Klasterinė tipologinių kalbos ritmo grupių analizė

168 acta Linguistica Lithuanica LXIX agnė PukeViČiūtė Vytauto didžiojo universitetas Kierunki badań naukowych: właściwości mówionego języka litewskiego. asta kaZLauskienė Vytauto didžiojo universitetas Kierunki badań naukowych: badania mówionego języka litewskiego: akustyczne właściwości dźwięków, fonotaktyka, prawidłowości akcentowania, norma i użycie, rytmika języka; językoznawstwo stosowane. aNaLiza kLasterowa tyPoLogicznych gruP rytMu języka1 adnotacja Niniejszy artykuł ma na celu odpowiedzieć na dwa pytania: 1) czy analiza klasterowa jest przydatna w poszukiwaniu typologicznych podobieństw rytmu i czy na jej podstawie można klasyfikować dotychczas nieanalizowane języki oraz cluster analysis of typological groups of Language rhythm 2) do którego klastra – języków o rytmie sylabicznym czy akcentowym – trafiają języki litewski i łotewski. Na potrzeby badania pięcioro rodzimych użytkowników języka (Łotysz, Litwinka, Szwed, Islandka i Chinka) przetłumaczyło i nagrało ten sam tekst o długości około 1 min. Nagrania w programie Praat zostały opatrzone adnotacjami, z wykorzystaniem badania Paola Mairano 1 badanie sfinansowała Litewska Rada Nauki (nr umowy Lit-5-4). Jego wstępne wyniki podsumowano siems i pomagającym w segmentacji badanego materiału: prof. habil. dr. Pēterisowi Vanagasowi, Valgerður bjarnadóttir, Magnusowi Liw, huashan Li oraz doc. dr. aaušrze saudargiene za pomoc w przygotowaniu agnės Pukevičiūtės magistro baigiamajame darbe (Akustiniai lietuvių ir latvių kalbų ritmo koreliatai, 2013, vadovė prof. dr. asta kazlauskienė). straipsnio autorės nuoširdžiai dėkoja informantams, įrašiumateriału korelaty rytmu, analiza klasterowa, języki litewski, łotewski, szwedzki, islandzki, chiński. statistinei analizei ir patarimus dirbant su sPss programa. esMiniai ŽodŽiai: ritmas, kirtinio ritmo kalbos, skiemeninio ritmo kalbos, akustiniai kalSłowa kluczowe: rytm, języki o rytmie zależnym od akcentu, języki o rytmie zależnym od sylaby, akustyczne korelaty rytmu, analiza skupień, litewski, łotewski, szwedzki, islandzki, chiński. klasterinė tipologinių kalbos ritmo grupių analizė 169straipsniai / articles na podstawie utworzonego programu Correlatore (wersja 2.1) obliczono akustyczne korelaty rytmu. do analizy skupień wykorzystano również wyniki badań rytmu innych języków uzyskane przez autora tego programu, Mairano (2011). dane wprowadzono do programu sPss i atlikto tyrimo rezultatai rodo, kad hierarchinė ir dviejų žingsnių klasterinė analizė vienaprzeprowadzono ich analizę skupień. nie przedstawia istotnych odpowiedzi. analiza hierarchiczna jest dość przydatna przy grupowaniu zmiennych mniej poddanych obróbce statystycznej (ΔV, Δc, %V, częściowo także varcoΔV, varcoΔc). analizę dwustopniową przy klasyfikowaniu języków według rytmu należy stosować bardzo ostrożnie, ponieważ jej wyniki są sprzeczne. języki litewski i łotewski, według wszystkich analizowanych zmiennych, trafiają do tego kartu su daugeliu kirtinio ritmo kalbų. todėl galima būtų daryti atsargią išvadą, kad abiejų gyvųjų baltų kalbų ritmas panašus ir jį lemia kirtis. tai kirtinio ritmo kalbos. samego skupienia adnotacja ten artykuł ma na celu odpowiedzieć na dwa pytania: 1) czy analiza skupień jest przydatna do znajdowania typologicznych podobieństw rytmicznych i czy na jej podstawie można klasyfikować dotychczas niezanalizowane języki 2) do którego skupienia – języków o rytmie