Zur Handhabung deutscher Realienbe­zeichnungen in den ins Litauische übersetzten „Kinder- und Hausmärchen“ der Brüder Grimm

201straipsniai / articles hans-harry drÖßiger universität Vilnius, wydział nauk humanistycznych w Kownie Kierunki badań naukowych: lingwistyka kognitywna, metafora, metonimia, teoria i praktyka przekładu. O sposobach postępowania z niemieckimi nazwami realiów w przekładach na język litewski Baśni dla dzieci i dla domu der brÜder griMM Vokiškų realijų pavadinimų atitikmenys w przekładach braci Grimm Baśni dla dzieci i dla domu na język litewski adnotacja artykuł poświęcony jest roli metonimii konceptualnej w osiąganiu ekwiwalencji denotacyjnej niemieckich nazw realiów w języku litewskim. Jest on tym samym próbą interdyscyplinarnego połączenia przekładoznawstwa i lingwistyki kognitywnej. Przedmiotem badań są Baśnie dla dzieci i dla domu braci Grimm, które wraz z ich 200 baśniami tworzą zamknięty korpus badawczy i jako teksty z XIX w. stanowią źródło badań społecznych i kulturoznawczych. główną metodą badania ekwiwalencji jest porównanie językowe, oparte na leksykograficznej kodyfikacji nazw realiów w słownikach niemieckich i litewskich. w części „podstawy teoretyczne” krótko wyjaśniono pojęcia baśni, kultury, realiów, nazw realiów, metonimii oraz system typów ekwiwalencji według Wernera Kollera (2011). w części „nazwy realiów w KHM: między ekwiwalencją a metonimią” zbadano sposób opracowania niemieckich nazw realiów w litewskich sŁoWnIkAcH: Baśń, bracia Grimm, nazwa realiów, kontiguitywność, metonimia, ekwiwalencja, język niemiecki, język litewski. Słowa kluczowe: baśń, bracia Grimm, słowa związane z kulturą, przyległość, metonimia, ekwiwalencja, język niemiecki, język litewski. 202 acta hans-harry drÖßiger Linguistica Lithuanica LXIX tłumaczenia baśni. z porównania oryginału i tłumaczeń wynika, że przejawiają się one jako den drei Äquivalenztypen herausgearbeitet: 1. Vollständige Äquivalenz, bei der die Metonymie keine rolle spielt; 2. Äquivalenz, bei der es konzeptuelle Verschiebungen im kontiguitätsraum przesunięcie metonimiczne, metonimiczne przekręcenie i metonimiczne zniekształcenie; 3. zerowa ekwiwalencja, której główną cechą jest inkorporacja wyrazów obcych. schlussfolgerungen, in denen auf neue untersuchungsmöglichkeiten zur Äquivalenz und zur konzeptuellen Metonymie hingewiesen wird, schließen den beitrag ab. annotation Celem artykułu jest połączenie modelu metonimii kognitywnej z modelem typów ekwiwalencji denotacyjnej na poziomie wyrazu, aby sprawdzić potencjał eksplanacyjny modelu metonimii kognitywnej w opisywaniu i wyjaśnianiu użycia oraz występowania ekwiwalentów wyrazowych w litewskich tłumaczeniach baśni braci Grimm autorstwa Juozasa Balčikonisa (1938–1939) i Adomasa Druktenisa (1999–2001). Baśnie braci Grimm (GFT) można w szerokim sensie postrzegać jako źródło wiedzy o historii kultury i życiu społecznym w krajach niemieckojęzycznych XIX wieku. słowa związane z kulturą a) odnoszą się do szczególnej wiedzy kulturowej, która w sensie historycznym nie jest lub nie jest w pełni zgodna ze strukturą wiedzy współczesnej, a tłumaczenia GFT przedstawiają sposoby radzenia sobie z niemieckimi słowami związanymi z b) refer to a common cultural knowledge of the community of german speaking countries. kulturą przeznaczonymi dla zagranicznych czytelników. W niniejszym artykule chcę pokazać, czy i w jaki sposób tłumacze osiągnęli prawidłowe i adekwatne