms . w końcówce liczby mnogiej narzędnika i utraciło znaczenie morfologiczne i Vaičiakauskytė 2002b: 59). galūnė -uomis atsirado iš senovinės lietuvių *-āms, zanikło – w ten sposób forma omawianego przypadka zrównała się z celownikiem liczby mnogiej. Obecnie końcówka akcentuacji oksytonicznej różni się od celownika jedynie intonacją i związanym z nią akcentem przesuniętym13: formy celownika akcentowane są intonacją opadająco-wznoszącą, a narzędnika – wznosząco-opadającą; w akcentuacji barytonicznej oba przypadki są identyczne (zob. też Aleksandravičius 1963: 105). Ziwatas wskazuje, że w połowie xViii w. Żmudzini nadmorscy – kretyngianie – nadal używali niezredukowanych form liczby mnogiej narzędnika (form skróconych w analizowanym tekście pojawiło się zaledwie kilka razy). 13. końcówka liczby mnogiej miejscownika wewnętrznego wynosi -osy = [uosẹ], np. : Jey ne yʃzwiʃiu rąkoʃy jo praduryma wyniu yr ne idieʃiu pyrʃzta muna y wyita wyniu, yr ne ydieʃiu rąkas muna y ʃzona jo, ne itykieʃiu 2719–11 . nesutrumpėjusias vietininko (inesyvo) formas išlaikė tik kai kurie kretingiškiai ir pajūriškiai (girdenis, rosinas 1976: 188–197), o šiaip lyginamojoje tarmėje daugiskaitos vietininko galūnė yra -uos (rnkos ~ rañkos[e], trobũos ~ trobõs[e]); por. też (aleksandravičius 1963: 107). Miejscownik wewnętrzny liczby mnogiej był o jedną sylabę dłuższy od pozostałych form paradygmatu, dlatego wykazywał tendencję do skracania się pod względem morfologicznym. Analiza Ziwatasa pozwala stwierdzić, że w połowie xViii w. formy liczby mnogiej miejscownika (miejscownika wewnętrznego) rzeczowników o temacie ā jeszcze się nie skracały. Temat ā Deklinacja rzeczowników o temacie ā nie jest bogata. Duża ich część przeszła do kamieną14. Perėjimo priežastis – nekirčuotoje pozicijoje garsai *-ā , *-an, *-a ir *-ē, *-en yra sutapę į -e, plg. (rosinas 1971: 49). dėl šios priežasties galūninio ē. Rzeczowniki o akcentowaniu paradygmatycznym uzyskały sześć form homonimicznych, a te o akcentowaniu rdzeniowym – osiem. A zatem już w połowie XVIII w. w gwarze kretyngiskiej zachodziło przechodzenie nieproduktywnych tematów rzeczowników deklinacji żeńskiej (jak zresztą i całego nomen15) do tematów produktywnych. 13 Można tak twierdzić tylko z zastrzeżeniem, ponieważ liczba mnoga celownika rzeczowników o temacie ā tarmėje gali turėti įnagininko kirtį bei priegaidę (girdenis 1996: 57, 103, 142). w północnożmudzkiej 14 W niektórych pracach językoznawczych rzeczowniki o tematach ā i ē omawiane są łącznie (Aleksandravičius 1963: 101–116; Šiliauskaitė 1991). Tutaj rzeczowniki o temacie ē omawiane są oddzielnie. 15 Szerzej o przechodzeniu nieproduktywnych tematów nomen w gwarze Ziwata do tematów produktywnych zob. Vaičiakauskytė 2002a: 223–236; Vaičiakauskienė 2005: 91–99. 1759 metų Ziwato moteriš kojo linksniavimo daiktavardžiai ir jų raida 59 straipsniai / articles Vienaskaita daugiskaita V . dwaʃe 5520, poni 1817 ~ dvsè, ponì V. duśies 5417 ~ dũ .šes K . dwaʃes 1519, ponios 24712 ~ dv.ses, k. dwaʃiu 8525 ~ dv.u poũos n. dwaʃey 1714, duśiey 4424 ~ dvsê . n. dwaʃioms 24228 ~ dvoms g. dwaʃy 1111 ~ dv.sẹ g. dwaʃes 19017 ~ dvsès Įn. dwaʃy 1910 ~ dvs Įn. kojomis 5320 ~ kúojomìs Vt . baznicio 224, baźnićioj 7921, dwaʃioy 7710 Vt . kojoʃy VI34 ~ kúojosẹ ~ bažnĩ .o, ~ dvo Š . dwaʃe 23610, poni VII2 ~ dvsè, ponì Š. dwaʃes 24320 ~ dv.ses 1 16 . Końcówki mianownika liczby pojedynczej to -,a = [e], -e i -i, np. : Yr teyp tawa duśie greyta aną atras, iey gieray kaypo Panna ʃzwećiawʃe ano yiʃzkoʃi 5017–18; Daʃy lywa dinta Poni Aniołu 28713–15 . tie kie te, yr pryʃyweyziekiete, nes