Lietuvių kalbos leksemų morfologinio ir semasiologinio lygmenų interferencinio ryšio kvintesencija: „kirnis“

105straipsniai / articles esMiniai ŽodŽiai: semasiologinis / onomasiologinis metodas, teonimas, janas Łasickis, Kirnis. Słowa kluczowe: onomazjologiczna / semazjologiczna metodologia badań słownictwa, teonim, Jan Łasicki, Kirnis. roLandas kregŽdys Lietuvos kultūros tyrimų institutas Kierunki badań naukowych: religia i mitologia dawnych Bałtów, źródłoznawstwo; gramatyka porównawcza języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich, etymologia. JĘZYK LITEWSKI Kwintesencja interferencyjnego związku leksemów na poziomach morfologicznym i semazjologicznym: KiRNiS determination of the interferential relationship of the Lexemes at the Morphological and semasiological Levels: Kirnis adnotacja artykuł poświęcony omówieniu osobliwości dwojakiej analizy (semazjologicznej / onomazjologicznej) interferencyjnego związku semantycznego ekstensjonału leksemów i referenta. po semazjologicznej analizie imienia bóstwa Kirnis, wspomnianego w dziele Jana Łasickiego De Diis Samagitarum (1582), onomazjologiczny sposób badania słów oceniany jest jako kazuistyczny. Na podstawie nowo przeprowadzonej analizy tekstologicznej i gramatycznej tekstu łacińskiego oraz analizy etymologicznej onimu obala się dotychczasową semantyczną eksplikację litewskiego teonimu Kirnis. Imię tego bóstwa wiąże się nie z fitonimem, lecz z obiektem kultu grupy społecznej drwali. annotacja artykuł dotyczy ustalenia interferencyjnej relacji między ekstensją semantyczną a desygnatem, która ma opierać się na argumentach dwojakiego kryterium (zwolennicy analizy ono­omazjologicznej często utożsamiają predysponujący wpływ desygnatu na strukturę 106 acta Linguistica Lithuanica LXX masiological and semasiological). na podstawie przedstawionej roLandas kregŽdys analizy semazjologicznej teonimu lit. Kirnis wspomniany w De Diis Samagitarum (1582) autorstwa Jana Łasickiego; onomazjologiczne założenie rekonstrukcji kultu bóstwa indywidualnej grupy społecznej drwali opiera się na niedawnym tłumaczeniu fragmentów dzieła Łasickiego z łaciny i ich logical word research methodology is defined as casuistic. also, a new explanation of the semantic value of the theonym Kirnis is presented. the asanalizie tekstualnej, a także na etymologicznej analizie teonimu. istnienie obiektu kultu as cherry-tree is refuted. 0. Wstęp Relacja semantycznego ekstensjonału leksemów i referenta jest przez badaczy uzasadniana dwojaką metodologią: 1) analizą semazjologiczną, kiedy, jak mówi Vincas Urbutis, „w badaniu przechodzi się od wyrażenia do treści” (Lke 566); 2) metodą onomazjologiczną, kiedy „w badaniu przechodzi się od treści do wyrażenia” (Lke ibd.), tj. motywacja pierwszych eksplikacji znaczeniowych słów jest argumentowana interferencyjnym ciągiem semantemów, odzwierciedlającym konotację oznaczanego obiektu / podmiotu, natomiast drugą – synkretycznym rozprzestrzenianiem się znaczenia, którego taksonomię elementów strukturalnych determinuje hiperonimiczny status oznaczanego obiektu / podmiotu. ekstensionalu semantycznego z koherentnymi systemami elementów słowotwórczych, tj. identycznie oceniają kompozycyjne derywaty morfemów wyrazu, por. próbę Vytautasa Mažiulisa (PeŽ ii 195) zinterpretowania dotychczas niejasnego pochodzenia (zob. Грошева 2009: 306) subst. łac. cornum ‘dereń (Cornus); owoc derenia’ (oLd 446), opierając ją na zrekonstruowanym