rozumienie słów związanych z kulturą poprzez wybór ekwiwalentów. Pozwala to ukazać, jakie procedury semantyczne i kognitywne stoją za użyciem określonych ekwiwalentów. Porównując niemiecki oryginał z dwoma tłumaczeniami litewskimi, można ustalić, czy i w jaki sposób słowa związane z kulturą z tekstów oryginalnych zostały oddane w tłumaczeniach, a następnie indukcyjnie wywnioskować, w jakim stopniu metonimia pojęciowa uczestniczy w oddawaniu słów związanych z kulturą w tekstach docelowych. badając to, można ustalić zmodyfikowane Wprowadzenie: cel, przedmiot badań i cations in the theory of conceptual metonymy in the framework of cognitive linguistics. metody artykułu Celem niniejszego artykułu jest, na podstawie rozważań dotyczących metonimii konceptualnej, nawiązanie do modelu typów ekwiwalencji denotatywnej Wernera Kollera (2011), a tym samym sprawdzenie, w jakim stopniu potencjał metonimii konceptualnej nadaje się do zastosowania w analizie sposobu obchodzenia się z niemieckimi nazwami realiów w litewskich przekładach Kinderund Zur handhabung deutscher realienbe zeichnungen in den ins Litauische übersetzten Kinderund Hausmärchen der brüder grimm 203straipsniai / articles baśni braci Grimm Kinderund Hausmärchen autorstwa Juozasa Balčikonisa i Adomasa Pranasa Druktenisa. Korpus badawczy stanowi zbiór baśni braci Grimm, który na całym świecie stał się znany pod tytułem Kinderund Hausmärchen (KHM). Od pierwszego wydania w 1812 roku zbiór ten doczekał się kilku, częściowo znacznie przeredagowanych wydań i nakładów. który zawiera 200 kanonizowanych baśni. Wynika z tego, że KHM tworzą zamknięty korpus, co jest korzystne dla zamierzonych badań, ponieważ treść baśni in meinen untersuchungen stütze ich mich auf die Ausgabe letzter Hand mit den Originalanmerkungen der Brüder Grimm von 1857, in einer neuauflage von 2010, (w rozumieniu źródła kulturowo-historycznego i społeczno-historycznego) oraz ich kształt językowy są ściśle związane z okresem ich zebrania, utrwalenia na piśmie i wydania drukiem (1812–1857). Oba przekłady litewskie opierają się na ostatnim wydaniu autorskim, jednak stwierdza się różnice chronologiczne i edytorskie. Przekład Balčikonisa powstał w latach 1938–1939, a przekład Druktenisa w latach 1999–2001. W wydaniu tłumaczenia Balčikonisa (2010) brakuje 20 baśni1; wydanie tłumaczenia Druktenisa (1999–2001) jest kompletne. Zainteresowanie określeniami realiów w khM jest uzasadnione tym, że te specyficzne jednostki leksykalne a) odwoływać się do wiedzy kulturowej, która w sensie historycznym nie jest (już) kompatybilna ze strukturami wiedzy współczesności i b) odwoływać się do ogólnej wiedzy kulturowej niemieckiej wspólnoty językowej i kulturowej. Litewskie ekwiwalenty użyte w tłumaczeniach wpływają na udostępnienie litewskim czytelnikom owej obcej pod względem przestrzennym i czasowym wiedzy kulturowej. Ogólnie rzecz biorąc, obchodzenie się z określeniami realiów podczas tłumaczenia wiąże się z problemem leksykalno-semantycznej ekwiwalencji między dwoma językami. W celu osiągnięcia wskazanego celu – zweryfikowania dedukcyjnie za pomocą analizy słów modelu typów ekwiwalencji Kollera w przyjętych tekstach baśniowych – z korpusu tekstów wyodrębnia się zasób słownictwa nazywającego obiekty kulturowe w działaniach baśniowych, przy czym jako podstawa rozstrzygnięcia, czy chodzi o określenia realiów, służą obok współczesnych i historycznych słowników języka niemieckiego