Jürgen Udolph (Hrsg.). „Europa Vasconica – Europa Semitica? Kritische Beiträge zur Frage nach dem baskischen und semitischen Substrat in Europa“

196 acta Linguistica Lithuanica LXX haraLd bichLMeier Martin-Luther-universität halle-Wittenberg Saksońska Akademia Nauk w Lipsku, Akademia Nauk i Literatury w Moguncji. Dziedziny badań naukowych: indoeuropeistyka, onomastyka (nazwy miejscowości i wód), staroirańska (składnia). jürgen udolph (hrsg.) euroPa Vasconica – euroPa seMitica? Krytyczne przyczynki do kwestii baskijskiego i semickiego substratu w euroPie (Przyczynki do leksykografii i badań nad nazwami 6) Hamburg: Baar 2013. Oprawa miękka, 386 stron + 3 strony nienumerowane (z informacjami o autorach tomu) ISBN: 978-3-935536-06-6 Niniejszy tom zbiorowy stanowi odpowiedź na wysuwaną przez Theo Vennemanna (i jego uczniów) od około trzech dziesięcioleci, wielokrotnie przedstawianą w dziesiątkach artykułów i rzekomo potwierdzoną licznymi etymologiami (albo tym, co za nie uchodziło), tezę, że z jednej strony znaczna część słownictwa germańskiego, z drugiej zaś jeszcze większa część warstwy nazw wód określanej powszechnie mianem „hydronimii staroeuropejskiej” wcale nie ma pochodzenia indoeuropejskiego, lecz w istocie zawdzięcza swoje pochodzenie któremuś z przedindoeuropejskich substratów. Vennemann przedstawił podsumowanie swoich badań w tomie zbiorowym Europa Vasconica – Europa Semitica, Berlin – Nowy Jork 2003, zawierającym 26 opublikowanych wcześniej prac oraz jedną dotąd niepublikowaną. Stanowisko Vennemanna można w uproszczeniu podsumować następująco: istnieje szereg słów, szczególnie w języku germańskim, którym brak (dobrej) etymologii indoeuropejskiej. wynikałoby to z tego, że wywodzą się one właśnie z języka substratowego. Jako język substratowy w głębi lądu w grę wchodzi przede wszystkim „waskonicki” (pewien prabaskijski), ponieważ po ostatniej epoce lodowcowej ponowne zasiedlenie Europy Środkowej dokonało się przede wszystkim od południowego zachodu, a więc z Półwyspu jürgen udolph (hrsg.) Europa Vasconica – Europa Semitica? Kritische Beiträge zur Frage nach dem baskischen und semitischen Substrat in Europa 197recenzijos / reviews Iberyjskiego, co można jeszcze wykazać również na podstawie pewnych markerów genetycznych, względnie ich każdorazowego udziału procentowego, który w baskijskim obszarze macierzystym jest zawsze najwyższy i zmniejsza się w koncentrycznych kręgach wokół tego obszaru. Waskonicki byłby zatem także najstarszą uchwytną dla nas warstwą hydronimiczną w (Środkowej) Europie, tym bardziej że również w tym zakresie napotyka się problem polegający na tym, że często nie można podać (poprawnej) etymologii indoeuropejskiej, szczególnie także w językach nen. semitisch seien hingegen zahlreiche substratwörter in küstennahen gebieten, zachodnioi północnogermańskich. zostały one przede wszystkim sprowadzone do tego regionu przez kupców fenickich (a ostatecznie także alfabet runiczny wywodzi się z alfabetu fenickiego). Poszukiwanie słownictwa substratowego, zwłaszcza także w językach zachodniogermańskich, ma długą tradycję, kontynuowaną szczególnie w „szkole leidenskiej” indoeuropeistyki. Jednakże całkowicie błędne są założenia, zgodnie z którymi udział substratu w leksyce germańskiej miałby wynosić nawet 30%: już Neumann (1971, 77–79 = 2008, 3–5) wykazał, że mamy tu do czynienia z łańcuchem fałszywych założeń, nieporozumień i błędów rachunkowych, które jednak trafiły do rozmaitych podręczników i wprowadzeń do języka germańskiego lub poszczególnych języków germańskich. Udział słownictwa substratowego w językach wynosi z reguły 2–5%. Praca nad eWa może rez. tylko to potwierdzić: spośród nieco ponad 130 (po odliczeniu ok. 20 sufiksów) głównych lematów opracowanych dotychczas przez rez. (słów rozpoczynających się od ahd. i-, j-, l-, m-) zaledwie dla jednego (ahd. îtal ‚próżny, błahy, pusty‘; eWa V, 226–229) nie udało się przedstawić (dobrej) etymologii indoeuropejskiej. Udział, który być może(!) można wywodzić od słów substratowych, wynosił zatem w tym wycinku leksyki poniżej 1%! Przedstawiany tu obecnie jako odpowiedź na owe prace tom zbiorowy zawiera, zgodnie z przedmową (s. 7–9), osiem artykułów i jeden wywiad. Zasadniczo problematyczne w tym tomie jest przede wszystkim to, że stanowi on odpowiedź, której sformułowanie zajęło dziesięć lat, oraz że w poszczególnych częściach jest ona daleka od homogeniczności: zawiera artykuły, które ukazały się już wcześniej, jeszcze przed książką Vennemanna, takie, które najwyraźniej zostały ukończone wkrótce po opublikowaniu książki Vennemanna, oraz takie, które ukończono dopiero później. Tak jak książka Vennemanna składa się z artykułów powstałych na przestrzeni około 15 lat, tak również odpowiedzi na nią pochodzą z około 15 lat. Trochę nasuwa się pytanie, czy po tylu latach trzeba było ponownie uczcić tę książkę za pomocą tych „krytycznych przyczynków”, skoro de facto w badaniach (na tyle, na ile rec. ma wgląd) i tak nie odgrywała ona żadnej roli. Spośród artykułów zawartych w tomie zbiorowym trzy indogermanistyczne(-onomastyczne) zostały już wcześniej opublikowane: Michael Meier-Brügger, Historische Sprachwissenschaft und ihre Grenzen (s. 151–158 = Meier-Brügger 2010, 166–172), Lutz Reichardt, Nachfolger Hans Bahlows (s. 159–167 = Reichardt 1996); przyczynek Meiera-Brüggera ma raczej ogólno-teoretyczny charakter i dotyka przede wszystkim na końcu także kwestii (względnej) chronologii 198 acta Linguistica Lithuanica LXX i Wolfgang P. Schmid, Methodische bemerkungen haraLd bichLMeier zur klassifikation alteuropäisch (s. 169–180 = Schmid 1998). oba artykuły z lat 90. są oczywiście z punktu widzenia indoeuropeistyki całkowicie przestarzałe, nawet jeśli z reguły nie można mieć zastrzeżeń do leżącej u ich podstaw argumentacji: Reichardt podkreśla przede wszystkim że propozycje Vennemanna dotyczące hydronimii opartej na jakichkolwiek substratach były zresztą zbędne w świetle propozycji Bahlowa. w argumentacji, a zwłaszcza w przykładach, na których się ona weite strecken folgt, die allgemein auf wenig anerkennung gestoßen sind, während schmid v.a. auf regularitäten im bereich des ablauts und der Wortbildung hinweist, die eben typisch indogermanisch seien, weshalb sich spekulationen zu iropiera, znajdują się jednak różne błędy rzeczowe, na przykład w tabeli na s. 174, w której zestawiono formacje odnoszone rzekomo do trzech praindoeuropejskich rdzeni, należące jednak według dzisiejszego poglądu raczej do co najmniej sześciu (czyli dwukrotnie trzech) rdzeni, oraz w której przyjęto dla (późnego-?)praindoeuropejskiego stopnie rozwoju głosek, które według poglądu powszechnie przyjętego w indoeuropeistyce już dwadzieścia lat temu nigdy nie istniały. następowania po sobie warstw językowych w Europie. jednak on — podobnie jak wszyscy inni autorzy niniejszego tomu zbiorowego — dochodzi do wniosku, że oczywiście trzeba liczyć się z jednym lub kilkoma przedwzględnie nieindoeuropejskimi językami w Europie, ale przy aktualnym stanie badań, a przede wszystkim zważywszy na charakter badań Vennemanna, nie da się nawet w przybliżeniu dowieść związku tego substratu z jakimikolwiek innymi językami (rodzinami językowymi). Do wkładu indoeuropeistycznego należy również pierwszy artykuł tomu, Peter Anreiter, Gedanken zum Buch von Theo Vennemann, Europa Vasconica – Europa Semitica (s. 11–63). Ten