adj. ide. *knŏ-(-ā-)- ‘odcięty, ścięty’, rzekomo łacińskie słowo suponuje semem ‘owoc z twardym (mogącym zarysować, naciąć) jądrem’, tj. suponowany jest hipotetyczny morfologiczny związek semantyczny, niepoświadczony materiałem faktograficznym, ponieważ brak danych, aby kiedykolwiek ktokolwiek czymś z pestek derenia coś kroił, ciął lub się nimi skaleczył. ponadto należy wspomnieć, że w pisanych źródłach starożytności podkreślana jest twardość drewna niektórych roślin określanych tym fitonimem, a nie właściwości morfologii odpowiednich części składowych owoców (zob. Анненковъ 1878: 109–110; БСЭ XX 611–612; Le XXVii 149; СД ii 492–494), por. porównanie derenia z włócznią: aerata torsit graue cuspide o. 8.408, tj. skierował włócznię (tj. dereń – R. K.) miedzianym ostrzem; bona bello cornus V. g. 2.448, tj. dereń nadający się do celów wojennych (do wojny) (zob. oLd ibd.). Lietuvių kalbos leksemų morfologinio ir semasiologinio lygmenų interferencinio ryšio kvintesencija: Kirnis 107artykuły / articles 1. rzecz. Lit. KiRNiS „(bot.) krykLė Wiśnia (PRUNUS CERASUS)’ / rzecz. Lit. KiRNĖ ‘t. P.’ i teoniMo Lie. KiRNiS interferencyjnego stosunku ProbLeMa sprendžiant žodžių etimologizavimo problemas, dažnai remiamasi būtent onomasiologicznym ustaleniem relacji między semantycznym ekstensjonałem a referentem, prowadzącym do powstawania fantasmagorycznych hipotez. niektóre z nich do dziś nie zostały obalone, a rezultatem tak niedbałego podejścia do pochodzenia słów jest kodyfikacja pseudemów leksykalnych, względnie ich zamieszczenie w głównych litewskich leksykograficznych zbiorach (na przykład LkŽ[e]), których wiarygodność (względnie historyczność) materiału zwykle nie jest podawana w wątpliwość. ślepo ufając faktografii wspomnianych słowników oraz stosując wyżej wspomnianą metodę onomazjologiczną (względnie nie uwzględniając specyfiki przewagi wewnętrznej metody rekonstrukcji języka), niektórzy badacze stworzyli nawet ide. protolite protoplastyczne (o hipotezie Hjalmara Friska i Wiaczesława Iwanowa zob. dalej). Jednym z takich słów jest subst. lit. kirnis w znaczeniu ‘(bot.) wiśnia karłowata (Prunus cerasus)’ w Słowniku języka litewskiego podawany jest na podstawie jedynie dwóch źródeł: danych Kazimierasa Būgi oraz autorów publikacji Lietuviškas botanikos žodynas. część I (opracowana przez Komisję Słownika Botanicznego pod kierownictwem doc. L. Vailionisa; redagowana przez dr. J. Dagysa; Kowno 1938) (zob. LkŽe), natomiast subst. kłam. kirnė ‘t. s.’ – wyłącznie z publikacji Lietuviškas botanikos žodynas (LkŽe). można mieć uzasadnione wątpliwości, że jest to sztuczny termin botaniczny, stworzony według metody pierwszego badacza litewskiej flory, Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžy, który „<…> tworzył neologizmy, między innymi nadając roślinom imiona litewskich (żmudzkich) istot mitologicznych (oprócz austėji także eraičinas, gardunytis, guboja, Poklius, raganė, ratainytė, sotvaras, tvertikas, gabė i in.) <…>” (Balsys 2006: 78). niestety niektórzy badacze skłonni są archaizować te formy (Senvaitytė 2002: 6), choć przypuszczenie to uzasadniają nie motywami językowymi, lecz botanicznymi (zob. przyp. 4). można ostrożnie przypuszczać, że K. Būga, opierając się na teonimie lie. po raz pierwszy wspomnianym w dziele Jana Łasickiego De Diis Samagitarvm Cæterorvmque Sarmatarum, & falſorum Chriſtianorum. item de religione Armeniorum (1582)1 lie. Kirnis2, przypuszczalnie błędnie interpretowany (zob. dalej) jako bóg wiśni (por. Kirnis cæraſos arcis alicuius ſecundum lacum ſitae curat, t. y. „kirnis – opiekuje się rosnącymi przy jednej, 1 apie šį veikalą ir jo tyrimo aplinkybes bei peripetijas plačiau žr. dini 2010: 305–307; kregždys 2011a: 101–106; ališauskas 2012. 