akcentowym czy sylabicznym – należą języki litewski i łotewski. W niniejszym badaniu pięciu rodzimych użytkowników języka (łotewskiego, litewskiego, szwedzkiego, islandzkiego i chińskiego) przetłumaczyło i nagrało ten sam tekst. czas trwania tekstu wynosił około 1 minuty. Nagrania zostały zaanotowane za pomocą programu Praat, a akustyczne korelaty rytmu obliczono przy użyciu programu Correlatore opracowanego przez Paolo Mairano (wersja 2.1). Do analizy skupień wykorzystano wyniki dotyczące innych języków oszacowane przez autora programu, Mairano (2011). Dane wprowadzono do programu sPss i przeprowadzono analizę skupień. Wyniki pokazują, że hierarchiczna i dwuetapowa analiza skupień nie dostarczają jednoznacznych rezultatów. Analiza hierarchiczna jest dość przydatna do grupowania zmiennych poddanych mniejszemu przetworzeniu statystycznemu (ΔV, Δc, %V, częściowo varcoΔV, varcoΔc). Analizę dwuetapową należy stosować ostrożnie ze względu na jej kontrowersyjne wyniki. Języki litewski i łotewski we wszystkich zmiennych trafiają do tego samego klastra wraz z pewną liczbą języków o rytmie akcentowym. dlatego można ostrożnie stwierdzić, że rytm obu języków bałtyckich jest podobny i powodowany przez akcent. są językami o rytmie akcentowym. 1. PRZEGLĄD BADAŃ NAD RYTMEM MOWY kenneth Lee Pike (1945) jako jeden z pierwszych szerzej omówił języki o rytmie sylabicznym (ang. syllable-timed), w których rytmiczność opiera się na Wiele badań z końca XX wieku opierało się na ritmiškumo tipologinius skirtumus. jis skyrė: 1) ki r ti nio ritmo (ang. stress-timed) kalbas, kurių ritmo pagrindas yra kirtis (pavyzdžiui, anglų, vokiečių kalbos), zaproponowanej przez Pike’a hipotezie typologicznej klasyfikacji rytmu języków. 170 acta Linguistica Lithuanica LXIX do tych dwóch grup typologicznych nieco agnė PukeViČiūtė, asta kaZLauskienė później dodano także trzecią – grupę rytmu morowego, podstawę rytmu panašios kiekybės skiemenų vartosena (pavyzdžiui, prancūzų, ispanų kalbos). Prie należących do niej języków stanowi mora (na przykład język japoński, tamilski). Mierząc i porównując akustyczny czas trwania sylab i przedakcentowych odcinków, starano się uzasadnić istnienie dwóch grup rytmicznych i różnice między nimi (abercrombie 1967; roach 1982). niestety, badania eksperymentalne nie potwierdziły izochroniczności segmentów mowy dźwięcznej – powtarzania się w równych odstępach ani ich w przybliżeniu równej długości. dlatego próbowano poszukiwać innych wskaźników rytmiczności języka. rebecca Mckeever dauer (1983), wychodząc z założenia, że system fonologiczny języka bezpośrednio determinuje rytm, proponowała dzielić języki na grupy rytmiczne na podstawie obecności lub braku określonych cech fonologicznych. są to redukcja samogłosek i złożoność struktury sylaby. opierając się na tej idei i stosując metody statystyczne, franck ramus, Marina nespor i jacques Mehler (1999) próbowali ustalić akustyczne korelaty rytmu języków (zmienne otrzymywane po obliczeniu czasu trwania przedziałów samogłoskowych i spółgłoskowych): ΔV – standardowe odchylenie czasu trwania przedziałów samogłoskowych, Δc – standardowe proporciją. Minėti autoriai hipotetiškai spėjo, kad kirtinio ritmo kalboms būdingas didesnis balsių trukmės variantiškumas ir sudėtingesnė skiemens struktūra, todėl odchylenie czasu trwania przedziałów spółgłoskowych, %V – czas trwania przedziałów samogłoskowych ΔV i Δc powinny być wyższe, a %V – niższe niż w językach o