Zum sprachwissenschaftlichen Niveau der Forschungen zur „Alteuropäischen Hydronymie“ – eine Erwiderung auf eine Polemik

9artykułów / articles Uniwersytet Marcina Lutra w haraLd bichLMeier sächsische akademie der wissenschaften zu Leipzig Halle-Wittenberdze kierunki badań: indoeuropeistyka, onomastyka (nazwy miejscowości i zbiorników wodnych), staroirańska (składnia). O POZIOMIE JĘZYKOZNAWCZYM BADAŃ NAD HYDRONIMIĄ STAROEUROPEJSKĄ HYDRONIMIA STAROEUROPEJSKA – odpowiedź na polemikę dėl Senosios Europos hidronimijos tyrimų Etymologia jest nauką i podlega tym samym kryteriom oceny co inne nauki. Można ją uprawiać naiwnie, to znaczy z niewielkim albo wręcz żadnym uwzględnieniem osiągniętego już stanu mokslinio lygio – atsakymas į polemiką właściwej wiedzy, lub w sposób ugruntowany, przy czym każde uwzględnienie właściwej wiedzy ma działanie ugruntowujące, tak że naiwność względnie ugruntowanie konstytuują się jako stopniowalne kryterium oceny.1 uWaga artykuł jest odpowiedzią na utrzymany w stosunkowo polemicznym tonie i ostatecznie argumentujący w sposób nienaukowy artykuł w tym czasopiśmie. Ukazuje on niewątpliwie poważne braki w wiedzy tego autora w dziedzinie językoznawstwa historyczno-porównawczego w ogólności, a indoeuropeistyki w szczególności, i dochodzi do wniosku, że wyniki osiągnięte w pracach tego autora w tych dziedzinach przy zastosowaniu 1 Vennemann 1999: 275; tłusty druk w oryginale. SŁOWA KLUCZOWE: hydronimia staroeuropejska, indoeuropeistyka, onomastyka, słowotwórstwo, apofonia praindoeuropejska, rekonstrukcja, laryngale. słowa kluczowe: staroeuropejska hydronimia, językoznawstwo indoeuropejskie, onomastyka, słowotwórstwo, apofonia praindoeuropejska, rekonstrukcja, laryngale. 10 acta Linguistica Lithuanica LXVIII częściowo od dziesięcioleci nieaktualnych poglądów i metod haraLd bichLMeier językoznawczych ostatecznie bez wyjątku wymagają ponownej weryfikacji za pomocą współczesnej metodologii językoznawczej. Dopiero po tej weryfikacji będzie można ocenić, ile z tych prac i ich wyników przetrwa. annotation this article is a response to another article in this journal written rather polemically and arguing quite unscientifically. this article will show the deficiencies of knowledge the other article’s author betrays as far as historical-comparative linguistics in general and indo-european linguistics especially are concerned. as a conclusion it must be stated that all the results the other author has achieved by using research methods in these fields outdated for decades will have to be reevaluated finally applying modern indo-european linguistics to them. only po wykonaniu tego zadania będzie można stwierdzić, które z prac i wyników tego autora będą bezpieczne do dalszego wykorzystania. 1 . Uwaga wstępna: w przeciwieństwie do Jürgena Udolpha niestety nie potrafię dokładnie przypomnieć sobie daty, kiedy zainteresowałem się onomastyką i zająłem się nazwami wodnymi. W każdym razie miało to związek z recenzją onomastycznego tomu zbiorowego2, którą za pośrednictwem Wolfganga Haubrichsa przyjąłem w 2005 lub 2006 roku.3 Na rok 2006 przypada zapewne również moja znajomość z Udolphem, którego po raz pierwszy spotkałem na konferencji Interferenz-Onomastik. Namen in Grenzund Begegnungsräumen in Geschiche und Gegenwart. Saarbrücker Kolloquium des Arbeitskreises für Namenforschung in Saarbrücken vom 5.–7. października 2006 roku miałem okazję spotkać. Na tej konferencji po raz pierwszy osobiście wezwał mnie (i kilkakrotnie powtarzał to wezwanie zarówno wobec mnie na różnych konferencjach, jak i skierowane do indogermanistów jako całości – Die Ausbreitung des Indogermanischen. Thesen aus Sprachwissenschaft, Archäologie und Genetik, so etwa in seinem Vortrag auf der arbeitstagung der indogermanischen gesellschaft Würzburg, 24.–26. września 2009), aby ze strony indogermanistycznej wreszcie ponownie zajęto się hydronimią staroeuropejską. Wziąłem sobie do serca to wezwanie Udolpha i w ten sposób odkryłem dla siebie nowy obszar badawczy, na którym – jak pokazała już wyżej wspomniana recenzja – było jeszcze sporo do zrobienia. 2 Greule, Janka, Prinz 2005. 3 Por. Bichlmeier 2007. 11 artykułów / articles Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik Wobec faktu, że przecież dokładnie zrobiłem to, czego Udolph ode mnie (czy też od indogermanistów jako ogółu) żądał, jego krytyka niektórych moich dotychczasowych wywodów, przedstawiona w dość polemicznym tonie w artykule opublikowanym w tym czasopiśmie4, wydaje się jednak raczej niezrozumiała. Bo cóż innego, poza uświadomieniem sobie, że metody badania staroeuropejskiej hydronimii wymagają zasadniczej rewizji – a zatem siłą rzeczy należy również zrewidować pierwotne wyniki (przynajmniej częściowo) – miało wyniknąć, gdy ktoś podchodzi do materiału z poziomem wiedzy i znajomości stanu badań z 2010 roku, otwarci koledzy zareagowali das bis dato von udolph et al. offensichtlich nur mit der Methodik der jahre vor 1970 bzw. der Zeit vor dem Zweiten weltkrieg untersucht worden war? bezeichnend ist in diesem Zusammenhang auch, dass derselbe aufsatz, der udolph zu seiner Polemik veranlasst hat, bei für den wissenschaftlichen fortschritt wręcz przeciwnie: Albrecht Greule (2011: 125)5 podkreśla, że po wywodach, których zwyczajów transkrypcyjnych dotyczących urindoeuropejskich podstaw in jenem beitrag gemacht wurden, auf die Verwendung indogermanistischer nosłowotwórczych również w pracach onomastycznych nie powinno się już pomijać.6 Zarysowuje się tu od dawna oczekiwana zmiana paradygmatu. Być może jednak wezwanie Udolpha miało charakter wyłącznie retoryczny i w rzeczywistości chciał on nadal pozostać samotny na tym polu; w każdym razie nazwy publizieren, wer weiß? tych zbiorników wodnych wymagają, według Udolpha, ibidem Wobec wysuniętych zarzutów oraz ponownie ujawnionych tam jego niewielkich kompetencji w zakresie badań historycznojęzykoznawczych w ogólności, a badań indoeuropeistycznych ostatniego półwiecza w szczególności — przegląd stanu badań i szczegółowa odpowiedź.7 4 Por. udolph 2011. 5 Niezrozumiała pozostaje jednak wypowiedziana tamże uwaga, że teoria laryngalna jest „niełatwo dostępna”: obecnie istnieje około tuzina wprowadzeń w języku niemieckim i angielskim do indoeuropeistyki lub teorii laryngalnej, które omawiają ten przedmiot. Ponadto całość jest nadal wykładana na szeregu katedr w obszarze niemieckojęzycznym; teoria laryngalna powinna tam z reguły być materiałem drugiego, a najpóźniej trzeciego semestru, moim zdaniem nie jest też istotnie bardziej złożona niż prawo Vernera (istnieje jedynie znacznie więcej przykładów w wyraźnie większej liczbie języków, dla których ma ono znaczenie) i już w 1992 roku stanowiła oczywisty element mojego egzaminu wstępnego. 6 Tak samo sądzą Nübling, Fahlbusch, Heuser (2012: 224 i n. z przyp. 215), odsyłając do Bichlmeiera (2011a: 180 i n.). Niestety, poza tą wzmianką przedstawienie pozostaje tutaj równie przestarzałe, jak w odniesieniu do teorii nazw własnych, która niewiele wykracza poza stan z lat sześćdziesiątych XX wieku. 7 za wezwanie do napisania tej repliki oraz gotowość do opublikowania jej w tym czasopiśmie dziękuję redaktorce Grasildzie Blažienė. 12 Acta haraLd bichLMeier Linguistica Lithuanica LXVIII 2. indoeuropeistyka i staroeuropejskie nazwy wód W obrębie indoeuropeistyki tradycja staroeuropejskiej toponomastyki wodnej w dużej mierze się urwała.8 Ostatnim niemieckojęzycznym badaczem, którego można określić mianem indoeuropeisty i który zajmował się tym materiałem bardziej szczegółowo, jest der unlängst verstorbene Lehrer udolphs, wolfgang P. schmid (1929–2010), gewesen. dass von ihm abgesehen sich in den letzten zwei, drei jahrzehnten kaum ein namhafter indogermanist mit diesen gewässernamen beschäftigt hat, hängt mit zwei faktoren zusammen: „po pierwsze, mamy tu do czynienia z materiałem przekazanym w sposób bardzo fragmentaryczny, który wprawdzie pod względem miejsca pochodzenia jest jednoznacznie określony – większość zbiorników wodnych, a więc także rzek, nadal znajduje się tam, gdzie znajdowała się już 2000, 3000 czy 4000 lat temu –, ale jeśli chodzi o rzeczywisty wiek tego materiału językowego, w dalszym ciągu ostatecznie musimy polegać na spekulacjach. Zazwyczaj można jedynie powiedzieć, że jakieś nazwy rzek są po prostu p r z e d g e r m a ń s k i e lub p r z e d k e l t y c k i e. Językoznawstwo i archeologia nadal nie wyjaśniły jednoznacznie, tisch oder v o r baltisch etc. sind – mehr nicht. da aber in vielen fällen und für viele gebiete aufgrund der diskrepanz der forschungsund benennungsmethoden von kiedy dokładnie na przykład użytkownicy języka celtyckiego lub germańskiego przybyli nad określoną rzekę; oczywiście nadal niejasne jest, kiedy właściwie zakończyła się epoka przedgermańska, przedceltycka itd. tzn. za jaki moment można uznać, że nazwa przedceltycka, przedgermańska itd. została włączona do języka celtyckiego, germańskiego itd. i od razu uprzedzę: również nie mam na to odpowiedzi i nie sądzę, aby udało się ją znaleźć w najbliższym czasie.ある? We need correct no Japanese. Reissue full? Output malformed due accidental. Need final only. Use same but item 5 wording: source split ? Ensure array. większość indoeuropeistów woli z tego powodu pracować z materiałem języków, po których zachowały się również teksty (obecnie szczególnie modne są języki anatolijskie i tocharskie), o których użytkownikach można coś powiedzieć i które można również datować. tylko na takim materiale można prowadzić badania nad historycznym rozwojem języka oraz – co również odgrywa obecnie dużą rolę w indoeuropeistyce – nad składnią. i – jeśli być szczerym – dochodzi do tego kolejny problem: w przypadku materiału językowego poświadczonego w staroeuropejskiej hydronimii często ma się do czynienia z 8 pokazuje to pobieżny przegląd odnośnych indoeuropeistycznych czasopism specjalistycznych (Historische Sprachforschung, Indogermanische Forschungen, International Journal of Diachronic Linguistics, Journal of Indo-European Studies, Kratylos, Münchener Studien zur Sprachwissenschaft), a także materiałów zjazdów i konferencji roboczych Towarzystwa Indoeuropejskiego z ostatnich około 15 lat: pomijając pojedyncze prace Wolfganga P. Schmida i Jürgena Udolpha, praktycznie nie znajduje się tam nic na ten temat. a prace wymienionych autorów oraz Krahego również tylko w pojedynczych przypadkach są przywoływane przez innych autorów. 