2 szerzej o dotąd nieustalonej atrybucji funkcjonalnej tego teonimu zob. senvaitytė 2002: 6. 108 acta Linguistica Lithuanica LXX rosnącymi nad jeziorem wiśniami twierdzy”), czczony roLandas kregŽdys na Żmudzi3: Præterea, Plotelſcij, t. y. „ponadto pewne miejscowości, podobnie jak szlachetniejsze rody, mają swoich szczególnych bogów. Na przykład na wybrzeżu ſunt certis agris, quemadmodum nobilioribus familijs, ſingulares dei. videlicet Deuoitis agri Poiurskij, Vetuſtis Retovvskij, Guboi ac Tvverticos Sarakovvskij, Kirnis czczony jest deuoitis [dievaitis], w Retowie – Vetustis, w Sarakach – guboi i tvverticos, w Płatelach – kirnis” [Lasickis 1969: 19, 21, 40–41]), nazwał nim roślinę ‘wiśnia kwaśna (Prunus cerasus)’. k. būga najwyraźniej oparł się na hipotezie wysuniętej przez ottona schradera (i 589; 1907: 175) (poparł ją Maksas niedermannas [1902: 97]), jakoby teonim Kirnis ‘bóg – opiekun wiśni’, wymieniony w dziele j. Łasickiego De Diis Samagitarvm…, odzwierciedlał prał. *kirnas ‘wiśnia’ (→ *Kirnijas) (szerzej zob. ieW 572; Walde, hofmann i 277; zob. także Грошева 2009: 307–308). Taka próba tych badaczy zrekonstruowania bałtyckiego dziedzictwa o zerowym stopniu rdzenia najwyraźniej jest nieudana (por. beekes i 771), prowadząc do pojawienia się licznych błędnych twierdzeń przytaczanych w późniejszych dziełach4. takie założenie można poczynić z następujących powodów: i. niezgodności faktograficznych – a) wiśnie szlachetne zaczęto sadzić na Litwie w majątkach ziemiańskich dopiero w XVi5 w.; b) w litewskim folklorze roślina ta nie jest poetyzowana, 3 osobno należy wspomnieć, że materiały mitologiczne zebrał i przekazał Janowi Łasickiemu Jakob Łaskowski, polski szlachcic z ziemi kaliskiej, mierniczy ziemski (rewizor) Zygmunta Augusta na Żmudzi (szerzej zob. Le 1958: 188). miejsca przez niego odwiedzane można ustalić na podstawie sporządzonych przez samego J. Łaskowskiego wykazów rejestru własności ziemskiej. dlatego uważa się (Le ibd.), że J. Łaskowski działał w Płungianach i Gargżdach (obszar północnożmudzkiej gwary kretyngskiej), w Joswajniach (dialektalna strefa zachodnioaukštaitijska szawelska), w Ariogale (obszar gwarowy zachodnioaukštaitijski kauniškių), we wsi Szaudynė (gmina Kidule, powiat szacki, przy wsi [niedaleko Jurborka [zachodnioaukštaitijska strefa arealna kauniškių]) oraz w Karšuwie — na ziemiach zachodniej Litwy (zob. także Kregždys 2011a: 105; Ališauskas 2012: 32–33). 4 oprócz prac językoznawczych ta fantasmagoryczna opowieść była interpretowana również w pracach osób interesujących się mitologią litewską (trzeba ubolewać, że badacze folkloru próbujący interpretować zagadnienia mitologiczne niezwykle rzadko opierają się na pracach językoznawców, por. analizę lingwistyczną bóstwa Apidome, wymienianego przez J. Łasickiego (Lasicius 1868: 12 [89]), dokonaną przez Zigmasa Zinkevičiusa [1981: 96–97], która do dziś jest ignorowana [zob. Vaitkevičienė 2002: 18; Ališauskas 2012: 45, 113]), por. twierdzenia Antonia Mierzyńskiego (1892: 59, 77), Aleksandra Brücknera (1980: 212), Wilhelma Mannhardta (1936: 380), Jonasa Basanavičiusa i Petra Klimo o dendroforycznej tradycji kultu litewskich bogów, opartej na kulcie Kirnisa (szerzej