Das Nomem, das Allonom und die Nomematik. Zugleich Besprechung von Silvio Brendlers Buch „Nomematik“

283Wnioski / insights VoLker kohLheiM Bayreuthskie kierunki badań: antroponimia, onomastyka literacka, teoria nazw. NoMeM, aLLoNoM i NoMeMatyka. Jednocześnie omówienie Książka Silvio Brendlera NOMEMATYKA: nomema, alonomas i nomematyka. Uwagi o książce Silvio Brendlera Nomematyka I Jeśli coś charakteryzuje współczesne językoznawstwo od około początku XX wieku, to jest to odejście od czysto historycznego ujmowania języka, którego jeszcze Hermann Paul apodyktycznie bronił. Z odejściem od czysto historycznojęzykowego ujmowania wiązało się podkreślenie synchronii jako preferowanego przedmiotu badań lingwistycznych, a tym samym „redukcja liczby elementarnych jednostek opisu”, i to „przede wszystkim poprzez ustanowienie pojęcia fonemu w fonologii [oraz] pojęcia morfemu w morfologii.” (Thümmel 2005: 651). Jakkolwiek współczesna lingwistyka oddaliła się już od klasycznego strukturalizmu, terminy te, obok których można postawić jeszcze leksem, oraz związane z nimi założenia teoretyczne, np. dotyczące cech dystynktywnych i opozycji, a także analityczne sposoby postępowania, takie jak segmentacja, stały się nieodzownym repertuarem językoznawstwa. Uderza jednak fakt, że onomastyka do dziś w znacznej mierze uważa, iż może sobie pozwolić na rezygnację z tego instrumentarium pojęciowego. Brak ten, względnie opóźnienie metodologiczne, może mieć mniejsze znaczenie w nadal w dużej mierze historycznojęzykowo i etymologicznie zorientowanej toponomastyce (por. jednak Kohlheim, Hengst 2004), ujawnia się jednak negatywnie przede wszystkim w antroponomastyce. Zwłaszcza w badaniach, które implikują również kwestie 284 Acta VoLker kohLheiM Linguistica Lithuanica LXIX statystyczne, a więc w których zawsze odgrywa rolę pytanie, jakie formy imion należy uznać za przynależne do siebie, za „identyczne”, brak metodologicznie konsekwentnego zasobu pojęć i metod stojącego na poziomie ogólnego językoznawstwa skutkuje… Od 1977 roku istnieje jednak inwentarz pojęciowy ukształtowany strukturalistycznie, który może tu zaradzić. Zainspirowany propozycją Rudolfa Freudenberga (Freudenberg 1967/68), w pracy Volkera Kohlheima o deninventars oft genug in zumindest terminologischer unklarheit, wenn nicht sogar in angreifbaren resultaten. przezwiskach z Ratyzbony z XIII i XIV wieku parze fonem i alofon przeciwstawiono onomastyczną parę nomem i allonom (Kohlheim 1977: 71). W ten sposób wypełniono lukę terminologiczną. Celem i sensem tego nowego terminu było początkowo uporanie się z różnorodnością form onimicznych pojawiających się podczas badania późnośredniowiecznych przezwisk z Ratyzbony. należało uświadomić sobie, czy poświadczone w dokumentach formy, takie jak Gumbertus, Cumbertus, Gumprecht, Gumpprecht, Gumplinus, w badaniu statystycznym imion i nazwisk powinny być ujmowane jako jedno imię lub nazwisko, czy też jako kilka (Kohlheim 1977: 36). przy czym — i była to myśl decydująca — nie należało postępować według kryteriów etymologicznych, które dla osób mówiących/piszących w XIII/XIV wieku z pewnością nie miały już żadnego znaczenia, lecz tożsamości nazw powinny odpowiadać świadomości użytkowników nazw, powinny reprezentować ich kompetencję onimiczną. Zasadniczo zatem w analizie lingwistycznej późnośredniowiecznego systemu nazw w Ratyzbonie należało postępować tak samo jak w badaniu systemu onimicznego