rytmie sylabicznym. niestety, wyniki analizowanych przez nich konkretnych języków potwierdziły to tylko częściowo. W późniejszych badaniach zwrócono uwagę na możliwy wpływ różnych czynników językowych i pozajęzykowych na rytm. dążąc do normalizacji różnic tempa, esther grabe i Ling ee Low (2002) obliczały parzyste indeksy zmienności: nPVi – indeks przedziałów samogłoskowych, rPVi – indeks przedziałów spółgłoskowych. oczekiwano, że języki rytmu akcentowego charakteryzują się dużą zmiennością długości samogłosek i spółgłosek, ich nPVi i rPVi są wysokie, natomiast indeksy te w językach rytmu sylabicznego są niskie. wpływu tempa na długość dążyli uniknąć także Volker dellwo i Petra Wagner (2003). pomnożyli oni standardowe odchylenie długości przedziałów samogłoskowych i spółgłoskowych przez 100 i obliczyli współczynniki zmienności: varcoΔV (przedziałów samogłoskowych) oraz varcoΔc (przedziałów spółgłoskowych). jednak ani parzyste indeksy zmienności, ani współczynniki zmienności nie pomagają jednoznacznie określić typologicznych podobieństw rytmu i podzielić języków na klasy typologiczne. Niemniej jednak omówiona metodologia ustalania parametrów rytmu przez dość długi czas była, a także obecnie pozostaje popularna, choć spotkała się z uzasadnioną krytyką (na przykład Arvaniti 2012)2. 2 Szerzej o omówionych metodach badania rytmu mowy oraz o możliwości zastosowania ich do opisu ritmą žr. kazlauskienė 2013. klasterinė tipologinių kalbos ritmo grupių analizė 171artykuły / articles 2. Metodologia badawcza korelatów rytmu oraz ogólnego podobieństwa rytmu języka, Šiam tyrimui pasirinkta išbandyti naują būdą – eksperimentiškai patikrinti akusstosując metodę analizy skupień. w statystyce stosuje się ją w celu ustalenia podobieństwa obiektów lub zjawisk i podzielenia ich na skupienia (tj. grupy podobnych obiektów). Celem analizy skupień jest pogrupowanie badanych wielkości w taki sposób, aby różnice wewnątrz skupienia były jak najmniejsze, a między skupieniami – jak największe (Vaitkevičius, Saudargienė 2006). Oczekiwano, że po przeprowadzeniu analizy skupień zostaną wyjaśnione dwie kwestie, które stanowią cel niniejszego badania. 1. czy akustyczne korelaty rytmu języka szwedzkiego, islandzkiego i chińskiego obliczone przez Paolo Mairano (2011) oraz na potrzeby niniejszego badania trafiają do tych samych skupień? czy ustalone przez Mairano i nas korelaty rytmu akcentowego języka szwedzkiego i islandzkiego różnią się od języka chińskiego o rytmie sylabicznym? jeśli na te pytania udzielona zostanie odpowiedź twierdząca, oznacza to, że analiza skupień rzeczywiście jest przydatna w poszukiwaniu typologicznych podobieństw rytmu i na jej podstawie można klasyfikować dotychczas nieanalizowane języki. 2. drugą istotną kwestią, na którą należy odpowiedzieć, jest to, do którego skupienia – języków o rytmie sylabicznym czy akcentowym – trafiają języki litewski i łotewski? Akustyczne korelaty rytmu języków szwedzkiego, islandzkiego i chińskiego zostały już obliczone przez innych autorów (w niniejszym badaniu oparto się na danych z ogólnodostępnego źródła internetowego – Mairano 2011). Dwa pierwsze języki zaklasyfikowano do grupy o rytmie akcentowym, a język chiński – do grupy o rytmie sylabicznym. Rytm języka litewskiego i łotewskiego według tej metodologii nie był jeszcze badany. we wcześniejszych badaniach rytmiczności języka litewskiego za podstawę rytmu uznawano akcent, ale liczono nie akustyczny czas trwania