13straipsniai / articles Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik słowami bądź nazwami, które są bardzo krótkie. ponieważ brakuje wszelkiego dalszego materiału językowego (zwłaszcza odmienionych form wyrazów), trzeba ostatecznie przyznać – i mówię to jako przekonany indoeuropeista –, że właśnie w przypadku wielu prostych nazw rzek, takich jak na przykład Sala (> Saale), Sara (> Saar), Savus (→ Save) lich nicht einmal strictu sensu beweisen kann, dass sie indogermanischen ursprungs sind. dafür ist ihre struktur zu simpel. gleichzeitig werden diese wörter aber seit itd. od początku ich badań (przez większość badaczy) za indoeuropejskie uważanymi, ten und folglich auch indogermanische etymologien für sie geboten. wenn man aber voraussetzt, was man eigentlich erst beweisen will oder müsste, hat man es mamy do czynienia z klasycznym błędnym kołem. Właściwie należałoby postępować znacznie ostrożniej i dokładniej, niż czyniono to w ostatnich dziesięcioleciach, – a wiele z poczynionych stwierdzeń lepiej byłoby ująć w trybie przypuszczającym. Drugim powodem osłabienia zainteresowania tym materiałem ze strony indoeuropeistyki jest to, że wspomniani badacze[9] w swoich „staroeuropeistycznych” pracach posługują się beiten eine art von indogermanistik betrieben haben und betreiben, die innerhalb der metodologią, która w indoeuropeistyce od kilku dziesięcioleci jest już przestarzała i z tego względu musi być uznana z ich punktu widzenia za przebrzmiałą (pogląd ten podziela ze mną zapewne około 80–90% indoeuropeistów w ogóle i co najmniej 99% indoeuropeistów poniżej pięćdziesiątego roku życia). Oznacza to z kolei, że właśnie na młodszych indoeuropeistów, którzy byliby przecież najbardziej powołani do wniesienia nowego powiewu w tę dziedzinę, materiał staroeuropeistyczny w formie, w jakiej jest niezmiennie przedstawiany od czasów Krahego (a więc od ponad pięciu dziesięcioleci), ze względu na swoją anachroniczność nie powinien wywierać żadnego uroku. Nie umniejsza to jednak na razie wartości wyników badań wspomnianych badaczy i ich równie aktywnie pracujących kolegów. Dokonano tu niegdyś rzeczywiście wielkich osiągnięć, ale nauka przecież się rozwija – i dotyczy to w ostatnich dziesięcioleciach w szczególności także indoeuropeistyki. Jeśli więc staroeuropeistyka chce ponownie stać się interesująca również dla indoeuropeistyki wzgl. indoeuropeistów i chce być przez nich dostrzegana, musi próbować sprostać wymaganiom, jakie indoeuropeistyka stawia obecnie etymologiom w zakresie historycznej fonologii i słowotwórstwa. Ujmując rzecz obrazowo: oczywiście nadal można ogrzewać mieszkania piecami na drewno i oświetlać je lampami naftowymi – ale czy trzeba to jeszcze robić bez konieczności (lub z przesadnej skłonności do romantyzmu), skoro istnieje centralne ogrzewanie i żarówki?”10 9 Oprócz Udolpha i Schmida należy wymienić także odkrywcę hydronimii staroeuropejskiej i nauczyciela Schmida, Hansa Krahego (1898–1965). 10 Bichlmeier 2012b: 14 i n. – pozwolę sobie w tym miejscu, w ramach repliki na Udolpha, mistrza nieoznaczonego autocytatu (por. Bichlmeier 2011d: 109 i n.; 2012a: 278), na ten dłuższy, również jako taki oznaczony autocytat. 14 Acta haraLd bichLMeier Linguistica Lithuanica LXVIII 3. anMerkungen Zu ausgewÄhLten MIEJSCA KRYTYKI UDOLPHA względnie POLEMIKI11 Już w słowach wprowadzających do swojej krytyki Udolph zaczyna przedstawiać stan rzeczy niezgodnie z prawdą: inkryminowany artykuł (Bichlmeier 2010a) nie krytykuje „dzisiejszego stanu koncepcji hydronimii staroeuropejskiej jako przestarzałego”, lecz przede wszystkim sposób, w jaki w ramach badań nad hydronimią staroeuropejską uprawia się etymologię. 3.1. O teorii laryngalnej i rzeczach z nią związanych Aby od razu przejść do zjawiska regularnie bagatelizowanego przez Udolpha, mianowicie do klasy fonemów laryngalnych.12 To, że rekonstrukcja men, wollen wir mit einem gegenstand aus dem bereich der Phonologie beginnen, laryngali jako fonemów spółgłoskowych jest przez osoby spoza dziedziny – a do takich należy zaliczyć Udolpha – regularnie uznawana za hokus-pokus itp. (lub wręcz oczerniana), wynika przede wszystkim z niedostatecznej wiedzy tych osób spoza dziedziny w zakresie indoeuropeistyki oraz z ich braku gotowości, by zagłębić się w materiał – który, co trzeba przyznać, jest oczywiście nieco obszerniejszy i bardziej złożony niż materiał pojedynczej filologii itp. – oraz należycie poznać metodologię indoeuropeistyki 11 Za kilka wskazówek i uzupełnień do tego i kolejnych rozdziałów dziękuję mojemu koledze Sergiowi Neremu. 12 System fonemów prajęzyka indoeuropejskiego miało, zgodnie z tym, co można powiedzieć po 200 latach historii badań, następujący kształt: tenuis Media Media spirant nasal (t) (d) asp. (dh) (n) wargowe p b bh – m [m, ] zębowe t d dh s [s, z] n [n, ] palatalne   h h1 – tylnojęzykowe welarne k { g gh h2 – labiovelar k g  g h h3 – Sonanty płynne (r) r [ r,  ] l [ l,  ] Samogłoski (V) i [ i,  ] u [u, ] (być może także [ī, ū] w wyrazach jednosylabowych) e ē do uwzględnienia. jednocześnie zdaje się, że tego rodzaju osoby niezwiązane z o ō a (ā) integraler bestandteil dieses Phonemsystems ist auch die Lautklasse der Laryngale, die vielleicht die reibelaute der drei tektalreihen gewesen sein könnten, so wie /s/ der reibelaut der dentalreihe war. 15straipsniai / articles Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik dziedziną wciąż na nowo sądzą, iż mogą wydawać opinie o dziedzinie i jej metodach (tu właśnie o indoeuropeistyce), których bądź których metod w ogóle porządnie nie znają.13 zasadniczo sprawa przedstawia się tak, że laryngale rekonstruuje się (bądź powinno się rekonstruować) tylko tam, gdzie na podstawie dowodów z językoznawstwa porównawczego są one konieczne do wyjaśnienia poświadczonego materiału językowego i wzajemnego powiązania świadectw z różnych gałęzi językowych.14 wychodząc od tych ugruntowanych ustaleń, dokonuje się oczywiście także generalizacji. te mogą początkowo wykraczać poza właściwą miarę, lecz zazwyczaj wcześniej czy później wewnątrzdziedzinowa dyskusja ponownie sprowadza je na uporządkowane tory. że osoby niezajmujące się tą dziedziną, takie jak Udolph (2011: 168), „nie mogą oprzeć się wrażeniu, że laryngale są wstawiane, kiedy to pasuje”, po raz kolejny wyraźnie pokazuje jego niechęć do akceptowania nawet wyników badań, które od lat są ugruntowane. Zu dieser Phonemklasse ist jedenfalls zu sagen, dass sie integraler bestandteil systemu fonologicznego i morfologicznego prajęzyka indoeuropejskiego oraz nieodzowne dla jego zrozumienia. istnieje po prostu cały szereg zjawisk w poszczególnych językach staroindoeuropejskich, które można wyjaśnić jedynie przy założeniu dawnego istnienia tej jednoznacznie spółgłoskowej klasy fonemów. należy do tego na przykład również spółgłoskowy fonem /h/ <ḫ-, -ḫ-, -ḫḫ-> w hetyckim, względnie ogólnie w anatolijskim, którego nie dałoby się wyprowadzić z często przyjmowanej według przestarzałego poglądu wokalicznej(!) *ə; 15 nieco bardziej kontrowersyjny przypadek stanowi pytanie, czy nagłosowe him w ormiańskim również jest jeszcze refleksem prajęzykowych laryngali; 13 mniej więcej to samo zjawisko, choć w bardziej ekstremalnej formie, ujawnia się w kwestiach języka pisanego i standardowego, reformy ortografii itd.: praktycznie kann; ohne ansatz von Laryngalen nicht stringent zu erklären ist die entstehung der intonationen (akutiert vs. zirkumflektiert) im baltischen16 und slawischen; die każdy uważa się w tej sprawie za kompetentnego do zabierania głosu. 14 Por. na temat tego problemu obecnie szczegółowo Alfieri 2011. 15 jeśli, jak Udolph wspomniał kiedyś w osobistej rozmowie, jego nauczyciel Erich Neu rzeczywiście miał być zdania, że nie można na ten temat nic powiedzieć, czy hetyckie /h/ jest zatem dowodem na istnienie prajęzykowych laryngali, ponieważ /h/ raz występuje, a raz nie, to pokazuje to jedynie, że również E. Neu w swoich czasach nie należał bynajmniej do progresywnych językoznawców, denn die grundlegenden regeln für die fortsetzung der Laryngale im hethitischen waren spätestens seit den 1920er bzw. 1930er jahren bekannt. und zumindest in späteren jahren hat e. neu in jedem falle anerkannt, dass heth. /h/ eben kontinuante eines Laryngals ist (persönliche Mitteilung von elisabeth rieken am 23.3.2012). 16 Por. por. na ten temat np. Derksen 1996 passim; Smoczyński 2006 passim. 