nieznanego języka. Teoretycznych podstaw tego „etnologicznego” postępowania dostarczył już wówczas Kenneth Lee Pike. Za Pike’em (1967) metodę badawczą, która postępuje według kryteriów narzuconych z zewnątrz badanemu systemowi, określamy jako „etyczną”. Tego rodzaju metoda jest uzasadniona jako punkt wyjścia, lecz może mieć jedynie charakter wstępny, ponieważ niekoniecznie odpowiada rzeczywistym warunkom. Dwie formy nazw, które ze względu na jednakowe pochodzenie etymologiczne określamy jako „identyczne”, mogą w świadomości osób mówiących w minionej — lub także współczesnej — epoce być pojmowane jako dwie odrębne nazwy. chodzi więc o rekonstrukcję onimicznej kompetencji użytkowników języka z minionego okresu. jeśli się ona powiedzie, otrzymujemy, używając określenia Pike’a, jednostki „emiczne“. przykład ze współczesności: nazwy Adelheit, Aleida i 285 Įžvalgos / insights Elke wywodzą się wszystkie od adal-heit, lecz dziś są das nomem, das allonom und die nomematik. Zugleich besprechung von silvio brendlers buch Nomematik niewątpliwie pojmowane jako trzy różne nazwy. odwrotnie, w średniowiecznym Ratyzbonie formy Matheus i Mathyas, wywodzące się etymologicznie od dwóch różnych etymologii hebrajskich, odczuwano jako wymienne, jak pokazuje seria poświadczeń hern Mathyas dez Wakchers hausfrawe (a. 1341), Matheis der Wacher (a. 1342), Matheus der Wachker (a. 1342), bei Metlein dem Wocher (a. 1345). Musimy więc przyjąć, że dla ratyzbońskich użytkowników języka w owym czasie istniała jednostka mentalna, która pozwalała im rozpoznać właśnie przytoczone formy (kohlheim 1977: 511), denn es handelt sich jeweils um ein und dieselbe Person. nazw jako identyczne. tę abstrakcyjną jednostkę mentalną nazywamy Nomem, a jej realizacje w mowie lub piśmie — Allonom (Kohlheim 1977: 71). decydujące jest przy tym to, że Nomem należy pojmować jako abstrakcyjną jednostkę mentalną. jego zapis jest zatem czysto konwencjonalny. nie zawsze rozumiano to w późniejszej literaturze dotyczącej nomemu. tak więc w Kohlheim (1977) nomemy oddano jako etyma staro-wysoko-niemieckie (a więc „kuon-rāt“ jako nomem dla allonomów Chunrat, Konrad, Chuntz, Kunz itd.). w późniejszym artykule zaproponowano, aby analogicznie do zwyczajowego zapisu fonemów zapisywać nomem między ukośnikami. w przypadku wyżej wymienionych allonomów Mathyas, Matheis, Matheus i Metlein jako zapis nomemu leżącego u podstaw wszystkich tych allonomów nasuwa się /Matheis/ (Kohlheim 2001: 148). jednak również przy tym zapisie istnieje niebezpieczeństwo uznania /Matheis/ za formę „najbardziej relewantną“. już w 1966 roku Rudolf Freudenberg zaproponował, aby w zapisie fonemów zrezygnować z liter wywołujących „zwodnicze skojarzenia“ z wartościami fonetycznymi na rzecz całkowicie nowo wybranych symboli (Freudenberg 1966: 9). można więc sobie wyobrazić, aby do zapisu nomemu /Matheis/ wprowadzić po prostu zapis /M/ albo także cyfrę. gdy pojęcia nomemu i allonomu zostały po raz pierwszy zdefiniowane, w językoznawstwie dominowały metody behawiorystyczne. Analiza regensburskiego materiału nazewniczego została zatem przeprowadzona zgodnie z metodami amerykańskiego dystrybucjonizmu, rozwiniętymi przez Zelliga S. Harrisa (Harris 1969; por. Kohlheim 1977: 67–80). „Mentalistyczno-psychologiczne” poglądy uznawano za przestarzałe. Z dzisiejszej perspektywy można natomiast stwierdzić, że wprowadzenie pojęcia Nomem stanowiło w pewnym sensie antycypację stanowisk