jednostek, lecz dystrybucję akcentu w różnych segmentach. Rytm mowy wierszowanej w ten sposób badali Juozas Girdzijauskas (1966, 1979) i Leonardas Sauka (1974, 1978), natomiast rytm prozy i mowy ustnej – Valerija Ramonaitė (1980, 2006), Bonifacas Stundžia (1991) oraz Asta Kazlauskienė i Inga Fokaitė (2005). litewskich wskazówek dotyczących rytmiczności mówionego języka łotewskiego już pisano. Zinny Sans Bond, Dace Markus i Verna Stockmal (2003) porównywali prozodię rodzimych użytkowników języka łotewskiego oraz rodzimych użytkowników języka rosyjskiego mówiących po łotewsku: kontrastywną długość samogłosek, akcent i rytm. w ich artykule nie przedstawiono szczegółowej analizy i interpretacji rytmu języka łotewskiego, choć obliczano wielkości proponowane przez Ramusa, Nespor, Mehlera (1999) oraz Grabe i Low (2002). W badaniu Bond, Markus i Stockmal (2003) przyjęto założenie, że język łotewski charakteryzuje się rytmem sylabicznym. Do tego badania wybrano standardowy tekst Międzynarodowego Towarzystwa alt-usage-english.org/north_txt.html) siūlomas tekstas (ang. The North Wind and the Fonetycznego (zob. http:// Sun, lie. Šiaurės vėjas ir saulė), którego używają nie tylko rytmolodzy, lecz także wszyscy fonetycy. analizując materiał innego rodzaju, porównywanie wyników tego badania z danymi innych języków uzyskanymi na podstawie wspomnianego tekstu byłoby niemetodyczne. 172 acta agnė PukeViČiūtė, asta kaZLauskienė Linguistica Lithuanica LXIX Pięcioro rodzimych użytkowników języka (Łotysz, Litwinka, Szwed, Islandka i Chinka)3 przetłumaczyło tekst i przeczytało go. Mowę informatorów nagrano dyktafonem w cichym pomieszczeniu. każdy zapis jest nieco krótszy niż jedna minuta. materiał badawczy opracowywano, a dane empiryczne pozyskiwano w kilku etapach: 1. konsultując się z informatorem każdego języka, w programie Praat anotowano nagrania. podczas anotowania opierano się zarówno na obrazie oscylogramu, jak i na słuchu. uporządkowana siatka tekstowych anotacji programu (ang. TextGride) została zapisana w formacie *txt. 2. za pomocą programu Correlatore (wersja 2. 1), stworzonego przez Arturo Genre w Laboratorium Fonetyki Eksperymentalnej Mairano (2011) w Turynie (Włochy), obliczono statystyczne wartości akustycznych korelatów rytmu kiami 1 lent.). klasterinei analizei, kaip jau minėta, panaudoti duomenys iš Mairano (2011). jie reikalingi tam, kad būtų galima tinkamai atlikti klasterinę analizę, naszych nagrań (wyniki są znacznie bardziej wiarygodne, gdy grupuje się większą ilość danych. 1 Tabela. wartości statystycznych akustycznych korelatów rytmu4 kalba Δc %V ΔV varcoΔV varcoΔc nPVi rPVi Litewski 52 54 54 54 66 57 57 Łotewski 55 52 58 55 65 70 65 Szwedzki 55 44 36 39 48 45 68 Szwedzki 2 65 49 51 50 66 60 82 islandzki 60 40 33 45 56 45 63 islandzki 2 52 47 41 50 60 51 56 chiński 44 51 44 44 47 48 54 chiński 2 48 62 74 51 62 51 53 japoński 31 51 39 47 40 43 32 Portugalski 54 49 55 48 44 57 56 Francuski 40 49 40 45 41 45 44 fiński 47 48 45 47 46 45 55 grecki 37 47 34 50 48 52 42 Niemiecki 66 46 54 56 60 58 65 estoński 54 46 39 43 51 43 53 Czeski 58 45 51 51 49 45 61 turecki 58 45 38 43 55 46 67 3 Wszyscy informatorzy – osoby posiadające wyższe wykształcenie filologiczne, pracujące na uniwersytetach lub kontynuujące na nich studia: Łotysz i Islandka – wykładowcy, Szwed – kierownik ds. personalnych, Litwinka i Chinka – magistrantki. 