Kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis

219straipsniai / articles daiVa aLiūkaitė Vilniaus universiteto kauno humanitarinis fakultetas, Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, socjolingwistyka, dialektologia percepcyjna, lingwistyka kognitywna. kaLbos VariantiŠkuMas Oczami nastolatków: Płeć kintaMasis1 Variability of Language in the eyes of teenagers: the Variable of gender adnotacja w artykule analizowany jest materiał eksperymentalny projektu Język litewski: ideały, ideologie i przełomy tożsamości. pytanie badawcze artykułu brzmi: czy zmienna płci jest istotną wielkością różnicującą ideały języka litewskiego młodego pokolenia. kwestie wartościowania wariantywności języka. analizując socjolingwistyczne portrety sąmoningųjų ir nesąmoningųjų nuostatų eksperimentų duomenys leidžia svarstyti ir kitus przedstawicieli języka rodzinnego, języka wielkiego miasta i języka standardowego, uzyskane w regioninius Lietuvos miestus ir Vilniuje (bendra eksperimento dalyvių imtis – 1451 devintos ir dešimtos klasės mokinys iš 23 Lietuvos mokyklų), medžiagą, eskizuojami sociolingvistiniai kaleksperymentach przeprowadzonych wokół 7 największych adnotacja artykuł analizuje materiał z eksperymentów przeprowadzonych w ramach projektu badawczego „Język litewski: ideały, ideologie i zmiany tożsamości”. pytanie badawcze dotyczy tego, czy zmienna płci jest istotną zmienną różnicującą ideały języka litewskiego młodego pokolenia. 1 badanie przeprowadzono w ramach projektu Język litewski: ideały, ideologie i przełomy tożsamości, 2010–2013 (realizowanego przez Instytut Języka Litewskiego, kierowniczka Loreta Vaicekauskienė, finansowanego przez Litewską Radę Nauki, nr umowy Vat-14/2010). sŁowa kLuczowe: socjolingwistyka, zmienna płci, postawy świadome, postawy nieświadome, portret socjolingwistyczny. postawy, portret socjolingwistyczny. keyWords: sociolinguistics, variable of gender, conscious attitudes, unconscious 220 acta Linguistica Lithuanica LXIX rozważyć inne kwestie ocen w odniesieniu do zmienności daiVa aLiūkaitė języka. analiza danych z eksperymentów przeprowadzonych wokół 7 największych miast the combination of experiments of the conscious and unconscious attitudes enables us to regionalnych Litwy oraz Wilna (łączna próba uczestników eksperymentu – 1451 uczniów dziewiątej i dziesiątej klasy: język ojczyzny, język wielkiego miasta oraz język standardowy. from 23 Lithuanian schools) allows us to sketch sociolinguistic portraits of the representatives 1. ĮVadinės Pastabos: Lyties kintaMasis socioLingVistinėje PersPektyVoje perspektywa socjolingwistyczna, za jednostkę odniesienia przyjmująca społeczną płeć kintamąjį, yra dviplanė. Pierwszy nurt zasadniczo wiąże się z socjolingwistyką wariacyjną (ang. variationist sociolinguistics), inaczej socjolingwistyką ilościową (ang. quantative sociolinjuojama z nazwiskiem Williama Labova. to guistics) tyrimų tradicija (žr. Labov 2004: 6–21). Ši paradigma dažniausiai asociwłaśnie Labov jako pierwszy wyeksplikował ideę, że twierdzić, że właśnie ta spostrzeżenie badacza stało variantiškumas yra prigimtinė kalbos charakteristika (žr. Labov 1969: 728). galima się podstawą socjolingwistyki wariacyjnej już w pierwszych pracach socjolingwistyki wariacyjnej płeć principu (plg. tagliamonte 2012: 2). została oceniona jako istotna wielkość determinująca zróżnicowanie w społeczności językowej2. W 1958 r. johi zasadniczo to właśnie badanie Fishera usankcjonowało binarność zmiennej płci – badacz gija w nas L. fisheris, naujosios anglijos (jaV) kaimelyje ištyręs -in ir -ing vartoseną (plg. fishin’ ir fishing)3 ir kalbamuosius variantus įvardijęs socialiai lemtais variantais (angl. socially conditioned variant) arba socialiniais-simboliniais variantais (angl. socio-symbolic variants), konstatuoja, kad mergaitėms būdingesnis -ing variantas (daugiau apie tyrimą ir kitų kintamųjų distribuciją žr. fisher 1964 (11958): 483–489). tradycji badań dialektologicznych było to nowe. W tym miejscu należy dodać, że definicję fisheguage sąmoningai modeliuodamas tyrimą numatė abiejų lyčių informantus. tokia stratecommunity. jedynie ze względu na tradycje użycia nie przechodzi się do wspólnoty mowy czy dialektu 2 Pažymėtina, kad šiame straipsnyje kategorija kalbos bendruomenė atitinka speech community, o ne lan- (więcej na temat tego rozróżnienia zob. Aliūkaitė 2007: 16–18; Vaicekauskienė, sausverde 2012: 7). 3 grupę badanych stanowiło 24 dzieci, po równo chłopców i dziewczynek. Informanci należeli do dwóch grup wiekowych, tj. 3–6 lat i 7–10 lat. Materiał badawczy stanowiły dane językowe trzech typów: tak zwane testy apercepcji (tj. teksty stworzone przez dzieci na podstawie krótkich zdań wprowadzających przedstawionych przez badaczy); odpowiedzi na formalny kwestionariusz (tylko starszych informantów); nieformalne wywiady na temat własnej działalności (kilku starszych informantów) (fisher 1964 (11958): 483). kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 221artykuły / articles Rio badanie wyrosło z podstaw dialektologicznych4, a sam naukowiec, przedstawiając wykonaną przez siebie pracę, rozważał, czy takich badań nie można byłoby uznać za porównawczą ideolektologię (angl. comparative ideolectology) (fisher 1964 (11958): 487). szczególnie istotnej dla tradycji badań ilościowych socjolingwistyki studium przygotowanym przez Labova na temat wymowy nowojorczyków5, gdy badaczowi, kierując się zmiennymi r (po kinti, dokładniej byłoby stwierdzić, – udało się udowodnić, że zmiana balsių, pavyzdžiui, bar) ir th (pavyzdžiui, thing) distribucijos analize, pavyko paaišjęzykowa może być badana systematycznie, zmiennej płci, jako znaczącej wielkości, również poświęca się uwagę. wiekiem itp. Labov pokazał, że modele wariacji językowej Laisvieji variantai (angl. free variation) iš tiesų yra fikcija, nes iš esmės visi kintamieji sietini su socialinės struktūros vienetais – socialine klase, profesija, lytimi, (angl. patterns of Nie zagłębiając się w znaczenie tradycji wariacyjnej socjolingwistyki, variation) galima nustatyti netgi sudėtingoje didmiesčio kalbos bendruomenėje (daugiau žr. Labov 2006 (11966): viii, 30–33; Mesthrie 2001: 377–381). spostrzeżenia sformułowane przez przedstawicieli socjolindycji są ważne również dla gvistinių tyrimų raidai apskritai, pasakytina, kad tam tikros šių pačių pirmųjų trabadania przedstawianego w niniejszym artykule. Zatem dane zarówno badań Fishera, jak i Labova pokazują, że dziewczęta (tylko w badaniu Fishera) i / lub kobiety realizują mniej zmiennych nacechowanych, tzn. ich realizacja jest bliższa standardowi, charakterystyczne są dla nich formy prestiżowe (więcej zob. Fisher 1964 (11958): 484; Labov 1972: 243; Swann 2003: 221–222). większych lub mniejszych studiów socjolingwistycznych, w taki czy inny sposób istotnych w tradycjach (por. zob. Eckert 1989: 245–267; Cheshire 2002: nančių lyties kintamąjį, yra gausu ir amerikos, ir kontinentinėje sociolingvistikos 423–443; Romaine 2003: 98–118; Tagliamonte 2012: 32–34 i in. ). W 1990 r. Labov, opierając się na ponad 30-letnim doświadczeniu badawczym, sforZwrócił uwagę na mulavo principus6, apibendrinančius skirtumų tarp vyrų ir moterų kalbėjimo mo4 1954–1955 m. johnas L. fisheris kartu su žmona rinko kalbinę medžiagą, kurią transkribavus ir buvo realizację -in i -ing, co stało się bodźcem do podjęcia przez badacza badań eksperymentalnych (zob. Fisher 1964 (11958): 483). 5 należy dodać, że początek badań wariantywnej lub ilościowej socjolingwistyki najczęściej utożsamia się z badaniami zmiany brzmienia (ang. a sound change), przeprowadzonymi przez Williama Labova w 1963 r. na wyspie Martha’s Vineyard (ang. Martha’s Vineyard) w stanie Massachusetts. badacz, stosując zasady bezpośredniej obserwacji, badał realizację zmiennych językowych (ang. linguistic variable) /ay/ i /aw/. Pionier ilościowej socjolingwistyki zauważył, że badając częstość i dystrybucję wariantów fonetycznych /ay/ i /aw/ wśród osób fesijų, etninių grupių atstovų ir kt., bus galima paaiškinti garsų kaitą (daugiau žr. Labov 1972: 7–41). tačiau w różnym wieku, badania wymowy nowojorczyków wywarły oczywiście większy wpływ na rozwój tego mame leidinyje Sociolinguistic Patterns (Labov 1972) perspausdintas 1963 m. publikuotas tyrimas. 6 I principas. esant stabiliam sociolingvistiniam susisluoksniavimui, vyrų nestandartinių formų vartojimo kierunku. należy dodać, że częstość cytowania jest większa niż w przypadku kobiet. Zasada I. W przypadku zmiany z góry (ang. change from above) kobiety są bardziej skłonne niż mężczyźni przejmować formy prestiżowe. Zasada II. W przypadku zmiany z dołu (ang. change from below) kobiety najczęściej są innowatorkami. 222 daiVa aLiūkaitė acta Linguistica Lithuanica LXIX Delius. Zmienna płci nie jest oceniana w sposób absolutny. jego wpływ uwidacznia nės hierarchijos vidinėje struktūroje, t. y. bet kurioje klasėje konstatuojamas modążenie członków społeczności językowej do prestiżowych norm zróżnicowanych pod względem płci, z drugiej zaś strony większą podatność na innowacje (zob. Labov 425–426; taip pat žr. Mesthrie 2003: 106–107). 