Rolandas Kregždys. „Baltų mitologemų etimologijos žodynas I: Kristburgo sutartis“

207recenzijos / recenzje haraLd bichLMeier Martin-Luther-universität halle-Wittenberg sächsische akademie der Wissenschaften zu Leipzig Mainzer akademie der Wissenschaften und der Literatur Naukowe kierunki badań: indoeuropeistyka, onomastyka (nazwy miejscowości i wód), iranistyka starożytna (składnia). rolandas kregždys Słownik etymologii bałtyckich mitologemów I: traktat krzyżburski Monografia naukowa Wilno: Instytut Badań nad Kulturą Litwy, 2012, 624 s. isbn 978-9955-868-50-7 Niniejsza monografia (właściwie niejasne pozostaje, dlaczego i z jakiego powodu książkę określa się jako žodynas ‘słownik’, zwłaszcza że w podtytule nosi ona określenie „mokslo monografija”) oferuje czytelnikowi imponujące zestawienie wiedzy autora na temat wybranych fragmentów mitologii Bałtów. Celem autora jest etymologiczne wyjaśnienie bałtyckich mitologemów. Przez mitologemy, pojęcie wciąż niezbyt rozpowszechnione, Rolandas Kregždys rozumie słowa wykazujące konotację sakralną. Za praktyczne znaczenie swojego dzieła uznaje on rekonstrukcję bałtyckich archimitologicznych motywów i koncepcji (s. 14, 507). Jako podstawa badań niniejszego pierwszego tomu, po którym z pewnością będą musiały nastąpić jeszcze co najmniej kolejne tomy, ma zostać zapewnione coś w rodzaju pełnego zbadania materiału; służą temu informacje faktograficzne dotyczące tej kwestii (zwłaszcza materiał imienny w szerszym znaczeniu), które oferuje traktat pokojowy z Christburga między zakonem niemieckim a plemionami pr(e)uskimi z 2.2.1249 r. Ten przede wszystkim onomastyczny materiał, jak również odzwierciedlone w nim wyobrażenia mitologiczne plemion zachodniobałtyckich, zostają umieszczone w szerszym kontekście w obrębie Bałtyku, a ponadto korelowane są z informacjami, które znajdują się na przykład w Germanii Tacyta, w Historiae adversum paganos Orozjusza lub w późniejszych źródłach, takich jak Chronicon terrae Prussiae Piotra z Du(i)sburga, bądź w jeszcze późniejszych dziełach, jak choćby u Grunaua. A wyniki te są w obszerny i szczegółowy sposób przede wszystkim z odpo- 208 acta Linguistica Lithuanica LXX równymi zjawiskami u Germanów, Italików i innych haraLd bichLMeier ludów (zwłaszcza jeszcze u Greków i Hindusów) porównywane. Celem jest przy tym zawsze także uwolnienie spojrzenia na stosunki panujące u (zachodnich) Bałtów od, zdaniem autora, wciąż współbrzmiącej przy rozpatrywaniu tych zjawisk, częściowo protekcjonalnej perspektywy. W każdym razie udaje mu się to. Wyraźnie wskazuje on, że wszystkie zjawiska mitologii są ostatecznie dziedzictwem indoeuropejskim, które można wykazać również u Germanów, Italików itd. Książka, po litewskiej (s. 9 i n.) i angielskiej przedmowie (s. 11 i n.) oraz wstępie (s. 13–49), poświęconym przedmiotowi badań, metodom stosowanym do jego badania oraz wyjaśnieniu rozmaitych terminów, dzieli się w głównej części na cztery rozdziały: rozdział I zawiera faksymile traktatu z Christburga z 1249 r., transkrypcję tekstu łacińskiego oraz tłumaczenie litewskie (s. 50–72). Rozdział II poświęcony jest objaśnieniu teonimu Curche (s. 73–155). Rozdział III zajmuje się hieronimami Tulissones i Ligaschones (s. 156–229). Natomiast rozdział IV poświęcony jest odzwierciedleniu kultu słońca wzgl. księżyca w mitologii ludowej Bałtów, Słowian i innych ludów indoeuropejskich (s. 230–500). Wszystkie te rozdziały łączy to, że temat wymieniony w tytule jest właściwie jedynie punktem wyjścia do znacznie szerzej zakrojonych badań. Książkę zamykają litewskie (s. 500–505) i angielskie streszczenie (s. 506–526), a także kilka wykazów i indeksów (s. 527–623), spośród których bibliografia (s. 527–579) wyróżnia się przedstawionym bogactwem i wyraźnie pokazuje, jak obszernie autor zgromadził materiały do swojej książki. Jednocześnie z tej bibliografii wynika jednak również jasno, że autorowi najwyraźniej nie we wszystkich dziedzinach w jednakowym stopniu była dostępna lub znana