4 Tu i dalej zapisy naszego badania oznaczane są indeksem 2, np.: szwedzki 2, natomiast dane Mairano – bez indeksu. klasterinė tipologinių kalbos ritmo grupių analizė 173straipsniai / articles kalba Δc %V ΔV varcoΔV varcoΔc nPVi rPVi arabski 55 45 47 56 55 47 italų 54 44 44 53 49 48 62 olandų 46 43 45 62 50 68 53 64 duński 61 42 40 46 52 50 66 hiszpański 52 42 30 42 53 42 60 rosyjski 55 41 34 43 48 45 63 angielski 59 40 48 62 51 61 70 Polski 66 36 32 41 49 41 72 3. dane wprowadzono do programu sPss (więcej informacji na jego temat zob. statistics/, Vaitkevičius, saudargienė 2006) ir atlikta jų klasterinė analizė. nagrinėjant lietuvių ir latvių kalbas sPss programa, buvo atlikta hierarchinė ir http://www.insol.lt/ analiza skupień dwuetapowa. stosując analizę hierarchiczną, liczba skupień nie jest z góry znana. skupienia tworzy się na zasadzie hierarchicznej – wszystkie dane traktuje się jako jedno skupienie, utworzone z mniejszych grup. można je wyznaczać, dzieląc jedno wspólne skupienie na mniejsze lub łącząc małe skupienia w większe. analiza dwuetapowa różni się od omówionej tym, że przy jej stosowaniu liczba skupień jest z góry znana (Vaitkevičius, saudargienė 2006). W pracy wybrano dwa skupienia, ponieważ analizowane są dwie trečioji, morinio ritmo, grupė neįtraukta į analizę, nes nekelta hipotezė, kad baltų kalbos galėtų priklausyti šiai grupei. atliekant klasterinę analizę, objektai pergrupy rytmu językowego – akcentowa i sylabiczna. dzieli się je do momentu, gdy podobieństwa wewnątrz skupienia stają się znacznie większe niż podobieństwa zultatai tikrinami taikant tik dviejų žingsnių klasterinę analizę, nes pasirinktas mažas nagrinėjamų objektų skaičius (šešios kalbos). be to, iš anksto žinomas klasmiędzy skupieniami (Vaitkevičius, saudargienė 2006). Liczba reterów języka szwedzkiego, islandzkiego i chińskiego oraz grupa rytmiczna, do której języki te są przyporządkowane (dwie grupy rytmiczne i wyniki dwóch badań). 3. Dwustopniowa analiza klasterowa korelatów akustycznych języków szwedzkiego, islandzkiego i chińskiego w celu ustalenia, czy wartości %V i Δc w językach szwedzkim, islandzkim i chińskim nagranych przez Mairano (2011) oraz w niniejszym badaniu są standartinis priebalsių trukmės nuokrypis (Δc) ir balsinių intervalų trukmės procentas (%V) podobne i należą do tej samej grupy, przeprowadzono analizę klasterową 2 56,50 7,778 46,00 2,828 ogółem 48,83 7,521 54,00 7,720 z tabeli wynika, że średnia Δc pierwszego 174 acta Linguistica Lithuanica LXIX dwustopniowa analiza klasterowa. Najpierw obliczono agnė PukeViČiūtė, asta kaZLauskienė wartości średnie zmiennych ilościowych dla każdego klastra oraz ich odchylenie standardowe (zob. tab. 2). 2 TABELA. centra klastrów według procentowego udziału czasu trwania przedziałów samogłoskowych i standardowego odchylenia czasu trwania spółgłosek %V Δc Vidurkis standartinis nuokrypis Vidurkis standartinis nuokrypis klastra jest wyższa niż drugiego, natomiast w przypadku zmiennej %V odwrotnie – 145,00 3,916 58,00 5,715 wyższa jest w drugim klastrze, ale w tym przypadku odchylenie standardowe jest również dość duże. Wynika z tego, że pierwszy klaster charakteryzuje się bardziej złożoną strukturą sylaby (tj. większą liczbą spółgłosek w sylabie (wyższe Δc)), co prowadzi również do mniejszego procentowego udziału przedziałów samogłoskowych (%V). Wyniki tej analizy pokazują, że najbardziej podobne wartości %V i Δc mają oraz tworzą jeden klaster języki należące do grupy rytmu akcentowego: islandzki (%V = 40, Δc = 