Frazeologijos pateikimas Mato Slančiausko žodyne

81straipsniai / articles esMiniai ŽodŽiai: semantinis ir stilistinis frazeologizmo skyrimo kriterijus, leksinė ir skład gramatyczny frazeologizmu, tradycyjny frazeologizm, stabilne połączenie wyrazowe. słowa kluczowe: semantyczne i stylistyczne kryterium klasyfikacji frazeologizmów, skład leksykalny i gramatyczny frazeologizmu, tradycyjny frazeologizm, stabilne połączenie wyrazowe. janina ŠVaMbarytė-VaLuŽienė Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: analiza dialektu źródeł pisanych, leksykografia i leksykologia dialektów, socjolingwistyka. Przedstawienie frazeologii W artykule dotyczącym Słownika1 Matasa Slančiauskasa omawia się frazeologię i jej the phraseology presenting in the dictionary of Matas slančiauskas anotacija przedstawienie w słowniku leksyki ustnego folkloru narracyjnego zapisanego przez Matasa Slančiauskasa i jego współpracowników (dalej SŽ). Na podstawie poglądów językoznawców litewskich, łotewskich, angielskich, niemieckich i rosyjskich na frazeologizmy stwierdza się, że w opracowywanych słownikach historycznych, dialektów i gwar, a nawet współczesnego języka, obok tradycyjnych frazeologizmów można zamieszczać także stabilne połączenia wyrazowe. adnotacja artykuł omawia zasady przedstawiania frazeologii w słowniku narracji ludowych zapisanych przez Matasa Slančiauskasa i jego pomocników (dalej – SŽ). analiza poglądów różnych językoznawców litewskich, łotewskich, rosyjskich, angielskich i niemieckich pozwala przypuszczać, że w słownikach historycznych, a także w słownikach dialektów, subdialektów, a nawet współczesnego języka, należy wyróżniać nie tylko tradycyjne frazeologizmy, lecz także stabilne połączenia wyrazowe. 1 Materiał do słownika Slančiauskasa (dalej SŽ) zbierano od 2001 r. do 2005 r. oraz od 2011 r. do 2012 r. Opracowywano go jako projekt Państwowej Komisji Języka Litewskiego Litewskie dialekty w źródłach pisanych z końca XIX – początku XX w.: dialektalna leksyka zbiorów ustnego folkloru narracyjnego Matasa Slančiauskasa i jego pomocników (nr umowy K-12/2011). 82 Acta janina ŠVaMbarytė-VaLuŽienė Linguistica Lithuanica LXIX 0. Wprowadzenie Matas Slančiauskas i jego pomocnicy ponad sto sześćdziesiąt lat temu zapisali teksty folkloru narracyjnego od informatorów mieszkających w okolicach Joniškis. Slančiauskas zachęcał bardziej postępowych mieszkańców swojej okolicy do zbierania folkloru, recept medycyny ludowej, wspomnień i zaklęć. Wśród pomocników tuviškų knygų platintojas, eilėraščių kūrėjas jonas trumpulis (gimęs 1862 m. sargūnų k. (joniškio vlsč.), miręs 1943 m. liepos 20 d., palaidotas Prankiškių kapeliuose, Slančiauskasa należy wymienić: Liedaunoravičių k., niedaleko Sargūnų); zbieracz folkloru oraz autor wspomnień, opowiadań i obrazków, który wydał w USA książkę Gimtinės takais (1968), Pranas Narvydas (1 czerwca (13) 1882 r. w Trumpaičiai (gmina Joniškis) – 1976 r., pochowany w Nowym Jorku); dobry gawędziarz, który zapisał niejedną długą bajkę, Juozapas Stonevičius (1849 r. we wsi Bučiūnai – 19 lipca (1 sierpnia) 1901 r., pochowany na cmentarzu w Gruzdžiai); były nie tylko zbieracz folkloru, lecz także przedstawiciel Sejmu Wileńskiego, inicjator kółka postępowej młodzieży litewskiej, Jonas Lideikis (1891 r. we wsi Ražai (gmina Gruzdžiai) – 26 maja 1927 r., pochowany na cmentarzu w Gruzdžiai); zbieracz folkloru Pilypas Grigutis (7 (19) czerwca 1876 r. we wsi Trumpaičiai – 24 marca 1967 r., pochowany rudiškių kapinėse šalia savo draugo ir mokytojo slančiausko); steponas strazdas, užrašęs keletą tautosakos kūrinių, anot norberto Vėliaus, kilęs iš Vaškų parapijos (rejon paswalski), lecz przez długi czas mieszkający w okolicach Janiszek i Żagar2. a zatem w słowniku Slančiauskasa (dalej sŽ) odzwierciedlona jest ta lokalna leksyka i frazeologia, której może używać nie cały naród, lecz określona wspólnota językowa, związana więzami terytorialnymi, religijnymi, ekonomicznymi i obyczajowymi. wraz ze zmianą epoki zmienia się również frazeologia używana przez tę społeczność językową: jej część pozostaje w rękopisach lub drukach, część odchodzi w zapomnienie wraz ze społecznością, która się nią posługiwała, a część zachowuje się w aktywnym użyciu (mowa tu o mowie, gwarze lokalnej lub dialekcie, którymi społeczność nadal się posługuje). 