dwaʃe kuna yr kawłu ne tur: kayp muni regete turynti 26917–19; Tada atimk zapłota uż ʃawa ćiʃtata, kuri eʃi Aniołams ligi, Tu pati buʃi W porównywanej gwarze końcówka mianownika liczby pojedynczej -ẹ (dvs ~ dvasi, d ~ dali), która pochodzi od prasłowiańskiego *-. w gwarze (podobnie jak u wszystkich Żmudzinów północnych, z wyjątkiem samych ich południowych i wschodnich obrzeży) samogłoska a po spółgłosce miękkiej, będąc nieakcentowana, przez samogłoskę pośrednią e zwęziła się do ẹ. istotnie, juozas aleksandravičius (1963: 109) uważa, że takie a w gwarze kretyngańskiej zwęziło się do , ale wątpliwe, czy ten balsis galėjo tiek susiaurėti17 . Ziwato tarmėje, kaip rodo pavyzdžiai, galūnės balsis dar buvo nesusiaurėjęs. Wspomniane graficzne warianty mianownika liczby pojedynczej (z wyjątkiem -i), jak pokazuje analiza grafiki tekstu, oznaczają samogłoskę e lub -æ po j . osobno należy wymienić słowo poni (ponì ~ põni), którego końcówką jest -i (Zinkevičius 1966: 223). nieposzerzenie końcowego -i wskazuje, że wywodzi się ono z *- (būga 1958: 566). badania gwar wskazują, że wszystkie gwary skróciły długie samogłoski pralitewskich końcówek akutowych, a także *ṓ i *. Żmudzini północni, w przeciwieństwie do innych gwar, nie złączyli *, * z *ǔ, *ǐ ani *ṓ, *, np.: lp. mian. gržì ‘piękna’, lm. dop. mšk󰅧s ‘miškus’ (Zinkevičius 1966: 116). Forma wołacza liczby pojedynczej nie różni się od mianownika. 2. Dopełniacz liczby pojedynczej ma następujące końcówki: -es, -os, np. : Kałtas taʃay ʃu wadżio tojes, pyktos dwaʃes apʃieʃtas, ʃmerte 18214; Ponas Jezušas uterniky po werbu ne dielos griža y Jeruzalu 1213 . 16 Obecnie w porównywanej gwarze używana jest forma z końcówką tematu ē, np.: dvse ‘dvasė(je)’. 17 Należy tu wspomnieć, że otwarte e w akcentowanej końcówce absolutnej istniało jeszcze całkiem niedawno na obszarze północnych Żmudzinów – w okolicach Żmudzkiego Kalwaryjskiego i Nieworzan – szerzej na ten temat zob. Girdenis 2000a: 233–236; por. także. Juškaitė, Girdenis 1974: 93–94. 66 acta Linguistica Lithuanica LXVIII g. dwy dyiny 1061, sonata Vaičiakauskienė aby kojy 22414 ~ dv din, b ko Įn. dwym gałwym 31119 ~ dvm glvm 1 . Końcówka mianownika i biernika liczby podwójnej rzeczowników typu deklinacji żeńskiej wynosi -y = [ẹ], np. : Yr teyp par dwy dyiny ape tay tilieje, yr tare po tam po dwyiu dyinu ʃawa Mokitynems: Eykiem y żidu żiemy 1061–3; Yr teypo ij yʃztæʃy kaypo ʃtriuna ant Lutnes, dydy wyny aby ʃzwæćiawʃy kojy pry kriżiaws prymuśie 22413–15; Patam ana ʃu uczćiwaʃty pakiele anà: yr teyp ʃiedieje aby ligiey, yr pradieje terp ʃawæs kałbiety dwy źwayzdy Dangaws, Motinas ʃzwætas 206–9 . we współczesnej gwarze porównawczej formy mianownika i biernika liczby podwójnej badanych rzeczowników deklinacji pokrywają się z poświadczonymi u Ziwate (dv žvizd ~ dvì žvaĩgždi). Fleksję mianownika i biernika liczby podwójnej rodzaju żeńskiego -ẹ ~ -i należy wywodzić z dawnego litewskiego *- (por. kazlauskas 1968: 130; zob. także Zinkevičius 1980: 181). 2. Końcówka dopełniacza liczby podwójnej wynosi -u, np. : Yr teyp par dwy dyiny ape tay tilieje, yr tare potam po dwyiu dyinu ʃawa Mokitynems: Eykiem y żidu żiemy 1061–3 . we współczesnej gwarze kretyngiskiej końcówka dopełniacza liczby podwójnej rzeczownika również wynosi -u (dvjũ . bobu ~ dvijũ . bóbų) i pokrywa się z dopełniaczem liczby mnogiej omawianych rzeczowników. 3. końcówka narzędnika liczby podwójnej wynosi -ym = [ẹm], np. : Norint wyiny butum ʃweykiy bu wy, kyty ułomny; rąku koju neturiejy; kuprotty, akły, dwym gałwym, kieturiomis ko jomis [...] 