Marta Eva Běťáková, Václav Blažek. „Encyklopedie baltské mytologie“

192 acta Linguistica Lithuanica LXX daVid ŠiMeček Uniwersytet Karola Kierunki badań naukowych: językoznawstwo historyczne; języki skandynawskie, germańskie, bałtyckie; mitologia Marta eva běťáková, Václav blažek bałtycka i skandynawska. encykLoPedie baLtskÉ MytoLogie Praga: Libri, 2012, 288 s. isbn 978-80-7277-505-7 Wydana w Pradze w 2012 r. w języku czeskim Encyklopedia mitologii Bałtów w formie słownika przedstawia najważniejsze bóstwa litewskie, łotewskie i pruskie, istoty mitologiczne, inne mitologemy oraz zjawiska związane z mitologią. autorzy – reprezentujący szkołę Uniwersytetu Masaryka w Brnie indoeuropeista o szerokich horyzontach Václav Blažek i bałtystka Marta Eva Běťáková – w skali Czech jest to pierwsze studium książkowych rozmiarów poświęcone mitologii Bałtów, chociaż Czesi zaczęli badać tę dziedzinę już od początku XIX w. mitologią Bałtów interesowano się od momentu pojawienia się bałtystyki w Czechach. jej badania w kontekście porównawczym, zwłaszcza z uwzględnieniem najbliższej tradycji słowiańskiej, szczególnie pobudzało czeskie odrodzenie narodowe na przełomie XVIII i XIX w. Interesujące spostrzeżenia pojawiają się już pod koniec XVIII w. Dobrze pokazuje to również recenzowany słownik, w którym na przykład przytaczane są nadal aktualne poglądy J. Dobrovskiego, zestawiające bałtyjskiego diabła ze st. czes. Weles (s. 195). Historia bardziej systematycznych badań nad mitologią jest ściśle związana z twórcą bałtologii, profesorem slawistyki we Wrocławiu i Pradze, Františkiem Ladislavem Čelakovskim (1799–1852). Nie wydał on odrębnej pracy o mitologii bałtyckiej, jednak uwagi komentujące teksty przetłumaczonych przez niego litewskich pieśni oraz wykłady uniwersyteckie wyraźnie wskazują, jak bardzo mitologia litewska była dla niego aktualna. O jego zainteresowaniu tą problematyką świadczy również rękopiśmienny słownik czesko-litewski, obfitujący w teonimy i nazwy istot mitologicznych, zawierający także komentarze oraz opisy zwyczajów i rytuałów. Wydane przez Čelakovskiego w 1827 r. w niezwykle dużym nakładzie (800 egz.) Litewské Národnj Pjsně, przygotowane na podstawie zbioru Ludwika Rėzy z 1825 r., zapoznały szerokie kręgi czeskiego społeczeństwa z niektórymi atrakcyjnymi litewskimi motywami mitologicznymi. Na jakościowo innym poziomie tradycję Čelakovskiego w Pradze kontynuował językoznawca August Schleicher (1821–1868). W 1857 r. w swojej chrestomatii lituanistycznej Marta eva běťáková, Václav blažek Encyklopedie baltské mytologie 193 recenzijos / reviews jako pierwszy opublikował litewskie podania mitologiczne, wcześniej zaś ogłosił znaczące prace o charakterze przygotowawczym, w których opisał i w świetle językoznawstwa porównawczego omówił między innymi także realia mitologii litewskiej. Badacz kolejnego pokolenia Leopold Geitler (1847–1885), podróżując po Litwie (1873), zbierał folklor pieśniowy (niestety, losy zapisów do dziś nie są jasne). Po powrocie do Czech zapowiadał w czeskiej prasie opublikowanie przeglądu mitologii litewskiej, jednak z nieznanych przyczyn, jak się wydaje, nie zrealizował swojego zamiaru. W spuściźnie innego slawisty i mitologa Jana Hanuša Machala (1855–1939) zachował się rękopiśmienny tekst w języku angielskim Baltic Mythology. W pracy tej, w której omawiane są najważniejsi bogowie mitologii bałtyckiej, istoty mitologiczne i związane z nimi tematy, wspomniano również w przedmowie do recenzowanej książki (s. 