0.1. cel i metodologia badania celem artykułu jest zbadanie frazeologii sŽ oraz omówienie sposobu przedstawienia w sŽ tradycyjnych frazeologizmów i stałych połączeń wyrazowych używanych w okolicach Janiszek. zastosowana metodologia – szersze podejście do frazeologizmów i wyodrębnienie stałych połączeń wyrazowych – mogłaby być istotna dla autorów słowników historycznych, gwar lokalnych i dialektów, a nawet współczesnego języka. na podstawie stałych połączeń wyrazowych historycy języka mogliby wnioskować nie tylko o rozwoju frazeologii, lecz także o jej zmianach w określonym czasie. ponadto stałe połączenia wyrazowe2 Zob. szerzej : Vėlius 1974: 9–36; 1975: 7–20; 1985: 7–34. frazeologijos pateikimas Mato slančiausko žodyne 83artykuły / articles giniai stanowią pewne źródło frazeologii, ponieważ stałe połączenie wyrazowe, gdy powstaną sprzyjające okoliczności językowe, zawsze może stać się tradycyjnym frazeologizmem. przy opracowywaniu sŽ opierano się na porównawczej metodzie badawczej. Formę i znaczenia frazeologizmów porównano z frazeologizmami przedstawionymi w Słowniku frazeologicznym i w Słowniku języka litewskiego (tom I–XX), które można nazwać tradycyjnymi frazeologizmami. Materiał sŽ wyłonił również niemało problemów wymagających rozważenia, por.: na jakim kryterium wyboru frazeologizmów się oprzeć; czy te połączenia, które w sŽ są używane jako stałe połączenia, mogą być frazeologizmami; jak ustalić granicę między tradycyjnymi frazeologizmami a stałymi połączeniami wyrazowymi; wreszcie, jak pogodzić tradycyjne i nietradycyjne podejście językoznawców do frazeologizmów (szerzej zob. 0.2). być może nie na wszystkie pytania udało się odpowiedzieć, ale zdaniem autorki połączenia frazeologiczne sŽ, ich synonimy i warianty (w szerokim znaczeniu), przedstawione w artykule, oraz podjęte problemy mogą być przydatne leksykografom i leksykologom. w tym celu autorka przygotowała niniejszy artykuł, mając nadzieję, że zasługuje on na dyskusję leksykografów na temat frazeologizmów, co do których definicji i użycia, zwłaszcza przy opracowywaniu gwar, mówtų ir kitus žodynus, atrodo, dar yra ką pasakyti. 0.2. Materiał badawczy Folklor z końca XIX i początku XX wieku, zapisany przez Slančiauskasa (21 lutego 1850 r. – 11 marca 1924 r.) i jego pomocników w północnej części obszaru gwary szawelskiej zachodnioauksztockiej – w okolicach Joniškis. Na podstawie rękopiśmiennych zbiorów folkloru Slančiauskasa i jego pomocników, sporządzonych w latach 1866–1895, opublikowano trzy wydania: Baśnie północnej Litwy (1974), Legendy i anegdoty północnej Litwy (1975), Legendy i baśnie północnej Litwy (1985). Materiał zaczerpnięto z wymienionych wydań. W artykułach SŽ przedstawiono ponad 580 połączeń frazeologicznych, w tym ponad 380 tradycyjnych frazeologizmów i ponad 200 stałych połączeń wyrazowych. Należy przypomnieć, że frazeologizmy z wymienionych miejsc trafiły już do Słownika języka litewskiego (dalej LKŽ) i Słownika frazeologicznego (dalej FŽ), jednak bynajmniej nie wszystkie, a materiał przygotowany do SŽ powinien nie tylko je uzupełnić, lecz także uwydatnić synonimy frazeologizmów i ich użycie. Na przykład frazeologizmy ze słowem katas, podane w SŽ, uzupełniłyby LKŽ i FŽ o nowe połączenia, por.: ant karto „natychmiast”; za jednym razem „zaraz, nagle”; każdym razem – „stale”3. 3 Bo dno tej ambony od razu rozpadło się z hukiem i wypadło, a sama pani hrabina zsunęła się i wypadła na dół. ŠLP 382 Ten, który wyszedł po drugiej stronie ściany, wyceluj prosto w to miejsce i pchnij, a ta wiedźma od razu będzie martwa. ŠLsa 229 – Ugotuję od razu w jednym kotle dwanaście potraw, tylko po weselu oddaj mi pan ten pierścień, który pańska córka ma na palcu. ŠLsa 150 Mąż odpowiadał też jakieś słowo za swoją matkę: że stara, bezzębna, już nie może ugryźć, ona coś tam mamrotała, a on znów milczał – czy pokłóci się czasem z 84 acta Linguistica Lithuanica LXIX oto w LkŽ przy haśle katas wskazano janina ŠVaMbarytė-VaLuŽienė następujące związki frazeologiczne: iš kato adv. 1. „na początku” 2. „od razu, za jednym razem, przy tym rozpoczęciu”; iš pat kato adv. „od samego początku”; kaip katas adv. „naprawdę, właśnie, dokładnie”; katas iš kato adv. „od czasu do czasu, chwilami“; katas nuo kato adv. 1. „zob. kartas iš karto“ 2. „o ustalonej porze, regularnie“; katų katais adv. 