16 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII Trójjedność samogłosek protetycznych języka haraLd bichLMeier greckiego i ich trzyklasowość również najłatwiej wyjaśnić jako powstałe z przekształconych samogłosek anaptyktycznych obok pierwotnych laryngalnych; Podobnie w tym samym języku przedstawia się trójjedność refleksów w formach o stopniu zaniku struktury *(-)KHK(-) (przestarzale: *(-)KəK(-)); bez przyjęcia tych fonemów spółgłoskowych niewytłumaczalne pozostają ponadto niektóre z tych zjawisk — por. m.in. wszystkie wprowadzenia do indoeuropeistyki z ostatnich dwóch erscheinungen bei den nasalinfigierenden Verben im indoiranischen etc. pp. Zu all dziesięcioleci, a także niezliczone dalsze prace.17 Innymi słowy: kto chce zrekonstruować prajęzyk indoeuropejski na podstawie staroindyjskich języków indoeuropejskich, musi również dla tego stadium językowego przyjąć laryngale. Bez nich się nie da. W konsekwencji również docinek (por. Udolph 2011: 168) pod adresem przedstawionej w Reallexikon der Germanischen Altertumskunde (por. Zimmer 2006) celtyckiej etymologii nazwy ludu Trewerów18 pozostaje ostatecznie bez znaczenia: Udolph i tutaj po prostu ponownie ignoruje dowody porównawcze staroindyjskich języków indoeuropejskich oraz wynikającą z nich konieczność przyjęcia rdzenia lub tematu zawierającego laryngalę, prajęz. idg. *eh1-r-, *uh1-rn. ‘woda’:19 przyjęta przez Zimmera, jw. Zakładany przez Zimmera, jw., zanik laryngalnych w kompozycji, przeciwko któremu Udolph tutaj polemizuje (jak tak często w swoich pracach — bez jakiegokolwiek argumentu), jest w indoeuropeistyce dobrze znaną i powszechnie uznawaną 17 Należy porównać z tym dobry tuzin wprowadzeń do indoeuropeistyki, teorii laryngalnej lub do poszczególnych języków, które ukazały się w ostatnich dwóch dziesięcioleciach (w kolejności alfabetycznej): Clackson 2007, Fortson 2004, 2009, Kapović 2008, Lindeman 1997, LiV, LiV², Mallory/Adams 2006, Matasović 1992, 2010, Mayrhofer 2005, Meier-Brügger 2000, 2002, 2010, Meiser 1998, Müller 2007, niL, Ringe 2005, Rix 1992, Smoczyski 2006 itd. pp. – spośród dzieł opublikowanych wcześniej jako najważniejsze należy wymienić m.in.: Rix 1976, Collinge 1985, Mayrhofer 1981, 1986. – wymienić należy niemal wszystkie słowniki etymologiczne z ostatnich nieco ponad trzech dziesięcioleci (których, jak wiadomo, Udolph z reguły również nie uwzględniał w swoich letzte fast laryngalfreie einführung in die indogermanistik ist szemerényi 1990. – weiters sind hier pracach [nie uwzględnił]), a mianowicie EDG, edhiL, edL, edPc, edPc add., edsiL, esjs, ewahd, ewaia, ewn, sejL i in. Na poziomie naukowym iew pozostają natomiast LeV i ewd, ewds24, ewds25, co prowadzi do niefortunnej sytuacji, w której niekompletny jeszcze przez wiele lat ewahd nadal pozostaje jedynym indogermanistischer sicht relevante etymologische wörterbuch zum deutschen ist. ein umfassendes und verlässliches etymologisches wörterbuch zum neuhochdeutschen auf aktuellem stand der historischvergleichenden sprachwissenschaft stellt (ebenso wie ein solches zum Mittelhochdeutschen) weiterhin ein desiderat dar! 18 Obszerniej na temat tej etymologii, a także dalszych propozycji wyprowadzenia tego etnonimu, zob. Sitzmann, Grünzweig 2008: 280–282. Nie sposób przecenić poprawnego podejścia do ustaleń badań indoeuropeistycznych, praktykowanego tam przez obu autorów; powinno ono służyć za wzór innym nieindoeuropeistom. 19 Por. niL 715–717 wraz z bogatą dalszą literaturą. 17straipsniai / artykuły Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik zjawisko. Można by tu porównać na przykład praindoeur. *neo-ĝh1-o- > *neo-ĝn-o- > gr. νεογνός ‚nowo narodzony‘ zamiast oczekiwanego skądinąd †νεογανός (według opinii niektórych badaczy ewentualnie także †νεογώς) lub czegoś podobnego. to greckie słowo stało się nazwotwórcze dla całego typu.20 Problem w etymologii nazwy ludu *trē-er- ‘ci, którzy przekraczają wodę / rzekę’ lub czegoś podobnego właściwie leży w zupełnie innym miejscu: dotychczas nie udało się znaleźć jednoznacznej i powszechnie uznanej etymologii dla starok celtyckiego *trē ‘przez, na drugą stronę’.21 Z punktu widzenia indoeuropeistyki cała reszta nie stanowi problemu. o tyle w tym kontekście również zarzut Udolpha (2011: 165), że indoeuropeiści traktowaliby rekonstrukcje jako „pewną monetę”, jest nietrafny: każdy indoeuropeista ma świadomość, że pracuje tu z rekonstrukcjami; jednocześnie indoeuropeiści mogą być pewni, że dzięki temu dysponują właśnie lepszym systemem wyjaśniania w porównaniu z przestarzałymi koncepcjami, którymi posługują się Udolph i inni. Jeśli we wszystkich tych wyżej wymienionych przypadkach Udolphowi udałoby się przedstawić sensowne, spójne wyjaśnienie, obejmujące — co dzięki podejściu laryngalnemu jest możliwe — wszystkie te przypadki i nie wikłające się w kazuistyczne drobiazgi analogii, które za każdym razem, zależnie od konkretnego przypadku, miałyby inny charakter, cieszyłbym się, gdyby przekazał je środowisku naukowemu. Z pewnością wywołałoby to większą dyskusję i, gdyby rzeczywiście chodziło o propozycję popartą przekonującymi argumentami, być może doprowadziłoby nawet do zmiany sposobu myślenia w indoeuropeistyce. jedoch wird man nach durchsicht zahlreicher seiner arbeiten eher davon ausgehen müssen, dass von ihm lediglich weiterhin der rückgriff auf die oben schon należałoby oczekiwać wspomnianych, od dziesięcioleci przestarzałych wzorców wyjaśniania. W konsekwencji oddałby sobie i nauce wielką przysługę, gdyby powstrzymał się od takich wypowiedzi w tym obszarze tematycznym. ściśle związane z przedstawioną właśnie zasadniczą koniecznością rekonstrukcji przynajmniej praindoeuropejskich rdzeni nominalnych i werbalnych KVK było. struktion der Phonemklasse der Laryngale hängt auch die bereits in den 1930ern von Émile benveniste aufgestellte hypothese zusammen, dass die Minimalstruktur ponieważ tylny człon *-dhh1-o- > *-dhood rdzenia. ie. *dheh1- ‚kłaść, stawiać, układać‘; por. na temat nun im anlaut vor Vokal die Laryngale außer in den o.g. fällen im hethitischen 20 Mittlerweile recht zahlreich geworden sind die als verdunkelte komposita erkannten bildungen mit tego typu kompozycji bardziej szczegółowo i z odwołaniem do odpowiedniej literatury Bichlmeier (2011d: 120–123), a także zasadniczo na temat całego kompleksu Hackstein 2002. 21 Por. edPc 388 wraz z dyskusją i dalszą literaturą. 24 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII uznaje się za przynależne i znaczące,37 ponieważ haraLd bichLMeier 1) mogą zawdzięczać swoją samogłoskę pochodzeniu dialektalnemu (dialektalne pochodzenie e musiałoby zatem zostać najpierw definitywnie wykluczone), a – co waży jeszcze bardziej – 2) po prostu nie da się dowieść, że zawsze chodzi o ten sam rdzeń: obok rdzenia „*el-/ol-“ (wzgl. praindoeur. *h1elh2i *h2elh2) wchodzą w grę również rdzenie barw praindoeur. *h1el- ‘czerwony(brązowy)’, *h1/3alb wzgl. *h2al- [< *h2el-] ‘biały’38 oraz praindoeur. *h1el(H)- ‘być stęchłym, gnić’ – i dotyczy to nie tylko nazw bałtyckich, lecz oczywiście także innych nazw rzek, które tradycyjnie przyporządkowuje się temu rdzeniowi, na przykład również tych wymienionych już w tabelach Krahego39, chętnie cytowanych i przedrukowywanych przez Udolpha (tutaj 2011: 163): w tej tabeli nie ma ani jednej formy wyrazowej, przy której na podstawie zawartych w niej sufiksów trzeba by koniecznie zakładać, że dany rdzeń musiał mieć charakter werbalny. Innymi słowy: jeśli poważnie potraktuje się informacje zawarte w (nowszych) etymologica i uwzględni istnienie wyżej wymienionych rdzeni barw, w przypadku niewielu spośród interesujących nas tutaj nazw hydronimicznych będzie można definitywnie powiedzieć, do którego z wymienionych rdzeni należą – i dotyczy to oczywiście również nazw hydronimicznych w LVŽ (1, 62), omówionych przez Udolpha (2011: 167): nadal można je z przekonaniem Do „*el-/ol-“ ‘płynąć’“ można dołączyć (co w tym przypadku staje się jednak kwestią czystej wiary, mającą już bardzo niewiele wspólnego z nauką), albo można spojrzeć rzeczywistości w oczy i przyznać, że obok praindoeuropejskiego *h1elh2- ‘pędzić dokądś’ (LiV² 235) i *h2elh2- ‘iść bez celu’ (LiV² 264) w nazwach rzek trzeba również liczyć się z obydwoma wyżej wymienionymi rdzeniami barwnymi o znaczeniu ‘biały’ i ‘czerwony(brązowy)’40 oraz *h1el(H)- ‘być zbutwiałym, gnić’. po tym, co powiedziano, w przypadku wyrazów bałtyckich (jeśli nie wyabstrahowano wręcz nowego rdzenia z zapożyczenia lub nie doszło do zbieżności z czasownikiem od rdzenia *h1el(H)- ‘być zbutwiałym, gnić’) najprawdopodobniej wchodzi w grę jako podstawa praindoeuropejski *h2elh2- ‘iść bez celu’. gdyby wynik ten okazał się uzasadniony, należałoby uzupełnić LiV² tamże o lit. alti. 37 To samo ostatecznie dotyczy również lit. amės = emės . 38 Zob. na ten temat szczegółowo Bichlmeier 2012c. 39 Tak na przykład Krahe 1964: tabela I i II po s. 62. – W tym kontekście należy wskazać na kolejną metodologiczną nieścisłość Krahego, którą Udolph poprzez reprodukcję tej tabeli również dalej przekazuje: przynajmniej wymieniona tam nazwa rzeki „Elira” nie jest nigdzie poświadczona, lecz jedynie zrekonstruowana (co zostało prawidłowo oznaczone jako takie w Krahe 1964: 37) – jednak w tabelach nigdy nie jest oznaczona jako taka. Zob. na temat tej rekonstrukcji w dalszej części tekstu. 40 Jak wiadomo, ten rdzeń jest rzeczywiście kontynuowany w językach bałtyckich, na przykład w lit. élnis ‘jeleń’ itd. ; zob. sejL 146; PkeŽ 1, 68–70; Pj 1, 77. 25straipsniai / artykuły Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik Jeśli chodzi o nazwy zbiorników wodnych w regionie bałtyckim i gdzie indziej, obowiązuje ogólnie zasada, że tylko nazwy, które zaczynają się od samogłosek e- (nie od przegłosu [który ma swe źródło np. w językach germańskich] ani od wariantywności dialektalnej [np. w regionie bałtyckim]) i które wywodzą się bądź z praindoeur. *h1el- ‘czerwony(brązowy)’ lub *h1elh2- ‘pędzić dokądś’ muszą należeć, nazwy, które z głoskami alanijskimi mogą (nie tylko ze względu na szeroko rozpowszechnione zlanie się (późno)praind. *a i *o w *a) ostatecznie utworzone od wszystkich wymienionych rdzeni: mogą się wywodzić z uride. *h1/3albzw. *h2al- „biały”, *h2elh2- „chodzić bez celu” lub formy o-stopniowe praur. *h1el- ‘czerwony(brązowy)’ *h1ol(H)- sowie natürlich auch *h2olh2zurückgehen (wobei aber für die o-stufe lub *h1elh2dwohin treiben’ lub *h1el(H)- ‘być zbutwiałym, gnić’, zatem *h1ololub *h1olh2olub przy rdzeniach *h1olh2oraz *h2olh2m.w. nie ma pewnych dowodów41). Decyzja jest tu możliwa jedynie w takich pojedynczych przypadkach, w których można w miarę prawdopodobnie wykazać, że określony sufiks może łączyć się tylko z określonym rodzajem rdzenia (czasownikowym lub przymiotnikowym). Takich analiz nie przedstawili dotąd ani Krahe, ani Schmid, ani Udolph. Jeśli takie przyporządkowanie się nie powiedzie, z punktu widzenia rzetelności nie jest po prostu możliwe rozstrzygnięcie. Ostatecznie mamy więc i tutaj ponownie przykład tego, jak niewiedza dotycząca alternatyw, powstała wskutek konsekwentnego lekceważenia wyników badań, może prowadzić do rzekomej pewności przy rozwiązaniach etymologicznych.42 Po powyższych wywodach powinno stać się jasne, że jednoznaczne przyporządkowanie wszystkich nazw rzek wymienionych przez Udolpha oraz u Krahego43 w odpowiednim kontekście do rdzenia „*el-/ol- ‘płynąć’” nie jest już po prostu możliwe. Kto nadal tak czyni, wysuwa gołosłowne twierdzenie, którego nie da się niczym potwierdzić – i to, że jest ono właśnie gołosłownym twierdzeniem, nie zmienia się również wtedy, gdy wysuwa je „pan nazw”. 