20), jednak wydaje się, że jej znaczenie autorzy słownika znacznie przecenili. Studium o charakterze syntetycznym, przeznaczone do 4. tomu encyklopedii The Mythology of All Races z 1916 r. (prawdopodobnie z powodu wydarzeń I wojny światowej opracowanie nie dotarło do wydawcy jaV i nie zostało opublikowane), odznacza się poważnymi brakami, które są oczywiste nawet przy uwzględnieniu poziomu filologii końca XiX w. dlatego j. h. Studium Machala należy oceniać przede wszystkim z perspektywy historii czeskiej bałtystyki, a nie jako godne uwagi badanie mitologii bałtyckiej. A zatem dzieło encyklopedyczne o takiej objętości ukazało się w Czechach dopiero teraz, niemal dwa stulecia po powstaniu czeskiej bałtystyki. Już choćby z tego powodu ukazanie się tej książki jest ważnym wydarzeniem: publikacja po raz pierwszy szczegółowo zapoznaje czeskie społeczeństwo z wciąż niedostatecznie znaną archaiczną dziedziną kultury Bałtów. Książka jest najnowszą publikacją wydawnictwa Libri z serii poświęconej poznawaniu mitologii różnych narodów. Wyróżnia się spośród innych książek z tej serii tym, że nie jest jedynie kompilacją innych dzieł, lecz oryginalnym wkładem w badania nad mitologią Bałtów – zwłaszcza dzięki szczegółowym i trafnym spostrzeżeniom etymologicznym. Książka jest przeznaczona zarówno dla naukowców – językoznawców, historyków, etnologów, mitologów – jak i dla szerszego grona odbiorców. Książkę rozpoczyna przedmowa, która zwięźle omawia ludy bałtyckie i ich historię. Po głównej części słownika zamieszczono dodatki: spisy bogów pruskich oraz legendę o założeniu Wilna. Na końcu książki znajdują się źródła pierwotne, wykorzystana literatura naukowa oraz wykaz tekstów wydanych w języku czeskim, związanych z kulturą Bałtów. Tekst uzupełniają czarno-białe fotografie ilustrujące omawiane zagadnienia. Słownik jest konstruowany w porządku alfabetycznym, a ponieważ równolegle uwzględnia się materiał litewski, łotewski i pruski, przy konkretnych pojęciach w pierwszej kolejności wskazuje się, do której grupy bałtyckiej należy omawiane zjawisko. jeśli dane bóstwo jest charakterystyczne dla wszystkich grup bałtyckich, jego nazwa podawana jest w formie zrekonstruowanej, na przykład *Deivas, a w samym artykule słownikowym przedstawione są dane wszystkich trzech spokrewnionych narodów związane z omawianym zjawiskiem. nazwy zapisane w innych 194 acta Linguistica Lithuanica LXX rukcija jest zarazem interpretacją, na której daVid ŠiMeček podstawie objaśnia się słowo. na przykład w latopisie Hipacego wspomniany jest bóg, którego zwykle lituanizuje się jako Nunadievis i uważa za nazwę boga nieba; w słowniku podano formę *Numa-deivas, scharakteryzowaną jako „litewski bóg domowy” i powiązaną z zapisanym przez Łasickiego bogiem domowym numėju. gdy pozostaje tylko nazwa (a takich przypadków jest niemało), jedynie na podstawie etymologii można dowiedzieć się czegokolwiek o pochodzeniu i znaczeniu bóstwa lub istoty mitycznej. analiza językowa staje się pod tym względem jednym z głównych narzędzi badawczych i stanowi najcenniejszą część tej książki. etymologie niektórych słów przedstawiono po raz pierwszy, na przykład Perkūnasa, którego nazwa jest objaśniana jako wyraz złożony z członów *per- ‘uderzać’ i *kun- (por. łac. cuneus ‘klin’). niektóre analizy lingwistyczne zajmują większą część poszczególnych artykułów słownikowych, nie pozostawiając miejsca na omówienie innych aspektów analizowanych zjawisk. Na przykład artykuł o bogu Puš(k)aitisie składa się niemal