kognitywistycznych. Jeśli Freudenberg w 1966 roku sformułował: „Fonemy są pojęciami uzyskanymi dzięki syntezie myślowej” (Freudenberg 1966: 13), to samo dotyczyło również pojęcia nomemu, zdefiniowanego wkrótce potem. Z dzisiejszej kognitywistycznej perspektywy można stwierdzić: nomemy odpowiadają konceptom istniejącym w mózgu użytkowników języka w odniesieniu do poszczególnych wyrażeń nazwowych.1 Być może 286 acta VoLker kohLheiM Linguistica Lithuanica LXIX zauważono, że w wyżej przytoczonym szeregu allonimów Gumbertus, Cumbertus, Gumprecht, Gumpprecht i Gumplinus reprezentowane są dwa różne typy, które tradycyjnie określamy jako „formy pełne” oraz jako nadal należy do wirtualnego [czyli emicznego] poziomu, jednak wybór danego typu realizacji jest dokonywany przez mówiącego lub piszącego dopiero w aktualnej sytuacji mówienia lub pisania, a wybór ten jest w każdym przypadku sytuacyjnie wzgl. uwarunkowane kontekstem i zależne „kurzformen“ bezeichnen. schon in der arbeit von 1977 hatte Volker kohlheim vorgeschlagen, hier von Realisierungstypen zu sprechen: „der realisierungstyp geod intencji mówcy/piszącego, a także od oczekiwań partnera komunikacyjnego, które przypisuje mu mówca/piszący” (Kohlheim 1977: 79 i n.). mówca/pisarz, który chce zrealizować nomem /Margarete/, musi zatem jasno uświadomić sobie, czy czyni to za pomocą allonimu Margarete, należącego do formalnego poziomu (domeny) komunikacji, czy też używa jednego z allonimów Grete, Gretchen, Gretel, Gretelchen, które należą do nieformalnego poziomu (domeny) komunikacji i językowo zaliczają się do typu realizacji „hipokorystykon”. W ten sposób do przedstawionego, pierwotnie systemolingwistycznego modelu włączają się również aspekty pragmalingwistyczne, gdyż to od danej sytuacji pragmatycznej zależy, jakiego typu realizacji używa mówiący. Tak centralny we współczesnej teorii onomastycznej temat referencji odgrywał w pracy z 1977 roku co najwyżej pośrednią rolę. Chodziło przecież o to, aby z korpusu dwóch tomów Regensburskiej księgi dokumentów, którego chronologia sięga 1378 roku, przeanalizować nazwy i opracować je na potrzeby badań statystycznych nad nazwami. I to wyłącznie w odniesieniu do korpusu, wewnątrzsystemowo. Dwie różne formy nazw uznawano zatem za „identyczne”, jeśli występowały w takim samym „otoczeniu”. Zdecydowana większość imion — i tylko o nie chodziło — występowała w syntagmie nazwowej, która w normalnym przypadku składała się z trzech elementów: imię + rodzajnik określony + przydomek. W przypadku kobiet do przydomka dochodził jeszcze sufiks feminatywny -in. Jeśli zatem dwie formy nazw, na przykład Stepfan i Stepfel, występowały wymiennie w połączeniu z przydomkiem der Enichl, była 1 Por. w kwestii kognitywnych konceptów słów Rickheit, Weiss, Eikmeyer (2010: 73–76). Silvio Brendler (2008: 75) przyznaje jednak kognitywistyczne podejście do problematyki dopiero późniejszej wersji ujęcia nomematycznego, przedstawionej w Kohlheim, Hengst (2004). Dosłownie jednak już w wersji Kohlheim (1977: 71) napisano: tę jednostkę językową, która pozwala kompetentnemu mówcy danej wspólnoty językowej rozpoznać różne formy nazw jako identyczne, nazywamy „nomemem” […]. „Rozpoznawanie” jest jednak osiągnięciem kognitywnym. 