zob. LM II 153; 175). Tę niezwykle wątpliwą ideę rozwijali w swoich pracach także Vittorė Pisanis (1950: 91; zob. także LM III 71), Walter Jaskiewicz (1952: 85), Marija Gimbutienė (2002: 54), Ignas Narbutas (2003: 617, 618, 619), Gintaras Beresnevičius (2004: 190), Romas Batūra (2005: 115), Marta Eva Běťáková i Václav Blažek (2012: 91–93) i in. Algirdas Julius Greimas (1990: 95–96) bodajże jako pierwszy podał w wątpliwość autentyczność bóstwa i twierdzi, że przedstawiony przez niego opis funkcjonalny jest stereotypem właściwym epoce renesansu, tj. zamiast boga mokradeł i błot, jego zdaniem, J. Łasicki stworzył bóstwo wiśni. 5 Według Mato Pretorijausa (MP II 387) w XVIII w. w Prusach wiśni było już dużo, resp. staje się ona zwykłą rośliną ogrodową (por. MP III 633). Lietuvių kalbos leksemų morfologinio ir semasiologinio lygmenų interferencinio ryšio kvintesencija: Kirnis 109straipsniai / articles tj. zakłada się bardzo późną jego etiologię (zob. Balsys 2006: 351). Ponadto K. Būga (II 199–201, 225) stwierdził, że nazwy wiśni – zarówno dzikiej (resp. Cerasus vulgaris), jak i uprawnej (resp. Prunus cerasus L.) – Litwini zapożyczyli z języków słowiańskich. Pierwsze zapożyczenia dotyczące tej rośliny datuje się na V–VII w., na podstawie lit. dial. (żm.) viẽšnė ‘wiśnia’ Pl (< sł. *v[<-ei-]śnā ‘to samo’). Zapożyczenia tego używali również zachodni Bałtowie, por. pr. wisnaytos ‘wiśnie’ E 620 (zob. PEŽ IV 255), jednak nie oznacza to, że w tym czasie na Litwie rośliny te były uprawiane. status kulturowych zapożyczeń można uzasadnić ich dyspersją semantyczną, por. twierdzenie V. Mažiulisa (PeŽ ibd.), że pr. *vīsnaitā początkowo oznaczało semem *‘owoce śliwy i drzewka śliwowe.’ ii. analizy formalne zakładające istnienie lapsus calami w dziele J. Łasickiego De Diis Samagitarvm… . omawiając formalne wzgl. gramatyczne lo. cerasus ‘wiśnia (drzewo)’ fem. ; ‘owoc wiśni’ neutr. ↔ subst. lo. cerasum ‘owoc wiśni’ (innowacja morfologiczna, tzn. g. neutr. jest wtórne wskutek 1) gr. κεράσιον ‘owoc wiśni’ neutr. [Ls 798]; 2) związki z subst. łac. pomum ‘owoc drzewa [zwłaszcza jabłoni, wiśni, figowców, orzechowców itd.]’ rodz. nij. – zob. Lewis, short 1958: 317; Дворецкий 1976: 596; oLd 301) oraz rozbieżności denotatu atribucji funkcjonalnej caerasos wskazanego przez J. Łasickiego, przede wszystkim należy stwierdzić radykalnie -eir -aekontradykcyjny stosunek, który do dziś jest ignorowany, choć w rzeczywistości ma decydujące znaczenie dla stwierdzenia braku genetycznych więzi między tymi dwiema leksemami, ponieważ łac. cerasus jest zapożyczeniem z gr. κερασός ‘wiśnia’ (ernout, Meillet 2001: 114; zob. także Ls 798), w źródłach antycznych niezarejestrowanym z rdzeniowym -ae- (zob. ernout, Meillet ibd.), który zwykle odzwierciedla dyftongoid zapożyczeń, por. subst. łac. Graecus ‘Grek’, adj. łac. Graecus, -a, -um ‘grecki’ ← gr. Γραικός ‘Grek’ (zob. także Ernout, Meillet 2001: 280); subst. łac. Aeoles ‘Eolowie’ ← gr. aἰολεῖς ‘to samo’ itd. Oczywiście można przypuszczać, że na taką zmianę wpływ mogła mieć średniowieczna tendencja modyfikacyjna w zakresie głosek języka łacińskiego, por. subst. lo. aecclesia ‘kościół’ ↔ ecclesia ‘to samo’ (zob. Дрбоглав 1993: 11; por. także harrington 1997: 3). takie przypuszczenie byłoby słuszne, gdyby w słownikach używanych w XVI w. w Królestwie Polskim wskazano taką zmianę. niestety, tak nie jest, por. V. lo. cerasum ‘owoc wiśni’ neutr. / V. lo. cerasus ‘wiśnia (drzewo)’ fem. (zob. Maczinsky 