przede wszystkim słownik onomazjologiczny Franza Dorna1 brakuje baśni nr 38 „Wesele pani Lisicy”, 39.2 „Skrzaty”. Drugie podanie”, 39.3 „krasnoludki. trzecia baśń“, 41 „pan Korbes“, 42 „pan ojciech“, 43 „pani Trude“, 45 „Wędrówka kciuka“, 66 „Panna młoda Zajączek“, 95 „stary Hildebrand“, 105 „Baśń o ropusze“, 131 „Piękna Katrinelje i Pif Paf Poltrie“, 132 „Lis i koń“, 138 „Knoist i jego trzej synowie“, 139 „Dziewczyna z Brakel“, 140 „służba domowa“, 149 „belka koguta“, 150 „stara żebraczka“, 170 „Dzielić miłość i cierpienie“, 183 „olbrzym i krawiec“, 190 „okruchy na stole“. 204 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Na podstawie litewskich przekładów można hans-harry drÖßiger ostatecznie ustalić, czy i w jaki sposób występujące w oryginale określenia realiów seiff zur feststellung der sachverhaltssystematik zu umfang und inhalt des kulturellen Wissens dient2. durch den textvergleich von deutschem original mit den beiden wraz z ich odniesieniem kulturowym zostały oddane w przekładach, tak aby indukcyjnie można było wywnioskować, w jakim stopniu metonimia konceptualna bierze udział w posługiwaniu się określeniami realiów w przekładach. Wynikają z tego ostatecznie możliwości modyfikacji kognitywistyczno-lingwistycznych ujęć metonimii konceptualnej. podstawy teoretyczne 1. Baśń Baśń uchodzi za gatunek epicki (także genre) i jest przy tym charakteryzowana jako fantastyczna, oderwana od rzeczywistości, zmienna opowieść, którą od mitu odróżnia brak sfery bogów, a od legendy — brak konkretnych odniesień historycznych i geograficznych. Za główne cechy baśni wymienia się na ogół bezczasowość i bezprzestrzenność, zniesienie praw natury i praw przyczynowości jako czegoś oczywistego (np. przemiany, mówiące zwierzęta, rośliny lub przedmioty) oraz występowanie istot baśniowych, takich jak olbrzymy, karły, czarownice i smoki (por. Metzler Literatur Lexikon 1990: 292). Mimo to w baśniach pojawiają się określone rekwizyty, które często mogą stanowić istotną część fabuły baśniowej, ale w każdym razie są przedmiotami kultury przekazywanej przez baśń (kultury codziennej, państwowo-społecznej, dworskiej itd.), a tym samym stanowią wskaźnik autentyczności historycznej. Jeśli przyjąć pogląd, zgodnie z którym baśnie są źródłami historii kultury i historii społecznej (por. Metzler Literatur Lexikon 1990: 293), baśnie magiczne mogą być właśnie dzięki występowaniu owych rekwizytów wykorzystywane do kształtowania wyobrażeń o minionych epokach historycznych, które w szerokim znaczeniu można określić jako średniowiecze. tym, co nazywa się tutaj rekwizytami, są te historyczne obiekty kulturowe, do których odsyła się za pomocą specjalnych realiów. należy jednak oczywiście również stwierdzić, że khM stanowią część ogólnego dziedzictwa literacko-językowego niemieckiej wspólnoty językowej i kulturowej, a tym samym liczne jednostki leksykalne jako bardziej ogólne określenia realiów odsyłają także do ogólnego tła kulturowego. 2 zgodnie z systematyką Franza Dornseiffa (2004) chodzi o grupy rzeczowe 2 „Życie”, 4 „Wielkość, ilość, liczba”, 8 „Miejsce i zmiana miejsca”, 11 „Myślenie”, 14 „Sztuka i kultura”, „Finanse”, 21 „Prawo, etyka”, 22 „Religia, nadprzyrodzoność”. 