60), islandzki 2 (%V = 47, Δc = 52), szwedzki (%V = 44, Δc = 55), szwedzki 2 (%V = 49, Δc = 65), natomiast przykłady języka chińskiego o rytmie sylabicznym (%V = 51, Δc = 44) i chińskiego 2 (%V = 62, Δc = 48) utworzyły inny klaster. Wynika z tego, że %V i Δc są dość wiarygodnym wskaźnikiem, na podstawie którego analizowane języki rzeczywiście się różnią i który nie zależy od obiektywnych (tempa mowy, intonacji itp.) ani subiektywnych (jakości nagrania, różnic w anotacji itp.) czynników związanych z badaczami lub informantami. Współczynniki zmienności Różnica między centrami obu klastrów jest również dość duża pod względem współczynników zmienności. W tabeli 3 widać, że średnie varcoΔV i varcoΔc drugiego klastra są większe. Tabela 3. centra klastrów według współczynników zmienności varcoΔV varcoΔc Vidurkis standartinis nuokrypis Vidurkis standartinis nuokrypis klaster 2 50,33 142,67 3,215 50,33 4,933 0,517 62,67 3,055 bendras 46,50 4,680 56,50 7,688 klasterinė tipologinių kalbos ritmo grupių analizė 175artykułów / articles niestety, tym razem wyniki są bardzo nieoczekiwane: najbardziej podobne wartości varcoΔV i varcoΔc mają również i pierwszy klaster tworzą analizowane przez Mairano (2011) języki islandzki (varcoΔV = 45, varcoΔc = 56), szwedzki (varcoΔV = 39, varcoΔc = 48) i chiński (varcoΔV = 44, varcoΔc = 47). Wszystkie nasze badane nagrania trafiają do drugiego klastra: islandzki 2 (varcoΔV = 50, varcoΔc = 60), szwedzki 2 (varcoΔV = 50, varcoΔc = 66) i chiński 2 (varcoΔV = 51, varcoΔc = 62). Zatem współczynnik wariacji, który miał być bardziej obiektywny przy typologicznym klasyfikowaniu języków, powoduje więcej zamieszania i pozwala przypuszczać, że jego wyniki w dużej mierze zależą od doświadczenia w anotowaniu konkretnego języka. Współczynniki wariacji naszych nagrań są podobne, co pozwala sądzić, że podczas anotowania być może nie wystarczy jedynie konsultować się z informatorami będącymi rodzimymi użytkownikami języka, lecz samo anotowanie powinni wykonywać rodzimi fonetycy. Różnica między środkami obu klastrów według par indeksów wariacyjności nPVi i rPVi jest dość znaczna (zob. tab. 4. ). Tabela 4. środki klastrów według par indeksów wariacyjności nPVi rPVi Vidurkis standartinis nuokrypis Vidurkis standartinis nuokrypis klaster 2 148,00 3,000 58,80 6,458 60,00 . 82,00 . ogółem 50,00 5,586 62,67 11,094 jednak grupowanie języków jest jeszcze bardziej dwuznaczne niż przy analizie współczynników wariacji. Pierwszy klaster tworzą wszystkie języki z wyjątkiem analizowanego w tym badaniu języka szwedzkiego 2 (jego rPVi jest bardzo wysoki – 82, choć nPVi jest podobny do wartości innych języków – 60) – jako jedyny trafił on do drugiego klastra. Wskaźniki wariancji par pozostałych języków są bardzo podobne: islandzkiego (nPVi = 45, rPVi = 63), islandzkiego 2 (nPVi = 51, rPVi = 56), chińskiego (nPVi = 48, rPVi = 54), chińskiego 2 (nPVi = 51 rPVi = 53), szwedzkiego (nPVi = 45, rPVi = 68). W tym przypadku oczywiste jest, że dwuetapowa analiza skupień nie jest użyteczna, ponieważ pierwszy klaster należy podzielić jeszcze na mniejsze grupy. Podsumowując wyniki dwuetapowej analizy skupień trzech języków, można stwierdzić, że standardowe odchylenie długości spółgłosek (Δc) i procentowy udział czasu trwania przedziałów samogłoskowych (%V) są dość wiarygodnymi wskaźnikami przy grupowaniu języków w klasy. Dwuetapowa analiza skupień współczynników zmienności i wskaźników wariancji par w tym przypadku rodzi więcej pytań, niż dostarcza odpowiedzi. 