niezbędna literatura. Biorąc pod uwagę szerokość, z jaką zakrojone jest badanie, nie jest to jednak zaskakujące, a kompletność jest zapewne niemal nieosiągalna: chodzi przecież o historyczno-porównawcze językoznawstwo języków bałtyckich, słowiańskich i innych indoeuropejskich, mitologię, etnografię, historię itd. Szczególnie widoczny jest brak nowszej literatury, jak również pewna nieznajomość zwyczajów naukowych w dziedzinie indyjskiej i irańskiej: całkowicie brakuje tu prac Jana Gondy, prace Paula Thiemego, podobnie jak Michaela Witzela, zostały uwzględnione jedynie wyjątkowo. Brakuje również w całości prac Thomasa Oberliesa dotyczących wedyjskiego, a także prac Jeana Kellensa i Érica Pirarta dotyczących awestyjskiego, podczas gdy z Martina L. Westa wymieniono tylko jeden tytuł. Niezwykły jest sposób cytowania keWa jako „eWa i–iii” oraz eWa jako „eWa ia–iiia” (s. 529 i passim). Ogólnie brakuje z wymienionegoNajwiększą zaletą książki jest z pewnością analiza napotkanych powiązań mitologicznych. Są one przedstawione na licznych, dość zwartych schematach, które jednak niekiedy właśnie ze względu na swoją zwięzłość wymagają od czytelnika znacznego wysiłku analitycznego. W różnych fragmentach poświęconych etymologii w ścisłym sensie szczególnie należy podkreślić skrupulatność, z jaką Kregždys przytacza i omawia starsze propozycje: to opracowanie historii danej dziedziny nauki jest wzorcowe. To samo dotyczy również wykorzystania literatury dotyczącej mitologii i etnografii (zwłaszcza bałtyckiej i słowiańskiej). nieco rolandas kregždys Baltų mitologemų etimologijos žodynas i: Kristburgo sutartis 209recenzijos / reviews ten themenbereich ein großteil der neueren deutsch-, englischund französischsprachigen Literatur. nie musi to koniecznie oznaczać, że recepcja tych publikacji doprowadziłaby również do innych wniosków, jednak wobec bardzo szczegółowego, zawierającego ponad 1500 tytułów wykazu ich brak pozostaje mankamentem. Ponadto należy zauważyć, że przy transliteracji staroindyjskiego Kregždys nadal posługuje się od dziesięcioleci nieużywanym znakiem <ç> zamiast obecnie stosowanego <ś>. problematyczny jest oczywiście jego stosunek do metod etymologii w ogólności: ponieważ badane słowa należą do sfery sacrum w szerszym znaczeniu, w której często można również zaobserwować tabuistyczne zniekształcenia materiału słownego, Kregždys wychodzi z założenia, że na przykład metatezy (fonemów, jak i całych sylab), (nieregularne) synkopy itp. zasadniczo i od samego początku powinny być uwzględniane w analizie. Właściwie jednak powinno być tak, że tego rodzaju procesy zmian fonetycznych, których nie obejmuje przyjęte powszechnie w indoeuropeistyce od czasów młodogramatyków założenie praw głosowych i ich bezwyjątkowości, powinny być jedynie ostatecznym środkiem służącym do ustalania etymologii. w przeciwnym razie ponownie cofa się do początków tej nauki w XIX wieku, kiedy to (z dzisiejszej perspektywy) niemal wszystko było możliwe. w związku z tym należy przede wszystkim preferować etymologizację, która bez tego rodzaju dodatkowych założeń prowadzi do sensownego wyniku. właśnie jednak obszar nakładania się mitologii, etnologii i etymologii wydaje mi się tutaj i tak dość niebezpiecznym terenem, na którym łatwo można również ulec błędnym kołom rozumowania: tutaj może się całkiem realnie zdarzyć, że element obrzędu itp. prowadzi do tego, że związane z nim imię boga itp. jest etymologizowane w określony sposób, z czego ostatecznie ponownie wnioskuje się, że odpowiedni obrzęd wywodzi się od imienia boga itd. 210 acta Linguistica Lithuanica LXX w niniejszej książce dotyczy to na przykład haraLd bichLMeier Ligasonów, których wywodzi się od a prus. *gali-śōnīs ‘kapłanów zmarłych’ (zob. s. 221 i n., 503, 523). jest to oczywiście możliwe tylko wtedy, gdy przyjmie się z jednej strony nieumotywowaną samą w sobie metatezę pierwszego członu, a z drugiej równocześnie przesunięcie semantyczne tegoż członu, którego poza tym nie da się uchwycić: aprus. biernik gallan, nom. *galis, -as oznacza przecież podobnie jak lit. gãlas, lett. gals początkowo ‘koniec, krawędź’, a dopiero wtórnie ‘śmierć’, nigdy zaś ‘zmarły’. tutaj napotykamy już pewne granice prawdopodobieństwa. To samo ostatecznie dotyczy również Tulissones < *d/tulinōsīs ‘pan dusz’ (s. 218 i n., 503, 523). Kolejnym przykładem jest etymologizacja teonimu Curche (por. także PkeŽ² 491–493). Jest on interpretowany jako /kurkē/ < aprus. *Kurkis/-īs/-as ‘bóg bydła rogatego’ i wywodzony z urbalt.