15 „Zusammenleben“, 16 „essen und trinken“, 18 „gesellschaft“, 19 „geräte, technik“, 20 „Wirtschaft, Zur handhabung deutscher realienbe zeichnungen in den ins Litauische übersetzten Kinderund Hausmärchen der brüder grimm 205straipsniai / artykuły 2. Kultura, realia, określenia realiów Haß-Zumkehr, która posługuje się nowszym, rozszerzonym pojęciem kultury Hansena3, opisuje pojęcie kultury następująco: „wykracza ono poza czynniki polityczno-społeczne i uwzględnia postawy wartościujące i orientacje środowisk społecznych oraz ich konstruktywny charakter. orientacje kulturowe nie są przez grupy społeczne jedynie receptywnie ‚realizowane’, lecz także aktywnie zmieniane i przekazywane.” (Haß-Zumkehr 2001: 2) Cavagnoli podobnie ocenia, że język można rozumieć zarówno jako produkt kultury, jak i jako zwierciadło oraz medium wyobrażeń kulturowych; a kultura obejmuje wszelkie schematy zachowań i wartości, a także doświadczenia (por. Cavagnoli 2005: 79 i n.). to „uwzględnianie” lub „włączanie” odnosi się do tzw. wiedzy tła, która w istotny sposób przyczynia się do kształtowania wspólnoty językowej i kulturowej. tym samym wiedzy bez kultury nie można sobie wyobrazić. a transfer wiedzy za pomocą języka, np. podczas tłumaczenia, jest z zasady zawsze także transferem kultury4. kultura jest „wielowarstwowym systemem znaczących znaków, które służą temu, by odnaleźć się w danym świecie (...) w tę funkcję orientacyjną włączone są zarówno egzystencjalnie podstawowe wartości, jak i bardziej codzienne, praktyczne konwencje.” (Haß-Zumkehr 2001: 15) oznacza to: 1. kultura zapewnia orientację – w danej kulturze trzeba umieć się orientować. 2. Wiedza kulturowa jest skonwencjonalizowana i zakodowana w określonej formie we wspólnocie językowej i kulturowej. 3. kultura jako przestrzeń wiedzy ma stabilne i podlegające interpretacji (por. Haß-Zumkehr 2001: 16 i n.) komponenty. Odpowiednie ujęzykowienie wiedzy o tle kulturowym można osiągnąć na różne sposoby, np. poprzez definicje różnego rodzaju w tekstach (także w tekstach specjalistycznych), w dwui wielojęzycznych słownikach terminologicznych i encyklopediach specjalistycznych, a w tłumaczeniu poprzez użycie skodyfikowanych ekwiwalentów lub, w razie ich braku, poprzez procedury tworzenia ekwiwalentów. Wychodząc od tego szerokiego pojęcia kultury, można rozumieć jako część kultury nie tylko obiekty, działania osób, właściwości / cechy obiektów, osób i działań, lecz także koncepcje moralne, estetyczne, wolitywne i utylitarystyczne. Tak szerokie pojęcie kultury prowadzi zatem logicznie do szerokiego rozumienia pojęcia realiów. Jeśli przyjąć ogólną definicję realiów 3 dane bibliograficzne dotyczące Hansena S. Haß-Zumkehr (2001). 4 Dornseiff (1964: 305 f.) nazwał to „transmisją kulturową”, a mianowicie w sensie „pożądanego wzbogacenia zasobu pojęciowego” języka docelowego. 206 hans-harry drÖßiger acta Linguistica Lithuanica LXIX als kulturspezifische gegenstände und handlungen (vgl. nord 1993: 224) sowie jako nośnika tożsamości kultury narodowej/etnicznej w najszerszym sensie (por. Snell-Hornby et al. 1999: 288), staje się najpierw jasne, „że realia per se i de facto należą do zasobu wiedzy wspólnoty językowej i kulturowej, są definiowalne w obrębie tego zasobu wiedzy i zawsze komunikacyjnie dostępne, a więc można do nich odnosić się i odwoływać za pomocą odpowiednich określeń. Poprzez tę – niekiedy także wyłączną – przynależność do wspólnoty językowej i kulturowej realia oraz ich określenia stanowią specyficzny problem tłumaczeniowy lub (ogólniej) problem mediacji językowej.” nungen, dokonać „tłumaczenia objaśniającego”, aby móc wskazać na „osadzenie kulturowe” w języku wyjściowym (por. Nord 1993: 226). Sformułowane jednak w sposób kognitywistyczny chodzi o to, aby (drößiger 2010: 36 f.) nord empfiehlt für den fall der notwendigkeit des umgangs mit realienbezeichuczynić wiedzę kulturową jednej wspólnoty językowej i kulturowej dostępną mentalnie dla innej, a przez to komunikowalną językowo, bez dążenia do trwałego modyfikowania systemu wiedzy kulturowej języka i kultury docelowej. w przypadku khM dotyczy to dwóch wyżej wymienionych rodzajów wiedzy kulturowej. niezależnie od różnych modeli klasyfikacji realiów5 i ich nazw, ze względu na prostą strukturę narracyjną baśni (por. Kindlers neues Literatur-Lexikon 1996: 916) można indukcyjnie wyodrębnić określone kategorie realiów, które odpowiadają komponentom narracji w baśni. komponentami tymi są osoby, miejsce akcji, czas akcji, przebieg akcji, rekwizyty osób, miejsc i działań. termin realienbezeichnung jest próbą połączenia językoznawczych i przekładoznawczych ujęć tego zjawiska. tak więc nazwy realiów przyjmowały i przyjmują między innymi następujące ujęcia terminologiczne: „obce słowa” (H. Paul, W. Schmidt), „zapożyczenia” (W. Schmidt), „egzotyzm oznaczeniowy” (T. Schippan, H. Glück), „realia typowe dla danego kraju” (W. Fleischer), „egzotyzmy” (Ch. Römer / B. Matzke), „słowo realium / nazwa realium” (E. Riesel, Ch. Nord).6 Termin Realienbezeichnung powinien być stosowany w szerszym, nie można zagłębiać się w lekturze. równie odpowiednie są systematyczne opracowania słownictwa, 6 Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące pojęcia nazw realiów oraz konkretnych danych źródłowych można znaleźć u Drößiger (2010: 36–52), gdzie przedstawiłam ujęcia z różnych dyscyplin językoznawstwa i przekładoznawstwa. 5 eines der Modelle wäre das von Влахов/Флорин (s. 2009: 49–72), auf das aber hier aus Platzgründen wie sie für das deutsche in gestalt von systematischen Wörterbüchern, z. b. von dornseiff Der deutsche Wortschatz nach Sachgruppen, entwickelt wurden. Zur handhabung deutscher realienbe zeichnungen in den ins Litauische übersetzten Kinderund Hausmärchen der brüder grimm 207straipsniai / articles ogólnym znaczeniu, bez wprowadzania kryterium „obcości”, które bardzo często jest wykorzystywane w leksykologii i stylistyce jako kryterium opisu, ponieważ dzięki temu możliwe jest nawiązanie do genealogicznych badań językoznawczych, które silniej podkreślają podobieństwa między wspólnotami językowymi i kulturowymi niż różnice między nimi. wspólnotami językowymi i kulturowymi silniej podkreśla podobieństwa między nimi niż różnice między nimi. 3. Typy ekwiwalencji i metonimia Systematyka denotatywnych typów ekwiwalencji według Kollera (zob. 2011: 230–243) opiera się na relacjach ekwiwalencji między leksemami dwóch języków, co wydaje się celowe w ramach postępowania z chen (vgl. koller 2011: 230), so dass die anwendung dieser systematik auf die nazwami realiów w tłumaczeniach. Pewna analogia między typami ekwiwalencji według Kollera a ujęciami metonimii (przegląd zob. Drößiger 2004: 30) prowadzi do wniosku, że potencjał metonimii (obszaru kontyguity) można zastosować przy poszukiwaniu ekwiwalentów dla określonych nazw języka wyjściowego (AS) w języku docelowym (ZS). Poniższe zestawienie unaocznia wspomnianą analogię: TABELA 1. Typy ekwiwalencji i metonimia (źródło: autor artykułu) odpowiedniość jeden-do-jednego brak możliwości lub potrzeby zastosowania metonimii, ponieważ AS i ZS dysponują semantycznie ekwiwalentnymi nazwami; Obejmuje to również Äquivalenztyp (nach koller) Metonymietypen / Verschiebungen im kontiguitätsraum ekwiwalencję konotatywną i pragmatyczną, np. niem. Ungeheuer > lit. siaubūnas. 