sformułowany bardzo powściągliwie artykuł jest jedynym w tej książce, który przedstawia indoeuropeistykę mniej więcej na dzisiejszym zwyczajowym poziomie i zgodnie z dzisiejszymi zwyczajowymi standardami. Wszystkie przedstawione etymologie są poprawne (choć nie zawsze jedyne z możliwych). Należy jednak dodać z zastrzeżeniem, że również w tym artykule dość swobodnie traktuje się warianty wygłosu rdzenia, ablaut wahadłowy itp., co w przypadku czytelnika bez indoeuropeistycznego przygotowania może łatwo pozostawić wrażenie anything goes. Takich nieumotywowanych wariantów z reguły nie uznaje się dziś już za możliwości. Kolejny problem polega na tym, że niekiedy nie podaje się znaczeń rdzeni, lecz po prostu na podstawie przekazanego materiału słownego, zgodnie ze znanymi regułami, tworzy się praurindoeuropejskie transponaty, niekiedy bez korelowania ich z ewentualnym innym poświadczonym materiałem (bądź rekonstruktami). Mimo to artykuł wyraźnie pokazuje, że założenia i przypuszczenia Vennemanna wszelkiego jürgen udolph (hrsg.) Europa Vasconica – Europa Semitica? Kritische Beiträge zur Frage nach dem baskischen und semitischen Substrat in Europa 199 recenzji / reviews pozbawione konieczności, przez co w całej rozciągłości przeczą także wszelkiemu prawdopodobieństwu etymologicznemu i w konsekwencji są równie zbędne, jak będą błędne. Naprawdę godny rozważenia jest wniosek Anreitera dotyczący „aqualen” w druku d), że mianowicie nie jest on refleksem żadnej nieindoeuropejskiej a“ (die etwas zurückhaltender auch schon von rez. geäußert wurde; vgl. bichlmeier warstwy substratowej, lecz należał do warstwy indoeuropejskiej, która właśnie wykazywała zmianę *o > *a. Jeśli dzieje się to na obszarze, na którym później mówiono lub mówi się językami, które tej zmiany nie wykazują (jak na przykład celtyckim i italskim), należy liczyć się z dwiema różnymi warstwami indoeuropejskimi, a więc ostatecznie z co najmniej dwiema falami imigrantów, czyli użytkowników języków indoeuropejskich (s. 57 i n.). W tym artykule dziwi jednak to, że poza pojedynczymi wzmiankami o literaturze (najczęściej bezpośrednio cytowanej) niemal całkowicie zrezygnowano z literatury sekundarnej. to znacznie pomniejsza wartość artykułu. najdłuższym artykułem, który można określić jako indoeuropeistyczny (w szerszym znaczeniu), jest tekst redaktora tomu, Jürgena Udolpha, Vaskonisches und semitisches in europa aus namenkundlicher sicht (s. 211–324). Wykazuje on jednak typowe słabości licznych prac tego autora, na które rec. już wielokrotnie zwracał uwagę (por. ostatnio Bichlmeier 2013a, 2013b), a których najpoważniejsza polega na tym, że literatura fachowa z zakresu indoeuropeistyki z ostatnich 50 lat praktycznie nie jest uwzględniana. W konsekwencji wszystkie wypowiedzi autora dotyczące indoeuropeistyki pozostają ostatecznie na poziomie sprzed wojny. Jest to szczególnie widoczne w jego całkowicie przestarzałych poglądach na system fonologiczny prajęzyka indoeuropejskiego, na słowotwórstwo na tym etapie rozwoju języka oraz na zjawiska akcentu i ablautu, a także na związane z nimi kwestie semantyki poszczególnych formacji. Omówienie wszystkich problematycznych miejsc artykułu należących do tego zakresu nie jest tu możliwe. wymagałoby to osobnego, obszerniejszego artykułu. już w tym miejscu rzuca się w oczy zdumiewająca analogia w sposobie pracy do sposobu pracy Theo Vennemanna: istotna literatura nie jest (właściwie) uwzględniana. zarzut, który sam Udolph wielokrotnie kieruje w swoim artykule pod adresem Vennemanna. Udolph przytacza w swoim artykule wielokrotnie przykłady „wymiany spółgłosek”, wśród nich ponownie także swój ulubiony przykład nhd. Hass vs. Hader (s. 241, 