287 Įžvalgos / insights wykazano „tożsamość”, to znaczy oba (zrealizowane) allonomy das nomem, das allonom und die nomematik. Zugleich besprechung von silvio brendlers buch Nomematik Stepfan i Stepfel należały do jednego (wirtualnego) nomemu /stePhan/. Metoda ta ściśle nawiązywała do dystrybucjonalizmu sformułowanego przez Harrisa (1969). To, że formy nazw odnotowane w dokumentach księgi dokumentów odnosiły się do (ówczesnych) konkretnych osób, a więc pełniły funkcję referencyjną, było wprawdzie zakładane, lecz przy określaniu nomemów odgrywało jedynie pośrednią rolę. Kolejną konsekwencją tego bardzo korpusowego sposobu widzenia było to, że inny punkt widzenia, który dziś znajduje się na pierwszym planie, w ogóle nie odgrywał żadnej roli: ponieważ chodziło o analizę inwentarza nazw, a mianowicie imion, myśl, że „jedna” nazwa może odnosić się tylko do jednej osoby, w ogóle nie mogła się pojawić. W związku z dyskusją nad tym, jak trzy allonimy, które w zakresie formy w dużej mierze są do siebie podobne, lecz znajdują się w różnym „otoczeniu”, czyli w syntagmie nazwowej występują wraz z różnymi przydomkami, mimo to można przyporządkować jednemu nomemowi – na szczegóły tej procedury nie można tutaj bliżej się wdawać – stwierdzono: „Gdybyśmy chcieli uwzględniać jedynie kryterium znaczenia dyskursywnego [to znaczy otoczenia w realizacji], trzy allonimy [Ruger der Pochner, Ruger der Prunnhofer, Ruger vor der Chappel] nie byłyby identyczne i w konsekwencji należałoby je przyporządkować trzem różnym nomemom”. „Wniosek ten jest jednak absurdalny: jak wiadomo, każda wspólnota językowa używa znacznie mniejszej liczby nazw, niż nazywa encji” (Kohlheim 1977: 72). Nie chodzi o to, że problematyczność tego stwierdzenia nie została wówczas rozpoznana, lecz została ona odparta poprzez odwołanie do Eugenia Coseriu (1967: 268: „[…] los nombres propios pueden ser multívocos, pero son siempre monovalentes”) i Farhanga Zabeeha (1968: 57: „We may use, for example, […] ‚joan’ to refer to many women“). W istocie chodzi o wciąż aktualny także dzisiaj teoretycznoi filozoficznoonomastyczny problem napięcia między onimiczną „monowalencją a tworzeniem klas” (Windberger-Heidenkummer 2011). Dziś nie mówimy już tak bezproblemowo o „jednej nazwie”. Dziś dysponujemy bardziej zróżnicowaną terminologią: Willy Van Langendonck (2007) w przytoczonym przypadku nie mówiłby zatem o „name”, lecz o „proprial lemma”, a Silvio Brendler w książce, którą za chwilę przedstawimy, o „archinomem”. Jako lematy historycznego inwentarza nazw ujmowano wówczas jednak również nomemy, które należało dopiero ustalić. W rozszerzonej wersji teorii wprowadzono jeszcze pojęcie archinomemu (Kohlheim 2001), które w części II niniejszego artykułu pojawi się ponownie, lecz w innym znaczeniu niż u Kohlheima. Krótko omówiono zastosowanie jedynie do nazwisk (Kohlheim 2005), podczas gdy terminy Nomem i Allonom w dziedzinie toponomastyki zostały omówione przez Karlheinza Hengsta w nawiązaniu do 288 Acta VoLker kohLheiM Linguistica Lithuanica LXIX Kohlheima (Kohlheim, Hengst 2004; Kohlheim, Hengst 2006). Terminologia nomematyczna była okazjonalnie stosowana także przez innych autorów, ostatnio przez Renātę Siliņę-Piņķe (2009), i znalazła zastosowanie w podręczniku Die Personennamen im Deutschen Wilfrieda Seibickego (2008:101). II W 2008 roku Brendler przedstawił w swojej książce Nomematik. Identitätstheoretische Grundlagen der Namenforschung (insbesondere der Namengeschichte, Namenlexikographie, Namengeographie, Namenstatistik und Namenstheorie) gruntownie rozszerzoną i udoskonaloną teorię ustalania tożsamości onimicznych. Obszerne