1. „wiele razy, często“ 2. „od czasu do czasu“; co katas 1. adv. „za każdym razem“ 2. prt. „zawsze“; następnym razem adv. 1. „dawniej“ 2. „czasami, niekiedy“; wraz z tym adv. „natychmiast“; ani trochę adv. „całkiem, zupełnie“; pagedmo katas „obłęd, szaleństwo“; weną katą adv. „niegdyś“4. żoną. ŠLsa 70 fŽ uzupełnia podane w LkŽ frazeologizmy następującymi: katas kártėmis „bardzo często”; katų katais 1. „często” 2. „czasami”; iš katas kačių „na początku”; kitas witając” 2. „wcześniej”; tám katui 1. katais 1. „kadaise, kitados“ 2. „kartais, kai kada“; šiám katui 1. „sakoma atsi- „tymczasowo” 2. „niewiele, trochę” 3. „mówi się przy pożegnaniu“; venas katas nemelúoja „wpada (po wielu wykrętach), dzieje się to, co ma się wydarzyć, nie można się wykręcić“; ik su tuõ kartù „natychmiast“; iš pat kato „od początku“; per ãriamą katą „bardzo“; katas prie kato „od czasu do czasu“; sulg tám katui „na bardzo krótko“; sulg tuõ kartù „na bardzo krótko“5. sŽ wyszczególnione związki frazeologiczne (synonimy) išleisti žinias „podać, rozpowszechniać informacje“; nuginti žinią „pilnie powiadomić, powiedzieć“; (pa)duoti žinią „powiedzieć, powiadomić“ również uzupełniłyby materiał LkŽ i fŽ6. 4 LkŽ V 330–331. Por.: Iš kato prižadėjo padėt, o paskui persimislijo ir neatėjo. glv. (dbk., slm., skp., brž., ut., j. balč.) Kad išgelando peilį, tai iš kato nupiovė. rd. (brž., Vb., slm., skp., dbk.) Trudno od razu sobie przypomnieć i powiedzieć. skp. (glv., rd., dbk.) Od samego początku lubiłem tę pracę. skdv. (Šts.) Jak od początku, tak i będzie. tvr. (ad.) Od razu nakarmiłeś, więc niech sobie idzie. užv. Pies tylko skakał wokół niego i od czasu do czasu lizał jego ręce. rš. On je katas nuo kato trzy razy dziennie. j. Czyż niejednokrotnie już zawiniłeś przeciwko temu? Pg. Za każdym razem czuli się coraz słabsi. rš. Słoneczko, wznosząc się za każdym razem wyżej, przebijało się przez mgłę i za każdym razem grzało mocniej. Žem. Nasi ludzie są jeszcze gorsi następnym razem. ėr. Aż z tym razem zapomnę bajkę. nt. Nawet na ten raz nie chcę jedwabnych ubrań. Vkš. (rš.) Pechowy przypadek – że mi się trafiła przygoda! sdb. 5 fŽ 272–273. Por. : Chodził po tych lekarzach i komisjach raz po raz. trk. Co jakiś czas wkładano wkładki do tych butów. Šts. Od czasu do czasu dziecko prosiło o chleb. Lk. Na ten raz wystarczy, a potem znów będę szukać. skr. Mam chleba na ten raz. Pn. (sl., Všn., kpč.) Wtedy, na ten raz. slm. Jeden raz tylko nie skłamie. c. (rm., Žem., slnt.) Nie dzieje się od razu. Šts. (skdv.) W klasie od czasu do czasu rozlegało się parsknięcie. avyž. (Pt., rš.) Byłem pijany przez jedno oranie. Šts. Jemu wszystko na tę chwilę. grž. Wypędził tego głupca do Szawli, obiecał pomóc w domu pracować – tyle warte są obietnice. Žem. 6 Ludzie ze wsi zbiegli się, posłuchali i przekazali asesorowi oraz urzędnikowi wiadomość. ŠLsa 31 A gospodyni przekazała proboszczowi wiadomość, ile ten gość wypił wódki. ŠLsa 89 Zaraz dał znać książętom, i zgromadziło się tam jeszcze więcej ludzi. ŠLsa 93 Wówczas ci strażnicy donieśli żołnierzowi królowi, że taki a taki przyjechał z niedźwiedziem, a diabeł przyjechał przez woźnicę. ŠLsa 268 No, zaraz zamknęli te drzwi i zaraz donieśli tym panom dworu. ŠLP 133 Ci panowie zaraz przekazali innym książętom w innych kościołach wiadomość, żeby natychmiast zjechali się. ŠLP 133 Zaraz ten królewicz dał znać owej królewnie, że taki a taki królewicz przyjechał do niej, by się żenić. frazeologijos pateikimas Mato slančiausko žodyne 85straipsniai / artykuły z wyrazem žinià w LkŽ podano następujące związki frazeologiczne: be Diẽvo žiniõs 1. „bardzo dużo” 2. „bardzo”; be [gãlo] žiniõs „bardzo“; kójoms (į kójas) ž nią [dúoti] „biec, uciekać“; nėrà žiniõs [kek] „bardzo dużo“; pãdams žnią [dúo ti] „o przygotowaniu do biegu“; su žinià 1. „mało, nie móc zbytnio się przejawiać“ 2. „przewidywana, obliczana“; visojè žiniojè „naprawdę“; žiniojè [žiniõn] eti „sektis“7. komunikat szczęścia”; į žnią „w fŽ frazeologiniai junginiai, papildantys LkŽ medžiagą, būtų: Jobo žinia „newidocznym miejscu, żeby nie trzeba było szukać“; žiniõs nėrà „nie wiadomo“8. Frazeologizm sŽ kaip su viedru verčia ʻsmarkiai (lyja)’ pasowałby do podanego w LkŽ i fŽ przy haśle viẽdras połączenia kap iš viẽdro „smarkiai (lyti)“9. Z pism Slančiauska do LkŽ trafił niejeden frazeologizm, ale