1990: 210, 213, 215, cyt. za cheshire 2002: należy dodać, że wnioski dostępne badaczom wariacyjnej socjolingwistyki podsumowują aktywną działalność językową. antrasis planas sociolingvistikos paradigmoje, lyties kintamąjį laikąs reikšmingu dydžiu, sietinas su kalbinių nuostatų tyrimais. kalbos konceptus ar bet kokią konkrečią raišką gali vertinti abiejų lyčių atstovaitiriamieji, taigi išryškėjantys percepcijos ir vertinimo skirtumai gali būti siejami ir z płcią członków społeczności językowej. kalbant apie kalbinių nuostatų tyrimus, svarbi yra tiesioginių (angl. direct) ir neróżnica badań bezpośrednich (ang. indirect). Badania pierwszego paradygmatu opierają się na kwestionariuszach, w których badani odpowiadają na pytania dotyczące użycia języka, języków i oceny klausimus ir pan., netiesioginiai metodai – tiriamąjį objektą užmaskuoja. Metodoloodmian językowych, zaś decyzje językowe ukrywają cel pierwotny, toteż zdaniem badaczy metody pośrednie zapewniają bardziej spontaniczne i otwarte odpowiedzi (por. obiols 2002: 2). bodźce (zob. kaip pažymėjo kathryna campbell-kibler, nuostatų eksperimentų pagrindas yra campbell-kibler 2013: 142). a zatem przede wszystkim należy wspomnieć o metodzie maski (ang. the matched guise) stworzonej w 1960 r. przez Wallace’a Lamberta i jego zespół: w badaniach nad postawami technique)7 metodas (žr. Murray 1998: 75–78)8, kurio esmė yra tai, kad tiriant językowymi prawdziwy cel badania nie jest ujawniany respondentom, dzięki czemu oceniają oni bodźce tikintis gauti nesimuliuojamų duomenų. Vykdant kaukės tyrimą, tiriamieji klauso werbalne oraz osobiste, społeczne i inne cechy mówców. katie drager (2013), podsumowując metody eksperymentalne w socjolingwistyce, wyróżniła metodę maski z bodźcami spontanicznej mowy oraz bodźcami celowo przygotowanymi do badania. zatem istota badania maskowanego polega na tym, że mulais. Ši – spontaniškos kalbos ir parengto stimulo – skirtis yra svarbi ir pristatysizazwyczaj w zbiorze bodźców występuje jedna mowa oznaczona dialektalnie lub w inny sposób). w ten iš kalbėtojų kalba du kartus, vienu atveju neutraliai, kitu atveju atlieka tyrimo organizatorių paskirtąjį kaukės vaidmenį, t. y. realizuoja tiriamąją raišką (tai gali būti sposób ustala się, czy wariant mowy dla słuchacza-oceniającego uściśla, zmienia charakterystykę społeczną mówiącego, czy też nie. W związku z tym uzyskane oceny mówiących stają się podstawą do ustalenia społecznej, kul8 badacze podkreślają, że metoda mówiona jest jedną z najbardziej tūrinę vertę. Kaukės metodas yra priskirtinas prie netiesioginių metodologijų. 7 Plg. kaukės metodu pagrįstas tyrimas pristatomas aurelijos Čekuolytės straipsnyje, skirtame analizuoti, kaip jaunimas vertina angliškus žodžius suaugusiųjų kalboje (Čekuolytė 2010: 323–326). rozpowszechnionych metod badań nastawień językowych (clopper 2013: 156). kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 223straipsniai / articles kalbant apie kalbinių nuostatų tyrimus ne mažiau svarbi yra perceptyviosios paradygmatu dialektologii. stworzonej lub opraprzez dennisa r. Prestona w 1981 r. (Preston 1989; Preston 1999a: xxiii–xl; Preston 1999b: 359–373; Preston 2002: 57–104) bendrintos skirtingų kalbėjimo variantų, pirmiausia tarminių, suvokimo ir vertinimo metodologinės nuostatos sėkmingai pritaikytos jaV, jungtinėje karalystėje, japonijoje, Vengrijoje, italijoje, Prancūzijoje, Vokietijoje, olandijoje, turkijoje ir kai kuriuose kituose kraštuose. Preston scharakteryzował 4 podstawowe komponenty takiego badania: badani, bodźce turi atlikti žemėlapio užduotį (sužymėti jiems žinomas ar įsivaizduojamas variantų ribas žemėlapyje), reitinguoti variantus pagal taisyklingumą ir patrauklumą, įvertinti variantų skirtingumą nuo jų pačių vartojamos atmainos (ar nuo kokio kito lyginamojo nario), lokalizuoti variantus žemėlapyje (daugiau žr. Preston 1999a: xxxiv–xxxv). nors tyrimo mechanizmas turi sąsajų su Lamberto metodu, pirmiausia tuo, kad najczęściej wykorzystywane podczas badań (rzadziej badani muszą polegać na swoich wspomnieniach, wyobrażeniach itp.), ponadto wynik takich badań, podobnie jak różnic do, – išsiaiškinamos nuostatos dėl vieno ar kito kalbos varianto9, visgi yra ir esminių metodologii metošių maskowanych. Przede wszystkim należy podkreślić, że zadanie mapy tyrimuose tiriamieji įprastai žino, kad vertina kalbą. antra, kai kurių perceptyviosios dialektologijos tyrimo segmentų šaknys yra geolingvistinės paradigmos darbuose, plg. dialektologii percepcyjnej, zadanie ustalenia różnic między wariantami (zob. Preston 1999: xxv– xxx; rensink 1999: 3–7; daan 1999: 9–30; kremer 1999: 31–36 i in.). ich perspektyw Vadinasi, galima teigti, kad kalbinių nuostatų tradicijos iš esmės išplinta iš dvieteoretycznych: psychologii społecznej, w której badania dotyczą przede wszystkim oceny różnych języków10, oraz dialektologii percepcyjnej, której przedstawiciele koncentrują się na badaniach oceny i percepcji zróżnicowania wariantowego jednego dera pasakyti, kad abiejų tradicijų darbuose lyties kintamasis yra svarbus analitinio instrumentarijaus vienetas. Šiame straipsnyje kaip tik ir svarbus šis, antrasis, sociolingvistinių tyrimų planas: analizuojant kalbines nuostatas dėl variantiškumo, svarstoma, ar lyties kintamasis yra reikšmingas dydis, lemtingai diferencijuojantis jaujęzyka. ideały młodego pokolenia Litwinów. Założenia pierwszej perspektywy, tj. wariacyjnej socjolingwistyki, dotyczące zmiennej płci są włączane do analizy głównej jedynie jako informacja porównawcza, ponieważ podstawą przedstawianego badania nie są dane dotyczące aktywnej działalności językowej, lecz dane dotyczące ocen i percepcji. 9 Šios idėjinės jungtys yra visiškai suprantamos, nes Prestonas buvo Lamberto studentas (žr. giles, billings 2004: 190). 10 Lambert wraz z zespołem zastosował metodę maski, aby ocenić postawy wobec angloi frankofońskich Kanadyjczyków (więcej zob. Murray 1998: 74–75). 224 daiVa aLiūkaitė acta Linguistica Lithuanica LXIX taigi šio svarstymo pagrindas – kalbinių nuostatų eksperimentų, vykdytų aplink 7 didžiausius regioninius Lietuvos miestus ir Vilniuje, duomenys. kalbinė ekspeMateriał eksperymentalny stanowiły bodźce językowe: język ogólny, język miasta Wilna, język miasta Kowna oraz język regionów, tj. nacechowany lyvių imtis – 1451 devintos ir dešimtos klasės mokinys iš 23 Lietuvos mokyklų gwarowo. całość eksperymentu – (badane miejscowości zob. ryc. 1). badanie we wszystkich punktach przeprowadzono w 2012 r. 2. MetodoLoginė PLatforMa: dVinaris eksPeriMentas kalbinių nuostatų eksperimentas yra dvinaris: tiriamos nesąmoningosios ir sąpostawy harmonijne. z góry należy powiedzieć, że taki model badań postaw w każdym przypadku jest skuteczniejszy niż próba badania tylko jednej ze stron postaw. operując danymi dwóch typów, można oczekiwać większego obiektywizmu prototyp 1 RYS. badane punkty kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 225artykułów / articles niż badanie pierwotnego materiału językowego, jednak w ir patikimumo. Žinoma, dera pripažinti, kad metalingvistinis diskursas (o kaip tik tokį ir užtikrina verbalizuota nuostatų medžiaga) visada palieka daugiau klausimų tym przypadku celowe byłoby nieco sparafrazować Labova, który, komentując krytyczny stosunek niektórych swoich poprzedników do modeli wariacji w dużych wspólnotach językowych, stwierdził, że jeśli w ogóle można mówić o jakichś modelach, to byłby to „model braku jakiegokolwiek modelu” (ang. the complete absence of any pattern), podkreślając, że nawet bardzo mgliste, niejasne modele wariacji mogą być badane systematycznie i mogą być wiązane z modelami społecznymi (zob. Labov 2006: 24, 30). zatem, mówiąc o dokładności vs. błędności dyskursu metalingwistycznego, czyli inaczej danych subiektywnych, niewątpliwie można oczekiwać uogólnienia pewnych modeli. W tym przypadku byłyby to pewne modele wariacji postaw, które prawdopodobnie w niemniejszym stopniu wiążą się ze menės sąranga ir, dar labiau tikėtina, reflektuoja bendruomenės kalbinį sąmoninwspólnotą językową o charakterze społecznym, regionalnym itd. taką postawę zasadniczo skłaniają spostrzeżenia wynikające z już przeprowadzonych badań (por. kalėdienė 2010: 86; kliukienė 2010: 104). 2.1. nesąmoningųjų nuostatų tyrimo modelis nesąmoningųjų nuostatų tyrimo pagrindas – stimulų eksperimentas. eksperimento – platforma metodologiczna międzynarodowego projektu Lanchart (więcej zob. Kristiansen 2009: 173–178, zwłaszcza tabela 1 na s. 174). do ustalenia nieuświadomionych postaw zastosowano tak zwany test oceny mówcy (ang. speaker podstawę można evaluation experiment) (žr. kristiansen 2010: 544). taigi tyrimo metododologinis zasadniczo wiązać zarówno z metodą maski Lamberta, jak i z testem percepcyjnym tyviosios dialektologijos tyrimų technika. Per eksperimentą naudota tipinė 7-balė semantinio diferencialo skalė (daugiau apie semantinio diferencialo skalės naudojimą lingvistų tyrimuose žr. Wray, trott, Prestona percepbloomer, Reay, Butler 2005: 174–176; Kristiansen 2010: 545) (zob. rys. 2). Įprastai semantinio diferencialo antoniminių reikšmių būdvardžiai (ar kt. kalbos konstrukcje części), określające jakieś cechy, związane z dwoma wymiarami, tj. statusem i solidarnością (por. Ryan, Giles, Sebastian 1982, cyt. za Hopper 1985, cyt. za kristiansen 2010: 545) arba viršenybe ir patrauklumu bei dinamizmu (plg. Zahn, Kristiansen 2010: 545). Oceny tych wymiarów modelują już naszkicowane kalbėtojo sociolingvistinį portretą (žr. 1 lentelę). taigi tyrimų duomenys leis bent socjolingwistyczne [warianty] języka ogólnego, języka miasta Wilna i dialekkai žymėtos kalbos atstovų portretus. Wszyscy mówcy w odniesieniu do bodźców rozwijali ten sam temat – wyrażali swoją opinię o dobrym nauczycielu. należy dodać, że niemal we wszystkich 226 daiVa aLiūkaitė acta Linguistica Lithuanica LXIX temos žodžiai (pvz.: geras mokytojas, mokinys, pamoka, metodai, pamokos tema ir pan.), taigi tiriamiesiems pagrįstai galėjo susidaryti įspūdis, kad tyrimas yra susijęs su kokia nors pedagogine problema. Šiuo požymiu eksperimentas atitinka kaukės bodźcach powtarzają się znaczeniowe badania oparte na technice. 