1564: 48; zob. także erzepki 1900: 18), tzn. nie tylko nie występuje zróżnicowanie rdzennego -e-, lecz także bardzo wyraźnie determinowane są różne warianty słów według semantycznej i gramatycznej, względnie rodzaju kategokazimieras būga (II 201), wyjaśniając nazwanie tej rośliny slawizmami już w dawnych pismach litewskich, twierdzi, że „<…> Na Litwie nie rośnie dzika wiśnia ‘prunus avium’”, natomiast dalia senvaitytė (2002: 7), opierając się na badaniach botaników (LP 109), wskazuje, że „Wiśnie na terytorium Litwy rosną od dawna. od najdawniejszych czasów rozpowszechniona wiśnia pospolita (zwana także wiśnią kwaśną) (cerasus vulgaris).” Niemniej jednak dążenie tej badaczki do uzasadnienia statusu odziedziczonych form fitonimów lie. kirnis / kirnė ‘(bot.) wiśnia kwaśna (Prunus cerasus)’ jest całkowicie nieskuteczne, gdyż wymienione nazwy roślin nie występują w dawnych pismach i, co najważniejsze, w gwarach. zatem nie należałoby, jak się zdaje, (zob. wcześniej) podawać w wątpliwość niezwykle późnego pochodzenia tych słów. 110 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXX wskaźnik rodowy. W związku z tym można przypuszczać, że dotychczasowe warianty interpretacji tego tekstu, jakoby bóstwo Kirnis było „bogiem wiśni”, mogą być błędne: Kïrnis caerasos arcis alicuius secundum lacum sitae curat. in quos, placandi eius rosnące przy jakiejś twierdzy nad causa, gallos mactatos inijciunt, caereosque accendos in eis figunt (Lasicius 1868: 11 [88]; dar žr. Lasickis 1969: 40) ↔ „kirnis – globoja prie vienos, paežerėje stovinčios, jeziorem wiśnie. „aby go przebłagać, wrzucają zarżnięte koguty między wiśnie i wtykają tam płonące woskowe świece” (Lasickis 1969: 19). takie twierdzenie można uzasadnić wynikami analizy formalnej, wzgl. gramatycznej: 1) in quos w drugim zdaniu nie jest uzgodnione z caerasos z pierwszego, ponieważ ten ostatni wyraz jest rzeczownikiem rodzaju żeńskiego, natomiast wyrażenie przyimkowe reprezentuje rodzaj męski lub nijaki; gdyby te składniki leksykalne były uzgodnione, J. Łasicki napisałby in quas (gdyby odzwierciedlał związek z łac. cerasus ‘drzewo wiśniowe’, fem.) albo in quae (gdyby miał na myśli łac. cerasum ‘owoc wiśni’, neutr.); 2) in quos najprawdopodobniej należy traktować jako wtrącenie, tłumaczone jako ‘z tej przyczyny; dlatego’ (zob. OLD 1560 [16. gniazdo semantyczne]). a zatem nie ma żadnych wątpliwości, że analizowany fragment dzieła J. Łasickiego zakłada zupełnie inną informację, niż zwykło się dotychczas uważać. można ostrożnie przypuszczać, że implikujący tak wiele dyskusji subst. łac. caerasos odzwierciedla zmianę strukturalną, właściwą dla sekwencji konstrukcyjnych z sonantem z różnych okresów, por. verb. łac. arcessō / accerso ‘zaprosić, zwołać’ (Vaan de 2008: 51), subst. łac. nervus ‘ścięgno, żyła; membrum virile i in.’ ← prao. *neros (Vaan de 2008: 408), subst. łac. pūlex ‘pchła’ ← pralo. *pusl- ‘to samo’ < ide. *plus- ‘to samo’ (Vaan de 2008: 497), es decir, la mención de Łasicki. cæraſos, jak się wydaje, odzwierciedla transpozycję sonantu -rir frykatywnego -stranspozyciją, suponującą transformację autentycznego rodzaju z etymologicznym rdzeniowym -aetransformaciją: łac. caesor ‘drwal’6 (← [dewerbatywum] łac. caedo ‘ciąć, rąbać’ [Lewis, short 1958: 6 już dawnym Italikom właściwe było czczenie bóstw decydujących o działalności grup społecznych. nazywano je łac. numina ‘znaki woli / mocy bogów, wzgl. wola / moc bogów ↔ bóstwo’. Jednym z