na przykład przy haśle būrỹs ani LkŽ, ani fŽ nie podają żadnego połączenia frazeologicznego, podczas gdy w przygotowywanym sŽ jest ich niemało, por.: ant to būrio 1. „wówczas“; 2. „niespodziewanie”; 3. „wtedy”; na jeden oddział „nagle”; inny oddział „raz, kiedyś”; innym oddziałem „niegdyś, ongiś”; od tego oddziału „wtedy”; temu oddziałowi „wówczas, na chwilę”; tym oddziałem „wtedy”10. ŠLP 252 Tam tikrą žinią ji tuojau perdavusi, kad jis ateitų šį vakarą. ŠLP 252 Tuojau perdavę žinią iš miško, kad jis dar negrįžo namo – jau jo ir tyko. ŠLP 358 Tai jis paskleidęs žinią po pasaulį, kad kas pamatys kur du vilkus bėgiojant baltais pagurkliais, tegul nebijo, bet tegul šaukia juos vardais Jonu ir Petru, tai jie pradėsią kalbėti. ŠLsP 55 Ponia, išgirdusi, kad Mikalojus žada eiti atsisveikinti, nunešė žinią į kleboniją, kad Mikalojus žada ateiti – tegul ponas gelbsti. ŠLsP 173 7 LkŽ XX 629–632. Plg. : Pripylė be Diẽvo žinis. Švnč. (ds.) Bez Bożej wiedzy ostygło. dglš. (kp., tdriV262(Prng.)) Bez wiedzy zły. aln. (bŽ131., Švnč., s. dauk.) Kiedy zaczął krzyczeć, to ja tylko nogi za pas i uciekłem. Mrj. (krš., Vdk.) Gdybym miał zdrowie, to ja jeszcze nie wiem, co bym zrobił. сокр. (smal., rš., Lb.) Дадим знать – и беги домой. кзр. и копейка нам это есть с известием. грд. (Pv.) Нищенские молитвы с известием. Шл. (Ltr (Mrc.), krš.) Если завтра не приеду, то послезавтра непременно приеду с известием. jnš. Bajki bardziej przychodziły mu do głowy. krs. (Ltr (brž.), brž., j. jabl. (kp.) 8 fŽ 2001: 873. Por. : Nie wiadomo, jak tu będzie. Vj. (ds.) Przekaż tę wiadomość. Lkv. Wieści Hioba. Pt. 9 A na dworze słychać najstraszniejszą burzę: błyskawice, grzmoty, deszcz leje jak z wiadra. ŠLsa 108; fŽ 831; LkŽ XiX 124. Por. : Leje jak z wiadra. krs. (trgn., slm., rod., Pns., dglš.). 10 LkŽ i 1086 (przykłady z możliwymi frazeologizmami są w nim podawane przy objaśnianiu znaczeń); fŽ 112. sŽ: Ten mężczyzna wrócił do domu po tym wydarzeniu, przewrócił się i umarł. ŠLsa 133 Ona zaczęła mu mówić, a także goście po tym wydarzeniu zeszli się do świetlicy. ŠLP 130 Po tym wydarzeniu przybył jako żebrak ów przełożony, który sprzedał tego psa panu. ŠLsP 282 A ów syn pana był gubernatorem w innym gubernatorstwie i po tym wydarzeniu przyjechał do ojca w odwiedziny. ŠLsP 220 Po wyjęciu [mięsa] przybyło po tym wydarzeniu dwóch żebraków. ŠLP 163 Idąc ze spuszczoną głową i pogrążony w głębokich myślach, nagle zobaczył przed sobą... – usłyszawszy wielki huk muzyków. ŠLsP 37 Tak samo i znowu wypróbował inną gromadę – wciąż tak samo i tak samo. ŠLsP 304 Inną gromadą, idąc obok pasterzy, ujrzawszy tę dziewczynkę. ŠLsa 68 Inną gromadą jeż znalazłszy całego konia mięsa. ŠLP 39 To z powodu tej gromady zakazali zabijać starców. ŠLsa 171 Pies rzekł [wilkowi]: – Milcz, już wcześniej, obgryzając kości, dziwił się, czego tylko nie obejrzał, a kiedy obejrzą i znajdą, zabiją cię. Tej gromadzie wilk umilkł. ŠLP 138 Piwa w tej gromadzie jeszcze nie mieli – wybiegł do wsi, przyniósł dzban piwa. ŠLP 100 I ci goście przybyli w tej gromadzie. ŠLP 130 86 janina ŠVaMbarytė-VaLuŽienė acta Linguistica Lithuanica LXIX a zatem materiał pokazuje, że różnorodność połączeń frazeologicznych, ich wariantów i sposobów wyrażania nie została jeszcze w pełni udokumentowana, co oznacza, że nadal wymaga badań, abyśmy mogli lepiej badać centrum i peryferię frazeologii, jej rozwój i synonimikę oraz zrozumieć, że frazeologiczna ekspresja każdego regionu Litwy często nieco się różni, ulega zmianom i nie zawsze trafia do nai, tarmių ir šnektų žodynai gerai papildo minėtų leidinių medžiagą. 0.3. frazeologizmų analizės metodologija fundamentalnych publikacji, dlatego historyczne w wydawnictwach leksykograficznych W ostatnich latach w językoznawstwie litewskim wyrażane są nowe poglądy na temat kryteriów wyodrębniania frazeologizmów i przedstawiane jest nieco szersze podejście do połączeń frazeologicznych. dąży się do określenia centrum i peryferii frazeologizmów, dlatego proponuje się frazeologizmus ir stabiliuosius žodžių junginius. tradicinė frazeologizmų samprata susieta su raiškos, semantiniu, vartosenos ir stilistiniu aspektais. tradiciniai frazeologizmai suvokiami kaip ekspresyvūs, pastovios leksinės sudėties, vientisos, apiwyróżnić tradycyjne połączenia wyrazowe o uogólnionym znaczeniu i określonym otoczeniu leksykalnym11. Litewscy językoznawcy różnie przedstawiają te kryteria doboru frazeologizmów: jedni w pierwszej kolejności wskazują na ekspresywność i obrazowość (Pikčilingis 1975: 348; jakaitienė 1980: 99; barauskaitė 1995: 60; jakaitienė 2010: 281, 284)12, inni podkreślają stały skład leksykalny i gramatyczny (drotvinas 1975: 60; Lipskienė 1979: 9–10)13, 11 Definicje frazeologizmów podawane przez litewskich językoznawców, przytaczane dalej w przypisach do artykułu, pokazują, że tradycyjne podejście do frazeologizmów jest nadal podtrzymywane. 