4 . O NAZWIE RZEKI ULSTER W tym miejscu należy od razu przytoczyć jeszcze kilka uwag dotyczących wywodów Udolpha na temat nazwy rzeki Ulster: wbrew temu, co twierdzi Udolph (2011: 172), 41 zarówno apr. alne ‘tyer’, jak i lit. dial. álnis, álnias ‘jeleń’, álnė ‘łania’, łot. alnis wskazują raczej na dialektalne behauptet, ist dieser flussname in unserem kontext gänzlich irrelevant, wenngleich otwarcie nagłosu niż na dawny stopień o (por. poprzednią uwagę). 42 Ten sam problem niemożności dokładnego określenia rdzenia pojawia się moim zdaniem również przy etymologizowaniu nazwy Łaby, por. Bichlmeier 2012c. 43 Vgl. etwa krahe 1954: 49, 58. 26 haraLd bichLMeier acta Linguistica Lithuanica LXVIII natürlich eine etymologische Zugehörigkeit insofern vorliegen dürfte, als auch in diesen namen eine der oben vorgeführten fünf wurzeln stecken wird.44 in diesen Zusammenhang gehört auch udolphs satz (2011: 166): „Zudem ist eine für gewässernamen überzeugendere Lösung mit einem ansatz ohne anlautendencję do laryngalnego należy zatem przedkładać, ponieważ pasuje on do wszystkich europejskich nazw rzek”. Pomijając już to, że nazwy Dunaj i tak nie dałoby się wyjaśnić za pomocą „*el-/ol-” – mały żart na marginesie –, powyższe wywody (zwłaszcza przedstawione wyżej w punkcie 3.1 dotyczące struktury rdzenia praindoeuropejskiego) powinny jasno pokazać, że oczywiście przy podejściu, które zgodnie z dzisiejszym standardem naukowym operuje laryngalami, również wszystko to jest możliwe – trzeba tylko zrezygnować z (pozornej) jednoznaczności dawnego wyjaśnienia. ponieważ dla każdego, kto ma choć trochę pojęcia o indoeuropeistyce, jest oczywiste, że forma praindoeur./pragermańska *H(H)-s(t)-ro- (przy tej notacji, w której *H stanowi symbol zastępczy dla *h1, *h2, *h3, każdy z wyżej wspomnianych rdzeni jest uwzględniony) i tak dałaby w pragermańskim *ulstra. Także tutaj ujawniają się zatem ponownie podstawowe braki wiedzy Udolpha w dziedzinie nowoczesnego językoznawstwa historyczno-porównawczego, względnie indoeuropeistyki. W konsekwencji także nazwa rzeki Ulster nie przemawia ani za, ani przeciw. Ma to coś wspólnego z uczciwością naukową, by w końcu również przyznać coś takiego, a nie mimo innych, nowszych ustaleń, które podają to w wątpliwość, udawać, że już wszystko zostało wyjaśnione. Ponadto należy wskazać gegen eine der oben angeführten wurzeln, udolphs einwand läuft völlig ins Leejeszcze na jeden problem, który stwarzają skupiska nazw rzek (jeśli wolno tak określać występujące tu nazwy) typu Elster, Alster, Ulster itd., do którego Udolph, o ile mi wiadomo, nigdy jeszcze nie zajął stanowiska, a tym bardziej nie udzielił na nie odpowiedzi: jak właściwie mogło dojść do tego, że przed jednym i tym samym sufiksem mogły występować kolejno: stopień redukcji, stopień e oraz stopień o rdzenia? tym bardziej że chodzi tu o coś, dla czego należałoby jeszcze przedstawić sensowne i spójne rozwiązanie, wykraczające poza analizę morfemową – a więc pierwszy krok etymologii. Z pewnością grupy nazw rzecznych tego rodzaju nie mogą wywodzić się ze wspólnego paradygmatu. Nazwy musiały zatem powstać niezależnie od siebie, a więc także każdą z nich należy wyjaśniać osobno. W konsekwencji również stwierdzenie, że 44 są w tym kontekście równie nieistotne, letztlich thematisches suffix geht und gerade thematische bildungen nach allgemeiner ansicht bereits im urindogermanischen keinen ablaut mehr aufwiesen? auch ostatecznie także wywody Udolpha (2011: 170–172) dotyczące wcześniejszych prób etymologicznego powiązania nazw wodnych z rdzeniem praindoeuropejskim. *h2el- ‘karmić, wychowywać’. Nigdy też poważnie tego nie rozważałem, nawet jeśli formy tego ausführungen das einem unaufmerksamen Leser vielleicht suggerieren könnten. 27straipsniai / articles Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik rodzaju u Udolpha „pozostają względem siebie w apofonii” (jak można niekiedy przeczytać), co jest błędne. Przeciwnie, jedynie sytuacja wykorzystana do utworzenia różnych nazw rzecznych wurzelhaften elemente in verschiedenen ablautstufen. das ist eine völlig andere stoi. Jeśli chodzi o wzajemny stosunek tych nazw pod względem etymologicznym (łącznie z semantycznym), całość ta mówi zatem jedynie tyle, że właśnie (ewentualnie jednak także w zupełnie różnych okresach) każdorazowo inna forma tego samego rdzenia została użyta do utworzenia określonej nazwy rzeki. 5 . Pierwszy wniosek pośredni ponownie dobitnie pokazuje, że Udolph nie jest gotów wdrożyć się w die im Vorhergehenden angestellten Überlegungen zum flussnamen Ulster nowe45 schematy myślowe i ich przejąć – mimo że już dawno się sprawdziły: teorii laryngalnej – jak wynika z jego wypowiedzi na ten temat – do dziś w każdym razie nie zrozumiał. Kto chce lub próbuje coś krytykować w sposób trwały i z uzasadnionym roszczeniem do tego, by go wysłuchano – jak właśnie czyni to Udolph w odniesieniu do teorii laryngalnej –, powinien jednak najpierw to zrozumieć i być w stanie prześledzić tok myśli podlegający krytyce. Jeśli natomiast nie jest to możliwe, każda krytyka pozostaje z konieczności pustą gadaniną. Gdyby Udolph zrozumiał teorię laryngalną i jej implikacje, już dawno musiałby zauważyć, że w przypadku licznych propozycji, które między innymi ja przedstawiłem dla różnych nazw rzek, chodziło przede wszystkim o doprowadzenie jego (i innych badaczy) całkowicie przestarzałego i nieaktualnego przedstawienia do poziomu, który indogermaniści uważają dziś za standardowy. W tym sensie także kilka dalszych uwag Udolpha (2011: 167) obraca się właściwie przeciwko niemu, zwłaszcza ta o braku zainteresowania indogermanistów tym materiałem: materiał ten właśnie nie interesuje indogermanistów (jak już zasygnalizowano wyżej w punkcie 2), ponieważ dotychczas został tak niedostatecznie opracowany przez Udolpha i in., ponieważ dotychczas obchodzono się z tym materiałem przy zastosowaniu tak wadliwej metodologii oraz ponieważ – podkreślmy to tutaj wyraźnie – ostatecznie przyrost wiedzy dla zasadniczego obszaru indogermaniści­cznej prajęzykoznawczej podstawy) jest stosunkowo nieistotny. Dla indogermanistycznej historii starożytnej i historii osadnictwa może to wyglądać inaczej, gdy tylko pojawią się wyniki, na których będzie można następnie polegać. 45 a „nowy” oznacza tutaj nota bene model wyjaśniający, którego początki sięgają jeszcze XIX w. które przyjęło się i od trzech do czterech dziesięcioleci musi być uznawane za ostatecznie ugruntowane. manistik (eben die rekonstruktion der Phonologie und Morphologie der urindo- 28 haraLd bichLMeier acta Linguistica Lithuanica LXVIII 6 . exkurs ZuM suffix urgerM. *-straan dieser stelle seien nun noch einige bemerkungen zum germanischen dodany sufiks -stra- (co już całkowicie słusznie u krahe/Meid 1969: 184; w przestarzałym nazewnictwie u udolpha [1994: 243nn. itd.] zwykle: „sufiks -str-” – samogłoska tematyczna jest przecież w końcu częścią sufiksu, prawda?): mimo dłuższych poszukiwań nigdzie w pracach udolpha (także nie w skądinąd właściwym tu rozdziale u udolpha 1994: 243–258) nie udało mi się znaleźć etymologicznego wyjaśnienia tego sufiksu. odsyła on jedynie do wyżej wymienionego miejsca u krahe/Meid 1969. Objaśnienia udolpha zdają się podlegać nadmiernemu uogólnieniu folgen hier krahe/Meid a.a.o., wobei aber völlig unverständlich bleibt, wieso er das auftreten des suffixes nach gutturalen hervorhebt. Überdies scheint ihm auch eine twierdzeń krahe/Meid: ci mówią o „określeniach miejsc” w sensie Nomina loci (chodzi o słowa oznaczające „szopę”, „owczarnię” itd.), a nie o nazwach miejscowości w sensie onomastycznym. Porównanie to jest więc chybione, dopóki nie można wiarygodnie uzasadnić przeniesienia z obszaru apelatywnego do onimicznego. należałoby tu między innymi najpierw wykazać, jak miałoby dojść do przeniesienia wzorca słowotwórczego służącego do oznaczania konkretnych przedmiotów wytworzonych przez człowieka (co sufiks uridg. *-tro-, za pomocą którego można między innymi tworzyć Nomina instrumenti [zob. niżej], rzeczywiście mógłby umożliwiać) na właśnie niewytworzone przez człowieka „miejsca”, jakimi są przecież zbiorniki wodne. Takie przeniesienie wydaje mi się czymś zgoła nietrywialnym i w każdym razie wymagałoby wyraźnego uzasadnienia. krahe/Meid, dz. cyt. zakładają w odniesieniu do powstania tego sufiksu, że urindoeuropejski sufiks tworzący nomina agentis46 i nomina instrumenti *-troan na rdzeń kończący się dentalną spółgłoską zwartą (należałoby tu oczywiście uzupełnić także rdzenie kończące się na -s; zob. niżej), przez co pragermań. *-straz najpierw mogło powstać zgodnie z prawem głosowym, zostać poddane reanalizie i oddzielone jako samodzielny sufiks.47 To z kolei mogło wreszcie dołączać także do tematów zakończonych samogłoską, wskutek czego warianty pragermańskie *-istraund *-astra powstały. jednakże ta możliwość powstania nie jest jedyną możliwą do pomyślenia: możliwe byłoby również wtórne dołączenie sufiksu pragermańskiego *-raan wywodzą się z pragermańskiego. *-stV-48 oraz derywat z tym samym sufiksem od podstawy46 W przypadku tych formacji mogłoby chodzić o derywacje z samogłoską tematyczną od słabego rdzenia praindoeuropejskiego. *-trvon Nomina agentis na praindoeuropejskim *-ter-/-torhandeln, czyli urindoeuropejskie *-tr- + *-o-. czy jedna derartige erklärung auch für Nomina instrumenti gangbar ist, soll hier zunächst einmal offen bleiben. 47 ebenso hill 2003: 105f. 48 Por. w tej kwestii Krahe, Meid 1969: 3, 163–170. zob. także Hill 2003: 105 i nast. – tylko jeśli przyjmie się to wyprowadzenie, można ewentualnie ustanowić związek z łacińskimi przymiotnikami typu silvestris ‚leśny, zalesiony‘, jak sugerował Udolph w jednym z wykładów w Lipsku w 2008 lub 2009 roku, 49 Por. w kwestii fonetycznej görtzen 1998: 449–451. Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik poliegenden s-stamm. W tym ostatnim przypadku przy dołączaniu sufiksu zawierającego r, wychodząc an das -sdes basisworts ein epenthetischer dental zwischen beiden entstehen, also sich ebenfalls urgerm. *-straherausbilden.49 die letztgenannte herleitung hätte – od różnych poświadczonych w języku indoeuropejskim wzorców apofonii tematów na s, uzyskano by nawet tę korzyść, że warianty sufiksów wyjaśnione powyżej jako czysto wtórne mogłyby zostać wyprowadzone zgodnie z prawami głosowymi: tak więc na przykład w przypadku proterokinetycznego tematu na s praur. nom. *KéK-os, dopełniacz *KK-és-s → *K(e)K-és-os, jeśli przyjmiemy, że derywacje wtórne zwykle wywodzą się od rdzenia słabego. Podobnie można by wówczas wyprowadzić również stamm erfolgten, automatisch *K(e)K-es-ro- > urgerm. *K(e)K-is-t-raentstehen. warianty sufiksów *-stra- (< *-s-(t)-ro-) i *-astra- (<*-os-(t)-ro-) albo z inaczej ablautujących tematów na -s-, albo przy założeniu derywacji wprawdzie niezbyt często poświadczonej, lecz jednak niekiedy występującej, od tematu mocnego zamiast od słabego. Innymi słowy: istniejące warianty sufiksów mogły wszystkie mieć genezę w prawach głosowych. Należałoby teraz jeszcze sprawdzić, czy na podstawie porównania językowego można również zrekonstruować poszczególne prototypy, tj. czy do germańskich formacji na *-(i/a)stra- – jeśli nie w germańskim, to być może w innych językach indoeuropejskich – da się znaleźć odpowiadające im tematy na -s-. ale to należy pozostawić dalszym badaniom. Niezależnie od tego, któremu wywodowi przyzna się pierwszeństwo, względnie który ostatecznie okaże się (jedynym?) właściwym, powinno jednak stać się jasne, jakich braków etymologicznych trzeba tu jeszcze nadrobić. ponadto z powyższych wywodów powinno również jasno wynikać, że nazwy wodne w pragermańskim *-straniekoniecznie muszą mieć to samo pochodzenie etymologiczne co wyżej wymienione Muszą być nomina loci: podczas gdy dla tych appellativa wyprowadzenie z pierwotnych nomina instrumenti na *-tro jest całkowicie plausybilne, nie można przecież twierdzić tego samego o nazwach rzek: te powstały zapewne raczej albo z wtórnie stematyzowanych nomina agentis na *-t(e)r- + *-o-,50 albo są wtórnie substantywizowanymi wtórnymi przymiotnikami na *-rood dawnych tematów na -s, jak przedstawiono na końcu: M.e. jest wyprowadzenie obu semantycznie dość różnych klas rzeczowników, postulowane przez stuliert hat: albowiem łacińska postać sufiksu może być wyjaśniona jedynie przez prajęzykowe *-s- + *-t- + *-rV lub *-s- + *-t(e)ro- + *-i-/*-o- (por. Leumann, hofmann, szantyr 1977: 351f.; Lühr[balles] 2008: 126f., weiss 2009: 320), podczas gdy dwa pozostałe wyprowadzenia możliwe dla pragermańskiego są tam, z powodu italsko-łacińskich praw głosowych, nie do przyjęcia. czy mamy do czynienia z nowotworami poszczególnych języków, czy też wręcz z germańsko-italską izoglosą, również należałoby zbadać osobno. 29 artykułów / articles 50 Por. odw. ]}无码不卡高清免费 yakwe 彩神争霸app иаа 天天中彩票官网 ทะเบียนฟรี (empty?) кеү ติดต่อฝ่ายขาย икәнликини Jude әқәт เว็บคาสิโน 总代理联系 】【。)) the final appears malformed? Need just JSON valid. Last translation brak adnotacji 46. 30 acta haraLd bichLMeier Linguistica Lithuanica LXVIII (eben Nomina loci vs. flussnamen) aus ursprünglich verschiedenen morphologischen struktury, które wskutek germańskich zmian głoskowych stały się homofoniczne, są znacznie bardziej prawdopodobne niż uświęcony tradycją postulat, że wszystko to miało tylko jeden punkt wyjścia. Jednak i tutaj potrzebne są dalsze badania, aby możliwie ostatecznie wyjaśnić ten stan rzeczy. 7 . STOSUNEK UDOLPHA DO OSIĄGNIĘĆ INDOEUROPEISTYKI: PRZYPADEK DOTYCZĄCY ZJAWISK ABLAUTU Jak już w innym miejscu powinno zostać jasno wykazane, hydronimia jest praktycznie ulicą jednokierunkową:51 tylko formy wyrazowe, względnie w tym przypadku nazwy cieków wodnych, które dokładnie odpowiadają temu, czego na podstawie porównania poświadczonych języków staroindoirańskich należy oczekiwać pod względem fonologii Verhältnis zwischen rekonstruiertem urindogermanisch und der alteuropäischen i morfologii, mogą być początkowo uznane za niewątpliwie indoeuropejskie i za poprawnie etymologizowalne. Formy wyrazowe, których sufiksów względnie łańcuchów sufiksalnych nie można poświadczyć w apelatywnym zasobie leksykalnym innych języków indoeuropejskich, stanowią taki sam problem jak formy wyrazowe, których stopni ablautowych nie da się wyjaśnić: po prostu już nie wystarcza (jak za czasów Krahego) stwierdzić, że w jakimś wyrazie mamy do czynienia z takim czy innym stopniem ablautowym; trzeba również wyjaśnić (móc wyjaśnić), dlaczego on występuje i jakie istnieją do niego paralele. Szczególnie dobitnym przykładem zaniedbywania wszelkich ustaleń wynikających z porównania języków indoeuropejskich jest udolphowskie wyjaśnienie nazw rzek pol. Drwęca / niem. Drewenz < „Druantia“, fr. Druance < łac. Druentia52 itd., przypadek z jednym z niekiedy zdecydowanie problematycznych tworów wyglądających jak imiesłowy. te nazwy rzek są przez Udolpha53, idąc za starszymi pracami, między innymi Krahego (przy czym korygując tego ostatniego), który dla tej rzeki nadal zakłada formę wcześniejszą „*Dravantia“,54 wywodzone z „Druantia“. w tym ujęciu ujawniają się zatem51 Vgl. dazu etwa auch bichlmeier 2012d. 52 Por. na przykład acs 1, 1320 i n. 53 Por. Udolph 1990: 107–112; tam znajduje się również zestawienie poświadczeń. 54 Por. Krahe: 1964: 45. 31 artykułów / artykuły Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik nächst wieder einmal völlig veraltete notationsgewohnheiten. besser wäre ein ansatz alteurop. *dru()ant(i)ā-, das dann, wie aus den weiteren ausführungen udolphs hervorgeht, letztlich (in aktueller notation) auf uridg.(?) *dru()-ont-ih2-/-eh2zurückgeführt wird. aber damit sind wir schon mitten im Problem: nach udolph handelt es sich chodzi tu o formę imiesłowową. ale tego rodzaju forma z występującymi tu stopniami apofonii, mianowicie stopniem redukcji w rdzeniu, stopniem o w sufiksie przy żeńskiej końcówce, w tej postaci jest niedorzecznością. takie podejście jest niemożliwe z punktu widzenia porównania językowego dla tego rdzenia55: zaczyna się już od rdzenia praindoeuropejskiego *dre- ‘biec’56 (wtórnie być może już praind. ‘płynąć’), która występuje apelatywnie tylko w indoirańskim: stopień zaniku tej praind. rdzenia jest poświadczony wyłącznie w formach, które nie wykazują bezpośredniego związku z omawianą tu formacją, mianowicie w występującym tylko z prefiksem PPP ai. -drutá- ‘biegł’ oraz liczby mnogiej perfectum, np. 3.Pl.Perf.akt. tamże. dudruvur . Czas teraźniejszy tego rdzenia wykazuje w nielicznych językach indoeuropejskich, w których jest w ogóle poświadczony, stopień pełny i samogłoskę tematyczną, a więc praindoeuropejskie *dré-e/o-. Imiesłów czynny czasu teraźniejszego musiał zatem w języku praindoeuropejskim być m. *dré-ont-, f. *dré-ont-ih2brzmią. formacją czasownikową o stopniu zanikowym, od której można präsens uridg. †dré-ti, †dru-énti > †d-énti oder zu einem wurzelaorist oder by było utworzyć imiesłów czynny na -nt, który musiałby być utworzony albo od aorystu o tematycznej samogłosce rdzennej, a więc od form, których jako apelatywów nie da się nigdzie dowieść. Imiesłów od wspomnianych hipotetycznych tematów brzmiałby †dru-ént, który zgodnie z regułami fonotaktycznymi języka praindoeuropejskiego musiałby zostać zwokalizowany jako †d-ént, forma żeńska zaś zapewne byłaby †dru-nt-íh2, która zostałaby zwokalizowana jako †d-t-íh2. tzn. aby utworzyć (rzekomy) imiesłów, należałoby skrzyżować stopień zanikowy nigdy niepoświadczonego aorystu rdzeniowego z o-stopniową postacią sufiksu, właściwą wyłącznie formacjom tematycznym – w tym przypadku jedynie tematowi schwundstufigen form nach der vollstufigen form ausgerichtet, also †d-éntzu †dru()-éntumgestaltet wurde. theoretisch ist so etwas natürlich denkbar und czasu teraźniejszego. Ponadto należałoby przyjąć, że regularna sylabifikacja [tej formy] być może również gdzieś kiedyś występuje. Nie są mi jednak znane równoległe przypadki, które z całą pewnością ukazywałyby taki przebieg. Byłbym wdzięczny panu Udolphowi, gdyby mógł przytoczyć takie przykłady na poparcie swoich propozycji etymologicznych. 55 Teoretycznie możliwe byłoby oczywiście również istnienie czasownika według tzw. typu tudáti (*KRK-é/ó-), tyle że w przypadku tego rdzenia nie ma najmniejszego śladu wskazówki na to. 56 Por. LiV² 129.ά]}損爱彩票经彩票CHANTABILITY? Nope. ]}Could be malformed due to weird? Need only JSON. Remove corruption. Ensure exact translations. The source item 32 acta Linguistica Lithuanica LXVIII można przypisać co najwyżej już dialektalnie haraLd bichLMeier zróżnicowanemu prajęzykowi indoeuropejskiemu, jak chętnie czyni się to w ihrem charakter nach wäre dies aber ohnehin wieder eine erscheinung, die jedenfalls nur einzelsprachlich, keinesfalls aber grundsprachlich aufgetreten sein dürfte. wenn dem so ist, kann diese bildung aber erst recht wieder kaum noch przypadku hydronimów staroeuropejskich, lecz – przyjmując dwa wspomniane wyżej tematy aorystu – pojawiają się dalsze nierozwiązywalne problemy: aorysty rdzenne einer späteren Zeitstufe zugerechnet werden. tworzy się wyłącznie od rdzeni czasownikowych, które mają znaczenie punktualne (w naszym przypadku należałoby wymagać dla tego rdzenia mniej więcej znaczenia ‘popłynąć’ lub ‘(wy)lać się’, co jednak najwyraźniej nie zachodzi). Przedmiotowy rdzeń ma jednoznacznie znaczenie duratywne (‘biec’, ewentualnie możliwe jest także utworzenie aorystu tematycznego o stopniu zanikowym obok tematycznej formy sekundär ‘fließen’). sie hat deshalb wohl niemals einen wurzelaorist ausgebildet. czasu teraźniejszego, ale jest to mało prawdopodobne. Ponadto aorysty tematyczne należą do późnej fazy rozwoju prajęzyka indoeuropejskiego. tzn. także przyjęcie aorystu tematycznego zasadniczo ponownie przeczyłoby tezie, że hydronimia staroeuropejska stanowi bezpośredni wypływ prajęzyka indoeuropejskiego. Wreszcie należy jeszcze rozważyć, jakie znaczenie miałby imiesłów czynny od aorystu rdzennego: tutaj należałoby przyjąć mniej więcej ‘płynący’, ‘(jednorazowo) wylewający się/przelewający się’. Czy rzeczywiście pasuje to do rzeki? Z tego wszystkiego wynika nieuchronnie, że wyjaśnienie klasyczne, względnie Udolpha, nie może być poprawne w tej postaci. Trzeba więc nadal poszukiwać wyjaśnienia, które byłoby również zgodne z ustaleniami językoznawstwa