dzieło (448 stron, liczne ilustracje, 6 map) można łatwo przeszukiwać dzięki indeksom nazw i rzeczowym (421–428; 429–448); część zatytułowana „konkretyzacje” (321–391) dokumentuje wspomniane nazwy również w formie graficznej. Bogata bibliografia (393–419) świadczy o gruntowności autora, któremu zapewne nie umknęło żadne dzieło należące do bliższej i dalszej tematyki książki. Już na początku „Wstępu” (25–52) stwierdza się: „Termin ‚identyczność nazw’ oznacza występowanie tej samej nazwy w różnych momentach komunikacji, a więc w użyciu językowym” (31). Synonimicznie używa się określeń „izonymia” lub „tożsamość onimiczna”. Warunkiem tego, by dwie (lub więcej) nazwy były identyczne, „izonymiczne”, jest ich jednakowe pochodzenie etymologiczne o r a z fakt, że nazywają jeden i ten sam obiekt, to znaczy że są „identyczne referencyjnie”, koreferencyjne. W ten sposób wskazano już najważniejszą różnicę w stosunku do prac Kohlheima, w których „identyczność” oznaczała identyczność formalną. Identyczność użycia, koreferencyjność, była tam jedynie punktem wyjścia do wykazania nomemów, które po stwierdzeniu ich istnienia mogły odnosić się do kilku osób. Dla Brendlera nie występuje wówczas już tożsamość onimiczna, lecz jedynie homonimia (33). Wnikliwie Brendler rozróżnia między tożsamością onimiczną (izonymią) a równością nazw i wykazuje, że istnieją różne rodzaje równań onimicznych (przy nierówności etymologicznej), np. niemieckie nazwy miejscowości Koblenz < łac. Confluentes i Koblenz < starosorbskie *Kobyl’no/* Kobyl’na „osada, gdzie są klacze”, (3) semantyczna identyczność nazw, np. niemieckie Schwarza, angielskie Blackwater, (4) scher gleichheit gibt (33–38): (1) etymologische namengleichungen, (2) formareferencyjnie identyczne równania nazw, które z kolei można różnicować na takie o tej samej etymologii, np. niemieckie rozdział 1 książki (53–80) zawiera w „przeglądzie historii nauki” omówienie autorów, którzy przed Brendlerem stosowali terminologię nomematyczną. Jak już przedstawiono, skoncentrowane na formie językowej podejście Kohlheima różni się od podejścia Brendlera przede wszystkim tym, że u 289 Įžvalgos / spostrzeżenia Niemcy, duńskie Tyskland, o tej samej semantyce, np. das nomem, das allonom und die nomematik. Zugleich besprechung von silvio brendlers buch Nomematik niemieckie Schwarzwasser, starosorbskie *Čornica, oraz takie, w przypadku których identyczny jest tylko obiekt, do którego odnosi się nazwami różnymi formalnie, etymologicznie i semantycznie, np. niemieckie Deutschland, angielskie Germany, fińskie Saksa. Wreszcie istnieją jeszcze (5) „identyczne nazwowo równania nazw”, w przypadku których wszystkie właśnie wymienione równania cząstkowe zachodzą jednocześnie, jak w przykładach z Austrii z XV wieku Bertl Menhart = Partl Menhart. Tylko te ostatnie równania, zdaniem Brendlera, są „istotne z punktu widzenia teorii tożsamości nazw” (38). Przy analizie onimów Brendler rozróżnia „płaszczyznę percepcyjną” i trzy „płaszczyzny kognitywne” (40 i n.): na płaszczyźnie percepcyjnej usytuowane są (ustne lub pisemne) konkretyzacje onimu (u Kohlheima były to zrealizowane allonimy). Płaszczyzna kognicji dzieli się na płaszczyznę realizacji, na której różne konkretyzacje nazw rozpoznawane są jako warianty w obrębie systemu onimicznego, płaszczyznę systematyzacji, na której w mózgu użytkowników języka tworzony jest system, oraz płaszczyznę archisystematyzacji, powstającą