176 acta agnė PukeViČiūtė, asta kaZLauskienė Linguistica Lithuanica LXIX 4. LietuVių ir LatVių kaLbų ritMas na podstawie anaLizy skUpień standardowe odchylenia długości (Δc, ΔV) w celu ustalenia, do której typologicznej grupy rytmicznej należą języki łotewski i litewski, najpierw ir balsinių intervalų trukmės procentas (%V) przeprowadzono hierarchiczną analizę skupień, której celem było sprawdzenie, jak języki grupują się według ΔV, %V i Δc oraz do którego klastra trafiają języki litewski i łotewski. W analizie tej wykorzystano również dane innych języków, przedstawione w pracy Mairano. Wyniki przeprowadzonej hierarchicznej analizy skupień pokazują, że języki (2011: 170, 179, 199). litewski, łotewski, niemiecki, arabski, angielski, czeski, włoski i portugalski mają najbardziej podobne wartości ΔV, %V i Δc, dlatego tworzą jeden klaster, w którym ΔV języków wynosi od 44 do 58, %V – od 40 do 54, a Δc – od 52 do 66. W tym klastrze tylko język włoski jest uznawany za bliższy rytmowi sylabicznemu (jak widać, analiza klasterowa zdaje się podawać to w wątpliwość), wszystkie pozostałe języki (z wyjątkiem oczywiście analizowanych języków bałtyckich, których rodzaj rytmu jest nieznany) należą do języków o rytmie akcentowym. Drugą grupę utworzyło wiele języków o rytmie sylabicznym, ale znalazło się w niej niemało tych, które zwykło się uważać za języki o rytmie akcentowym lub mieszanym (zob. tab. 5). ΔV tych języków wynosi od 30 do 45, %V – od 36 do 51, Δc – od 37 do 66. Patrząc na wyniki, jedno jest niewątpliwe: do pierwszego klastra nie trafił ani jeden prototypowy język o rytmie sylabicznym (francuski, hiszpański, grecki), a do drugiego trafiły tylko dwa prototypowe języki o rytmie akcentowym (rosyjski, niderlandzki). Jak wynika z tabeli 5, języki litewski i łotewski trafiają do pierwszego klastra i są bardziej podobne do prototypowych języków o rytmie akcentowym (dane dotyczące akustycznych korelatów języków przedstawiono w tab. 1). TabeLa 5. Wyniki hierarchicznej analizy klasterowej według odchyleń standardowych i proporcji samogłosek5 Numer klastra Grupy rytmiczne i języki Rytm akcentowy Rytm sylabiczny Nie ustalono 1 angielski, niemiecki, arabski, portugalski, czeski włoski litewski, łotewski 2rosyjski, niderlandzki, islandzki, turecki, duński, polski, szwedzki, chiński, estoński, fiński, hiszpański, francuski, grecki, 5 W tej i innych tabelach pogrubiono prototypowe języki o określonych grupach się nawet za języki o rytmie nieklasyfikowalnym albo mieszanym). rytmicznych, natomiast rytm pozostałych języków jest przedmiotem dyskusji (niektóre z nich uważa klasterinė tipologinių kalbos ritmo grupių analizė 183artykuły / articles Północny wiatr wiał tak mocno, jak tylko mógł, ale im mocniej wiał, tym ciaśniej podróżnik owijał wokół siebie płaszcz, aż w końcu północny wiatr zrezygnował z prób. Þá fór sólin að skína, og undireins fór ferðamaðurinn úr frakkanum. Þá varð północny wiatr przyznał, że słońce było silniejsze od niego. 