12 Por.: „frazeologizmy to ekspresywne i obrazowe, semantycznie integralne połączenia o stałym zasobie leksykalnym, w których znaczenia poszczególnych słów zeszły mniej lub bardziej na drugi plan i są przesłaniane przez znaczenie całości” (Pikčilingis 1975: 348); „frazeologizmami, czyli frazemami, nazywa się ekspresywne i obrazowe połączenia wyrazowe o stałej strukturze leksykalnej i gramatycznej oraz integralnym znaczeniu, które mają określone otoczenie leksykalne i nie są tworzone w procesie komunikacji, lecz przywoływane z pamięci” (jakaitienė 1980: 99); (frazeologizmy) „obrazowe, o stałym składzie leksykalnym i strukturze gramatycznej przeformułowane połączenia wyrazowe” (barauskaitė 1995: 60); (frazeologizmy) „mniej lub bardziej obrazowe, stałe i niepodzielne połączenia wyrazowe” (jakaitienė 2010: 281); „we frazeologizmach w językoznawstwie litewskim pozwala się widzieć obrazowe połączenia wyrazowe o spójnym, przeformułowanym znaczeniu oraz stałej strukturze leksykalnej i gramatycznej” (jakaitienė 2010: 284). 13 Plg.: „frazeologizmais galima laikyti pastovios leksinės ir gramatinės sudėties apibendrintos reikšmės obrazowe połączenia wyrazowe, mające określone gramatycznie i semantycznie otoczenie, odtwarzane „w procesie komunikacji” i „używane z pamięci jako formuły twórczości zbiorowej” (Vosylytė, 1972, 23)” (drotvinas 1975: 60); „frazeologizmami zwykle nazywa się stabilne połączenia wyrazowe o stałym składzie, strukturze gramatycznej i uogólnionej semantyce, których znaczenia poszczególnych komponentów są słabiej lub całkowicie zatarte, tj. desemantyzowane” (Lipskienė 1979: 9–10). frazeologijos pateikimas Mato slančiausko žodyne 87straipsniai / articles jeszcze inni wysuwają kryterium semantyczne – jedność znaczenia (Paulauskas 1977: 6; jakaitienė 1980: 95; Vosylytė 1985: 3; Župerka 1983: 34)14. Zaczęto krytykować jedno kryterium dystynktywne – obrazowość. Obrazowość, będąc dość subiektywną cechą dystynktywną, zauważa rūta Marcinkevičienė, nie powinna być zasadniczym kryterium wyodrębniania frazeologizmów. proponuje poszerzyć „tradycyjne litewskie rozumienie frazeologii, włączając do niego różnego typu stałe połączenia wyrazowe, konstrukcje lub zdania, ponieważ stałość, skostnienie, częste występowanie wspólnie [...] powinny być uznawane za najważniejszą i najbardziej wiarygodną cechę” (Marcinkevičienė 2001: 83)15. kognityvinės lingvistikos atstovai, apibrėždami frazeologizmus, dažniausiai akcentuoja žodžių junginio nedalomumą, sustabarėjimą, kalba apie frazeologizmų warianty w dyskursie, wyodrębnia ich modele (Langlotz 2006). Łotewscy językoznawcy za frazeologizmy uznają leksykalną integralność połączenia wyrazowego16. Angielscy naukowcy również akcentują układ wyrazów – ich występowanie wspólnie17. Niemieccy językoznawcy wskazują na frazeologizm jako połączenie wyrazowe18. Rosyjscy naukowcy przede wszystkim akcentują semantyczny związek wyrazów w połączeniu19. 14 Por.: „połączenia frazeologiczne są stałymi połączeniami o jednolitym i obrazowym znaczeniu” (Paulauskas 1977: 6); „frazeologizm jest semantycznie nierozkładalnym połączeniem wyrazowym, innymi słowy, ma znaczenie uogólnione, czyli jednolite” (Jakaitienė 1980: 95); „nie wszystkie porównania stałe należy uważać za frazeologizmy, ponieważ niektóre z nich nie są całkowicie skostniałe, znaczenie ich składników jedynie wyblakło, chociaż wszystkie odtwarzane są z pamięci, mają mniej lub bardziej spójne znaczenie i są obrazowe“ (Vosylytė 1985: 3); „frazeologizmy, czyli związki frazeologiczne, są semantycznie niepodzielnymi (o spójnym znaczeniu), stałymi, obrazowymi połączeniami wyrazów“ (Župerka 1983: 34). 15 Szerzej zob. Marcinkevičienė 2001: 81–98; 2010. 