przy „rozmyślaniu i wypowiadaniu się” o nazwach. Kiedy słyszymy lub czytamy nazwę, najpierw identyfikujemy oznaczony przez nią obiekt „jako określoną, lecz bliżej niesprecyzowaną jednostkę” (44). W odróżnieniu od tego aktu „identyfikowania” „identyfikacja” zachodzi przy „stwierdzeniu tożsamości jednostki określonej przez nazwę” (44). W każdym razie Brendler odrzuca „niezależne od nosiciela ujmowanie nazw” – „ponieważ nie oddaje ono istoty nazwy” (50). Kohlheima jeden nomem może (w realizacji) odnosić się do nieskończenie wielu nosicieli nazw. Dla Brendlera mamy tu do czynienia z „homonimicznymi nomemami” (63). Wciąż odwołując się do Kohlheima (i Kohlheima, Hengsta 2004), proponuje on bardziej jednorodną językowo terminologię, przestrzeń prac opublikowanych od czasu Kohlheima (1977), które stosują terminologię nomematyczną, i podsumowując, dochodzi do wniosku, że żadna z nich nie uwzględnia decydującego dla niego kryterium tożsamości funkcjonalnej; „Najwyraźniej po prostu myli się tożsamość etymologiczną z tożsamością nazwy (uznaje izogenię za izonimię)” (80). indem er „allonom“ auf der ebene der konkretisierung durch „nom“ ersetzt und „realisierungstyp“ durch „allonom“ (64). er geht dann ein auf die in dem Zeit- 290 acta VoLker kohLheiM Linguistica Lithuanica LXIX Rozdział 2 (81–170) nosi tytuł „nomematyka”.2 Decydujące dla nomematycznego, czyli emicznego, sposobu ujmowania jest postrzeganie nazw w systemie, przy czym system nazw, podobnie jak już u Kohlheima (1998), należy rozumieć jako podsystem systemu leksykalnego, a ten z kolei jako podsystem systemu językowego (82). „Opis konstytutywnych właściwości językowych nazw […] jako nomemów”, czyli opis ich formy fonematycznej/grafematycznej, Brendler określa jako „gramatykę nazw” (85). W dalszej części jednostki nom, allonom i nomem definiuje się na nowo: „nom jest konkretyzacją nomemu identycznego funkcjonalnie i zarazem gramatycznie, podczas gdy allonom stanowi realizację nomemu identycznego funkcjonalnie i zarazem gramatycznie” (89). Uwidaczniają się przy tym dwie różnice w stosunku do modelu Kohlheima: podczas gdy u Kohlheima nomem jako czysta jednostka formalna, jako „proprial lemma” w rozumieniu Van Langendoncka (2007), mógł na poziomie realizacji odnosić się do kilku nosicieli imion, w modelu Brendlera nie jest to możliwe. Po drugie, u Brendlera „nazwy o różnym brzmieniu, które jednak nazywają jeden i ten sam obiekt, […] reprezentują różne nomemy, a tym samym różne nazwy” (103). Oczywiście w ten sposób rozmija się z intencją podejścia Kohlheima (1977). Chodziło w nim przecież właśnie o to, aby różne warianty należące do jednego nomemu, przede wszystkim zatem formy skrócone i pieszczotliwe pełnej formy, zgodnie z onimiczną kompetencją późnośredniowiecznych twórców i nosicieli nazw podsumować, tak aby można je było wykorzystać statystycznie. Brendler natomiast uznaje formy skrócone i pieszczotliwe za „samodzielne” nazwy i dlatego mówi o „nazwach skróconych i pieszczotliwych” (103). Jeśli jednak tak się postąpi i zastosuje to również w praktyce, nie będzie możliwe na przykład odpowiednie diachroniczne i diastratyczne zbadanie rozpowszechnienia imion świętych w średniowieczu. Wówczas statystycznie zawsze uprzywilejowana będzie ta nazwa (nomem), która nie ma żadnych allomorfów lub ma ich tylko niewiele. ponieważ w średniowieczu nomematyzacja alloform (w przeciwieństwie do czasów współczesnych) występowała