(?) *Kur-va-ka- ‘ten, do którego należy bydło rogate’ (s. 108 i n., 502, 522). Forma podstawowa *kur-vjest przy tym wyjaśniana jako forma dialektalna, która ewentualnie powstała wskutek pewnego rodzaju regresywnej asymilacji z właściwie oczekiwanej formy *kar-ventstanden. Środkowe *-vuległo zanikowi. W związku z tym należy zauważyć, co następuje: na zanik środkowego *-vKregždys nie przytacza rzeczywistych paraleli, ponieważ wszystkie jego przykłady pokazują zanik w innym otoczeniu fonetycznym niż to, które występuje tutaj. Założenie, że *kur-v- (apruskie curwis ‘wół’; por. także PkeŽ² 497–499) jest (wtórną) formą dialektalną lub ekspresywną, nie jest konieczne; można je również, podobnie jak cymr. carw ‘jeleń’, wywodzić od praindoeuropejskiego *ḱrh2-uo- ‘rogaty, wyposażony w rogi’ (Nussbaum 1986, 8). skoro więc powyższa Ponieważ synkopa sylaby środkowej nie może zostać ostatecznie dowiedziona, ostatecznie można by również wyobrazić sobie jako podstawę teonimu formację urindoceńską *ḱrh2-ko- > prabałtyjską *kurka- ‘rogate, wyposażone w rogi’. Te dwa przykłady powinny wystarczyć. Można by jeszcze wskazać na dalsze kwestie (zwłaszcza dotyczące poszczególnych etymologii) w tak obszernie zakrojonej książce jak niniejsza, nie zmieniłoby to jednak zasadniczej oceny: Kregždysowi udało się przedstawić naprawdę gruntowny i fundamentalny przegląd tej dziedziny. Bogactwo przytoczonych danych z najróżniejszych gałęzi wiedzy robi wrażenie, a starsze opracowania dotyczące tego zagadnienia zostały obficie wykorzystane. Wywód jest zrozumiały i dobrze uporządkowany. Nie każdy (indoeuropeista) z pewnością zechce zgodzić się ze wszystkimi punktami etymologicznych wyjaśnień Kregždysa, co wynika z przesłanki o bezwyjątkowości praw głosowych, od początku do pewnego stopnia zawieszonej. wobec ogólnie wysokiego poziomu przedłożonej pracy nie ma to aż takiego znaczenia, o ile nie doprowadziło to jednak gdzieś do błędnego koła w wyżej wspomnianym sensie. Autorowi należy życzyć wielu sukcesów w dalszej pracy nad tym ogromnym projektem, a czytelnikowi – jego rychłego ukończenia, a być może także krótkiego opracowania tego godnego zbadania kompleksu, które rzeczywiście miałoby charakter słownika. rolandas kregždys Baltų mitologemų etimologijos žodynas i: Kristburgo sutartis 211recenzijos / reviews LITerATur eWa – Mayrhofer Manfred. Etymologiczny słownik staroindoaryjski. 3 tomy. Heidelberg: Winter, 1992–2001. keWa – Mayrhofer Manfred. Skrócony słownik etymologiczny języka staroindyjskiego. 3 t. Heidelberg: Winter, 1956–1976. Nussbaum Alan Jeffrey 1986: Głowa i róg w językach indoeuropejskich. (badania nad indoeuropejską językoznawstwem i kulturoznawstwem 2) Berlin – Nowy Jork: de Gruyter. PkeŽ² – Mažiulis Vytautas. Słownik etymologiczny języka pruskiego. Drugie poprawione i uzupełnione wydanie. Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 2013. Nadesłano 5 kwietnia 2014 r. haraLd bichLMeier Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg Instytut Orientalistyczny: Seminarium Indoeuropeistyki i Językoznawstwa Ogólnego Językoznawstwo Heinrich-und-Thomas-Mann-Str. 26, 06108 Halle (Saale) [email protected] Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig Ośrodek w Jenie: Etymologiczny słownik języka staro-wysoko-niemieckiego Zwätzengasse 12, 07743 Jena [email protected] Mainzer Akademie der Wissenschaften und der Literatur Cyfrowa księga nazwisk Niemiec Geschwister-Scholl-Str. 2, 55131 Moguncja [email protected]