16 Por.: „Frazeologizm jest leksykalnie niepodzielnym, względnie stabilnym pod względem składu i struktury, utrwalonym przez tradycję językową połączeniem wyrazów, którego znaczenie zazwyczaj wiąże się z przenośnym znaczeniem całego połączenia wyrazów lub poszczególnych jego komponentów (VPsV)“ (oļehnoviča 2012: 30); „frazeologizm jest warunkowo stabilny vārdu savienojums, jo tajā var tikt ieviestas gan strukturālas, gan semantiskas variācijas gan sinhroniszarówno w aspekcie diachronicznym“ (oļehnoviča 2012: 30). 17 Por.: „Frazeologia – dobór lub układ wyrazów; a mode of expression“ (iod 616); „Frazeologia – dobór lub układ wyrazów; badanie utrwalonych fraz i idiomów“ (oaLed 672); „Frazeologia – szczególny sposób wyrażania się, zwłaszcza charakterystyczny dla konkretnego mówcy lub dziedziny: frazeologia prawnicza“ (ode 1327); „Fraza – mała grupa wyrazów występujących razem jako jednostka pojęciowa, zazwyczaj stanowiąca składnik zdania podrzędnego. idiomatyczne lub krótkie, zwięzłe wyrażenie“ (ode 1327). 18 Por.: „Frazeologia – ogół typowych połączeń wyrazowych, stałych związków, zwrotów, powiedzeń danego języka, idiomatyka, przedstawienie zestawienie frazeologii (zwł. Zu einem stichwort in einem Wörtenbuch“ (duden 1996: 1148) 19 Por.: „Фразеологизм – общее название семантически связанных сочетаний слов и предложений, przygotowując sŽ, kierowano się nie tylko tradycyjnym rozumieniem frazeologii, ponieważ starano się wyodrębnić w artykułach słownikowych к-рые, в отличие от сходных с ними по форме синтаксических структур, не производятся в соответствии с общими закономерностями выбора и комбинации слов при организации высказывания, а воспроизводятся в речи в фиксированном соотношении семантической структуры и определенного лексико-грамматического состава“ (БЭСЯ 559). 88 acta Linguistica Lithuanica LXIX frazeologizmy można rozumieć także jako janina ŠVaMbarytė-VaLuŽienė koncepty. Lingwistyka kognitywna ujawniła i uzasadniła pogląd na temat metafor konceptualnych, które w języku powinny być rozumiane nie jako ozdoba języka, lecz jako odzwierciedlenie procesu myślowego, tj. konieczność językowej ekspresji mówiącego20. Zatem propozycja rozszerzenia rozumienia frazeologii w językoznawstwie litewskim jest bardzo dobrze ugruntowana i uzasadniona. Jest ona szczególnie przydatna dla autorów słownika typu historycznego, ponieważ istnieje niemało ustabilizowanych połączeń wyrazowych, które w rozwoju języka nie stały się frazeologizmami. wszystkie stabilne połączenia wyrazów należące do peryferii frazeologii i ukazać ich pole syntaktyczne. Dzieje się tak dlatego, że jedne frazeologizmy i ustabilizowane połączenia wyrazowe nie są używane we współczesnym języku litewskim, inne zaś są częściowo używane, ale najczęściej spotyka się je w dyskursie współczesnych gwar joniskich (i nie tylko tego regionu). 1. tradycyjna fraZeoLogia w Słowniku SLanČiauskasa Tradycyjne frazeologizmy rozumiane są jako połączenia oparte na cechach dystynktywnych ich członów (zob. 03). Jednymi z głównych wyrazów tradycyjnych frazeologizmów, jak stwierdzono w Słowniku frazeologicznym, są nazwy części ciała: oko, ucho, głowa, ręka, łokieć, noga, paznokieć, pierś, brzuch, płuca, serce21. Nie jest wyjątkiem także leksyka SŽ, w której występuje ponad 25 połączeń frazeologicznych z nazwami części ciała. Najwięcej frazeologizmów utworzono z wyrazami określającymi aktywną działalność człowieka, takimi jak nazwy przedmiotów blaižyti, dvėsti, graužti, kuštėti ir pan. (per 60). nemažai frazeologizmų su artimos otoczenia lub przedmiotów często używanych, np.: ramię, świeca, żerdź, bułka itp. (około 30). Ponad 20 frazeologizmów utworzono na podstawie nazw zjawisk przyrodniczych, np.: świt, lato, zima, błyskawica itp., ponad 10 – na podstawie nazw zwierząt domowych (dzikich) (ptaków) i przedmiotów z ich otoczenia (świnia, szpak, zając itp.). Istnieje grupa frazeologizmów z nazwami odzieży i jej części (ponad 3), nazwami istot nadprzyrodzonych (ponad 3), nazwami wyrażania myśli (ponad 5). Należy powiedzieć, że w SŽ niemało jest także frazeologizmów ze słowami bardziej charakterystycznymi dla literatury pisanej, takimi jak: gromada, rzecz, koniec, czas, wola, ziemia, wieść, słowo. Obfitość frazeologizmów tego typu prowadzi do wniosku, że 20 Szerzej o konceptach zob. Papaurėlytė-Klovienė 2004; 2012: 3–9. 