264, 306). Przez „wymianę spółgłosek” rozumie on najwyraźniej zachodzącą w sposób dowolny wymianę spółgłosek (zwłaszcza w wygłosie rdzeni), przy czym rdzenie mają jednakowe znaczenie. to, że powołuje się przy tym na Hirtę (s. 256), po raz kolejny ukazuje jedynie anachroniczność jego wywodów. Temu zjawisku poświęcony jest obszerny fragment jego monografii na temat problemu Germanów (Udolph 1994, 51–118), do którego wielokrotnie odsyła w swoim artykule. jednak jako kolejną, dającą się również zauważyć słabość ukazują się nam nieścisłości w cytowaniu innych autorów (co Udolph 200 acta Linguistica Lithuanica LXX już jego wyżej wspomnianego Ulubiony przykład haraLd bichLMeier jest błędny: tę parę wyrazów od dawna (co najmniej od 20 lat) wywodzi się z dwóch pierwotnie różnych semantycznie rdzeni (*kat- ‘spór, walka’ i *ḱad- ‘padać’ [LiV² 318], ewentualnie także ‘rzucać się na’; lub praindoeur. *ḱeh2d- ‘być wstrząśniętym duchowo’ [LiV² 319], por. gr. κῆδος ‘troska, żałoba’), których derywaty zbliżyły się do siebie semantycznie dopiero w językach germańskich (Kluge/Seebold 1995/1999, 346, 359; 2002, 381, 395f.; 2011, 383, 398; EWa IV, 871–873). Systematyczny przegląd wspomnianego fragmentu z Udolph 1994 z pewnością ujawniłby jeszcze wiele porównywalnych błędnych ocen. zarzuca przecież również Vennemannowi) oraz w przytaczaniu przykładów: tak na przykład na s. 253 Bichlmeier (2010, 16 i n.) zostaje w znacznym stopniu skrótowo przedstawiony w taki sposób, jakoby podawał, że istnienie rdzenia *el-/oljest zasadniczo kwestionowane. Słuszne jest w tym to, że według dzisiejszego stanu badań indoeuropeistycznych w języku praindoeuropejskim nigdy nie powinna była istnieć rdzenna struktura VK, lecz rdzenie te zawsze miały strukturę minimalną KVK, a zatem w tym przypadku właśnie praindoeur. Należy zrekonstruować *Hel(H)-. To samo oczywiście dotyczy również s. 225 i nast. usiłowany rdzeń „*er-/*or-“: nie chodzi o jeden, lecz o co najmniej należy wychodzić od dwóch rdzeni struktury *Her(H)- (najbardziej wchodzą w grę *h1er- ‘dokądś trafić’ (LiV² 238) oraz *h3er- ‘wprawiać się (w górę) w ruch’ (LiV² 299 i n.), ale w zależności od tego, czy chodzi teraz o określenie akwenu, czy góry, w grę mogą wchodzić także inne); Wyprowadzenie Arnaua „*er-(n)- ‘wzgórze, wzniesienie’” [s. 240] jest w każdym razie błędne). ponieważ jednak Udolph nie przyswoił sobie właśnie wyników ostatnich dziesięcioleci badań indoeuropeistycznych i również stwierdził: „Na tym poziomie nie dyskutuję.” (udolph 2013: 438), uwidacznia się w tej uwadze, obok sposobu przedstawienia mającego przypuszczalnie służyć zdyskredytowaniu cytowanego autora, jedynie ponownie jego niedostateczna kompetencja indoeuropeistyczna. błędne przyporządkowanie językowe zachodzi na przykład w przypadku mati- ‘przedgórze’ itp. (zob. s. 278), które nie jest staroindyjskie, lecz raczej awestyjskie (bartholomae 1904: 1112 i n.). Etymologia (urindoeur. *mñ-ti-) jest przynajmniej poprawna. że udolph nie zna również starszych badań indoeuropeistycznych w szczególnie dobrym stopniu, pokazuje się także w tym, że na s. 220 i n. oraz 303 w związku z gewn lub i pokrewnymi (zob. na ten temat greule 2008: 70 i n. [którego udolph nawet nie wspomina…] oraz aktualnie bichlmeier w druku a, b, a także dgnb 384 i n.) odsyła do systemu sufiksów calanda-Wackernagla (nie wymieniając go jednak z nazwy) i cytuje artykuł bloomfielda z 1925 roku, który w historii badań de facto nie odgrywa żadnej roli, ale nie wskazuje na początki rozpoznania pokrewieństwa sufiksów urindoeur. *-round *-u- (oraz jürgen udolph (hrsg.) Europa Vasconica – Europa Semitica? Kritische Beiträge zur Frage nach dem baskischen und semitischen