bardzo rzadko, taki sposób postępowania całkowicie zniekształciłby obraz. przy „laickim lub językoznawczym rozmyślaniu o związkach między nazwami i/lub formami nazw” (112) poruszamy się w obrębie memów, gdy rozmyślamy lub mówimy o realnie albo tylko pozornie powiązanych formach nazw, i to przed ustaleniem jakiegokolwiek odniesienia. dlatego wypowiedzi takie jak „znam dwie osoby o 2 ten termin został już wprowadzony przez Brendlera w 2003 roku (81). die kognitive ebene der „archisystematisierungen“. so gelangen wir zu „archino- 291 Spostrzeżenia / insights imieniu Ronny” również nie dotyczą jeszcze das nomem, das allonom und die nomematik. Zugleich besprechung von silvio brendlers buch Nomematik pełnowartościowych nazw (116). archinomemy mogą nieznacznie różnić się od siebie wymową lub zapisem graficznym (przykład Brendlera brzmi Gerit/Gerrit, zob. 116). Gdy formułowane są twierdzenia dotyczące diachronii form nazw, niezależnie od tego, czy są one poprawne językoznawczo, Brendler mówi o „archiallonomach” (118). poniżej chodzi o procesy mentalne zachodzące podczas abstrakcji, czyli przejścia od konkretyzacji do archisystematyzacji, oraz ich przeciwieństwa — specyfikacji jednostek nomematycznych (126–128). omówione zostają również relacje między bytami nomematycznymi, w szczególności izonimia i anizonimia (130–140). uwagę mogą przyciągnąć następujące strony, na których Brendler przedstawia swoją koncepcję „nomematyki jako dynamicznego badania języka” (140–144). Próbuje on tutaj przezwyciężyć rzekomo całkowicie „skoncentrowane na synchronii” (140) podejście Kohlheima za pomocą postępowania „panchronicznego”, nie uwzględnia jednak tego, że również u Kohlheima (1977) diachronia jako następstwo warstw synchronicznych odgrywała decydującą rolę.3 „Dynamika nomematycznego ujmowania systemu” wynika według Brendlera z „głównych sił napędowych dynamiki języka: konkretyzacji, realizacji i systematyzacji” (141). Brendler nie wyjaśnia bliżej, w jaki sposób z tego — przecież początkowo synchronicznego — sklasyfikowania procesów mentalnych można wyprowadzić zmianę diachroniczną. Słusznie podkreśla on „problematyczność stwierdzenia tożsamości jednostek językowych w diachronii” (142). Z problemem tym zetknął się również Kohlheim (1977) i próbował go rozwiązać dla kontinuum czasowego od roku 893 do 1378 poprzez następstwo warstw synchronicznych, przy czym można było obserwować zjawiska zmiany onimicznej, takie jak rozszczepienie nomemu na dwa różne nomemy lub kontaminacja, czyli stopienie się dwóch nomemów w jeden (Kohlheim 1977: 100–106). A kiedy Brendler na s. 144 chce przedstawić graficznie rozwój dzisiejszej nazwy miejscowej ‚Chemnitz’ od „kaMeniZ” (około 1100) przez „keMeniZ” (około 1200) do „keM(e)niZ” (około 1300), de facto również odwołuje się do „warstw synchronicznych”, tak jak Kohlheim (1977) był zmuszony to czynić w odniesieniu do regensburskich imion używanych w zwrocie do osób. „Kontinuum kompleksowe”, jak twierdzi się na s. 143, w każdym razie jeszcze nim nie jest. Brendler słusznie pisze zatem, „że instrumentarium już opracował w tym celu użyteczne narzędzie, jednak zmiana onimiczna będzie się początkowo przejawiać w pojedynczo występujących konkretyz3 zob. Kohlheim (1977: 100–106): „diachroniczna zmiana systemu nazw”. namenforschung geeignete Methoden für die diachronische erforschung dynamischer namensysteme [noch] wird entwickeln müssen“ (143). Mit seinem begriffs-