31117–20 . we współczesnej gwarze ŠVŽk końcówka narzędnika liczby podwójnej również wynosi -ẹm (dvm šà km ~ dvi šaki). W kwestii pochodzenia i rozwoju narzędnika liczby podwójnej istnieją różne wyjaśnienia (por. Mažiulis 1970: 209–218; Zinkevičius 1980: 198). W niniejszym artykule przyjmuje się hipotezę Kazlauskasa. Zatem końcówka tematu form liczby podwójnej starego narzędnika jest końcówką mianownika i biernika. Najstarsza forma tego przypadka miała końcówkę -ma, być może pochodzącą od *-m (kazlauskas 1968: 128, 132; por. też aleksandravičius 1967: 239; Zinkevičius 1966: 206). Najprawdopodobniej omawiana forma liczby podwójnej w gwarze kretyngskiej jest pochodzenia morfologicznego24 – Żmudzini dostosowali wokalizm końcówki narzędnika (zresztą także celownika) do wokalizmu końcówki mianownika i biernika. Kończąc omówienie form liczby podwójnej rzeczowników typu poddanego analizie, można stwierdzić, że w czasach Ziwata, jak pokazują przytoczone przykłady, były już używane takie formy liczby podwójnej rzeczowników typu żeńskiej deklinacji, jakie są używane również dzisiaj na obszarze gwary kretyngskiej (por. też aleksandravičius 1963: 104). 24 antanas salys próbował wyjaśniać te formy liczby podwójnej w gwarze kretyngskiej fonetycznie, lecz sprzeciwiałoby się temu pochodzenie końcówki -ẹm rzeczownika rodzaju żeńskiego od *ām; Nie dałoby się również wyjaśnić fonetycznie takiej formy jak (dộm) gaidộm ‘(dwóm) kogutom’, ponieważ połączenie *djă w gwarze żmudzkiej uległo przesunięciu ku przodowi przed zwężeniem omawianych dyftongów (girdenis 2001: 430). 1759 metų Ziwato moteriš kojo linksniavimo daiktavardžiai ir jų raida 67artykuły / articles WNIOSKI Analiza i porównanie rzeczowników żeńskiej deklinacji w gwarze Ziwata i ŠVŽk wykazały, że od połowy XVIII w. w gwarze kretyngskiej nie tavardžių kamienų paradigmas, galima daryti šias išvadas. 1 . Ziwato tarmės ir ŠVŽk moteriškojo linksniavimo daiktavardžių paradigmų lyzaszły istotne zmiany morfologiczne. Rozwój morfologii dialektu zależy od zjawisk morfologicznych i fonologicznych. 2. Już w połowie XVIII w. w gwarze kretyngiskiej zachodziło przechodzenie nieproduktywnych tematów rzeczowników deklinacji żeńskiej (podobnie jak całego rzeczownika) do tematów produktywnych. 3. tyrimas atskleidė, kad jau Ziwato tarmėje buvo sutapę daiktavardžių o ir ā kamienų vienaskaitos įnagininko formos. 4. jau xViii a. viduryje kretingiškių tarmėje moteriškojo linksniavimo daiktavardžių Formy miejscownika liczby pojedynczej (inessivu) uległy skróceniu morfologicznemu. Formy liczby mnogiej (podobnie zresztą jak deklinacji męskiej) nie uległy jeszcze skróceniu. Obecnie skrócone formy mówione są właściwe tylko gwarze kretyngiskiej. 5 . Analiza Ziwata pokazuje, że formy celownika liczby mnogiej rzeczowników deklinacji żeńskiej zmieniły się morfologicznie do połowy XVIII w. – w tekście powszechnie stosowane są formy skrócone. 6 . W dialekcie Ziwata formy narzędnika liczby mnogiej rzeczowników deklinacji żeńskiej różniły się od celownika jedynie obecnością końcowej samogłoski i. W porównywanym dialekcie wymienione formy różni jedynie intonacja i związany z nią akcent odciągnięty. 7. jak pokazuje analiza Ziwata, w połowie XVIII w. fleksja rzeczowników tematów na ē w gwarze kretyngskiej nadal różniła się od końcówki -ẹs < *-s, por. meyles 3312 < *-ēs ‘miłości’ i ugnys 904 < *-s ‘ognia’. 