21 Szerzej zob.: FŽ VII. frazeologijos pateikimas Mato slančiausko žodyne 89artykuły / articles zbieracze folkloru mogli zaczerpnąć frazeologię także z wydawanych wówczas publikacji, tj. z literatury pisanej (zob. 0.1). Wszystkie frazeologizmy SŽ podano na końcu artykułu w porządku alfabetycznym, np.: akis sf. : [...] ◊ akies mirksnyj adv. w mgnieniu oka: Usiadłszy na tym ugorze, to w mgnieniu oka cały świat oblecisz. ŠLP 252 wytrzeszczać oczy uważnie patrzeć [...]22 na końcu oczu adv. natychmiast, w mgnieniu oka [...] w świetle dnia adv. w dzień [...] dokąd oczy widzą, a nogi niosą adv. gdziekolwiek [...] przez oczy adv. na widoku, bezczelnie [...] przed oczyma adv. w oczach, na oczach [...] przy wszystkich oczach adv. na oczach wszystkich [...] zniknąć z oczu przepaść, zniknąć [...] tymi samymi oczami całą noc nie spać, nie zasnąć [...] Stałe połączenia kilku wyrazów, zazwyczaj rzeczowników, również podawane są jako frazeologizmy, wysuwając jako hasło jeden z (główny) rzeczowników wspomnianego połączenia, por.: juosta sf. : [...] ◊ tęczy pas vaivorykštė: Dermės juostą pamačius, nereikią rodyt su pirštu. ŠLsP 131 sŽ Frazeologizmy utworzone z różnych części mowy, zazwyczaj z czasownika i rzeczownika, ze względu na różnorodność czasownika mają warianty. prawdą jest, że tych połączeń nie należy oceniać z punktu widzenia współczesnego języka, jednak kontekst baśni pozwala mimo wszystko uznać je za niepodzielne połączenie – frazeologizm. dlatego połączenia z różnymi czasownikami w sŽ podawane są osobno, jako warianty frazeologizmów, np.: žinia sf. : [...] ◊ (pa-) duoti žinią powiedzieć, powiadomić: Sodžiaus žmonys susibėgę pasiklausę, davę esesoriui ir uredninkui žinią. ŠLsa 31 nuginti žinią powiedzieć, powiadomić [...] połączenia frazeologiczne, rozszerzone do postaci zdań, podawane są przy różnych hasłach słownikowych. Na przykład skūrą par galvą nunerti „karać”: Sakės, kad ir jai širdis drebėjus: jeigui motina numanys, kad ji priim vaikesus, tai jai skūrą par galvą nuners. ŠLsP 209 występuje również przy rzeczownikach galva, skūra, a także przy czasowniku jau buvo užsiminta, kad ne visi sŽ tradiciniai frazeologiniai junginiai yra patekę į lietuvių kalbos Frazeologijos žodyną. Na przykład nunerti. frazeologizmy dienos akim „w dzień”, skūrą per galvą nunerti „karać”, visa galva šaukti „wrzeszczeć, krzyczeć”, kavalšis atkalbėti „oczarować”, kavalšis išnešti „zwiać, uciec”, kaip pilvas išmano „jak su22 ze względu na dużą objętość artykułu przy frazeologizmach pozostawia się jeden przykład albo całkowicie się z nich rezygnuje. 96 acta janina ŠVaMbarytė-VaLuŽienė Linguistica Lithuanica LXIX Vėlius norbertas 1975: M. slančiausko užrašyta pasakojamoji tautosaka (anekdotai, sakmės, pasakojimai). – Šiaurės Lietuvos sakmės ir anekdotai, surinko Matas slančiauskas, parengė norbertas Vėlius, ada seselskytė. Vilnius: Vaga, 7–20. Vėlius norber tas 1985: M. slančiausko bendradarbiai ir jų surinkta pasakojamoji tautosaka. – Šiaurės Lietuvos sakmės ir pasakos, surinko Mato slančiausko bendradarbiai: jonas trumpulis, Pranas narvydas, juozapas stonevičius, jonas Lideikis, Pilypas grigutis, steponas strazdas, parengė norbertas Vėlius. Wilno: Vaga, 7–34. Vosylytė Klementina Birutė 1985: Słownik porównań języka litewskiego. Wilno: Mokslas. VPsV – Objaśniający słownik podstawowych terminów językoznawczych, adb. red. Skujiņa Valentīna. Ryga: Instytut Języka Łotewskiego, 2007. Župerka Kazimieras Romualdas 1983: Stylistyka języka litewskiego. Wilno: Mokslas. БЭСЯ 1998 – Большой энциклопедический словарь. Языкознание. Москва: Большая Российская энциклопедия. SKRÓTY itd. – Adutiškis, rej. święciański, gwar. – aln. – Alanta, rej. avyž. – jonas avyžius, jo raštai. brž. – biržai. Lb. – bŽ131 – jonas baronas. wnictwo. Lkv. – c – Clavis Germanico–Lithvana. Ltr rękopisów folklorystycznych, dbk. – dglš. – Daugėliškis, rejon ignaliński. Ltr Folklorystycznych, ds. – Dusetos, ėr. – Ėriškiai, rejon glv. – Gelvonai, rejon szyrwincki. iš Naujo grd. – Girdiškė, rejon grž. – Grūžiai, rejon j. – Słownik litewski A. Juszkiewicza z толкованiемъ словъ на русскомъ и Pt. – польскомъ языкахъ. Pv. j. balč. – Juozas Balčikonis, timai. rm. – jnš. – Janiszki. rod. – kp. – Kupiškis. rš. – kpč. – Kapčiamiestis, rej. Karsakiškis, rej. poniewieski. malacki, gwar. – Kuršėnai, rej. szawelski. kzr. – kazlų rūda, Marijampolės