Substrat in Europa 201recenzijos / reviews dalszych) wskazuje już w latach 1890. (por. w tej kwestii Bichlmeier 2008, Bichlmeier w druku c). Błędy zdarzają się Udolphowi także na poziomie teoretycznym, na przykład gdy na s. schreibt: „nur dann, wenn eine zufriedenstellende erklärung aus dem hochdeut275 stwierdza: „Jeśli nie można tego udowodnić na podstawie [materiału] schen, germańskiego, celtyckiego lub staroeuropejskiego, można sięgnąć do jeszcze starszej warstwy językowej”. Trafne byłoby stwierdzenie, że nie jest to wówczas konieczne (trafniejsze sformułowanie znajduje się na s. 303), oczywiście wolno tak zrobić, ponieważ zasadniczo zawsze pozostaje możliwe, że doszło do ‘etymologicznej’ resemantyzacji starszej formy nazwy, której nie da się już wiarygodnie wykazać jedynie z powodu braku starszych poświadczeń nazw (por. w tej kwestii Bergmann 2011). Można by przytoczyć jeszcze wiele innych kwestii, zwłaszcza dotyczących licznych szczegółowych problemów etymologicznych, ostatecznie jednak przekroczyłoby to ramy niniejszego tekstu. Pomimo wspomnianych i innych wad tego artykułu jest oczywiście jasne, że prace Vennemanna nie spełniają pod względem metodologicznym ani w zakresie naukowych zwyczajów (recepcji i oceny relewantnej literatury sekundarnej, ewentualnego wykorzystania źródeł pierwotnych itd.) tego, czego można oczekiwać. Nie da się jednak również przeoczyć podobieństw w sposobie postępowania Vennemanna i Udolpha. Jeśli dzięki zestawieniu indoeuropeistycznych przyczynków każdy czytelnik powinien już zrozumieć, jakiego rodzaju (i jakiej jakości) są prace Vennemanna w dziedzinie onomastyki, to równie konieczne jest stwierdzenie, że zgromadzone w niniejszej książce przyczynki, pozostające w tradycji indoeuropeistycznej, same pod każdym względem mniej lub bardziej wyraźnie pozostają w tyle za tym, co jest dziś standardem w indoeuropeistyce. Obok aspektów indoeuropeistycznych w tomie zbiorowym zamieszczono również wypowiedzi ekspertów w dziedzinie języków chamito-semickich i baskijskiego na temat twierdzeń Vennemanna dotyczących tych języków, względnie na temat słów porównawczych zaczerpniętych przez niego z tych języków. Są to następujące trzy artykuły: Joseba L. Lakarra, on ancient european and the reconsttischer komparatistik (s. 325–359). Te trzy artykuły wyraźnie pokazują, że ruction of Proto-basque (s. 65–150), hayim y. sheyim, indo-european, old-european, and afrasian, or contra Vennemann (s. 181–210), und rainer Voigt, europa semitica? bemerkungen zu Vennemanns semit(ohamit)istisch-(indo)germaniskompetencje Vennemanna w tych dziedzinach są raczej niepokojącej natury: można je porównać na przykład ze znajomością indoeuropeistyki u Udolpha: odnośna literatura jest nieznana, zamiast tego cytuje się przestarzałe poglądy oraz takie, które wspólnota naukowa już dawno i wielokrotnie odrzuciła, i czyni się je podstawą argumentacji. O wiele bardziej niepokojąca jest jednak metodologia Vennemanna; z perspektywy indoeuropeistycznej należy tu jeszcze dodać, że i tak istnieje 202 acta haraLd bichLMeier Linguistica Lithuanica LXX Podejście, które wcześniejsi autorzy już wielokrotnie mu zarzucali: beztrosko porównuje zrekonstruowane tutaj z aktualnie poświadczonym tam, nie troszcząc się przy tym, w przypadku aktualnie poświadczonego, o wygląd wcześniejszych stadiów. Recenzent uważa zasadniczo za godne wszelkiego uznania poszukiwanie w Europie pozostałości języków przedindoeuropejskich. Jednak jeśli chce się następnie porównywać język indoeuropejski w Europie z baskijskim lub semickim, trzeba to czynić również na tym samym poziomie (na co wskazują także autorzy trzech artykułów), tzn. trzeba to wszystko porównywać