12 stimulų garsyną sudarė 8 pastovūs ir 4 keičiami stimulai. kiekvienu atveju badani oceniali 4 przedstawicieli języka ogólnego (2 dziewczyny i 2 chłopaków), 4 z kalbos atstovus (2 merginos ir 2 vaikinai). Likusių 4 stimulų kalbėtojai (2 merginos Wilna i 2 chłopaków) – reprezentują oni realizacje regiolektalne lub język młodzieży innej metropolii (tj. Kowna). bodźce zastosowane w punktach badawczych grupy telszańskiej (w Kalwarii Żmudzkiej, Sedzie i Alsėdžiai)11 należy uznać za regiolektalne jednostki gwary żmudzkiej; bodźce użyte w punktach badawczych grupy mariampolskiej należy uznać za regiolektalne jednostki zachodnich Auksztotów kauniskich; bodźce użyte w punktach badawczych grupy szawelskiej należy uznać za regiolektalne jednostki vienetai; stimulai, naudoti Panevėžio grupės tiriamuosiuose punktuose, vertintini zachodnich Auksztotów szawelskich; 11 punkty badawcze innych grup zob. na rysunku 1. niezdecydowany, dążący do celu Godny zaufania niewiarygodny poważny Lekkomyślny Interesujący nudny Pewny siebie niepewny siebie Protingas kvailas Miły niemiły twardy nieudacznik hoppenbrouwers 1983: 1). w użyciu innych autorów reWszystkie bodźce przygotowano na podstawie kilkuminutowych nagrań uzyskanych 2 PaV. Vertinimo skalė kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 227artykułów / articles jednostki lektalne; bodźce wykorzystane w badanych punktach kaip rytų aukštaičių panevėžiškių regiolektiniai vienetai; stimulai, naudoti utenos grupės tiriamuosiuose punktuose, vertintini kaip rytų aukštaičių uteniškių regiogrupy olickiej, verregiolektalną jednostkę rozumie się jako wariant pośredni między tintini kaip pietų aukštaičių regiolektiniai vienetai. tradycyjnym dialektem12 a językiem standardowym, odzwierciedlający złożone relacje między dialektem a językiem standardowym. bodajże po raz pierwszy kategorię jednostki regiolektalnej – regiolektu – zastosował Cornelius A. J. Hoppenbrouwers, tym terminem określając wariant, który kształtuje się wraz z- (kierunek: dialekt → język standardowy) (zob. mišus, supanašėjus, išsilyginus bendrinei kalbai ir tarmei tarpusavyje podczas wywiadu swobodnego, którego tematem był „dobry nauczyciel”, z uczniami odpowiednich miast (zob. rys. 1). w przypadku każdego punktu zgromadzono co giolektas vartojamas ir kelių dialektų panašėjimo, mišimo, persidengimo dariniui įvardyti (daugiau žr. aliūkaitė, Merkytė-Švarcienė 2012: 161–162; aliūkaitė 2013: 5–6). najmniej 30 wywiadów, dobierając informatorów zgodnie z wcześniej określonymi kryteriami, tj. 1) kryterium płci – należało zgromadzić materiały od informatorów obu płci w celu utworzenia bodźców, 2) kryterium wieku – informatorami musieli być uczniowie klas 11–12; 3) kryterium osiadłości – informatorzy musieli urodzić się i dorastać w badanym punkcie (tj. w Szawlach, Mariampolu itd., zob. rys. 1). z wykorzystaniem języka młodzieży. a zatem z materiału wywiadów wyodrębniono reprezentatywne fragmenty kryterium reprezentatywności, tj. dążono do tego, aby Audacity programą parengti 13–16 sekundžių stimulai, atspindintys interviu punkto bodźce regionalne były oznaczone dialektalnie (na przykład dla bodźców stimulams formuoti, išvalytas triukšmas, iškirptos pauzės, tekstas pagarsintas ir kt. rengiant regioninės raiškos stimulus, laikytasi stimulų geolingvistinio reprezenregiolektalnych dialektu żmudzkiego charakterystyczne są żmudzkie cofnięcie akcentu, niekonsekwentna dyftongizacja o; regiolektowa ekspresja wschodnich Auksztotów z Uciany z punktu widzenia młodych członków wspólnoty językowej tiniai stimulai išsiskiria o tarimu (su ryškiu a atspalviu) ir pan.). Pabrėžtina, kad tokia stimulų rengimo strategija taikyta, siekiant patikrinti, ar tarmiškai žymėta konkuruje pod względem wartości z ... w kontinuum jest znacznie bardziej bendrine kalba. neabejotina, kad raiškos variantiškumas tarmės ir bendrinės kalbos zróżnicowana, niż można ukazać za pomocą fonologii 4 bodźców. Jednakże w eksperymencie przedstawiono kilka modeli wariacji dialektalności, a zatem kalbėtojų įverčius galima vertinti kaip regioninės raiškos atstovų įverčius ir, svarnajważniejsze jest porównanie ich z danymi przedstawicieli języka miasta Wilna oraz języka standardowego. Oczywiście uwydatnionych ocen nie można uznać za uniwersalne, jednak o tendencijas kalbėti galima. 12 kurios bene aiškiausias kriterijus yra skiriamųjų ypatybių sklaida variante. 234 daiVa aLiūkaitė acta Linguistica Lithuanica LXIX Lę). statystycznie istotnie różnią się postawy dziewcząt i chłopców tylko w Marb (6)17 kalbėtojo bruožo, t. y. šio stimulo atstovas atrodo labiau malonus mergaiodniesieniu do jednego tėms. Ogólna ocena tej cechy wymiaru solidarności jest niska (zaledwie 7,56; por. oceny tej cechy przedstawicieli języka standardowego wśród 4,82; 5,52; 5,80), taigi, manytina, kad šios skirties sureikšminti nederėtų, nes pagal badanych z grupy mariampolskiej wynoszą w odniesieniu do innych parametrów Marb (6) ocena dziewcząt i chłopców nie różni się. A zatem można ogólnie stwierdzić, że stopień mergaičių ir berniukų yra vienodas. kad jis nėra aukštas, rodo daug palankiau eskisolidarności z kodem językowej ojczyzny wśród przedstawicieli języka standardowego i języka wileńskiego jest portretowany socjolingwistycznie. Dane te plekso (angl. dialect inferiority complex) (žr. sibata 1958, cit. iš inoue 1999a: 148). skłaniają do przypuszczenia dotyczącego tak zwanego kompleksu niższości dialektu. bojimas nuo kalbinės gimtinės raiškos ir prielankumas kitoms raiškos būdingas toBadania dialektologii percepcyjnej pokazują (por. Evans 2002: 71–93), że wspólnoty, które z takich czy innych powodów nie uważają kodów gwarowych najbliższego otoczenia za równorzędne, traktują je przede wszystkim jako kody domeny publicznej. Trafnie pristatydamas dialekto vaizdinio (angl. dialect image) koncepciją. tyrėjas teigia, kad przyczynę kompleksu niższości dialektu wyjaśnia Fumio Inoue: na obraz dialektu diniai (galėtume pridurti – stereotipai). Vaizdinys, jo teigimu, gali turėti įtakos dialektų kaitai bei tarminių kodų sklaidai apskritai, jei kalbėtume apie lingvistus wpływa zarówno sam dialekt, jak i stereotypowe wyobrażenia o miejscach oraz mieszkańcach, które wyodrębniają interesujące aspekty. Jednocześnie obraz dialektu jest także przyczyną kompleksu niższości dialektu – to, zdaniem Inoue, stanowi już pole taigi iš to, kas pasakyta, galima teigti, kad kalvarijos, Vilkaviškio ir Pilviškių jaunųjų tiriamųjų (ir mergaičių, ir berniukų) dialekto vaizdinys, konkrečiu atveju tai būtų vakarų aukštaičių kauniškių kapsų krašto (žr. bacevičiūtė, Mikulėnienė, zainteresowania badaczy psychologii społecznej (więcej zob. Inoue 1999a: 147–15918; Inoue 1999b: 174). salienė 2005: 93–95) wyobrażenie kodu regiolektalnego powoduje co najmniej słaby kompleks niższości dialektu. kyla klausimas, ar tik toks kalbinės gimtinės atstovo sociolingvistinio portreto paaiškinimas galimas. Veikiausiai ne, bet kitokia perspektyva bus pristatyta ieškant nesąmoningųjų ir sąmoningųjų nuostatų sąlyčio taškų ir skirtumų logikos. o dabar nieco o danych z eksperymentu dotyczących nieświadomych postaw innych grup. Osoby badane z grupy szawelskiej (z Gruzdžių, Kuršėnų, Radviliškis), badane kobiety i badani mężczyźni, wertindami Šiaulių stimulų variantiškumą, iš esmės atskleidžia labai panašias nesąmoningąsias nuostatas. regiolektinei raiškai aukšti įverčiai neskiriami (žr. 5 lentelė). 17 stimulų raidžių ir kitų ženklų reikšmės: Mar – Marijampolės stimulai; M – mergaitė, b – berniukas; (x) – numeris nurodo stimulo eilės numerį. 18 szczególnie 11.7. schemat znajdujący się na s. 158. kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 235straipsniai / articles tik šiek tiek palankesni, eskizuodami sociolingvistinį regiolektinės raiškos atstovo portretą, yra berniukai. ŠiaulM (3)19 ir Šiaulb (12) kalbėtojų rimtumo vs. ocena lekkomyślności znacząco różni się między chłopcami a dziewczętami. dla nich zarówno mówiąca ŠiaulauM (3), jak i mówiący Šiaulaub (12) okazali się bardziej sprawczy. rimti negu lengvabūdžiai (žr. 6 lentelė). Žinoma, negalima nepaisyti ir diskurso możliwy jest wariant, że właśnie opinia tych mówców o dobrym modelu nauczania (zob. toją pasirodė tiriamiesiems labiausiai priimtina, rimtai argumentuota. apskritai berniukų didesnis palankumas regiolektinei raiškai yra labiau tikėtinas nei netikėtinas. tai atitinka ir sociolingvistikos tyrimuose apibendrintą vartosenos przywołaną zasadę Labova i w części 1. tego artykułu Uwagi wstępne: zmienna płci w perspektywie socjolingwistycznej). jednakże należy przyznać, że warunek ten nie jest spełniony. wyłaniający się z nieuświadomionych postaw socjolingwistyczny portret przedstawiciela realizacji regiolektalnej nie wskazuje, że taka realizacja vartosenos modelis. jest wspierana przez chłopców; postawy badanych z innej grupy – etnograficznego monių ir simno mokinių, nuostatos dėl kalbinės gimtinės išsiskiria. Šioje grupėje lyties kintamasis turi nuostatas diferencijuojančios galios. dėl visų keturių kalbėregionu Dzukii, tj. chłopców i dziewcząt z Daugi i Butrymonys, różnią się znacząco. stopień istotności jest w każdym przypadku różny (zob. tabelę 8). zatem, oceniając mówczynię alM (3)20, badane z tej grupy wyrażają bardziej przychylne postawy wobec jej powagi, pewności siebie, inteligencji i uprzejmości. Oceniając mówczynię alM (9), badane z tej grupy korzystniej niż chłopcy oceniają jej powagę, uprzejmość, wiarygodność, interesującość i inteligencję. We wszystkich przypadkach na poziomie nieuświadomionych postaw między dziewczętami a chłopcami ujawniają się statystycznie istotne lub wysoce istotne różnice. obie mówczynie zostały najwyżej ocenione jako poważne. można postawić pytanie, czy takie postawy wskazują na solidaryzowanie się z mówczyniami tej samej płci. Najprawdopodobniej nie. można by tės kalbėtojus-berniukus būtų įvertinusios ne taip palankiai kaip mergaites-kalbėtotak stwierdzić w takim przypadku, gdyby dziewczyny. chociaż ogólne oceny wszystkich wymiarów (por. tabelę 1) nie są bardzo wysokie i statystycznie istotnie różnią się od języka ogólnego i języka wileńskiego przedstavų įverčių, visgi mergaičių eskizuojamas sociolingvistinis kalbinės gimtinės atstovo (kaip ir atstovės) portretas leidžia teigti, kad regiolektiniu (su aukštaičių tarmės (gwary południowoaŭksztyckiej) kodem przemówiwszy młody człowiek lub młoda kobieta nie staje się całkiem obcą, podejrzaną osobą, której osobowość można by zakwestionować (zob. tabelę 7). Znaczenie liter i innych znaków bodźców Mer19: Šiaul – bodźce szawelskie; M – dziewczynka, numeris nurodo stimulo eilės numerį. b – chłopiec; (x) – znaczenie liter i innych znaków 20 bodźców: al – bodźce olickie; M – dziewczynka, b – numeris nurodo stimulo eilės numerį. 