takich mitonimów był bóg Silwan, opiekujący się drwalami (Гамильтон 2009: 13). Mitonim drwala jest częsty w mitach greckich (szerzej zob. hansen 2004: 3–4, 241; Лосев 1957: 142, Celtowie czcili boga Esusa (Esus, Aesus), przedstawianego jako drwal (Штаерман 1961: 181, 264; zob. także Калыгин 2006: 81–82). starożytni Hindusi uważali, że bóg Rudra – władca drwali (Macdonell 1912: 1996: 164, 854). jis minimas ir šiaurės germanų sagose (Macculloch 1930: 207, 280). Lietuvių kalbos leksemų morfologinio ir semasiologinio lygmenų interferencinio ryšio kvintesencija: Kirnis 111straipsniai / artykuły 265]) → *caer-a-sos (pl.) wskutek homofonicznej kontaminacji z następującym dalej caereosque accendos ‘i zapalone woskowe świece / pochodnie’, która, jak się wydaje, nės fleksijos -os atsiradimą (t. y. veikė analogijos faktorius). wpłynęła także na innowaciDlatego przytoczony fragment tekstu przypuszczalnie należałoby interpretować następująco: Kirnys opiekuje się / troszczy się o drwali jakiegoś zamku wzniesionego nad jeziorem. Dlatego (oni, tj. drwale – R. K.), aby przeciągnąć go na swoją stronę, wrzucają zarżnięte koguty i wbijają tam (wzgl. w tym miejscu – R. K.) zapalone pochodnie. Takie przypuszczenie można uzasadnić również materiałem faktograficznym, wiadomo bowiem, że miasto Plateliai położone jest nad jeziorem o tej samej nazwie, którego okolice były niezwykle zalesione. Żyjący tam ludzie zajmowali się również przemysłem leśnym, tj. ścinali drzewa, cięli je w tartakach itp. (szerzej zob. Le XXiii 94–95), a J. Łasicki (Lasicius 1868: 13 [90]) podaje, że bóstwo Kirnys było czczone właśnie w pobliżu zamku w Płungianach: Praeterea, sunt certis agris, quemadmodum nobilioribus familijs, singulares dei videlicet Deuoitis agri Poiurskij, Vetustis Retovvskij, Guboi ac Tvverticos Sarakovvskij, Kïrnis Plotelscij (Lasickis 1969: 41), tj. „ponadto w niektórych miejscowościach, podobnie jak w szlachetnych rodzinach, istnieją pojedynczy (resp. właściwi tylko danej miejscowości) bogowie; a mianowicie: deuoitis miejscowości Pajūris, Vetustis Rietavas, guboi i tvverticos Saraków, kirnis Płatele”. Oczywiste jest, że onomazjologiczna interpretacja rozprzestrzenienia znaczeniowego leksemu wpłynęła również na ukierunkowanie poszukiwań etymologicznych analizowanego teonimu oraz kodyfikację jego znaczenia gramatycznego. Taka metoda badania leksemów determinuje nie tylko specyfikę litewskiego, lecz także innych ide. systemów leksykograficznych, na przykład Viačeslavas Iwanow (Gamkrelidze, Iwanow II 554), nie przeprowadziwszy formalnej analizy tekstu łacińskiego, rekonstruuje nawet ide. *khnŏ- ‘dereń’, zakładając tym samym nie tylko status derywatu słowa, które nigdy nie istniało w językach bałtyckich (Gamkrelidze, Iwa303). W ich opowieściach mitologicznych odnotowano mitonim s. i. dru-han ‘drwal’ oraz sakralizowaną nazwę siekiery s. i. paraçu (Macdonell 1912: 384, 492). Podobne motywy mitologiczne występują również w podaniach Irańczyków (Алборов II 84). 112 acta Linguistica Lithuanica LXX ivanov ii 554), opierając się na hipotezie hjalmaro roLandas kregŽdys frisko (i 828), przypuszcza, że rzekomo lie. Kirnis krewniacy subst. lo. cornus, -ī, -ūs nov ii 555), bet ir paralogizmą ide. *khnŏ-, mat ir pats V. ivanovas (gamkrelidze, fem. ‘dereń (Cornus mas L.); drewno derenia; włócznia’ (oLd 446–447), gr. κράνον ‘dereń’, gr. κερασός ‘wiśnia’ są zapożyczeniami z jakiegoś obszaru Azji Mniejszej (zob. także Vaan de 2008: 137), a alb. thanë ‘dereń’ również może mieć zupełnie inne pochodzenie (zob. orel 1998: 472), niż twierdzi wspomniana, dlatego niejasnego pochodzenia lo. cornus ‘dereń (Cornus mas L.)’ (Ernout, Meillet 2001: 143–144) i gr. hipotezės vienas autorių, remdamasis ankstesniais šios leksemos aprašais (plačiau žr. Walde, hofmann i 277). κράνον ‘t. p.’ (Beekes I 770–771) nie mogą być zestawiane z teonimem7 lit. Kirnis, niereflektującym konotacji fitonimicznej (opis jego pochodzenia zob. w podrozdziale 2), jak czyniono to dotychczas (por. Schrader I 589; 1907: 175; Niedermann 1902: 97; Boisacq 1916: 509; Chantraine II 577; IEW 572; Frisk II 7; Ernout, Meillet 2001: 144; Vaan de ibd. ; Walde, Hofmann ibd. ; Грошева 2009: 306 i in.). A zatem nie ma żadnych podstaw, by zakładać izoleks tego samego pochodzenia greckiego, italskiego i bałtyckiego (por. Грошева 2009: 308), oznaczający wiśnię. 2. teonim lit. KiRNiS sposoby etymologizacji teonim litewski. Kirnis do dziś interpretowany jest różnorako: 1) jako fleksja -ys subst. litewski krna 1 ‘wypłukany przez wodę korzeń drzewa lub krzewu na brzegu rzeki’ kzr, ‘zakrzewione, podmokłe miejsce’ j, j. jabl, ‘miejsce, gdzie zwaliły się drzewa, rumowisko, wykrot’ j, ‘ostry odrost wierzby, pień ściętego krzewu’ j, kv, sr, ‘wiązka witki’ k, slav ii 2, ‘mnóstwo, kupa, zgraja ko, centrum’ Šv, bržr, ggr, j, ‘skąpiec’ trgn ↔ subst. litewski dial. kirnas ‘wiązka witki’ MŽ, n, j ↔ subst. litewski krnos 1 (lm.) ‘mokre, niemal niedostępne miejsca porośnięte krzewami, bagna’ bzbk XXViii 308, g 91, k. būg, dr, rt (LkŽe) derywat (zob. Mannhardt 1936: 380–381; jaskiewicz 1952: 85; greimas 1990: 95–96 [zob. także przyp. 3]; balsys 2006: 351); 2) wiązane z pr. kirno ‘pień, krzew’ e 637 (grienberger 1896: 20–21; brückner 1980: 214); 3) topon. pr. Kirno 1326 (Mierzyński 1892: 77), który interpretuje się jako apelatyw subst. pr. kirno ‘pień, krzew’ (o toponimie zob. gerullis 1922: 63); 7 to nie jest pierwsza całkowicie nieudana próba powiązania gr. κράνον ‘dereń (Cornus mas L.)’ z teonimem. Marinus Willemas de Visseris (1903: 156) wysunął hipotezę, że epitet teonimu gr. Ἀϑήνη Κραναία (P. 10.34) wywodzi się od rzeczownika gr. κράνεια ‘dereń’, choć jego pochodzenie jest zupełnie inne (zob. Кагаровъ 1913: 165–166). Lietuvių kalbos leksemų morfologinio ir semasiologinio lygmenų interferencinio ryšio kvintesencija: Kirnis 113 artykuły / articles 4) top. litew. Kirnės – nazwami miejscowości w rejonie szyłelskim, w pobliżu Pajūris i Piliakalnis (ališauskas 2012: 62; dar žr. LatŽ 135)8; 5) ide. *khnŏ- ‘dereń (Cornus)’ > pralie. *kirnas ‘wiśnia’ → pralie. *Kirnijas → ii lie. *kirns ‘tas, kuris gyvena kirnis’ → lie. Kirnis ‘deus cerasorum’ (schrader i 589, 1907: 175; niedermann 1902: 97; dar žr. ПЯ iV 15; gamkrelidze, ivanov 554; Грошева 2009: 308). Warto wspomnieć, że ten mitonim nie jest wymieniany w etymologicznych słownikach języka litewskiego Ernsta Fraenkla (LeW 241, 257) i Wojciecha Smoczyńskiego (sejL 276–277). Na podstawie przeprowadzonej tekstologicznej i formalnej analizy fragmentu dzieła J. Łasickiego (zob. podrozdział 1) można ostrożnie przypuszczać, że teonim lit. dial. Kirnis odzwierciedla defektywną formę z zaabsorbowanym elementem9 -it-: lit. dial. (żm.) Kirnis (J. Łasicki) ↔ 8 To przypuszczenie Vytautasa Ališauskasa (tamże) jest całkowicie niewiarygodne z powodu niezwykle dziwnej argumentacji, względnie braku motywacji. autor hipotezy, opierając się na onomazjologicznej metodzie