7 odpowiedniość jeden-do-wielu w ZS używane są różne leksemy określonego obszaru kontyguity, podczas gdy w AS występuje jeden leksem polisemiczny, np. niem. Frau > lit. moteris (grundbedeutung in opposition zu „Mann“), žmona (ehefrau, verheiratete frau), šeimininkė (hausfrau, gastgeberin), ponia (anrede). Odpowiedniość wiele-do-jednego Kilka leksemów języka źródłowego reprezentuje wycinek przestrzeni kontyguitywnej, przy czym w języku docelowym stosuje się leksem hiperonimiczny, np. niem. Kammer, Stube, Zimmer > lit. kambarys. 7 wszystkie podane przykłady z KhM (niemiecki oryginał i tłumaczenia litewskie). 208 acta hans-harry drÖßiger Linguistica Lithuanica LXIX Äquivalenztyp (nach koller) Metonymietypen / Verschiebungen im kontiguitätsraum Odpowiedniość jeden-do-zera dla leksemu języka źródłowego nie istnieje ekwiwalent w języku docelowym, przy czym w języku docelowym można odwołać się do znaczenia leksemu języka źródłowego za pomocą innych sposobów nominacji, np. niem. ein rechtes Höllenfeuer > lit. baisiai prikūrenta. W tego rodzaju przypadkach można na przykład zaobserwować relację metonimiczną typu przyczyna-skutek. Odpowiedniość jeden-do-części dla leksemu języka źródłowego w języku docelowym jako ekwiwalent stosuje się leksem, który odwołuje się tylko do części znaczenia leksemu języka źródłowego, co z reguły odpowiada relacji metonimicznej całość-część, np. niem. Keller > lit. podziemie. Unikalność określonych realiów i ich nazw w obrębie wspólnoty językowej i kulturowej często zmusza tłumacza do poszukiwania sposobów, aby postępować z niemieckimi nazwami realiów w sposób adekwatny rzeczowo i adekwatny do adresata (por. Drößiger 2011: 7 i n.; Drößiger 2012: 8 i n.). Dotyczy to również możliwości, jakie oferuje metonimia, ponieważ wyżej wymienione procedury cząstkowe nie pozwalają teoretycznie odwzorować wszystkich typów metonimicznych faktycznie stosowanych w tłumaczonych tekstach. Przyczyna tkwi w istocie metonimii, ponieważ „metonimia (resp. kontiguacja) jest również procesem, który pozwala mówiącym/piszącym modyfikować daną wiedzę (...) w częściowo kreatywny sposób”. (Drößiger 2007: 175) Niekiedy tłumacz posuwa się przy tym za daleko, tzn. przesunięcie w przestrzeni kontiguacji zostaje doprowadzone zbyt daleko, wskutek czego zostaje zakłócona równowaga między adekwatnością rzeczową a adekwatnością do adresata, co prowadzi do tego, że nie można już mówić o „przesunięciu” w zwyczajowym sensie (zob. niżej rozdział dotyczący zniekształcenia metonimicznego). NAZWY REALIÓW W KHM: MIĘDZY EKWIWALENCJĄ A METONIMIĄ Wiedza o podstawach codziennego życia we wspólnotach społecznych, o kulturowym, ekonomicznym, duchowym i społecznym potencjale natury, o opanowywaniu egzystencji w postaci pracy i duchowej i. PEŁNA EKWIWALENCJA – BRAK METONIMII W tłumaczeniach KHM na język litewski, w porównaniu z niemieckim oryginałem, okazuje się, że w obu tych językach dostępne są podstawowe wyrazy na oznaczenie tych codziennych Zur handhabung deutscher realienbe zeichnungen in den ins Litauische übersetzten Kinderund Hausmärchen der brüder grimm 209straipsniai / articles działania znajdują wprawdzie wyraz w specyficznych dla danego języka jednostkach leksykalnych, stanowią jednak wspólną wiedzę dla