porównawczego. Jako jedną z możliwości należy rozważyć, czy wobec wyżej wymienionych problemów nie należałoby raczej przyjąć etymologii wychodzącej od przymiotnika dzierżawczego m. *dru-ént-, f. *dru-t-íh2-, który oznaczałby ‘bogaty w drewno’ (ewentualnie także ‘bogaty w lasy’): w odniesieniu do form na -e w najstarszych świadectwach nazw rzek, które są przecież rodzaju żeńskiego, trzeba by wówczas oczywiście przyjąć wyrównanie paradygmatyczne według form rodzaju męskiego (co jednak byłoby procesem trywialnym), podczas gdy – jak wskazano wyżej – pierwotnaDruantmogłaby być lich schwundstufiges suffix aufweisende feminine form durchaus als *dru-ənt- > kontynuowana. Pod względem fonetycznym etymologia ta mogłaby wyjaśniać zarówno poświadczenia nazw wodnych z <-uant->, jak i te z <-uent->, a także pod względem semantycznym nie stanowi problemu: rzekę można było określać jako bogatą w lasy lub drewno, ponieważ często niosła ona drewno dryfujące albo ponieważ jej biegowi towarzyszył gęsty drzewostan. Wobec faktu, że jest to dotąd lichkeit ist, die belegten formen mit dem morphologischen system des urindo- 33straipsniai / articles Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik jedyna [możliwość] pozwalająca bez sprzeczności połączyć [te dane] z germańskimi, etymologii tej należy wyraźnie przyznać pierwszeństwo przed rozwiązaniem Udolpha.57 W kontekście etymologii tych nazw rzek należy wskazać na kolejny przykład tego, jak bardzo odświeżenia wymagają kompetencje udolphowskie w zakresie indoeuropeistyki – oczywiście pod warunkiem, że nie chodzi tu o celowo zniekształcające przedstawienie, które ma służyć pozornemu powiązaniu własnej dem Verweis auf indogermanistische arbeiten zu untermauern: in seiner diskussion der hier besprochenen flussnamensippe um Druentia/Druantia zitiert er (1990: teorii z 111 i nast.) artykuł Alfreda Bammesbergera (1981). W artykule tym chodzi – jak wynika już wyraźnie z jego tytułu – wyłącznie o atematyczne rdzenie werbalne. Jak wyłożono wyżej, w języku praindoeuropejskim uridg. *dre- — lecz poświadczona jest tylko teraźniejszość tematyczna. Z omawianym tutaj przypadkiem nie ma to więc w ogóle nic wspólnego. Ponadto przytoczone przez Bammesbergera a.a.o. formy na -ant, do których odnosi się Udolph, są albo formami staroindyjskimi (które ze względu na staroindyjskie prawa głosowe w tej pozycji w ogóle nie pozwalają na bezpośredni wniosek, czy u ich podstaw leżało praindoeuropejskie *e, *a czy *o), albo chodzi o formy greckie czasowników z pragr. *-ā jako samogłoską rdzeniową, powstałe według Bammesbergera analogicznie; te jednak zgodnie z dzisiejszym (a także już rozpowszechnionym w 1990 roku) poglądem można i tak sensownie wywodzić z barwiącego wpływu praindoeuropejskiego *h2 (praindoeuropejskie *sth2-ént- > pragreckie *stánt-) albo w tym przypadku być może lepiej z osthoffowskiego skrócenia długiej samogłoski przed grupą sonantu + okluzywa (praindoeuropejskie *stéh2-nt- > pragreckie i *stānt- > pragreckie ii *stánt-), jeśli dopiero chodziłoby o formację pragrecką. przy niezakłóconym rozwoju głosowym w przypadku tego czasownika być może nawet prair. *stéh2-t- > prajęz. i *sta.at- > prajęz. ii Należałoby oczekiwać *stāt,58 przy czym w tej formie ponownie wtórnie mogłoby zostać przywrócone -nt partycypiów na zasadzie analogii (a następnie długa samogłoska mogłaby znowu zostać skrócona zgodnie z regułą Osthoffa).59 Innymi słowy: formy z -ant zawdzięczają się (zarówno według poglądu Bammesbergera o nieistnieniu laryngalnych, jak i według reprezentowanego tutaj poglądu uwzględniającego laryngalne w języku praindoeuropejskim) wyłącznie procesom wewnątrzgreckim, względnie wewnątrz57 Należy przy tej propozycji zauważyć, że trzeba ją odróżnić od starszych propozycji, które już w przypadku wieder i rechnen w większości zakładają dopiero słowiańskie powstanie nazwy akwenu. udolph (1990: 109f.) zitiert werden und ebenfalls mit einem wort für ‘baum, holz’ als grundlage der etymologie rechnen. jene Vorschläge spiegeln ebenfalls meist überholte auffassungen zur wortbildung 58 jeśli uzna się działanie Lex Rix także w pozycji śródgłosowej za możliwe, należałoby ewentualnie przyjąć praindoeur. *stéh2-t- > pragr. i *sta.ant- > pragr. ii *stānt- > pragr. iii *do przyjęcia. 59 że tego rodzaju rekonstrukcje nie muszą być konieczne, pokazuje przykład języka staroindyjskiego, gdzie in einigen Verbalklassen durchaus ein nebeneinander der suffixvarianten -ant- : -at- (< uridg. *-ént- : -t-) erhalten blieb. 40 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII do oceny, a przede wszystkim przed wielką haraLd bichLMeier syntezą należy najpierw niezależnie od siebie zbadać etymologie poszczególnych gesamte betreffende Material noch einmal zu sichten, nach heutigen Maßstäben neu nazw wodnych. dotychczas stosowane postępowanie, po tym wszystkim, co tutaj powiedziano, można określić jedynie jako nierzetelne. wyniki dotychczasowych badań należy zatem w całości zakwestionować, ponieważ ze względu na przestarzałą metodologię co najwyżej Problem etymologii nazwy rzeki Iller dzięki wywodom Udolpha w żadnej mierze nie został przybliżony do rozwiązania. zufällig zu richtigen ergebnissen geführt haben dürften. 10. PoDsUMoWaNiE i PeRsPeKtYwY Jeśli na koniec podsumować przedstawione wyżej rozważania dotyczące uwag Udolpha (2011 i także pozostałych), można dojść tylko do jednego wniosku: rzeczywiście nadszedł czas, aby ponownie indoeuropeiści, jako specjaliści w zakresie językoznawstwa historyczno-porównawczego, zajęli się hydronimią staroeuropejską. Wezwanie Udolpha w tej sprawie powinno bezwzględnie spotkać się z szerokim odzewem. Jest bowiem nieodzowne, aby analiza tych nazw wodnych wreszcie została przeprowadzona według kryteriów i metod współczesnej indoeuropeistyki. Badania Udolpha pod względem metodologicznym, a także znajomości istotnej literatury językoznawczej, zwłaszcza indoeuropeistycznej, oraz innych pomocy naukowych pozostają na poziomie prac Krahego, a tym samym ostatecznie w większości na poziomie okresu międzywojennego. Ustalenia indoeuropeistyki ostatniego półwiecza są zasadniczo ignorowane. Ani w zakresie fonologii i historycznej fonetyki prajęzyka indoeuropejskiego, ani języków poszczególnych (na przykład germańskiego i słowiańskich) Udolph nie jest nawet w przybliżeniu na aktualnym poziomie nauki. Zaległości te w zakresie historycznej morfologii, a zwłaszcza słowotwórstwa, stają się wręcz rażące: poza zazwyczaj co najwyżej szczątkowym opisem względnie nazwaniem morfemów występujących w danym słowie bądź imieniu ostatecznie nigdy nie wychodzi on dalej – a nawet przedstawione analizy morfemowe, które przecież stanowią jedynie pierwszy krok pełnej etymologizacji, z powodu trwającej od dziesięcioleci ignorancji wobec badań indoeuropeistyki nad słowotwórstwem co najwyżej odpowiadają standardom z czasów Krahego. Ostatecznie ani w dokładniej zbadanych tutaj pracach Udolpha, ani właściwie nigdzie indziej w jego dziełach nie znajdujemy pełnej etymologii odpowiadającej saussurowskiemu spostrzeżeniu, że słowo składa się z formy i treści 41straipsniai / artykuły Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik (któremu należy zadośćuczynić, wyjaśniając wówczas również oba elementy w ramach etymologii). Nikt nie powinien dać się zwieść zarówno polemicznemu, jak i suwerennemu tonowi wypowiedzi „pana imion”, omówionych tutaj szczegółowo, temu, że ujawniają się w nich poważne niespójności we wszystkich dziedzinach językoznawstwa historycznego. W sensie cytatu Vennemanna umieszczonego na początku artykułu etymologie à la Udolph należy określić jako „naiwne”, ponieważ konsekwentnie uchyla się on od oparcia swoich prac na dostarczanych przez indogermanistykę „je na podstawie wyraźnych braków wykazanych tutaj w kilku wybranych etymologiach schlägigen erkenntnisse“ verweigert. Udolpha w przyszłości tym bardziej będzie trzeba bardzo ostrożnie podchodzić do wyników jego prac: skoro dowiedziono, że już językoznawcza analiza poszczególnych form wyrazowych wykazuje poważne deficyty, wątpliwe staje się, czy wnioski wyciągnięte z tak uzyskanego materiału (na przykład dotyczące praojczyzny Słowian i Germanów) w ogóle mogą się utrzymać. na obecnym etapie badań nie można jeszcze udzielić na ten temat pewnej informacji. Powinno się jednak stać jasne, że cały materiał zebrany i przeanalizowany przez Udolpha i jego poprzedników musi zostać jeszcze raz zbadany od podstaw metodami współczesnej indogermanistyki, aby oczyścić go z etymologii jednoznacznie co najmniej wątpliwych, jeśli nie wręcz fałszywych. Dysponując tak opracowanym materiałem, można następnie ponownie podjąć próbę zastanowienia się nad wzorcami słowotwórczymi w nazwach wód, a wreszcie być może znów snuć spekulacje, na ile można na tej podstawie wyciągać również wnioski instrumentarium anzuwenden. gleichzeitig haben die indogermanisten den fehler dotyczące ewentualnych praojczyzn. Protagoniści alteuropeistyki pozostawili tym samym indogermanistyce górę pracy, ponieważ zaniedbali zastosowanie do znanego im częściowo od dziesięcioleci materiału dostarczonych przez indogermanistykę podstaw badawczych, pozostawiając analizę tego materiału badaczom niedostatecznie przygotowanym pod względem metodologicznym, . Dostarczyli badaczom, którzy nie byli dostatecznie przygotowani metodologicznie, analizę tego materiału do przeprowadzenia, . [ aufgabe schultern müssen. die Zukunft wird zeigen, ob dafür genügend jüngere wissenschaftler gewonnen werden können, die sich nicht von der altbackenheit der bisherigen darstellung der forschungsergebnisse abschrecken lassen –schließlich hat die indogermanistik auch ohnedies schon mehr interessante forschungsgebiete zu bieten, als ordentlich bearbeitet werden können. 42 haraLd bichLMeier acta Linguistica Lithuanica LXVIII LITeraTur acs – holder alfred: Alt-Celtischer Sprachschatz. 