236 daiVa aLiūkaitė acta Linguistica Lithuanica LXIX chłopiec; (x) – dziewczęta mają tendencję uważać, że alb (6) jest inteligentny, pewny siebie, miły; siekiantis tikslo, patikimas ir netgi kietas. taip pat statistiškai reikšmingai arba labai istotnie wyróżniają się poglądy dziewcząt na temat sympatyczności, pewności siebie, wiarygodności, powagi, inteligencji i twardości mówiącego alb (12). statystycznie istotne, a nawet apibendrinant berniukų ir mergaičių tarpusavio įverčių skirtumus (kurie yra bardzo istotne (zob. w tabeli 8 charakterystyki z portretem przedstawiciela binnej ojczyzny są žyma***), galima teigti, kad šios grupės tiriamųjų mergaičių sociolingvistinis kalpozytywne. Zatem na podstawie danych badanych można zasadniczo stwierdzić, że dziewczęta są žįsta kalbinės gimtinės kodo vertę. Vadovaujantis nesąmoningųjų nuostatų eksperibardziej lojalne wobec ojczyzny językowej, solidaryzują się z regionem. W przypadku tej grupy można mówić jedynie o chłopcach; tworzone przez badanych socjolingwistyczne portrety tikro laipsnio dialekto menkavertiškumo kompleksą. Vėlgi būtina pridurti, kad tokia tendencija prieštarauja sociolingvistikos diskurse apibendrintiems berniukų ir mergaičių vartosenos modeliams (žr. referuotą Labovo i principą šio straipsnio dalyje 1. Įvadinės pastabos: lyties kintamasis sociolingvistinėje perspektyvoje). dviejų rytų aukštaičių kalbinės aplinkos grupių (Panevėžio ir utenos, žr. 1 pav.) przedstawicieli ekspresji regiolektalnej również świadczą o żywotności gwar przedniej części neišsiskiria (žr. 9, 11 lenteles). nors dera pažymėti, kad turint omenyje rytų aukšpowiatu poniewieskiego i uciańskiego (por. Mikulėnienė 2012: portrety, to znaczy przychylnie ocenią 6–7), buvo tikėtasi, kad šių grupių tiriamieji sukurs stipresnius sociolingvistinius słyszane warianty regiolektalne. omawiając dane badanych z grupy poniewieskiej (Ramygalos, Krekenavos, Pumpėnų), należy stwierdzić, że na poziomie nieuświadomionych postaw nie zauważono statystycznie istotnych różnic między respondentami i respondentkami w ocenie ekspresji mówiącego PanM (9)21. Mówiąca PanM (3) wydaje się bardziej wiarygodna dla badanych, natomiast mówiący Panb (12) – dla badanych mężczyzn. Można przypuszczać, że taka solidaryzacja z mówiącym tej samej płci nie jest szczególnie istotna, ponieważ przy ocenie innych cech osobowych tych mówiących stwarza wrażenie osoby bardziej pewnej siebie. Mówcy bodźców z skirtumų neišryškėja. dar vienas kalbėtojas – Panb (6) stimulo – tiriamosioms Uteny pod względem wszystkich parametrów są oceniani podobnie zarówno przez dziewczęta, jak i chłopców, różnice nie są statystycznie istotne. Należy wspomnieć jedynie o ocenie mówczyni utM (3)22. Uczennice ze Svėdasai, Užpaliai i Alanta korzystniej niż chłopcy oceniają twardość, powagę i przyjemność utM (3) (zob. tabelę 12). 21 Znaczenie liter i innych znaków bodźców: Pan – bodźce z Panevėžys; M – dziewczynka, b – chłopiec; (x) – numeris nurodo stimulo eilės numerį. 22 Znaczenie liter i innych znaków bodźców: ut – bodźce z Uteny; M – dziewczynka, b – chłopiec; (x) – numer wskazuje numer kolejny bodźca. kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 237straipsniai / articles ogólnie rzecz biorąc, przy ocenie szkicowanych przez te grupy socjolingwistycznych raiškos atstovų portretus, lyties kintamojo laikyti reikšmingu, lemiančiu skirtingų asmeninių savybių portretus, nederėtų. regiolektalnych [cech] tworzonych przez młodych Żmudzinów (uczniów z Kalwarii sociolingvistiniam kalbinės gimtinės atstovo portretui (žr. 13 lentelę) tiriamųjų lytis Żmudzkiej, Sed y i Alsėdžiai) nie jest również czynnikiem decydującym. statystycznie istotne różnice na poziomie nieuświadomionych postaw ujawniają się przy ocenie dwóch z czterech mówców, tj. mówcę telšM (3)23 dziewczęta mają skłonność uważać za nieco poważniejszego niż chłopcy, natomiast mówca telšb (6) wydał się badanym bardziej pewny siebie (zob. tabelę 14). krótko podsumowując wyniki grup regionalnych, można stwierdzić, że ujawniona większa przychylność dziewcząt wobec atitinka apibendrintų vartosenos modelių (žr. referuotą Labovo i principą šio straipsregiolektalnych realizacji językowej ojczyzny, choć i w części 1. Uwagi wprowadzające: zmienna płci w perspektywie socjolingwistycznej), nie jest całkowicie nieoczekiwana. Podobne wyniki niekiedy uzyskują również badacze z innych primintina, kad šios grupės tiriamieji gavo išklausyti 12 stimulų garsyną, iš kurių 8 stimulai reprezentuoja didmiesčių kodus. 4 stimulai sukurti iš kauno miesto krajów24. Przed przedstawieniem danych badanych z grupy kowieńskiej (z Kruonis, Babtų i Wilkiji) materiału z wywiadów z uczniami, a więc twierdzenie, że kody te mogą badanym przypominać prototyp kodu ich językowej ojczyzny, nie byłoby całkowicie trafne. Kruonis (punkt 554 Atlasu języka litewskiego) pod względem geolingwistycznym wchodzi w obszar zachodnich Auksztotów na pograniczu z Dzukiją (zob. Bacevičiūtė, Mikulėnienė, Salienė 2005: 114–116), Vilkija (punkt 495 Atlasu języka litewskiego) trafia do północnego obszaru gwar zachodnioauksztockich25. Babtai należą do punktu Vareikonys Atlasu języka litewskiego (punkt ten (470) znajduje się na obszarze gwar zachodnioauksztockich szawelskich), przez Babtus przebiega obszar čių kauniškių patarmės siena (žr. kazlauskaitė, Lapinskienė, bacevičiūtė 2007: zachodnioauksztocki24–25). Zatem prawdopodobne jest, że uczestnicy eksperymentu mogą mieć warianty kauniškių (galbūt ir šiauliškių) patarmės ar bent regiolektinių bruožų patirties. taigi kauno stimulai nelaikytini jų kalbinės gimtinės pavyzdžiais. zachodnioauksztockie, jednak oczywiście nie oznacza to, że warianty młodzieży kowieńskiej są badanym osobom niesłyszane. Mieszkańców tych miejscowości przyciągają zarówno przemysłowe, jak i kulturalne 23 bodźce miasta Kowna; znaczenia liter i innych znaków: telš – bodźce telszańskie; M – dziewczynka, b – numeris nurodo stimulo eilės numerį. 24 Plg.: caroline L’eplattenier-saugy, atlikusios perceptyviosios dialektologijos metodika pagrįstus tyrimus chłopiec; (x) – we francuskojęzycznej części Szwajcarii dane wykazały, że kobiety są mniej surowe w nestandartinius variantus ir pagal taisyklingumo, ir pagal patrauklumo kriterijus, nors tyrėja prieš tyocenie rymu, sformułowała przeciwną hipotezę (zob. L’eplattenier-saugy 2002: 354, 360–361). 25 Na północ od Niemna – tak ten obszar określają Rima Bacevičiūtė, Danguolė Mikulėnienė i Vilija Salienienė, Salienė 2005: nė, aiškindamos vakarų aukštaičių kauniškių patarmės vidinę diferenciaciją (žr. bacevičiūtė, Mikulė82–84). 238 acta Linguistica Lithuanica LXIX należy powiedzieć, że podczas eksperymentu daiVa aLiūkaitė badani, po ocenie osobistych mówców, dane tego zadania nieco doprecyzowują paslaugos. taigi, neabejotina, kad kalbamų punktų jaunimui kaunas nėra svetimas. kalbinis kaunas taip pat. Visgi teigti, kad šios grupės tiriamieji atpažino kauno stimulų kalbėtojus kaip kauno jaunuolius ir tai lėmė jų vertinimą, taip pat negalima. interpretację. kaunb (12)26 mówcę 35 proc. badanych przypisało miastu Kowno, a 45 savybes, gavo dar vieną užduotį – nurodyti, iš kokio miesto yra kalbėtojas. taigi proc. miastu Wilnu; kaunM miastu Kowno, 44 proc. miastu Wilnu; kaunb (6) – 41 proc. miastu Kowno, 37 proc. miastu Wilnu. A zatem w taki czy inny sposób cechami (3) – 38 proc. kauno miestui, 44 proc. Vilniaus miestui; kaunM (9) – 42 proc. modelowany socjotyp wskazywał, że głównym asocjatem była kategoria bardziej ogólna – metropolia. i chociaż osobiste cechy mówców bodźców kowieńskich (podobnie lingvistinis kalbėtojo portretas nebuvo asocijuojamas tik su kauno miestu. Manyjak w innych przypadkach bodźców regiolektalnych) mówców bodźców języka ojczystego mówców (zob. tabelę 15), nie przeszkadzało to W tym miejscu należy meninės ypatybės įvertintos mažiau palankiai negu Vilniaus kalbos stimulų ir benprzypomnieć koncepty Willy’ego Diercksa: dystansu (ang. distance) i dystansu tiriamiesiems šių kodų atstovų lokalizuoti Vilniuje27. aktualnego (ang. actual distance) (zob. Diercks 2002: 51), oznaczające rzeczywisty, tj. geograficzny, dystans oraz dystans determinowany przez czynniki społeczne, kulturowe i stereotypowe; przedstawiciele kodu są manipulowani dystansem parametrų. norint priartinti patrauklaus kodo atstovus arba nutolinti nepatrauklaus aktualnym. takie „tworzone” odległości, zadania z mapą Panamy (por. Aliūkaitė 2009: rodo santykius su savo ar kokiu kitu vertinamu kodu. Paprastai perceptyviosios dialektologijos darbuose atstumą ir aktualųjų atstumą labai gražiai atskleidžia vadi165–166). z danych z tej grupy eksperymentów wynika, że na aktualną odległość wpływa wyobrażenie metropolii, najprawdopodobniej jako konkretna realizacja typowej dla socjolingwistyki opozycji miasto–wieś. Różnic między dziewczętami a tas vs. kaimas išraiška. Peržiūrint kauno grupės (kruonio, babtų, Vilkijos) tiriamųjų vertinimus tiriamojo lyties kintamojo aspektu, pasakytina, kad statistiškai reikšmingų nuostatų chłopcami nie stwierdzono przy ocenie mówiącego z tekstu-bodźca kaunb (6). w przypadku mówiących kaunM (9) i kaunb (12) między dziewczętami a chłopcami statistiškai labai reikšmingi nuostatų skirtumai tik dėl kalbėtojų rimtumo. reikia 26 stimulų raidžių ir kitų ženklų reikšmės: kaun – kauno stimulai; M – mergaitė, b – berniukas; (x) – numeris nurodo stimulo eilės numerį. 