dużych obszarów geograficznych, tak że przy zastosowaniu wyżej wspomnianego szerokiego pojęcia kultury można postulować, że każda idea. wspólnota językowa i kulturowa wykształciła własny zasób słownictwa służący oznaczaniu ogólnych komponentów tła kulturowego. obiektów kulturowych, które w znacznym stopniu nie odwołują się do wspólnego ide. zasób podstawowy nie wywodziły się od nich i nie rozwijały specyficznie dla danego języka, lecz każdy język wykształcił własne rdzenie wyrazowe oraz – w zależności od charakterystyki morfologicznej danego języka – wyrazy podstawowe. konsekwencją tego są całkowicie ekwiwalentne leksemy w tych językach, których użycie w tłumaczeniach nie sprawia problemów, ponieważ są one zarówno rzeczowe, jak i dostosowane do adresata. tabeLLe 2. Całkowicie ekwiwalentne nazwy realiów (źródło: autor artykułu) niemiecki litewski niemiecki litewski Siekierska kirvis Igła adata Miotła šluota Piec krosnis Brot chleb duona, Schloss dwór, zamek, pilis Garn przędza, nici Schnur sznur, lina, virvė Glocke dzwon varpas, Stube izba pirkia Herd palenisko, kominek Wiege kołyska Hof podwórze, dziedziniec Witwe wdowa Kasten skrzynia Zwirn nić; niektóre przykłady można uznać za zapożyczenia z języka niemieckiego do litewskiego ze względu na określone uwarunkowania historyczne: 216 acta Linguistica Lithuanica LXIX można łączyć z onimią, aby uprościć sposób hans-harry drÖßiger obchodzenia się z określonym słownictwem; model ekwiwalencji można uprościć do trzech typów ekwiwalencji: (1) ekwiwalencja pełna, (2) ekwiwalencja reichen im rahmen von Übersetzungen besser zu erfassen und zu beschreiben. aus solchen kombinationen erwachsen Veränderungen in den jeweiligen theoretischen konstrukten, z. b. dass ein übersetzungswissenschaftliches lexikalisches metonimiczna jako ruchy w przestrzeni przyległości, (3) ekwiwalencja zerowa, która może zmuszać do przejmowania wyrazów obcych. W przypadku kognitywistycznych ujęć teoretycznych metonimii również bierze się pod uwagę weryfikacje i zmiany, ponieważ rozróżnienie przesunięć, skręceń i zniekształceń metonimicznych pokazuje, że struktura i procesy w przestrzeni przyległości wymagają dalszych badań, aby można było opracować lepsze stwierdzenia na temat ludzkiej wiedzy w ogólności. QueLLen, bracia Grimmowie, 1999–2001: Baśnie dla dzieci i dla domu 1–4. z języka niemieckiego przełożył Adomas Pranas Druktenis. Wilno: alma littera. Baśnie braci Grimm 1–2. 2010. z języka niemieckiego przełożył Juozas Balčikonis [oryginał przekładu: 1938–1939]. Kowno: Vaiga. Grimm Jacob, Grimm Wilhelm 2010: Kinderund Hausmärchen. Wydanie ostatnie z oryginalnymi przypisami braci Grimm. Z aneksem zawierającym wszystkie baśnie nieopublikowane we wszystkich wydaniach oraz wykazami źródeł, pod redakcją Heinza Röllekego. 3 t. [oryginał: 1857] [= khM]. stuttgart: reclam. literatura fachowa cavagnoli stefania 2005: Od paradygmatu do wdrożenia: model bozeński. – Transfer wiedzy poprzez język jako problem społeczny, red. gerd antos, sigurd Wichter. frankfurt/Main: Peter Lang, 77–89. dornseiff franz 1964: Język i mówiący, red. jürgen Werner. Leipzig: koehler & amelang. drößiger hans-har r y 2004: uwagi na temat komunikatywnej i kognitywnej charakterystyki metonimii w języku niemieckim. – Studia Języków 5, 30–40. drößiger hans-harry 2007: Metaforyka i metonimia w języku niemieckim. Badania nad potencjałem dyskursywnym przestrzeni semantyczno-kognitywnych. hamburg: dr. kovač. drößiger hans-har r y 2010: O pojęciu realiów i ich określeń oraz problemach z nimi związanych. – Studia Przekładoznawcze 3, 36–52. Zur handhabung deutscher realienbe zeichnungen in den ins Litauische übersetzten Kinderund Hausmärchen der brüder grimm 217artykuły / articles drößiger hans-har r y 2011: terminologia w teorii i praktyce w szczególnym aspekcie komunikacji międzykulturowej. – Języki obce w szkolnictwie wyższym 2(17), drößiger hans-har r y 2012: realia, ich określenia i aspekty 5–13. międzykulturowości. – Kalbų studijos 20, 5–11. haß-Zumkehr ulrike 2001: Słowniki języka niemieckiego – ognisko historii języka i kultury. berlin, nowy jork: de gruyter. wydanie. tübingen: francke. Kindlers neues Literatur-Lexikon 1996: bd. 6. hrsg. von Walter jens. München: kindler. koller Werner 2011: Einführung in die Übersetzungswissenschaft. 8., neubearbeitete Leksykon literatury Metzler 1990: pod red. günthera i irmgard schweikle. 2., poprawione wydanie. stuttgart: Metzler. Nord Christiane 1993: Wprowadzenie do tłumaczenia funkcjonalnego. Tybindze, Bazylea: Francke. Snell-Hornby M., Hönig H. G., Kußmaul P., Schmitt P. A. (red.) 1999: Podręcznik przekładu. 2., poprawione wydanie. Tybindze: Stauffenburg. Влахов Сергей, Флорин Сидер 2009: Непереводимое в переводе. Москва: Р. Валент. Słowniki Dornseiff Franz 2004: Niemieckie słownictwo według grup rzeczowych. 8., całkowicie na nowo opracowane wydanie autorstwa Uwe Quasthoffa. Berlin, Nowy Jork: de Gruyter. Duden. Słownik etymologiczny 2005: 3., całkowicie na nowo opracowane i rozszerzone wydanie (CD-ROM). Mannheim: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus AG. Duden. Niemiecki słownik uniwersalny 2006: 6., poprawione i rozszerzone wydanie (CD-ROM) [= duW]. Mannheim: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus AG. Grimm Jacob, Grimm Wilhelm 1998–2004: Słownik języka niemieckiego. [oryginał: 1852–1960] [= dWb]. urL: http://www.dwb.uni-trier.de/ [2013.02.22.] Słownik języka litewskiego, wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (red. naczelna), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. Prieiga internete: www.lkz.lt. [2013.02.22]. 218 acta hans-harry drÖßiger Linguistica Lithuanica LXIX Vokiškų realijų pavadinimų atitikmenys W przekładach Baśni dla dzieci i dla domu braci Grimm na język litewski dominują metonimie. Metonimia może być użyta świadomie w poszukiwaniu ekwiwalentu, z drugiej zaś strony może stać się wyjściem, gdy w języku litewskim nie ma ekwiwalentów. Część nazw realiów występujących w Šio straipsnio tikslas – remiantis rinktiniais pavyzdžiais apžvelgti vokiškų realijų pavadinimų atitikmenų vartojimą juozo balčikonio ir adomo Prano druktenio į lietuvių kalbą verstose brolių grimų Vaikų ir namų pasakose. Vartojant realijų pavadinimų atitikmenis, didelis vaidmuo baśniach braci Grimm wyróżnia się tym, że oznacza informacje, które nie odpowiadają już wiedzy współczesnego człowieka. Zatem od doboru litewskich ekwiwalentów zależy to, jak litewski czytelnik zrozumie ten obcy mu pod względem przestrzeni i czasu świat kulturowy. Dobór ekwiwalentu wiąże się z problemem leksykalno-semantycznej ekwiwalencji dowolnych dwóch języków. Wykorzystując litewskie odpowiedniki, w artykule ocenia się Wernera kollera (2011) typy odpowiedników. Otrzymano 5 lipca 2013 r. hans-harry drÖßiger Uniwersytet Wileński, Wydział Humanistyczny w Kownie, ul. Muitinės 8, LT-44280 Kowno, Litwa [email protected]