8. W analizowanym tekście formy liczby podwójnej są rzadkie, ale regularne. W czasach Ziwata, jak pokazują przytoczone przykłady, używano już takich form liczby podwójnej rzeczowników typu deklinacji żeńskiej, jakie są używane również dziś na obszarze kretyngskim. LiteratŪra aleksandravičius juoza s 1963: Właściwości odmiany rzeczownika i rozwój końcówek w gwarze kretyngskiej. – Kalbotyra 9, 101–117. alminauskis k., 1931: Listy biskupa a. baranauskasa do hugona webera. – Archivum Philologicum 2, 68–116. Bazinys R. 1995: Czasownik w „Ziwacie” z 1759 roku i jego formy (praca licencjacka). Uniwersytet Wileński. 68 acta sonata Vaičiakauskienė Linguistica Lithuanica LXVIII būga kazimieras 1958: Rinktiniai raštai 1. Vilnius: Valstybinė polit. ir moksl. lit. leidykla. Būga Kazimieras 1961: Pisma wybrane 3. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Polit. i Nauk. Lit. wydawnictwo. Girdenis Aleksas 1962: Morfologia i słowotwórstwo gwary Tirkšlių (rękopis). Girdenis Aleksas 1996: Tak mówią mieszkańcy Tirkšlių. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. girdenis aleksas 2000a: Prace językoznawcze 1. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. girdenis aleksas 2000b: Prace językoznawcze 2. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. girdenis aleksas 2001: Prace językoznawcze 3. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. girdenis aleksas, rosinas alb er tas 1976: kilka rozważań na temat fonetyki dialektologicznej. – Baltistica 12(2), 188–197. Girdenis Aleksas, Girdenienė Danutė 1997: nius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Indeks „Ziwata“ z 1759 roku. Vilgirdenis Aleksas, Skirmantas Petras 1998: „Ziwatas“ z 1759 roku. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Girdenis Aleksas, Pabrėža Juozas 1998: Pisownia żmudzka. Wilno–Szawle. Grinaveckis Vladas 1973: Historia gwar żmudzkich. Wilno: Mintis. Juškaitė T., Girdenis Aleksas 1974: To samo i w Niewarėnach. – Kalbotyra 25(1), Kazlauskas Jonas 1968: Historyczna 93–94. gramatyka języka litewskiego. Wilno: Mintis. Kazlauskas Jonas 1958: W kwestii pochodzenia form liczby pojedynczej narzędnika i miejscownika rzeczowników litewskich o temacie na -i. – Kalbotyra 1, 51–67. Kazlauskas Jonas 1959: Zanik deklinacji rzeczowników na ()u. – Lietuvių kalbotyros klausimai 2, 17–45. Kazlauskas Jonas 1963a: Archaiczne formy przypadków tematów spółgłoskowych. – Kalbotyra 6, 333–334. Kazlauskas Jonas 1963b: O rozwoju systemu akcentuacji rzeczowników języka litewskiego. – Kalbotyra 7, 171–181. LKa II – Lietuvių kalbos atlasas 2. Fonetika. Vilnius: Mokslas, 1982. LKa III – Atlas języka litewskiego 3. Morfologia. Wilno: Mokslas, 1991. Mažiulis Vytautas 1970: Stosunki języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich. Wilno: Mintis. Palionis Jonas 1979: Historia litewskiego języka literackiego. Wilno: Nauka. 1759 metų Ziwato moteriš kojo linksniavimo daiktavardžiai ir jų raida 69artykułów / articles Palionis Jonas 1995: Historia litewskiego języka pisanego. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Rinkauskienė Regina 1999: Rzeczownik w gwarze mieszkańców Uteny z regionu wschodnich Auksztotów: stan obecny i rozwój historyczny (rozprawa doktorska). Wileński Uniwersytet Pedagogiczny. Rosinas Albertas 1971: Rzeczowniki tematów ā, ē i i w gwarze Szawkian. – Językoznawstwo 23(1), 49–54. Rosinas Albertas 1995: Zaimki języków bałtyckich: rozwój morfologii. Wilno: Uniwersytet Wileński. Rosinas Albertas 2000: W kwestii pochodzenia i rozwoju inessivu i adessivu. – 34(2), 173–183. Baltistica Subačius Giedrius 1998: Idee ogólnego języka żmudzkiego: początek XIX nius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. wieku. VilŠiliauskaitė R. 1991: System deklinacji rzeczowników w „Ziwacie” z 1759 roku (praca dyplomowa). Uniwersytet Wileński. Vaičiakauskytė Sonata 2001: Rzeczowniki o-, io-, iio-tematowe w „Ziwacie” z 1759 roku i ich rozwój. – Kalbotyra 50(1), 119–133. Vaičiakauskytė Sonata 2002a: 1759 „Ziwato” rzeczowniki o temacie na i i spółgłoskowym oraz ich rozwój. – Baltistica 36(2), 223–236. Vaičiakauskytė Sonata 2002b: System deklinacji rzeczowników w „Ziwato” z 1759 roku (rozprawa doktorska). Wileński Uniwersytet Pedagogiczny. Vaičiakauskienė Sonata 2005: Rzeczowniki o temacie na u i iu w „Ziwato” z 1759 roku oraz ich rozwój. – Acta linguistica lithuanica 53, 91–99. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska. Wilno: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1980: Historyczna gramatyka języka litewskiego 1. Wilno: Mokslas. suMMary celem artykułu było zbadanie i opisanie rozwoju deklinacji rzeczowników typu żeńskiego, ze nouns of feminine-type declension in the Ziwato of 1759 and the Morphological development of those nouns szczególnym uwzględnieniem Ziwo z 1759 roku, pisanego zabytku XVIII-wiecznego dialektu północnych Żmudzinów z Kretyngi. w deklinacji typu żeńskiego w dialekcie Ziwo wyróżniono trzy rodzaje tematów – tematy ā i ā, a także temat ē. dwie pierwsze 70 acta Linguistica Lithuanica LXVIII bezpośrednia pozycja po temacie. jak dowodzi niniejsze sonata Vaičiakauskienė badanie, w dialekcie żmudzkim można zaobserwować bardzo duże podobieństwo między tematami ā of the three stems are very much alike, the only difference being the palatalized consonant in i ē. Badanie przedstawia dokładną i konsekwentnie przeprowadzoną analizę wspomnianych wyżej tematów rzeczownikowych pod kątem studium ich paradygmatów odmiany, a uzyskane dane porównano z danymi dotyczącymi współczesnego użycia w północnożemajtyjskiej gwarze kretyngijskiej. Podano solidne podstawy: pochodzenie końcówek rzeczownikowych, niektóre procesy w historycznym rozwoju nazw własnych, a także przyczyny i motywy zmian. Metoda with the help of the method of inner reconstruction, the following points were disclosed and badań porównawczych umożliwiła przedstawienie zrekonstruowanej morfologii rzeczowników odmiany typu żeńskiego w północnożemajtyjskiej gwarze kretyngijskiej z połowy XVIII wieku. W XVIII wieku północnożemajtyjska gwara kretyngijska przeszła już procesy redukcji. We współczesnym użyciu zredukowane formy tego rodzaju są typowe wyłącznie dla podgwary the thorough study and the subsequent analysis carried out provide sufficient grounds to state that that singular locative case forms of the feminine-type declension in the northern kretyngijskiej. Badanie porównawcze danych gwary Ziwato i północnożemajtyjskiej gwary morphological reduction. although the forms of plural locative cases had not as yet been rekretyngijskiej wykazało, że w gwarze Ziwato w omawianych rzeczownikach tematy form miejscownika i celownika liczby mnogiej różniły się jedynie obecnością końcowej samogłoski i. We współczesnej gwarze kretyngijskiej w odmianie typu żeńskiego te formy rzeczownikowe są rozróżniane wyłącznie przez akcent toniczny oraz związane z nim przesunięcie akcentu ku przodowi. Jest zatem oczywiste, że formy celownika liczby mnogiej w gwarze Ziwato były już zredukowane morfologicznie. W odniesieniu do rzeczowników tematu ē należy zauważyć, że fleksja rzeczowników tematu ē świadczy o tym, iż w połowie XVIII wieku, w dialekcie kretyngskim, fleksja -es < *-ēs nadal różniła się od fleksji -ẹs < *-s, por. meyles 3312 < *-ēs ‘meilės’ oraz ugnys 904 < *-s ‘ugnies’. Nadesłano 2 sierpnia 2012 r. sonata Vaičiakauskienė Lietuvos edukologijos universitetas ul. Tarasa Szewczenki 31, LT-03111 Wilno, Litwa [email protected]