27 można jedynie dodać, że także przedstawiciele mowy wileńskiej byli przypisywani obu metropoliom w podobnej proporcji, por. mówiącego Vilnb (2) 46 proc. badanych przypisało Kownu, 48 proc. – Wilnu; 58 proc. kaunui ir 32 proc. Vilniui; Vilnb (8) – 37 proc. kaunui ir 46 proc. Vilniui; VilnM (11) – 44 proc. kaunui ir 44 proc. Vilniui. kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 239straipsniai / articles VilnM (5) – powiedzieć, że w obu przypadkach mówiącym bardziej sprzyjały dziewczęta (zob. tabelę 16). Lyties kintamasis šiek tiek suskaido nuostatas ir dėl kaunM (3) kalbėtojos. Mergaitės palankiau vertina šios kalbėtojos įdomumą, protingumą ir kietumą. Vilniaus mokyklų tiriamieji, vertinant iš lyties kintamojo perspektyvos, nėra labai originalūs. Vilnb (8)28 stimulo kalbėtojas ir mergaičių, ir berniukų įvertintas be statistiškai reikšmingų skirtumų. kitų trijų kalbėtojų sociolingvistinius portretus dziewczęta i chłopcy mają tendencję do nieco odmiennego szkicowania. Najbardziej wyróżniają się oceny cech osobowych mówiącej VilnM (4). Dziewczęta oceniają tę mówczynię również pod względem palankiau vertina šios kalbėtojos protingumą, malonumą, įdomumą, patikimumą. gecechy wymiaru wyższości – cel jest statystycznie istotnie niższy. Na podstawie wyników siekį. kita Vilniaus kalbos atstovė VilnM (6) eksperimento dalyvėms atrodo labiau įdomi, pasitikinti savimi ir kieta. berniukai šiai kalbėtojai yra kritiškesni, jų įverčiai eksperymentu nie można stwierdzić większej przychylności dziewcząt wobec mówiących dziewcząt, ponieważ twórczyni bodźca Vilnb (2) wydaje się badanym inteligentna i interesująca (zob. tabele 17, 18). jas taip pat palankiau įvertinamas tiriamųjų. Šio stimulo atstovas tiriamosioms labiau 3.2. Portrety socjolingwistyczne przedstawicieli języka ogólnego i języka wileńskiego Visų grupių 12 stimulų (Vilniaus grupėje – 8 stimulų) garsyne teikti vertinti 4 bendrinės kalbos ir 4 Vilniaus kalbos stimulai. apibendrinant gautus duomenis reikia pasakyti, kad visų grupių tiriamieji sukūrė patrauklius ir bendrinės kalbos atstovo, ir Vilniaus kalbos atstovo sociolinportrety socjolingwistyczne. Oceny dziewcząt i chłopców różnią się statystycznie istotnie (lub nawet bardzo istotnie) (zob. tabelę 19). Należy zauważyć, że uzyskane dane, tj. wyższe oceny osobistych cech przedstawicieli bodźców dziewczęcego języka ogólnego, odpowiadają uogólnionym przez socjolingwistów tendencjom użycia (por. I zasadę Labova). Labiausiai išsiskiria Marijampolės grupės (kalvarija, Vilkaviškis, Pilviškiai) ir Oceny badanych z grupy olickiej (Daugai, Butrimonys, Simnas). Uczestniczki eksperymentów dotyczących nieuświadomionych postaw tych grup tworzą szczególnie pozytywne portrety przedstawicieli języka ogólnego (zarówno pod względem cech wymiaru atrakcyjności społecznej, jak i statusu). płeć mówiącego, jak widać w tabeli 19, nie jest istotna dla badanych. Znaczenia 28 bodźców, liter i innych znaków: Viln – bodźce wileńskie; M – dziewczynka, b – chłopiec; (x) – numeris nurodo stimulo eilės numerį. 240 daiVa aLiūkaitė acta Linguistica Lithuanica LXIX kitų grupių eksperimento dalyvės (gal išskyrus telšių grupę) iš esmės neparodo didesnio prielankumo negu dalyviai bendrinės kalbos berniukų stimulams. takie różnice mogą oznaczać utożsamianie się dziewczynek z mówiącą przedstawicielką własnej płci. wysokie oceny wskazują, że kod języka ogólnego jest so aktualiojo atstumo konceptą). taigi iš duomenų atkurtinas visai logiškas vertiniprzybliżany (por. wspomniany już model dierckmo – dziewczynki w pierwszej mergaitėmis, o ne kalbėtojais-berniukais. apskritai koreliuojant berniukų ir mergaičių įverčių skirtumus su kalbėtojų savybėmis, reikia pasakyti, kad statistiškai reikšmingų arba labai reikšmingų skirtumų kolejności demonstrują utożsamianie się z mówiącymimówiącymi podczas oceniania cech zarówno wymiaru solidarności, jak i statusu. najczęściej dziewczynki przyznają mówiącym wyższe oceny, oceniając wiarygodność i przyjemność mówiącego (cechy wymiaru solidarności) oraz pewność siebie i inteligencję (cechy wymiaru statusu). Vilniaus kalbos atstovo sociolingvistinis portretas pagal kai kurias charakteristico konkuruje z socjolingwistycznym portretem przedstawiciela języka ogólnego. pimas dalykas yra, ar šį portretą tikslina lyties kintamasis. Pridurtina, kad pačių Vilniaus grupės tiriamųjų kuriamas Vilniaus kalbos atstovo sociolingvistinis porNasz portret przedstawiciela językowej ojczyzny jest w istocie ich portretem (zob. tabele 17, 18), a zatem różnice w ich ocenach nie są tu rozpatrywane. należy powiedzieć, że zmienna płci istotnie wpływa na parametry socjolingwistycznego portretu przedstawiciela języka wileńskiego. można stwierdzić, że we wszystkich badanych grupach oceny dziewcząt w niemałym stopniu determinują nawet miejsce bodźców języka wileńskiego w szeregu bodźców wszystkich odmian. Szkicowany przez dziewczęta socjolingwistyczny portret przedstawiciela języka wileńskiego, podobnie jak socjolingwistyczny portret przedstawiciela języka standardowego, jest bardziej pozytywny niż portret chłopców. z drugiej strony dziewczęta korzystniej niż chłopcy oceniały także galima teigti, kad mergaitės apskritai vertindamos laikosi distancijos, jos nėra tokios niektóre cechy przedstawicieli językowej ojczyzny (zob. poprzedni rozdział artykułu). niepewnie, ponieważ socjolingwistyczne portrety przedstawicieli nos stimulams yra sietinas su atvirojo prestižo veiksniu. Mažai tikėtina, kad Vilniaus kalbos stimulus paprastasis kalbos bendruomenės narys labai aiškiai atskiria nuo językowej ojczyzny są dość ogólne, kategoryczne, ich stanowisko jest bardziej tolerancyjne niż stanowisko chłopców. wracając do ocen bodźców języka wileńskiego, należy zauważyć, że większa przychylność dziewcząt wobec bodźców tej odmiany języka29. A zatem na ocenę wpływa ten sam system wyobrażeń i prototypów języka poprawnego. 29 Oznaczenie bodźców języka wileńskiego jest niewyraźne; od bodźców języka ogólnego odróżniają je džiui, trumpųjų balsių ilginimas, ilgųjų trumpinimas nekirčiuotose pozicijos, dvibalsių ie ir uo vienjedynie, na przykład, wymowa samogłosek, cofnięcie akcentu itp. Por.: : VilnM (4) stimule [ iː] trumpinamas 3 iš 4 pozicijų ; [ uː] trumpinamas 1 iš 1 pozicijos; VilnM (8) stimule vienbalsinami [ie] (1 iš 1) ir [uo] (taip pat 1 iš 1) ir itp. kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 241artykuły / articles Najmniej statystycznie istotnych lub bardzo istotnych różnic w ocenach utenos ir Šiaulių grupėse. didžiausią palankumą Vilniaus kalbos stimulų atstovams wykazują dziewczęta z grupy olickiej i dziewczęta z grupy telszańskiej (zob. ir kalbinės gimtinės atstovo portretas eskizuojamas alytaus grupės mergaičių yra tabelę 19). Należy przypomnieć, że [ocena dziewcząt jest] bardziej pozytywna drą mergaičių kalbinį sąmoningumą ir tolerantišką poziciją kalbos variantiškumui niż chłopców, zatem można przypuszczać, że takie różnice ocen wskazują ogólnie na [...]. Łącząc różnice w ocenach chłopców i dziewcząt z cechami mówców, uwidaczniają się kėja tos pačios tendencijos kaip ir vertinant bendrinės kalbos atstovus. statistiškai reikšmingų arba labai reikšmingų skirtumų yra vertinant ir solidarumo, ir statuso dimensijų kalbėtojų savybes. dažniausiai mergaitės aukštesnius įverčius kalbėtojams skiria vertindamos kalbėtojo malonumą ir įdomumą (solidarumo dimensijos savybės) bei pasitikėjimą satakże [oceny] inteligencji (cechy wymiaru statusu). z danych badania wynika, że Vilniaus kalbos atstovo mergaičių ir berniukų kuriamas sociolingvistinis portretas najbardziej zbieżne są oceny cech twardości. Oceny dotyczące języka ogólnego i apibendrinant dera pasakyti, kad mergaičių ir berniukų nesąmoningosios nuosjęzyka wileńskiego są bardzo podobne. Można przypuszczać, że podobieństwo ocen wiąże się z niezbyt wyraźnym obrazem języka ogólnego wśród młodych członków wspólnoty językowej. W systemie wyobrażeń badanych system cech dystynktywnych języka ogólnego nie jest trwały ani wyraźny, a zatem podobne kody, niemające wyraźnych cech regiolektalnych, są mierzone za pomocą tego samego dostępnego prototypu języka ogólnego, co prowadzi do wysokich ocen cech przedstawiciela takiej odmiany. rezultat – bardzo pozytywne socjolingwistyczne portrety mówców. a 4. sąMoningųjų nuostatų duoMenys zmienna płci odzwierciedla świadome postawy badanych poprzez rankingi gwar. jak można było oczekiwać, dane eksperymentu dotyczącego świadomych postaw nie odpowiadają postawom nieświadomym. Dane z tej części eksperymentu zasadniczo pozwalają stwierdzić, że młode pokolenie cechuje lojalność wobec rodzinnego regionu. Wileńskiej grupy miejskiej, grupy kowieńskiej, grupy olickiej, grupy poniewieskiej, grupy uciańskiej gruatmainoms. tylko badani z grupy szawelskiej i grupy pės ir telšių grupės tiriamieji atvirai deklaruoja ištikimybę savo kalbinės gimtinės mariampolskiej są bardziej skłonni pozytywnie oceniać gwarę wileńską (zob. tabela 20). Mimo to nieświadome postawy eksperymenmowych postaw. W pierwszej kolejności to duomenų, suponavusių įžvalgas dėl dialekto menkavertiškumo komplekso ženklų regionuose, sąmoningųjų nuostatų eksperimento duomenys nepapildo. 