wyłącznie z analizy etymologicznej, chociaż w źródłach znajdują się interesujące fakty dotyczące jego kultu i związanych z nim rytuałów. W artykule poświęconym Aušrze (zrekonstruowana forma wschodniobałtycka *Auštrā), którą autor utożsamia z Aušrine, przedstawiono dane z pokrewnych języków bałtyckich oraz innych języków indoeuropejskich (na przykład nawet z dwóch dialektów języka stgr., a także z klasycznej i wczesnej fazy języka łacińskiego), jednakże o roli zorzy w folklorze niestety przemilczano. językach lub zniekształcone również podawane są w formie zrekonstruowanej, a obok zaznaczone są formy zapisane w źródłach, np.: *Patulas (Patollus, Patollo). taki sposób prezentowania słów oczywiście niekiedy nie ogranicza się do unormowania form poświadczonych w źródłach historycznych, ponieważ rekonstjak już zaznaczono, książka nie jest powtórzeniem poglądów i opinii wcześniejszych badaczy mitologii. w encyklopedii osiągnięcia mitologii jako dziedziny nauki oraz dane z różnych opracowań są krytycznie oceniane i znacząco uzupełniane badaniem autentycznych źródeł pierwotnych. Wykazy źródeł i literatury są dość imponujące. Bardzo dobrze, że w tekście często cytowane są same źródła: kroniki, dokumenty historyczne, folklor itp.; podawane jest tłumaczenie cytowanego źródła na język czeski, a w przypisach – tekst w języku oryginalnym. daje to możliwość przybliżenia się do omawianego materiału pierwotnego. Niestety system odsyłaczy bibliograficznych jest tak skomplikowany, że czasami wydaje się, jakby autorzy nie spodziewali się, że ktokolwiek będzie z niego korzystał. Odsyłaczy do publikacji, z których zaczerpnięto te cytaty ze źródeł, najczęściej nie znajdujemy ani przy tłumaczeniu cytowanego tekstu, ani w przypisie do tekstu oryginalnego. One, wbrew temu, czego można by oczekiwać, wraz z całą pozostałą bibliografią związaną z tematem, są zamieszczane na końcu artykułów. Nigdzie nie zaznaczono, który skrót odsyłacza bibliograficznego odnosi się do którego cytowanego tekstu. Znacznie utrudnia to pracę z dłuższymi opracowaniami, w których cytuje się wiele źródeł, a wszystkie odsyłacze umieszcza się na końcu artykułu. Kiedy czytelnik, nie uwzględniając odsyłaczy, tj. źródeł, polega na cytatach zamieszczonych w książce i kieruje się nimi, wówczas oczywiście ważne jest posiadanie dokładnego zapisu oryginału. Temu wymogowi niezbyt odpowiadają teksty w języku cerkiewnosłowiańskim, które z jakiegoś powodu są podawane literami łacińskimi. W tłumaczeniach czasami zdarzają się niedokładności. bardziej znaczący brak jest widoczny w terminologii folklorystycznej. w książce dość często występuje czeskie pojęcie pohádka, tj. „bajka” tam, gdzie w rzeczywistości mowa Marta eva běťáková, Václav blažek Encyklopedie baltské mytologie 195recenzje / reviews dotyczące podań mitologicznych (jak na przykład w artykule o aitwarze) i innych gatunków narracyjnych. Niewymagający czytelnik książki być może nie zauważy tego pomieszania, jednak dyskurs naukowy pod względem precyzji terminologicznej wymaga większej uwagi. Mimo wymienionych wad Encyklopedia mitologii bałtyckiej jest znaczącym studium opartym na porównawczej metodzie badawczej, które szczególnie (choć nie tylko) ze względu na swoje spostrzeżenia lingwistyczne przyciągnie uwagę badaczy bałtystyki, slawistyki i innych dziedzin w Czechach i za granicą. Nadesłano 15 maja 2014 r. daVid ŠiMeček Instytut Studiów Germańskich Wydział Filozoficzny Jana Palacha 2, 116 38 Praha 1, Czech Republic [email protected]