na poziomie I, a nawet II tysiąclecia przed Chrystusem, w przeciwnym razie nic prawidłowego (albo co najwyżej przypadkowo coś) nie może z tego wyniknąć. Wszystko inne oznaczałoby porównywanie jabłek z gruszkami. wspomniany już wyżej problem: jeśli można uwiarygodnić indoeuropejską etymologię nazwy, to właściwie nie można już w ścisłym sensie dowieść, że nazwa ta pierwotnie musiała/może być nieindoeuropejska. Nie ma sensu zaprzeczać, że wiele z tych nazw opiera się prostemu etymologizowaniu indoeuropejskiemu, ale może to wynikać po prostu z tego, że mamy do czynienia z warstwą językową, która nie przetrwała w językach poświadczonych nam dzisiaj, lecz została przykryta przez ich wcześniejsze formy (por. wyżej uwagi do artykułu Anreitera), dlatego też (jeszcze) nie znamy jej dostatecznie dobrze. Jeśli jednak korzysta się z metod współczesnej indoeuropeistyki, można mimo wszystko posunąć się już nieco dalej. Tom zamyka artykuł poświęcony zagadnieniom genetyki (Jürgen Udolph, fragen an die genforschung, s. 361–386), składający się ze wstępu Udolpha, przedstawienia wypowiedzi Vennemanna dotyczących tej problematyki oraz wypowiedzi kilku innych autorów, a także z wywiadu Udolpha z dwoma genetykami. Niestety nie dowiadujemy się ani, kiedy odbył się wywiad, ani w jakiej właściwie formie został przeprowadzony (wygląda raczej na wywiad pisemny, ponieważ rozmówcy kilkakrotnie odsyłają do „powyżej”.) oba wywiadowRozmówcy są w bardzo różnym stopniu komunikatywni. Rozmowa dotyczy oceny badań genetycznych, do których Vennemann i jego uczniowie odwołują się w swojej argumentacji. należy wykorzystywać wyłącznie z najwyższą ostrożnością, ponieważ w zależności od tego, als Quintessenz kann man daraus vielleicht ziehen, dass man eigentlich diese jakie markery są badane, uzyskuje się dość różne wyniki, które następnie można jeszcze różnie interpretować. w całokształcie i tak pomija się przy tym sedno całej sprawy: obecność/nieobecność określonych genów/markerów/właściwości grup krwi może przecież całkiem podsumowując, co wynika z przedstawionego tu tomu zbiorowego dla tez Vennemanna, wolno chyba śmiało powiedzieć: są martwe. nawet jeśli raz po raz pojawiają się w jürgen udolph (hrsg.) Europa Vasconica – Europa Semitica? Kritische Beiträge zur Frage nach dem baskischen und semitischen Substrat in Europa 203recenzijos / reviews powiedzieć coś o prawdopodobieństwie przynależności jednostki/grupy jednostek do określonej populacji w określonym momencie; oczywiście nic to nie mówi o języku używanym przez tę grupę jednostek, o ile ta grupa jednostek nie pozostawiła również świadectw pisemnych. (i w dającej się przewidzieć przyszłości raczej nic się w tej kwestii nie zmieni). Ponieważ zaś w przypadku choćby (ukształtowania się) „staroeuropejskiej hydronimii” chodzi o okres przedpiśmienny, prawdopodobieństwo, że na podstawie prawdopodobieństwa przynależności grupowej, wywnioskowanej z układu genetycznego, można będzie wyciągnąć wnioski o języku tej grupy, jest jednak dość małe. czasopismach itp., to właściwie niemal nie znalazły poważnie traktujących je zwolenników. i tak będzie przynajmniej dopóty, dopóki obrońcy tych tez nie zaczną również pod względem metodologicznym dostosowywać się do obecnego stanu poszczególnych dziedzin historycznego językoznawstwa (czy będzie to semitystyka, indoeuropeistyka czy baskologia). same interesujące idee po prostu nie wystarczą nauce. Niewątpliwie pozostaje jednak godne ubolewania, że przedstawiony tu, jako całość z pewnością potrzebny, tom zbiorowy ukazał się z tak znacznym opóźnieniem, a następnie zawiera tak bardzo niejednorodne pod względem jakości artykuły. Tymczasem już dawno ukazał się kolejny tom