242 acta Linguistica Lithuanica LXIX system prototypów form ekspresji w regionach daiVa aLiūkaitė jest wielowarstwowy. można uogólnić: dwa tej odmiany vs. mniej atrakcyjna vs. apskritai iš sąmoningųjų nuostatų eksperimento rezultatų išryškėja, kad patraujeszcze mniej atrakcyjna itd. Pierwszy model wyglądałby następująco: prototypem pagrindiniai modeliai, kurie sistemina kalbos variantiškumo vaizdinius: patraukliaunajbardziej podobającej się odmiany jest odmiana językowej ojczyzny; mniej atrakcyjny jest język ogólny i (lub) język wielkich miast; pozostałe odmiany hierarchizuje się według rzeczywistego dystansu od językowej ojczyzny. Taki model, z pewnymi doprecyzowaniami, jest charakterystyczny dla badanych z grupy kowieńskiej, telszańskiej i olickiej. ypač reprezentatyvus ir tikslus šio modelio atspindys yra alytaus grupės tiriaoceniana jest odmiana językowej ojczyzny, na drugiej pozycji znajduje się język ogólny, a także warianty wielkomiejskie – taki system wyobrażeń implikuje rozróżnienie prywatności i publiczności. pozycja gwar druskienickiej i orańskiej gwar reitinge dar labiau pastiprina lojalumą gimtajam regionui. Šiek tiek patikslinti galima tik kauno grupės tiriamųjų vaizdinių modelį. Manytina, że pozycję gwary mariampolskiej i gwary szackiej w rankingu może wyjaśniać wspomniana już koncepcja aktualnego dystansu. Prototyp najbardziej podobających się badanym z innych grup form ekspresji jest niejednorodny, t. j. różnice między wartością atrakcyjności wariantu językowej ojczyzny, języka ogólnego i języka wielkich miast (Kowna, Wilna) są statystycznie nieistotne, natomiast pozostałe odmiany są hierarchizowane według rzeczywistego dystansu (mniejszego lub większego) od językowej ojczyzny. A zatem forma językowej ojczyzny nie jest didmiesčių (ypač Vilniaus) atmaina. oceniana wyżej niż język ogólny lub taki model jest charakterystyczny dla grupy Marijampolės grupės tiriamiesiems. galima būtų teigti, kad iš visų tiriamųjų Marijampolės grupė išsiskiria didžiausiu nelojalumu kalbinės gimtinės raiškai, bet, maponiewieskiej, grupy szawelskiej, grupy uciańskiej i tyt, w systemie wyobrażeń językowej ojczyzny miejsce Mariampola zajmuje gwara wyłkowyska (jeden z eksperymentów tej grupy przeprowadzono w Wyłkowyszkach). podsumowując rankingi badanych odmian wileńskich, po uwzględnieniu danych mingus įverčių skirtumus, reikia pažymėti, kad šios grupės tiriamieji ypač išskiria Vilniaus šnektą, antroje pozicijoje esančios bendrinės kalbos įverčiai statistiškai eksperymentu dotyczącego postaw językowych, wyłania się niemało różnic. Įtraukus lyties kintamąjį į šnektų reitingų peržiūrą, kitaip negu iš nesąmoninstatystycznie istotnie się różnią. można stwierdzić, że badanie członków wspólnoty językowej tylko jednej płci przyniosłoby inne wyniki dotyczące odmian reitingai. to negalima pasakyti tik apie Vilniaus ir iš esmės alytaus grupių tiriamowy. Językowy gust dziewcząt i chłopców z grupy olickiej rozbiega się jedynie przy ocenie gwary wileńskiej – dziewczętom gwara wileńska podoba się bardziej niż chłopcom. kitas atmainas šios grupės tiriamieji reitinguoja vienodai. kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 243straipsniai / articles dar gana nuosekli yra ir jaunųjų žemaičių laikysena. jiems, kaip matyti 20 w tabeli należało uszeregować 16 odmian, jednak uwzględnienie dialektów w rankingu atmainų sąrašus galutinių rezultatų iš esmės nepakeitė. statistiškai labai reikšmingai (**=p<.01)30 różni się jedynie oceną gwary kłajpedzkiej. Ta gwara podoba się dziewczętom bardziej niż chłopcom. można by rozważać, czy decydującą przyczyną mą reikšmę turi kalbiniai ar nekalbiniai dalykai. klaipėda – vienas iš didmiečių, takiej oceny, korzystniejszego nastawienia do odmiany, może być również ten czynnik. Statystycznie istotnie (*=p<.05) różnią się także oceny języka ogólnego. Dziewczęta nę kalbą vertina palankiau negu berniukai ir skiria aukštesnes pozicijas reitinge. ogólnieMożna powiedzieć, że gdyby w eksperymencie uczestniczyli tylko chłopcy, czwórka ich najwyżej ocenianych odmian najwyraźniej wskazywałaby na tarmė, Telšių šnekta, Plungės šnekta, Klaipėdos šnekta. Mergaičių sąmoningosios podtrzymywanie tożsamości żmudzkiej: postawy Żmudzinów harmonizują tę różnicę – atmainų reitinge. dziewczęta przyznają językowi ogólnemu drugie miejsce badani z grupy kowieńskiej jednogłośnie przypisują odmianie kowieńskiej status najbardziej lubianej gwary, jednak pozostałe odmiany są szeregowane odmiennie. Na poziomie świadomych postaw Vilniaus šnektai, o ne bendrinei kalbai. berniukų ir mergaičių vertinimo skirtumai badani chłopcy z grupy kowieńskiej wyrażają większą przychylność różnią się bardzo nų vertinimas. Šiaulių, Panevėžio, Šakių, Marijampolės ir telšių atmainų vertinimo vidurkiai rodo, kad berniukai dažniau negu mergaitės šioms atmainos skiria aukšistotnie (**=p<.01). Istotnie (*=p<.05) różnią się także miejsca pozostałych odmian w rankingu gwar. Językowe ideały chłopców i dziewcząt z grupy mariampolskiej na poziomie świadomych postaw wyróżniają się chyba najbardziej spośród wszystkich grup. trejetukas yra Vilkaviškio šnekta, bendrinė kalba, Marijampolės šnekta, mergaičių reitingo trejetukas – Vilniaus šnekta, Kauno šnekta, bendrinė kalba. statistiškai labai reikšmingi (***=p<.001) skirtumai išryškėja reitinguojant Vilniaus ir kauno šnekpierwsze miejsce w rankingu chłopców zajmują oraz gwary mariampolskie i wiłkowyskie. odmianom wielkomiejskim dziewczęta znacznie częściej niż chłopcy przyznają wyższe miejsce w rankingu, natomiast gwarom językowej ojczyzny kaip labiausiai patinkančias dažniau vertina berniukai. toks reitingavimas iš esmės rodo, kad lyties kintamasis lemia dvi skirtingas labiausiai patinkančios raiškos prototipų sistemas. Podobnie zmienna płci różnicuje dane dotyczące rankingów gwar także w innych grupach badanych. 30 skirtumų reikšmingumas skaičiuotas taikant Vilkoksono porų testą (angl. Wilcoxon Signed Pair test). Šiuo testu patikrinama, ar berniukų ir mergaičių vertinimo skirtumai skiriasi reikšmingai ar nereikšmingai, tai teikia pagrindą diskutuoti apie nuostatų skirtumus. duomenims diferencijuoti pasirinkti keli reikšmingumo lygmenys: vertinimai reikšmingai skiriasi ... vertinimai labai reikšmingai skiriasi, t. y. *=p<.05; **=p<.01; ***=p<.001. 250 daiVa aLiūkaitė acta Linguistica Lithuanica LXIX Maegaard Mar ie 2009: how many standards? investigating ‘the double standard Model’ in the Light of evaluative Patterns from a young urban community. – Language Attitudes, Standardization and Language Change, ed. by Marie Maegaard, frans gregersen, Pia Quist, j. normann jørgensen. oslo: novus, 131–147. Mesthr ie rajend 2001: socjolingwistyczna zmienność. – Zwięzła encyklopedia socjolingMesthr ie rajend guistics, ed. by rajend Mesthrie. oxford: elsevier science, 377–389. 2003: dialektologia społeczna. – rajend Mesthrie, joan swann, ana deumert, William L. Leap Introducing Sociolinguistics. edinburgh: edinburgh university Press, 76–113. Mikulėnienė Danguolė, Bacevičiūtė Rima, Salienė Vilija, red., 2005: Zachodni Aukštaitczycy z Kowna i Aukštaitczycy z Kraju Kłajpedzkiego. Dialekt dla szkoły. Wilno: Lietuvių kalbos institutas. Mikulėnienė Danguolė 2012: Sytuacja Litwy na początku XXI wieku: transformacja dialektu. Polilog geolingwistyki i socjolingwistyki w XXI wieku. Tezy konferencji. 6–7 grudnia 2012 r., Kowno 2012, Uniwersytet Wileński, Wydział Humanistyczny w Kownie, 6–7. Mur ray stephen o. 1998: American Sociolinguistics: Theorists and Theory Groups. amsterdam / Philadelphia: john benjamins Publishing company. obiols solís M. 2002: the Matched guise technique: a critical approximation to a klasyczny test formalnego pomiaru postaw wobec języka. – Noves SL. Revista de sociolingüística, 1–6. Preston dennis r. 1989: Dialektologia percepcyjna: poglądy niejęzykoznawców na lingwistykę arealną. dordrecht: foris, 51–70. Preston dennis r. 1999a: introduction. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, ed. by dennis r. Preston. amsterdam, Philadelphia: john benjamins Publishing company, xxiii–xl. Preston dennis r. 1999b: podejście oparte na postawach językowych do postrzegania odmiany regionalnej. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, red. dennis r. Preston. amsterdam, Philadelphia: john benjamins Publishing company, 359–373. Preston dennis r. 2002: dialektologia percepcyjna: cele, metody, wyniki. – Presentrensink W. g. 1999: day Dialectology. Problems and Findings, ed. by johannes bernardus berns, jaap van Marle. berlin, new york: Mounton de gruyter, 57–104. klasyfikacja dialektów przez informatorów. – Handbook of Perceptual lishing company, Dialectology 1, ed. by dennis r. Preston. amsterdam, Philadelphia: john benjamins Pub3–7. romaine suzanne 2003: Variation in Language and gender. – The Handbook of Language and Gender, ed. by janet holmes, Miriam Meyerhoff. oxford: blackwell Publishing Ltd. kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 251straipsniai / articles swann joan 2003: gender and language use. – rajend Mesthrie, joan swann, ana deumert, William L. Leap Introducing Sociolinguistics. edinburgh: edinburgh university Press, 216–247. Tagliamonte Sali A. 2012: Variationist Sociolinguistics: Change, Observation, tation. Malden: blackwell. Interpretamaševičius Gier Ius 2010: „zły” język i kompetencja socjolingwistyczna. – Pracbai ir dienos 54, 189–198. Vaicekauskienė Loreta, sausverde erika 2012: Lietuvos tarmių rezervatas: socialiniai ir geografiniai tarmės mobilumo ribojimai tiesioginių tyrimų duomenimis. – Lingwistyka stosowana 1, 1–27. Wray alison, trott kate, bloomer aileen, reay shirley, butler chris 2005: Projekty w lingwistyce. Praktyczny przewodnik po badaniu języka. Londyn: replika Press Pvt. Priedas 1 Tabela. wymiary portretu socjolingwistycznego: macierz cech32 statusas solidarumas Viršenybė Patrauklumas ir dinamizmas dążący do celu ... niezdecydowany – + + – godny zaufania ... niewiarygodny – + + – poważny ... lekkomyślny + – + – interesujący ... nudny – + – + pewny siebie ... niepewny siebie + – – + inteligentny ... głupi + – + – miły ... niemiły – + – + kietas ... nevykėlis + – – + 32 macierz cech opracowana na podstawie Kristiansen 2009: 187–189, Kristiansen 2010: 545, Kristiansen 2011: 267, Maegaard 2005: 67–69. 252 daiVa aLiūkaitė acta Linguistica Lithuanica LXIX 2 Tabela. Listy odmian mowy w eksperymencie oceny odmian mowy wileńska grupa kowieńska miejska Marijampolska grupės Šiaulių grupės alytaus grupės Panevėžio grupės utenos grupės telšių grupės ogólna kalba ogólna kalba ogólna kalba ogólna kalba ogólna kalba ogólna kalba ogólna kalba ogólna kalba wielkomiejskich Wileńskie šnekta Wileńskie šnekta Wileńskie šnekta Wileńskie šnekta Wileńskie šnekta Wileńskie šnekta Wileńskie šnekta Wileńskie šnekta kowieńskie šnekta kowieńskie šnekta kowieńskie šnekta kowieńskie šnekta kowieńskie šnekta kowieńskie šnekta kowieńskie šnekta kowieńskie šnekta kłajpedzkie šnekta kłajpedzkie šnekta kłajpedzkie šnekta kłajpedzkie šnekta kłajpedzkie šnekta kłajpedzkie šnekta kłajpedzkie šnekta kłajpedzkie šnekta centrów regionów šnekta telszańskie šnekta telszańskie šnekta telszańskie šnekta telszańskie šnekta telszańskie šnekta telszańskie šnekta telszańskie telszańskie šnekta Šiaulių šnekta Šiaulių šnekta Šiaulių šnekta Šiaulių šnekta Šiaulių šnekta Šiaulių šnekta Šiaulių šnekta Šiaulių šnekta alytaus šnekta alytaus šnekta alytaus šnekta alytaus šnekta alytaus šnekta alytaus šnekta alytaus šnekta alytaus šnekta Paneweżyšnekta skie šnekta Paneweżyšnekta skie šnekta Paneweżyšnekta skie šnekta Paneweżyšnekta skie Paneweżyskie Paneweżyskie Paneweżyskie Paneweżyskie šnekta Marijampolės šnekta gwara mariampolska gwara mariampolska Marijampolės šnekta gwara mariampolska Marijampolės šnekta Marijampolės šnekta Marijampolės šnekta polės, šnekta Utenos, šnekta Utenos, šnekta Utenos, šnekta Utenos, šnekta Utenos, šnekta Utenos šnekta artimos šnekta kalbinės aplinkos Jonavos, Vilkaviškšnekta, io, šnekta, Joniškio, šnekta, Varėnos, šnekta, Pasvalio, šnekta, Ignalinos, šnekta, Plungės šnekta Šakių, šnekta Šakių, šnekta Pakruojšnekta o, Druskininkų kupiškio šnekta anykščių šnekta kretingos šnekta šnekta, tarmės aukštaičių, žemaičių, suvalkiečių, dzūkų kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 253straipsniai / artykuły 3 LenteLė. Marijampolės grupės tiriamųjų regiolektinės raiškos atstovo sociolingvistinis portretas33 Dążący do celu (1) – 34 niezdecydowany (7) (n =203) MarM (3) Marb (6) Marb (12) MarM (9) 7,04 7,48 8,43 8,79 Patikimas (1) – nepatikimas (7) (n=202) MarM (3) Marb (6) Marb (12) MarM (9) 6,69 7,56 8,11 8,75 Poważny (1) – lekkomyślny (7) (n=203) Interesujący (1) – nudny (7) (n=202) 7,29 7,84 7,90 8,19 MarM (3) Marb (6) Marb (12) MarM (9) 6,51 7,03 8,23 9,54 Pasitikintis savimi (1) – nepasitikintis (7) (n=189) Marb (6) MarM (3) MarM (9) Marb (12) 6,85 7,29 9,20 9,29 Mądry (1) – głupi (7) (n=199) MarM (3) Marb (12) Marb (6) MarM (9) 6,68 8,34 8,38 8,77 Miły (1) – niemiły (7) (n=198) MarM (3) Marb (6) Marb (12) MarM (9) 6,88 7,56 8,36 9,21 Twardziel (1) – nieudacznik (7) (n=203) Marb (6) MarM (3) Marb (12) MarM (9) 6,44 7,42 7,98 9,18 33 W tabeli przedstawiono średnie rangi. mówcy uszeregowani według średniej rangi, w parach tvarka. Mažesnis vidutinis rangas reiškia, kad kalbėtojui dažniau linkta priskirti semantinio diferen cialo malejących wartości cechy pozytywnej znajdującej się po lewej stronie (na przykład dążący do celu, Pažymėtina, kad ir kitų grupių duomenys lentelėse aiškintini taip pat. godny zaufania, poważny itd.). 34 n – liczba badanych w grupie. Należy zauważyć, że również w tabelach przedstawiających dane innych grup n oznacza liczbę badanych. 254 acta daiVa aLiūkaitė Linguistica Lithuanica LXIX 4 Tabela. Różnice w ocenie dziewcząt i chłopców z grupy mariampolskiej35 siek. tikslo Patikimas rimtas Įdomus Pasit. savimi Protingas Malonus Kietas MarM chi² 0,080 0,151 0,000 0,147 0,434 0,393 (3) 0,011 0,189 p= 0,777 0,697 0,998 0,701 0,510 0,531 0,918 0,664 Berniukų ir mergaičių vertinimo skirtumų nėra MarM p= 0,249 0,867 0,598 (9) chi² 1,328 0,028 0,277 1,413 0,247 0,054 0,012 0,100 0,235 0,619 0,816 0,914 0,752 Berniukų ir mergaičių vertinimo skirtumų nėra Marb (6) chi² 0,000 2,326 1,768 0,247 0,916 1,579 5,994 0,138 p= 0,984 0,127 0,184 0,619 0,339 0,209 0,014 0,710 *(m>b) Marb (12) chi² 0,337 0,000 0,081 0,044 0,198 1,844 3,420 0,089 p= 0,561 0,993 0,776 0,834 0,656 0,174 0,064 0,765 Berniukų ir mergaičių vertinimo skirtumų nėra kruskal-Wallis testas: *=p<.05, **=p<.01, ***=p<.001 5 Tabela. Socjolingwistyczny portret przedstawiciela regiolektalnej realizacji badanych z grupy szawelskiej Dążący do celu (1) – niezdecydowany (7) (n=190) Šiaulb (6) Šiaulb (12) ŠiaulM (9) ŠiaulM (3) 6,35 7,03 7,56 8,08 Patikimas (1) – nepatikimas (7) (n=188) Šiaulb (6) Šiaulb (12) ŠiaulM (9) ŠiaulM (3) 6,41 7,17 7,38 7,65 Poważny (1) – lekkomyślny (7) (n=188) Šiaulb (6) ŠiaulM (3) Šiaulb (12) ŠiaulM (9) 6,12 7,27 7,66 7,95 Istotność oceny różnicy między badanymi grupami (chłopcami i dziewczętami) sprawdzono testem Kruskala-Wallisa (ang. Kruskal-Wallis). Wzrost wartości chi-kwadrat wskazuje na zwiększanie się różnicy między badanymijų grupių vertinimo didėjimą. duomenims diferencijuoti pasirinkti keli reikšmingumo lygmenys: vertinimai reikšmingai skiriasi ... vertinimai labai reikšmingai skiriasi, t. y. *=p<.05; **=p<.01; ***=p<.001. Pažymėtina, kad ir kitų grupių duomenys lentelėse aiškintini taip pat. kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 255artykuły / articles Ciekawy (1) – nudny (7) (n=189) Siaulb (12) SiaulM (3) Siaulb (6) SiaulM (9) 6,52 6,71 6,82 8,00 Pewny siebie (1) – niepewny siebie (7) (n=186) Šiaulb (6) Šiaulb (12) ŠiaulM (9) ŠiaulM (3) 6,42 7,26 7,63 8,10 Inteligentny (1) – głupi (7) (n=191) Siaulb (6) SiaulM (9) SiaulM (3) Siaulb (12) 6,37 7,85 7,86 8,05 Miły (1) – niemiły (7) (n=190) Šiaulb (6) Šiaulb (12) ŠiaulM (9) ŠiaulM (3) 6,89 7,28 7,52 8,23 Twardy (1) – nieudacznik (7) (n=190) Šiaulb (6) ŠiaulM (3) Šiaulb (12) ŠiaulM (9) 6,04 6,80 6,96 7,37 6 TabeLa. Różnice w ocenach dziewcząt i chłopców z grupy siek. tikslo Patikimas rimtas Įdomus Pasit. savimi Protingas Malonus Kietas szawelskiej ŠiaulM chi² 0,660 1,36 4,551 2,012 1,18 0,338 0,178 0,224 p= 0,416 (3) 0,243 0,033 0,156 0,277 0,561 0,673 0,636 *(b>m) ŠiaulM p= 0,294 0,337 0,585 0,224 0,421 0,646 0,422 0,351 chi² 1,101 0,921 0,299 1,481 0,648 (9) 0,331 0,102 0,164 0,419 chi² 2,099 2,233 0,226 3,381 0,211 0,644 0,87 Šiaulb p= 0,147 0,135 0,634 0,066 Berniukų ir mergaičių vertinimo skirtumų nėra 0,943 2,672 1,936 0,653 (6) Berniukų ir mergaičių vertinimo skirtumų nėra Šiaulb chi² 1,085 0,434 4,094 0,016 1,729 0,267 (12) 0,399 0,000 p= 0,298 0,510 0,043 0,899 0,188 0,605 0,527 0,988 *(b>m) kruskal-Wallis testas: *=p<.05, **=p<.01, ***=p<.001 256 daiVa aLiūkaitė acta Linguistica Lithuanica LXIX 7 LenteLė. alytaus grupės tiriamųjų regiolektinės raiškos atstovo sociolingvistinis portretas Siekiantis tikslo (1) – neapsisprendęs (7) (n=163) alb (12) alb (6) alM (9) alM (3) 7,06 7,50 7,70 8,16 Patikimas (1) – nepatikimas (7) (n=161) alM (9) alb (12) alM (3) alb (6) 7,53 7,53 7,63 7,73 Rimtas (1) – lengvabūdis (7) (n=159) alb (12) alb (6) alM (3) alM (9) 6,44 7,45 8,01 8,07 Ciekawy (1) – nudny (7) (n=163) alb (6) alb (12) alM (3) alM (9) alb 6,85 7,13 7,73 8,10 Pasitikintis savimi (1) – nepasitikintis (7) (n=155) (6) alb (12) alM (3) alM (9) 6,82 7,25 8,54 8,57 Protingas (1) – kvailas (7) (n=162) alb (12) alb (6) alM (3) alM (9) 7,14 7,44 7,71 8,09 Przyjemny (1) – nieprzyjemny (7) (n=164) alM (3) alb (6) alb (12) alM (9) 7,02 7,17 7,65 7,84 Twardy (1) – nieudacznik (7) (n=162) alb (6) alb (12) alM (3) alM (9) 6,16 6,57 7,71 8,11 8 Tabela. Różnice w ocenach dziewcząt i chłopców z grupy olickiej istotne statystycznie. PatialM tikslo kimas rimtas Įdomus Pasit. savimi Protingas Malonus kietas (3) chi² 1,304 0,728 9,623 0,611 8,349 4,656 3,929 3,2 p= 0,254 0,394 0,002 0,434 0,004 0,031 0,047 0,074 **(m>b) **(m>b) *(m>b) *(m>b) alM p= 0,204 0,049 0,006 0,045 0,075 0,020 0,001 0,189 ist. Patialb (9) chi² 1,616 3,87 7,596 4,036 3,164 5,383 10,663 1,723 p= 0,030 0,022 0,311 0,103 0,002 0,000 0,003 0,011 alb *(m>b) **(m>b) *(m>b) *(m>b) **(m>b) kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 