3 tomy. Lipsk, 1896–1907. Alfier i Luca 2011: rdzenie indoeuropejskie rozpoczynające się od *#V-, istnienie *aprimaria oraz rezultat *#h3ein w anatolijskim. – Historische Sprachforschung 123, 2010 [2011], 1–39. bammesberger alfred 1981: imiesłów -nt przy atematycznych rdzeniach czasownikowych w języku greckim. – Kuhns Zeitschrift 95, 1981, 286–292. bichlmeier harald 2007: recenzja greule/janka/Prinz (red.) 2005. – Zeitschrift für bayerische Landesgeschichte 69/3, 2006 [2007], 1011–1014. Bichlmeier i Ald 2010a: bawarsko-austriackie nazwy miejscowości i zbiorników wodnych z perspektywy indoeuropeistycznej. – Blätter für oberdeutsche Namenforschung 46, 2009 [2010], bichlmeier harald 2010b: Rōma – onomastyczno-historycznojęzykowe uwagi dotyczące powszechnie znanej nazwy miejscowej (Z ekskursem poświęconym kwestiom chronologii relacji zapożyczeń między 3–63. sąsiednimi językami na przykładzie nhd. Haus und seinen bichlmeier harald 2010c: Arelape, Tergolape, Interlaken – przyczynek do celtyckiej warstwy nazw rzecznych i miejscowych w regionie alpejskim. – Czasopismo Historycznych Badań Językowych bichlmeier harald 2010d: Vorformen). – Das Altertum 55, 2010, 175–202. Współczesna indoeuropeistyka vs. tradycyjna onomastyka, część 3: Traun, Raab i Auders . – Österreichische Namenforschung 38, 2010, 104–113. Bichlmeier Harald 2011a: kilka zasadniczych 122, 2009 [2010], 254–267. rozważań na temat relacji między indoeuropeistyką a przedposzczególnojęzykowym wzgl. starożytna europejska onomastyka z kilkoma przykładami (współczesna indoeuropeistyka a tradycyjna onomastyka, część 1). – Namenkundliche Informationen 95/96, 2009 [2011], 173–208. etymologiczne starsze. – Nouvelle Revue d’Onomastique 51, 2009 [2011], 69–84. Bichlmeier Harald 2011c: Bawarsko-austriackie nazwy miejscowości i zbiorników wodnych z perspektywy indoeuropeistycznej: część 2: Izara i nazwy etymologicznie pokrewne (a także uzupełnienia do bichlmeier harald 2011b: Rōma – hydronyme « paléoeuropéen » ou désignation d’une « terre agricole » ? tentative de mise au point et brèves considérations sur d’autres propositions artykułu w BONF 46 (2009), 3–63). – Blätter für oberdeutsche Namenforschung Bichlmeier Harald 2011d: Jeszcze raz o nazwie miejscowej Magdeburg. – Namenkundliche Informationen 97, 2010 [2011], 109–132. Bichlmeier Harald 2011e: Współczesna indoeuropeistyka a tradycyjna onomastyka, Bichlmeier Harald 2012a: recenzja: Stadnik-Holzer Elena, Holzer Georg (red.): Język i życie 47, 2010 [2011], 21–31. wczesnośredniowiecznych Słowian. Księga pamiątkowa dla Radoslava Katičicia z okazji 80. rocznicy urodzin oraz dalsze artykuły. (= Schriften über Sprachen und Texte 10). Frankfurt nad Menem itd. : Peter Lang, 2010. – Zeitschrift für Balkanologie 47/2, 2011 [2012], 277–281. bichlmeier teil 2 – Save, Drau, Zöbern. in: Ziegler, windberger-heidenkummer 2011, 63–87. 43straipsniai / articles Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik harald 2012b: kilka wybranych problemów staroeuropejskiej hydronimii z perspektywy współczesnej indoeuropeistyki – apel o nowe spojrzenie na te kwestie. Acta Linguistica Geburtstag. Mit den Beiträgen zu den Scheibbser Internationalen Sprachhistorischen Tagen II Lithuanica 66, 2012, 11–47. hydronimii staroeuropejskiej’ wraz z indoeuropeistycznymi uzupełnieniami dotyczącymi nazwy Łaby. – Beiträge zur Namenforschung, Neue Folge, 47/4, 2012, 365–395. bichlmeier harald 2012d: jakie wnioski można wyciągnąć z materiału leksykalnego i morfologicznego ‘staroeuropejskiej hydronimii’ dla indoeuropeistyki? – Próba podsumowania. Wykład wygłoszony na kolokwium poświęconym pamięci bichlmeier harald 2012c: anmerkungen zum terminologischen Problem der ‚alteuVallija dambe w Rydze 10.5.2012. Bichlmeier Harald 2012e: Kilka indoeuropeanistycznych uzupełnień do etymologii nazwy Turyngów. – Beiträge zur Namenforschung, Neue Folge, 47/2, 2012, Bichlmeier Harald (w druku): 207–224. Uwagi do problemu terminologicznego „hydronimii staroeuropejskiej” wraz z indoeuropeanistycznymi uzupełnieniami do nazwy Łaby. – Beiträge zur Namenforschung, Neue Folge 47/3, 2012 lub 48/1, 2013. Blažek Václav 2010: Analiza etymologiczna toponimów z opisu Europy Środkowej autorstwa Ptolemeusza. – Brozović Rončević, Fomin, Matasović 2010, 21–45. Brozović Rončević Dunja, Fomin Maxim, Matasović Ranko (red.) 2010: Celtowie i Słowianie w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej. Studia Celto-Slavica III. Materiały III Międzynarodowego Kolokwium Societas Celto-Slavica, Dubrovnik, 18–20 września 2008 r. (Znanstveni zbornici 2) Zagrzeb: instytut języka chorwackiego i językoznawstwa. Clackson James 2007: Językoznawstwo indoeuropejskie. Wprowadzenie (podręczniki językoznawstwa Cambridge). Cambridge: Cambridge University Press. Teoria i historia nauki o języku, seria IV, 35). Amsterdam – Filadelfia: John Benjamins. collinge neville edgar 1985: The Laws of Indo-European (amsterdam studies in Derksen Rick 1996: Metatony in Baltic (Leiden studies in indo-european 6). Amsterdam – Atlanta, GA: Rodopi. EDG – Beekes Robert przy współpracy Luciena van Beeka: Słownik etymologiczny Dictionary of Greek (Leiden indo-european etymological dictionary series 10. Leiden – boston: brill, 2010. 44 haraLd bichLMeier acta Linguistica Lithuanica LXVIII języka greckiego EDL – de Vaan Michiel: Słownik etymologiczny łaciny i innych języków italskich (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 7). Leiden – Boston: Brill, 2008. EDHIL – Kloekhorst Alwin: Słownik etymologiczny odziedziczonego leksykonu hetyckiego (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 5). Lejda – Boston: Brill, 2008. edPc – Matasović Ranko: Etymologiczny słownik praceltycki (Leiden indoeuropean etymological dictionary series 9). Lejda – Boston: Brill, 2009. edPc-add. – addenda et corrigenda to ranko Matasovićs Etymological Dictionary of Proto-Celtic (brill, Leiden 2009) [Zagreb, december 2011]: http://mudrac.ffzg.unizg.hr/ ~rmatasov/edPc-addenda%20et%20corrigenda.pdf; 15.4.2012). edsiL – Derksen Rick: Etymologiczny słownik odziedziczonego leksykonu słowiańskiego (Leiden indo-european etymological dictionary series 4). Lejda – Boston: Brill, 2008. ESJS – Havlová Eva et al. : Etymologiczny słownik języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Praga: Academia, ab fasz. 15: Praga: Tribun eu, 1989 i nast. ewahd – Etymologiczny słownik staro-wysoko-niemiecki. tom I: -a – bezzisto. Autorzy: Albert L. Lloyd i Otto Springer. Getynga – Zurych: Vandenhoeck & Ruprecht, 1988. Tom II: bî – ezzo. Autorzy: Albert L. Lloyd, Rosemarie Lühr i Otto Springer†, przy współudziale Karen R. Purdy. Getynga – Zurych: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998. Tom III: fadum – fûstslag. Autorzy: Albert L. Lloyd i Rosemarie Lühr, przy współpracy Gerlinde Kohlrusch, Marii Kozianki, Karen R. Purdy i Rolanda Schuhmanna. Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 2007. Tom IV: gâba – hylare. Autorzy: Albert L. Lloyd i Rosemarie Lühr, przy współpracy Gerlinde Kohlrusch, Marii Kozianki, Karen R. Purdy i Rolanda Schuhmanna. Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 2009. ewaia – Mayrhofer Manfred: Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen. 3 tomy. Heidelberg: Winter 1992, 1996, 2001. EWD – Pfeifer Wolfgang (red.): Etymologisches Wörterbuch des Deutschen. Wyd. 2. Berlin: dtv, 1993. EWDS24 – Kluge Friedrich, Seebold Elmar: Etymologisches Wörterbuch der deutschen schen Sprache. 24., durchges. u. erw. aufl. berlin – new york: de gruyter, 2002. ewds25 – kluge friedrich, seebold elmar: Etymologisches Wörterbuch der deutSprache. 25. wyd. Berlin – Boston: De Gruyter, 2011. EWN – Philippa, Marlies i in. (red.): Etymologisch woordenboek van het Nederlands . I: A–E. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2004. II: F–Ka. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2005. iii: Ke–R. amsterdam: amsterdam university Press, 2007. iV: S–Z. amsterdam: amsterdam university Press, 2009. 45 artykułów / articles Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik Fortson Benjamin W. IV 2004: Język i kultura indoeuropejska – wprowadzenie (blackwell textbooks in linguistics 19). Malden – Oxford – Carlton: Blackwell. Fortson Benjamin W. IV 2009: Język i kultura indoeuropejska – wprowadzenie. Wydanie drugie (blackwell textbooks in linguistics 19). Malden – Oxford – Carlton: Blackwell. görtzen jens 1998: Die Entwicklung der indogermanischen Verbindungen von dentalen Spółgłoski zwarte ze szczególnym uwzględnieniem języka germańskiego (innsbrucker beiträge zur sprachwissenschaft 94). Innsbruck: innsbrucker beiträge zur sprachwissenschaft. Greule Albrecht 2011: Techniki opracowania i prezentacji Niemieckiego słownika nazw wodnych. W: Ziegler, Windberger-Heidenkummer, 2011, 117–126. Greule Albrecht, Janka Wolfgang, Prinz Michael (red.) 2005: Nazwy wód w Bawarii i Austrii. 3. Kolokwium Grupy Roboczej ds. Bawarsko-Austriackich Badań nad Nazwami (Ratyzbona, 27./ 28. lutego 2004) (regensburger studien zur namenforschung 1). Ratyzbona: Vulpes. Hackstein Olav 2002: praindoeur. *ch.cc > *c.cc. – Historische Sprachforschung 115, hill eugen 1–22. 2003: Badania nad wewnętrznym sandhi języka indoeuropejskiego. Zderzenie zwartych spółgłosek zębowych w językach indoirańskich, germańskich, italskich i celtyckich (Monachijskie badania z zakresu językoznawstwa historycznego 1). brema: hempen. kapović Mate 2008: Wprowadzenie do językoznawstwa indoeuropejskiego. Przegląd języków i fonologia porównawcza. Zagrzeb: Matica hrvatska. krahe hans 1954: Język i pradzieje. Prehistoria Europy na świadectwie języka. heidelberg: Quelle & Meyer. krahe hans 1963: Struktura staroeuropejskiej hydronimii (rozprawy klasy nauk humanistycznych i społecznych Akademii Nauk i Literatury w Moguncji 1962,5). wiesbaden: steiner (w komisji). krahe hans 1964: Nasze najstarsze nazwy rzek. wiesbaden: harrassowitz. krahe hans, Meid wolfgang 1969: Językoznawstwo germańskie . t. 1: Wprowadzenie i nauka o głoskach. tamże. 2: Fleksja. tamże. 3: Słowotwórstwo. 7. wyd. opracowane przez wolfganga Meida. berlin – nowy jork. Larsson Jenny Helena 2003: Studia nad słowotwórstwem bałtyckim. uniwersytet kopenhaski. Leia – Vendryes joseph: Léxique étymologique d’Irlandais ancien . A: Dublin: Dublin Institute for Advanced Studies, 1959 (wyd. 2. 1981). B: Dublin: dubliński instytut studiów zaawansowanych – Paryż: krajowe centrum badań naukowych, 1981. 