zbiorowy Vennemanna: Germania Semitica, Berlin – Nowy Jork 2012. Można z zainteresowaniem oczekiwać, czy tej książce ponownie zostanie przeciwstawiony porównywalny tom zbiorowy. A na koniec 2015 roku wydawnictwo zapowiedziało już również kolejny tom: Robert Mailhammer, Theo Vennemann: The Semitic Component of Early Germanic Language and Culture, Berlin – Boston. Jeśli w tych książkach naukowość względnie rzetelność zastosowanej metod(olog)ii nie wzrosła względnie nie wzrośnie znacznie, to również one w poważnym językoznawstwie historycznym i onomastyce nie pozostawią po sobie niczego poza uniesionymi brwiami lub ber gman n rol f 2011: dylemat metodologiczny onomastyki interferencyjnej. albo: czy Altmühl jest niemiecką nazwą? – Haubrichs, Wolfgang / Tiefenbach, Heinrich (red.). Onomastyka interferencyjna. Nazwy w przestrzeniach granicznych i kontaktowych w historii i współczesności. gar Veränderungen bewirken. LITerATur bartolomae christian 1904: Altiranisches Wörterbuch. strassburg: trübner. 204 Acta haraLd bichLMeier Linguistica Lithuanica LXX Kolokwium w Saarbrücken grupy roboczej do spraw badań nad nazwami z 5.–7. października 2006 r. (Publikacje Komisji Historii Kraju Saary i Badań nad Ludem 43). Saarbrücken, Komisja Historii Kraju Saary i Badań nad Ludem, 29–44. Bichlme ier Ha rald 2008: Co Cynewulf i Kunibert mają wspólnego z Calandem i Wackernagelem? albo: król nie żyje, niech żyje gens? – Greule, Albrecht / Herrmann, Hans-Walter / Ridder, Klaus / Schorr, Andreas (red.). Studia nad literaturą, językiem i historią w Europie. Dedykowane Wolfgangowi Haubrichsowi z okazji 65. urodzin. St. Ingbert: Universitätsverlag, 229–246. Bichlmeier Har Ald 2010: Bawarsko-austriackie nazwy miejscowości i zbiorników wodnych z perspektywy indoeuropeistycznej. – Blätter für oberdeutsche Namenforschung 46, 3–63. bichlme ier h arald 2012: kilka wybranych problemów staroeuropejskiej hydronimii z perspektywy współczesnej indoeuropeistyki – apel o nowe spojrzenie na te kwestie. – Acta Linguistica Lithuanica 66, 11–47. bic hlme ier harald 2013a: O poziomie językoznawczym badań nad „staroeuropejską hydronimią” – odpowiedź na polemikę. – Acta Linguistica Lithuanica 68, 9–50. bich lmeier harald 2013b: analiza i ocena językoznawczych standardów aktualnych badań tradycyjnego typu nad „staroeuropejską hydronimią” z perspektywy dzisiejszej indoeuropeistyki. – Namenkundliche informationen 101/102, bichlme ier haral d (w druku a): O granicach 397–437. możliwości poznawczych badań starego typu nad staroeuropejską hydronimią: przestarzałe koncepcje językoznawcze i tworzenie mitów – przedstawione na podstawie nazw wodnych z Bawarii i Austrii (bawarsko-austriackie nazwy miejscowości i nazwy wodne z perspektywy indoeuropeistyki: część 4: Attersee i Sinn). – spannbauer-Pollmann rosemarie / janka Wolfgang (red.). Akta 7. konferencji Arbeitskreis für bayerisch-österreichische Namenforschung (ABÖN), Pasawa, wrzesień 2012. (regensburger studien zur namenforschung 9) Ratyzbona: edition Vulpes, 2014. bichlme ier ha rald (w druku b): jav. aδu-, ap. adu-, system sufiksów Calanda-Wackernagela i staroeuropejska hydronimia. – annick Payne i cyril brosch (red.). na-wa/i-ViR. Zi/a MAGNUS.SCRiBA. Księga pamiątkowa dla Helmuta Nowickiego z okazji 70. urodzin. (drezdeńskie przyczynki do hetytologii 45) Wiesbaden: Harrassowitz, 2014. Bichlmeier Harald (w druku c): system Calanda i język grecki. – Giannakis, Georgios (red.). Encyklopedia języka i językoznawstwa starożytnej greki. Leiden – Boston: Brill, 2014. bichlme ier har ald (im druck d): Was kann man an lexikalischen und morphologiz elementami językowymi z zasobu imion tak zwanej ‘staroeuropejskiej hydronimii’