6. teksty badawcze w języku chińskim Pewnego dnia, gdy pojawił się podróżnik z płaszczem, północny wiatr i słońce właśnie spierali się o to, kto jest silniejszy. Oboje zgodzili się najpierw sprawić, by podróżnik zdjął płaszcz, i uznać, że silniejszy jest ten, kto go zdejmie. Następnie północny wiatr z całej siły zaczął dmuchać, ale im mocniej dmuchał, tym ciaśniej podróżnik owijał się płaszczem. W końcu północny wiatr się poddał. Następnie słońce zaczęło emitować ciepło i podróżnik natychmiast zdjął płaszcz. dlatego wiatr północny musi przyznać, że słońce jest od niego silniejsze. PODSUMOWANIE niniejszy cluster analysis of typological groups of Language rhythm artykuł ma na celu odpowiedzieć na dwa pytania: 1) czy analiza skupień jest przydatna do znalezienia języków 2) w którym klastrze – języków o rytmie akcentowym czy języków o rhythm typological similarities, and it can be classified on the basis of it so far unanalysed rytmie sylabicznym – znajdują się język litewski i Języki łotewskie dzielą się na. standardowy tekst, zaproponowany przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne (zob. http://alt-usageenglish.org/north_txt.html) (ang. The North Wind and the Sun, lit. Šiaurės vėjas ir saulė), został wybrany do niniejszego badania. pięciu rodzimych użytkowników języka (łotewskiego, litewskiego, szwedzkiego, islandzkiego i chińskiego) przetłumaczyło i nagrało ten tekst (każde nagranie było znacznie krótsze niż 1 min.). Nagrania zostały opisane za pomocą programu Praat, a korelaty akustyczne rytmu nagrań, które wykonaliśmy, obliczono przy użyciu programu Correlator (wersja 2. 1), opracowanego przez Pado Mairano (2011) w laboratorium eksperymentalnej fonetyki Arturo Genre w Turynie (Włochy). stwierdzono, że litewski Δc=52, %V=54, ΔV=54, varcoΔV=54, varcoΔc=66, nPVi=57, rPVi=57; łotewski Δc=55, %V=52, ΔV=58, varcoΔV=55, varcoΔc=65, nPVi=70, rPVi=65; szwedzki Δc=65, %V=49, ΔV=51, varcoΔV=50, varcoΔc=66, nPVi=60, rPVi=82; islandzki Δc=52, %V=47, ΔV=41, varcoΔV=50, varcoΔc=60, nPVi=51, rPVi=56; chiński Δc=48, %V=62, ΔV=74, varcoΔV=51, varcoΔc=62, nPVi=51, rPVi=53. 184 agnė PukeViČiūtė, asta kaZLauskienė acta Linguistica Lithuanica LXIX data of other languages estimated by the author of the program Mairano (2011) was used do analizy skupień. Dane wprowadzono do programu sPss, a analiza skupień dała jednoznaczne performed. the results show that the cluster analysis (both hierarchical and two-steps) does not provide wyniki. Analiza hierarchiczna jest dość przydatna do grupowania zmiennych poddanych mniejszej obróbce statystycznej (ΔV, Δc, %V, częściowo varcoΔV, varcoΔc); można oprzeć się na analizie dwustopniowej, a w przypadku bardziej złożonych wskaźników (PVi). Jednak analiza dwustopniowa prowadzi do błędnego koła, ponieważ nie pozostawia trzeciej możliwości (rytm akcentowy lub rytm sylabiczny, nie mogą być mieszane). Języki litewski i łotewski według wszystkich zmiennych należą do tego samego klastra wraz z pewną liczbą języków o rytmie akcentowym. dlatego można ostrożnie stwierdzić that rhythm of the two baltic languages is similar and caused by stress. they are stress-timed languages. analiza skupień (w szczególności porównanie języków szwedzkiego, islandzkiego i chińskiego między dwoma typami danych) wykazała, że precyzja adnotacji jest szczególnie ważna w badaniach rytmu. z drugiej strony wyniki te nie są istotne dla typologicznej klasyfikacji rytmu języków ani dla wskaźników rytmu języków. mogą one służyć jako wytyczne dla dalszych badań lub jako kolejny powód do zakwestionowania istnienia ściśle zdefiniowanych klas rytmu mowy. Złożono 11 lipca 2013 r. agnė PukeViČiūtė Vytauto Didžiojo universitetas ul. Kristijonasa Donelaitisa 58, LT–44248 Kowno, Litwa [email protected] asta kaZLauskienė Vytauto Didžiojo universitetas ul. Kristijono Donelaičio 58, LT–44248 Kowno, Litwa [email protected]