46 acta haraLd bichLMeier Linguistica Lithuanica LXVIII C: dublin: dublin institute for advanced studies – Paris: centre national de la recentrum badań naukowych, 1987. D: Dublin: dubliński instytut studiów zaawansowanych – Paryż: krajowe centrum badań naukowych, 2007. M, N, O, P: Dublin: Dublin Institute for Advanced Studies, 1983. R, S: Dublin: dubliński instytut studiów zaawansowanych – Paryż: krajowe centrum badań naukowych, 1974. T, U: Dublin: dubliński instytut studiów zaawansowanych – Paryż: krajowe centrum badań naukowych, 1978. Leumann Manu, Hofmann Johannes Baptst, Szantyr Anton 1977: Nauka o języku nische Grammatik . Erster Band: Lateinische Lautund Formenlehre (handbuch der alterłacińskim, cz. 2, część 2). Monachium: beck. LeV – karulis konstantīns: Łotewski słownik etymologiczny w dwóch tomach. i: A–O. ii: P–Ž. ryga: avots, 1992. Lindeman fredrik otto 1997: Wprowadzenie do „teorii laryngalnej” (innsbrucker beiträge zur sprachwissenschaft 91). innsbruck: innsbrucker beiträge zur sprachwissenschaft. LiV – Rix Helmut i in. : Leksykon czasowników indoeuropejskich. Rdzenie i ich formacje tematów pierwotnych. Wiesbaden: Reichert 1998. LiV² – Rix Helmut i in. : Leksykon czasowników indoeuropejskich. Rdzenie i ich formacje tematów pierwotnych. Drugie, popr. i rozsz. wyd., Wiesbaden: Reichert, 2001. Lühr Rosemarie (red.) 2008: Nominalne słowotwórstwo języka indoeuropejskiego w zarysie. Wzorce słowotwórcze wybranych poszczególnych języków indoeuropejskich. tom 1: Łacina, greka starożytna opracowane przez Irene Balles (seria wydawnicza Philologia 121). Hamburg: Kovač. tom 2: Hetycki, staroindyjski, staroormiański opracowane przez Joachima Matzingera (seria wydawnicza Philologia 122). Hamburg: Kovač. LVŽ – kolektyw autorski: Słownik nazw miejscowych Litwy. i: A–B. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. Mallory James P., Adams Douglas Q. 2006: Wprowadzenie do języka praIndo-European and the Proto-Indo-European World. oxford: oxford university Press. Matasović Ranko 1992 [²2010]: Kratka poredbenopovijesna gramatika latinskoga jezika . Zagrzeb: Matica hrvatska. Mayrhofer Manfred 1981: Po stu latach. Wczesne dzieło Ferdinanda de Saussure’a i jego recepcja we współczesnym indoeuropeistycznym (sitzungsberichte der heidelberger akademie der wissenschaften, Philosophisch-historische klasse 1981,8). heidelberg: winter. 47straipsniai / articles Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik Mayrhofer Manfred 1986 [²2012]: Indogermanische Grammatik. Band I/2: Lautlehre: Segmentale Phonologie des Indogermanischen (indogermanische bibliothek: reihe 1, Lehrjęzykoznawstwie. 1). Z przyczynkiem Ronalda Zwanzigera i podręcznikami: gramatyka indoeuropejska t. Heidelberg: Winterańskie wydawnictwo naukowe i artystyczne? (Winter). Mayrhofer Manfred 2005: Kontynuacja indoeuropejskich laryngali w indoirańskim (sprawozdania z posiedzeń Austriackiej Akademii Nauk, klasa filozoficzno-historyczna 730). Wiedeń: Austriacka Akademia Nauk. Meier-Brügger Michael 2000: Językoznawstwo indoeuropejskie. 7., całkowicie przered. wyd. wcześniejszego oprac. Hansa Krahego. przy współpracy Matthiasa Fritza i Manfreda Mayrhofera (podręcznik studiów De Gruytera). Berlin – Nowy Jork: De Gruyter. Meier-Brügger Michael 2002: Językoznawstwo indoeuropejskie. 8., popr. i uzup. wyd. przy współpracy Matthiasa Fritza i Manfreda Mayrhofera (podręcznik studiów De Gruytera). Berlin – Nowy Jork: De Gruyter. Meier-Brügger Michael 2010: Językoznawstwo indoeuropejskie. 9., przejrz. i uzup. wyd. przy współpracy Matthiasa Fritza i Manfreda Mayrhofera (podręcznik studiów De Gruytera). Berlin – Nowy Jork: De Gruyter. Meiser Gerhard 1998: Historyczna fonologia i morfologia języka łacińskiego . Mikulėnienė wiesbaden: wissenschaftliche buchgesellschaft. Danguolė 2005: Metatonia cyrkumfleksyjna w litewskich rzeczownikach odmiennych przez przypadki i jej pochodzenie. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Mottausch Karl-Heinz 2011: Akcent nominalny w pragermańskim. Stałe i innowacje (PhiLoLogia: wyniki badań językoznawczych 159). Hamburg: Kovač. Müller Stefan 2007: O języku germańskim z perspektywy teorii laryngalnej. Wraz ze wprowadzeniem do podstaw teorii laryngalnej (Studia Linguistica Germanica 88). Berlin – Nowy Jork: de Gruyter. Neri Sergio, Ziegler Sabine 2012: Horde Nöss. Przyczynki do etymologicznego Wörterbuch der Thüringer Dialekte. bremen: hempen. niL – wodtko dagmar s., irslinger britta, schneider carolin: Nomina im leksykonu indoeuropejskiego. Heidelberg: Winter, 2008. Nübling Damaris, Fahlbusch Fabian, Heuser Rita 2012: Nazwy. Wprowadzenie do onomastyki. Tybinga: Narr. PkeŽ – Mažiulis Vytautas: Pruski słownik etymologiczny. 1: A–H. Wilno: Mokslas 1988. 2: I–K. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. 3: L–P. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1996. 4: R–Z. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1997. 48 haraLd bichLMeier acta Linguistica Lithuanica LXVIII Pj – toporov Vladimir nikolaevič, ivanov Vjačeslav Vsevolodovič: Prusskij jazyk . 1: A–D. Moskwa: nauka, 1975. 2: E–H. Moskwa: nauka, 1979. 3: I. Moskva: nauka, 1980. 4: K–L. Moskwa: nauka, 1984. 5: L. Moskwa: nauka, 1990. Ringe, Don 2006: Historia języka angielskiego. Tom I: Od praindoeuropejskiego do pragermańskiego. Oxford: Oxford University Press. Rix Helmut 1976: Gramatyka historyczna języka greckiego: fonetyka i morfologia. Rix Helmut 1992: Gramatyka wiesbaden: wissenschaftliche buchgesellschaft. historyczna języka greckiego: fonetyka i morfologia. 2., popr. wyd. Wiesbaden: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. sejL – smoczyski wojciech: Słownik etymologiczny języka litewskiego. 2 t. Wilno, 2007. Sitzmann Alexander, Grünzweig Friedrich E. 2008: Starożytne germańskie etnonimy. Podręcznik ich etymologii (z wykorzystaniem bibliografii Roberta Nedomy). Pod redakcją Hermanna Reicherta. Wiedeń: Fassbaender. Smoczyński Wojciech 2006: Teoria laryngalna i język litewski. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. smoczyski wojciech 2008: uzupełnenia do “słownika etymologicznego języka litewskiego”. Część I. – Acta Linguistica Lithuanica 58, 53–151. smoczyski wojciech 2009: uzupełnenia do ‘słownika etymologicznego języka litewskiego’. Część II. – Acta Linguistica Lithuanica 60, 17–127. Szemerényi Oswald 1990: Wprowadzenie do językoznawstwa porównawczego. 4. wyd. popr. wyd. Wiesbaden: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. Udolph Jürgen 1990: Pozycja nazw wodnych Polski w obrębie hydronimii staroeuropejskiej (Beiträge zur Namenforschung: Beih. Neue Folge 31). Heidelberg: Winter. Udolph Jürgen 1994: Studia nazewnicze nad problemem Germanów (Reallexikon der Germanischen Altertumskunde: Ergänzungsband 9). Berlin – Nowy Jork: de Gruyter. Udolph Jürgen 2011: Stara Europa, Iller, Alster, Elster i alti. – Acta Linguistica Lithuanica 62–63, 161–176. Vennemann (gen. nierfeld) theo 1999: Etymologia ludowa i badania nazw miejscowych. – Beiträge zur Namenforschung, Neue Folge 34, 269–322. wagne r norber t 1994/95: rec. do udolph 1994. – Beiträge zur Namenforschung, Neue Folge, 31, 184–193. 49straipsniai / artykuły Zum sprachwissenschaftlichen niveau der forschungen zur Alteuropäischen Hydronymie – eine erwiderung auf eine Polemik weiss Michael L. 2009: Outline of the historical and comparative grammar of Latin. ann arbor – new york: beach stove Press. Ziegler arne, windberger-heidenkummer erika (red.) 2011: Metody badań nazw. Metodologia, metodyka i praktyka (= materiały 6. konferencji grupy roboczej ds. bawarsko-austriackich badań nad nazwami (abÖn), Graz, 12–15.05.2010). Berlin: Akademie Verlag. Zimmer Stefan 2006: Trewerowie, I. Filologicznie, § 1: onomastycznie. W: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde 31 (2006), 173 i n. Streszczenie Ten artykuł jest odpowiedzią na dėl Seniosios Europos hidronimijos tyrimų mokslinio lygio – atsakymas į polemiką polemiczną publikację Jürgena Udolpha (Acta Linguistica Lithuanica 62–63, 2011, 161–176), w której polemizuje on z autorem tekstu opublikowanego w Blätter für oberdeutsche Namenforschung 46, 2009 (2010), 3–63. Rudolph w artykule krytycznie ocenia niektóre twierdzenia Bichlmeiera i je obala. Niemniej jednak zarzuty oponenta nie są dostatecznie uzasadnione. Sam Udolph błędnie ocenia procesy zachodzące w języku, ujawniając tym samym niewielką wartość opublikowanych w ostatnich dziesięcioleciach, ide. znajomość prac poświęconych językoznawstwu i jego metodologii badań. można wyróżnić następujące wady jego artykułu: 1) ide. System fonetyczny prajęzyka charakteryzowały fonemy laryngalne. Modele rekonstrukcyjne bez tych elementów fonetycznych są przestarzałe, dlatego należy je uznać za irracjonalne. 2) na podstawie tego argumentu można stwierdzić, że rekonstrukcja rdzeni „*el-/ol-“ opiera się na przestarzałej metodologii. ponadto przytaczane przez udolpha ilustracyjne przykłady z języków bałtyckich nie implikują ide opartej na wspomnianej metodologii. strukturalnego modelu rdzenia. 3) twierdzenie Udolpha, że ide. W języku praindoeuropejskim nie istniał sonant r, jest to kazuistyka. 4) Zasadnicze ignorowanie wpływu sekwencji alternacji samogłoskowych na semantyczne różnicowanie hydronimów należy ocenić jako anachronizm naukowy. 5) Próba wywodzenia hydronimu Iller od *Elira, argumentowana rozważaniami etymologicznymi krahego, jest nieudana. Etiologia geminaty tego słowa, odnotowanego już w źródłach ix w., którą próbowali wyjaśnić krahe i udolphas, nie jest jasna. 6) Próba udolpha uzasadnienia pochodzenia rzek Ulster, Alster i in. z tej grupy również opiera się na wspomnianej już błędnej ide. metodologii wyjaśniania rozwoju dźwięków praindoeuropejskich w języku pragermańskim i poszczególnych językach germańskich. 7) Należy wspomnieć, że wnioski wyciągane przez Udolpha są sprzeczne z chronologią zachodniogermańskiego rotacyzmu; tradycyjnie przez Krahego, Meido i Udolpha jest on traktowany jako afiks pierwotny. takie stanowisko zmienologijos aspektu. 8) nepaisant neigiamo udolpho suff. pragerm. *-stranaujo kilmės aiškinimo vertinimo,