r. Labanoras, Švenčionių r. Rosyjsko-litewski słownik. – Luokė, rej. telszański. Laukuva, rej. szyłelski. (skrót) – Litewskie archiwum Debeikiai, rej. oniksztyński, Biržai. (Mrc.) – Litewskie Archiwum Rękopisów rejon zaraski. Marcinkonys, rejon orański. poniewieski. nt. – Notėnai, rejon skuodski. Pg – Pagerintos Giesmju Knygos ... szyłelski, przepisane przez F. Kurszatisa. poswolski. Pn. – Poniewież. Pns. – Puńsk, Polska, powiat sejneński. gabrielė Petkevičaitė-bitė, jej pisma. – Piwasiuny, rejon olicki. jego pisma i verrd. – Radziwiliszki. Ramygala, rejon poniewieski. Rodūnia, Białoruś, rej. werenowski. Rimšė, rej. ignaliński. łoździejski. s. dauk. – Simonas Daukantas, jego pisma. frazeologijos pateikimas Mato slančiausko žodyne 97straipsniai / articles sdb. – Sidabravas, rej. radziwiliski, Parinskdv. – Skaudvilė, rej. tauroski; skp. – Skapiškis, rej. skr. – Skirsnemunė, rej. sl. – wyspy, rej. rokiski, slm. – salamiestis, kupiškio r. slnt. – salantai, kretingos r. smal. – Smalvos, rej. sug. – suginčiai, rejon Šl. – Szawle. Vkš. – Šts. – Szaty, rejon Švnč. – Švenčionys. tdriV262 (Prng.) – Tautosakos darbai, Gys, rej. ignaliński. kupiski, trgn. – Tauragnai, rej. uciański. jurborski, trk. – Tirkšliai, rej. mažeicki rezerwat przyrody – Twerecz, rej. ignaliński ut. – utena. užv. – užventis, kelmės r. jezioroski, Vb. – Wabalninkas, rej. birżański mołacki Vj. – Vajasiškis, rejon jezioroski. Wieksznie, rejon akmeneński. skuodski Všn. – Viešintos, rej. oniksztyński Žem. – Žemaitė, jos raštai. the phraseology presenting in the dictionary of Matas slančiauskas SUmmary Różnorodność litewskich połączeń frazeologicznych, ich wariantów i form wyrazu nie została jeszcze w pełni odnotowana. Słowniki historyczne, słowniki dialektów i subdialektów nieustannie uzupełniają nie tylko trzon frazeologii, czyli tak zwane tradycyjne frazeologizmy, lecz także jej peryferię – stałe połączenia wyrazowe (skostniałe jednostki językowe). Takie połączenia wyrazowe odzwierciedlają rozwój i synonimię frazeologizmów, a także nieco odmienne formy wyrazu frazeologicznego w każdym regionie Litwy, których różnorodność nie zawsze jest w pełni uwzględniana w najważniejszych słownikach. artykuł dotyczy połączeń frazeologicznych zaczerpniętych ze zbiorów opowieści ludowych przygotowanych przez Matasa Slančiauskasa i jego pomocników pod koniec XIX i na początku XX wieku. w słowniku Slančiauskasa znajduje się ponad 580 takich połączeń wyrazowych: ponad 380 tradycyjnych frazeologizmów i ponad 200 stałych połączeń wyrazowych. Uzupełniają one trzon litewskiej frazeologii i ujawniają rozległą peryferię – funkcjonowanie „zapomnianych” stałych połączeń wyrazowych. w tradycyjnych frazeologizmach używanych ponad 160 lat temu na obszarach otaczających Joniškis główny wyraz często nazywa część ciała (akis (oko), ausis (ucho), galva (głowa), ranka (hand or arm), koja (leg), pilvas (stomach), širdis (heart)). Quite a few of them could have been (ręka)), zaczerpanych ze źródeł pisanych, ponieważ wyrazy główne takich frazeologizmów, jak būrys (stronnictwo, grupa), daiktas (rzecz), galas (koniec), laikas (czas), valia (wola), žemė (ziemia), žinia (wiadomość), žodis (słowo), były częstsze w druku i literaturze. Skostniałe przypadki rzeczowników, przymiotników i zaimków z przyimkami stanowią podstawę stałych połączeń wyrazowych. Połączenia z partykułami, przysłówkami i wykrzyknikami dźwiękonaśladowczymi 98 janina ŠVaMbarytė-VaLuŽienė acta Linguistica Lithuanica LXIX zwykle nie są traktowane jako frazeologizmy. stałe połączenia wyrazowe w słowniku Slančiauskasa oznaczono znakiem ◊. stałe połączenia wyrazowe ze słownika Slančiauskasa ilustrują różnorodne możliwe związki leksykalne, które pod pewnymi względami mogły zależeć od społeczeństwa posługującego się danym językiem, jego obyczajów, postaw moralnych, mód, żywotności dialektu itp. Jak można sądzić na podstawie składniowego wyrażenia połączenia wyrazowego i tekstu, tradycyjne frazeologizmy oraz stałe połączenia wyrazowe ze słownika Slančiauskasa można postrzegać jako odzwierciedlenie ocenianych obiektów i kryteriów oceny z końca XIX i początku XX wieku, związanych z człowiekiem, jego zachowaniem i działalnością. janina ŠVaMbarytė-VaLuŽienė Lietuvių kalbos institutas Złożono 10 stycznia 2013 r., 2013 m. sausio 10 d. [email protected]