257straipsniai / articles chi² 0,437 4,762 4,246 2,553 10,495 5,875 15,044 5,784 tikslo p= 0,509 0,029 0,039 0,110 0,001 0,015 0,000 0,016 kimas rimtas Įdomus Pasit. savimi Protingas Malonus kietas (6) chi² 4,725 5,234 1,026 2,653 9,926 18,65 8,734 6,502 *(m>b) *(m>b) **(m>b) ***(m>b) **(m>b) *(m>b) (12) *(m>b) *(m>b) **(m>b) *(m>b) ***(m>b) *(m>b) kruskal-Wallis testas: *=p<.05, **=p<.01, ***=p<.001 9 LenteLė. Panevėžio grupės tiriamųjų regiolektinės raiškos atstovo sociolingvistinis portretas Dążący do celu (1) – niezdecydowany (7) (n=162) PanM (3) Panb (6) PanM (9) Panb (12) 6,40 6,74 7,84 8,14 Patikimas (1) – nepatikimas (7) (n=161) Panb (6) PanM (3) Panb (12) PanM (9) 6,63 6,66 7,83 8,05 Poważny (1) – lekkomyślny (7) (n=163) PanM (3) Panb (6) Panb (12) 6,28 6,55 7,87 8,74 PanM (9) Interesujący (1) – nudny (7) (n=162) Panb (6) PanM (3) Panb (12) PanM (9) 6,47 6,64 7,13 7,52 Pewny siebie (1) – niepewny siebie (7) (n=154) PanM (3) Panb (6) PanM (9) Panb (12) 5,90 6,48 6,98 7,40 Inteligentny (1) – głupi (7) (n=158) PanM (3) Panb (6) PanM (9) Panb (12) 6,01 6,81 7,93 8,34 Malonus (1) – nemalonus (7) (n=162) PanM (3) Panb (6) Panb (12) PanM (9) chi² 5,88 7,01 8,05 8,19 Kietas (1) – nevykėlis (7) (n=161) Panb (6) Panb (12) PanM (3) PanM (9) 6,18 6,40 6,51 7,14 258 daiVa aLiūkaitė acta Linguistica Lithuanica LXIX 10 Tabela. Różnice w ocenach dziewcząt i chłopców z grupy siek. paneweżyskiej w zakresie celu: Godny zaufania, poważny, interesujący, pewny siebie sobą gaz nas Twardy ProtinMaloPanM chi² 0,107 3,995 0,404 2,098 1,042 6,725 2,012 (3) 0,789 p= 0,743 0,046 0,525 0,147 0,307 0,010 0,156 0,374 *(m>b) *(m>b) PanM (9) 1,098 0,81 0,964 0,505 2,296 0,025 0,413 1,122 p= 0,295 0,368 0,326 0,477 0,130 0,875 0,521 0,289 Dziewcząt i chłopców vertinimo skirtumų nėra Panb (6) chi² 0,034 0,862 0,058 3,458 4,439 2,166 0,531 0,057 p= 0,853 0,353 0,810 0,063 0,035 0,141 0,466 0,811 *(m>b) Panb chi² 1,061 5,538 1,825 1,429 1,656 0,723 0,064 (12) 2,858 p= 0,303 0,019 0,177 0,232 0,198 0,395 0,801 0,091 *(b>m) kruskal-Wallis testas: *=p<.05, **=p<.01, ***=p<.001 11 Tabela. Socjolingwistyczny portret przedstawiciela regiolektalnej odmiany językowej badanych z grupy uciańskiej Dążący do celu (1) – niezdecydowany (7) (n=120) utM (3) utb (6) utb (12) utM (9) 6,52 7,83 8,18 8,21 Godny zaufania (1) – niewiarygodny (7) (n=118) utM (3) utb (6) utb (12) utM (9) 6,86 7,19 8,08 8,34 Poważny (1) – lekkomyślny (7) utM (3) utb (6) utb (12) utM (9) 6,63 7,59 8,01 8,48 (n=119) Interesujący (1) – nudny (7) (n=116) utb (6) utM (3) utb (12) utM (9) 6,94 7,54 7,81 8,99 kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 259straipsniai / articles Pewny siebie (1) – niepewny siebie (7) (n=114) utM (3) utb (6) utb (12) utM (9) 6,54 7,29 8,11 9,42 Mądry (1) – głupi (7) (n=116) utM (3) utb (6) utb (12) utM (9) 6,91 7,57 8,65 9,32 Miły (1) – niemiły (7) (n=119) utM (3) utb (6) utb (12) utM (9) 7,37 7,4 7,75 8,79 Twardy (1) – nieudacznik (7) (n=119) osiąg. utM (3) utb (6) utb (12) utM (9) 7,36 7,47 7,79 9,06 12 LenteLė. utenos grupės mergaičių ir berniukų vertinimo skirtumai Godny zaufania-Pro-Ma Celu mas poważny Interesujący Pewny siebie leniwy lonus Twardy utM chi² 0,030 2,186 4,416 2,172 1,339 2,24 5,194 11,412 (3) p= 0,863 0,139 0,036 0,141 0,247 0,135 0,023 0,001 *(m>b) *(m>b) **(m>b) utM p= 0,706 0,947 0,195 0,831 0,610 0,669 0,315 (9) 0,734 chi² 0,828 0,679 0,037 0,016 0,472 1,767 1,829 0,392 chi² 0,142 0,004 1,677 0,046 0,260 0,182 1,008 Berniukų ir mergaičių vertinimo skirtumų nėra utb (6) 1,104 p= 0,363 0,410 0,847 0,898 0,492 0,184 0,176 0,293 Berniukų ir mergaičių vertinimo skirtumų nėra utb (12) chi² 0,232 1,140 0,746 2,090 0,362 1,162 1,055 0,791 p= 0,630 0,286 0,388 0,148 0,547 0,281 0,304 0,374 Berniukų ir mergaičių vertinimo skirtumų nėra kruskal-Wallis testas: *=p<.05, **=p<.01, ***=p<.001 266 acta daiVa aLiūkaitė Linguistica Vilniaus miesto tiriamieji kauno grupė Marijampolės grupė Šiaulių Lithuanica LXIX alytaus grupa grupa Panevėžio grupė utenos grupa grupa telšių Vilnb (8) godny zaufania **(m>b) *(m>b) siek. tikslo *(m>b) **(m>b) **(m>b) *(m>b) pew. rimtas **(m>b) *(m>b) įdomus *(m>b) **(m>b) *(m>b) siebie **(m>b) **(m>b) miły **(m>b) **(m>b) protingas **(m>b) *(m>b) ***(m>b) *(m>b) **(m>b) ***(m>b) ***(m>b) twardy *(m>b) 20 Tabela. Rankingi gwar: Vilniaus miesto kauno grupės Marijampolės grupės Šiaulių grupės alytaus grupės Panevėžio grupės utenos grupės telšių grupės Vilniaus šnekta kauno šnekta Vilniaus šnekta Vilniaus šnekta alytaus šnekta Panevėžio šnekta utenos šnekta Žemaičių ogólna ogólna wilekawska język język gwara język szawelska ogólna wileńska język język uciańska wileńska telszańska gwara kłajpedzka kowieńska język mowa gwara gwara kowieńska kowieńska język gwara gwara ta kowieńska oniksztyńska kłajpedzka wileńska ogólna kłajpedzka kowieńska ogólna wileńska ogólna olicka mariampolska ogólna ogólna gwara gwara kłajpedzka gwara gwara polska gwara gwara poniewieska gwara gwara druskienicka gwara olicka gwara gwara gwara gwara janowska kłajpedzka gwara auksztaicka poniewieska wareńska szawelska kłajpedzka wileńska szawelska uciańska olicka janiska kłajpedzka poswolska šnekta šnekta šnekta šnekta šnekta šnekta šnekta šnekta klaipėdos šnekta kauno šnekta Plungės šnekta šnekta šnekta šnekta šnekta šnekta šnekta šnekta šnekta Panevėžio šnekta Šiaulių šnekta Šakių šnekta utenos šnekta utenos šnekta Marijampolės šnekta Šiaulių šnekta kauno šnekta Mariampollės gwara -Poniewież gwara Poniewież gwara Mariampolska gwara Mariampolska gwara utenos šnekta alytaus šnekta Šiaulių šnekta telszańsšnekta ka šnekta szakijsšnekta ka šnekta szawelsšnekta ka telszańska poniewieska olicka šnekta Marikretjampolės šnekta ynga gwara kalbos variantiškumas paauglių akimis: lyties kintamasis 267straipsniai / articles Vilniaus miesto kauno grupės Marijampolės grupės Šiaulių grupės alytaus grupės Panevėžio grupės utenos grupės telšių grupės Mariampolska šnekta uciańska šnekta olicka šnekta szawelsšnekta ka šnekta kupiska šnekta ignalińsšnekta telšių šnekta telšių šnekta Pakruojo šnekta telšių šnekta telšių šnekta telšių šnekta utenos šnekta ka poniewieska olicka gwara Mariampolska gwara dzūkų suwalska Variability of Language in the eyes of teenagers: the Variable of gender PODSUMOWANIE artykuł analizuje dane z projektu badawczego „Język litewski: ideały, ideologie i zmiany tożsamości”. pytanie badawcze brzmi, czy zmienna płci jest istotną zmienną różnicującą ideały języka litewskiego młodego pokolenia. rozważania te opierają się na danych z eksperymentów dotyczących postaw językowych, przeprowadzonych w okolicach 7 największych miast regionalnych Litwy oraz Wilna. eksperyment dotyczący postaw językowych, przeprowadzony w 23 litewskich szkołach, ma charakter binarny: analizowano postawy nieuświadomione i uświadomione. eksperyment bodźców stanowił podstawę badania postaw nieuświadomionych. Baza mowy składająca się z 12 bodźców zawierała 8 bodźców stabilnych i 4 bodźce zmienne. w każdym przypadku uczestnicy oceniali 4 przedstawicieli języka standardowego (2 dziewczynki i 2 chłopców), a 4 przedstawicieli (w tym 2 chłopców) przypisano do wyrażeń regiolektalnych. do identyfikacji of the Vilnius language (2 girls and 2 boys). the speakers of the remaining 4 stimuli (2 girls postaw nieuświadomionych zastosowano tak zwany eksperyment oceny mówcy. standardowy 7-punktowy dyferencjał semantyczny pozwolił respondentom oceniać odmiany języka litewskiego scale was used in the experiment. the ratings of sub-dialects formed the basis for the study of conscious attitudes. the particiwedług subiektywnego kryterium – najlepszy … najgorszy –. podsumowując badanie świadomych i nieświadomych postaw językowych, można wyciągnąć kilka wniosków. dane dotyczące ocen poddialektów sugerują, że płeć uczestników posługujących się odmianami językowymi wśród pants is an important variable determining different evaluations of attractiveness of individual dziewcząt i chłopców, a nawet systemy prototypów najbardziej atrakcyjnych odmian, ujawniają expression in certain cases. a tendency can be recorded that the ratings of sub-dialects of boys 268 daiVa aLiūkaitė acta Linguistica Lithuanica LXIX większą lojalność wobec odmian językowych ojczyzny (lub odmian regiolektalnych w języku ogólnym. eral), whereas the ratings of sub-dialects of girls reveal a more favourable evaluation of the można stwierdzić, że zmienna płci nie powinna być silnie wiązana z trinomialną (tj. język standardowy, język wileński, odmiana regiolektalna) zmiennością; zmienna płci jest istotna w ity. the data from the part of experiment dealing with unconscious attitudes show that the odniesieniu do oceny odmian niestandardowych. statystycznie istotny poziom nieświadomych nificant or highly significant differences in evaluations between boys and girls manifest on the postaw pokazuje, że uczestniczki można scharakteryzować jako bardziej różnorodne; dziewczęta favourable disposition in respect of any variability. in evaluating the speakers of all language miały skłonność do tworzenia bardziej pozytywnych portretów socjolingwistycznych niż chłopcy; tylko portrety socjolingwistyczne przedstawicieli językowej ojczyzny są korygowane przez zmienable of gender to a far lesser extent compared to a representative of the standard language or the Vilnius language. Įteikta 2013 m. spalio 7 d. daiVa aLiūkaitė Vilniaus universiteto Kauno humanitarinis fakultetas ul. Muitinės 8, LT-44280 Kowno, Litwa [email protected]