badania semantycznego rozwoju teonimu, twierdzi, że lit. Kirnis jest apelatywem, tj. onimem odzwierciedlającym referent lokalizacji kultu bóstwa toponimicznego. notabene, w ten sposób on (Ališauskas 2012: 61–63) interpretuje, powtarzając wyjaśnienia pochodzenia imion bogów stworzone przez Waltera Charlesa Jaskiewicza na zasadzie etymologii ludowej (szerzej zob. Kregždys 2011a: 102), nie tylko teonim lit. Kirnis, lecz także lit. Deuoitis, Vetustis, Tvverticos, Guboi. należy ubolewać, że ten badacz zniekształca informacje przedstawione w dziele J. Łasickiego, tj. zmienia lokalizację kultu bóstwa (względnie zaprzecza własnemu przypuszczeniu, uzasadnianemu homofonią nazw miejscowości i bóstwa): wspomniane przez autora dzieła De Diis Samagitarvm miejsce kultu bóstwa P lat el ius, względnie obszar P lun gė s w okręgu k re tin g iškių na Żmudz i p ó ł n oc n ej, w rejonie P lun gė, „przenosi” on do znajdującego się o kilkadziesiąt kilometrów dalej na południe, na Żmudzi, tarminowego obszaru var nišk ių, w rejonie Šila lė, gdzie znajdują się wymieniane przez niego toponimy lit. Kirnės. Należy wspomnieć, że Vytautas Ališauskas stosuje niezwykle osobliwą metodologię nie tylko, próbując analizować litewskie mitologemy, lecz także interpretując leksemy języka łacińskiego (szerzej zob. Kregždys 2011a: 102–103) oraz kulturowe realia innych ide. ludów, na przykład, zdaniem tego badacza, syntagma gr. πότνια ϑηρών ‘władczyni zwierząt’ Il. 21.470 jest „pochodzenia mykeńskiego”, chociaż specjaliści w dziedzinie filologii klasycznej twierdzą przeciwnie, por. „this title of artemis, so often used by modern scholars, only occurs here in homer“ (Richardson 2000: 94), tj. w zabytkach pisma linearnego B, powstałych w okresie rozkwitu kultury kreteńskiej i mykeńskiej, taka mitologema nie została odnotowana (zob. Казанскене, Казанский 1986; Bartoněk 2002) itd. 9 Por. na przykład 1) teonim pr. Curche /kurkē/ < *Kurk-is/-īs/-as ‘bóg rogatego bydła, tj. ten, któremu podlegają rogate zwierzęta (bydło)’ ← *Kur-va-ka- ‘t. p.’ (z absorpcją elementu strukturalnego -va- [szerzej zob. Крегждис 2009: 280–281; Kregždys 2012: 108–109]); 2) mitonim st. isl. Váli ‘syn Odyna lub Lokiego’ < *Wa-ni-lo (z absorpcją strukturalnych elementów -ni [szerzej zob. Vries 1977: 641; zob. także kempiński 2003: 219; kregždys 2012: 286) itd. (więcej przykładów zob. kregždys 2012: 41, 44, 92, 110, 116, 117, 131, 221, 286, 289–290, 307–308, 348, 355, 363, 373, 412, 414, 496, 497; kregždys 2013: 94). Płeć poddana absorpcji nie jest tak łatwa do ustalenia, zwłaszcza przy określaniu etymologicznego rozwoju form onomastycznych, por. na przykład avd. lit. Šrka (por. także avd. lit. Šrkus, Šikus resp. Širkáitė) w Słowniku litewskich nazwisk (LPŽ II 937), zaliczane do onimów pochodzenia słowiańskiego resp. wiązane z avd. (s.) br. Шыр ко, Ширко, avd. r. Ширков, Ширкин. Mimo to takie wyjaśnienie jest argumentowane kryteriami analizy onomazjologicznej (zob. rozdział 0), które są kazuistyczne, ponieważ avd. r. Ширков pochodzenie wiąże się z rosyjskim 120 acta roLandas kregŽdys Linguistica sejL – smoczyński Wojciech. Słownik etymologiczny języka litewskiego. Wilno: PrinLithuanica LXX ter Polyglott, 2007. apelatywem avd. (s.) r. Ширяев(ъ) ← avd. (s.) r. Ширяй *‘pracowity, gorliwy; człowiek pełen zapału’ / 6–10. starożytna tytė d alia 2002: Mitologiczne interpretacje kirnio. – Liaudies kultūra 6(87), skardžius i–Vii – ska rd žius P ranas. Rinktiniai raštai 1–7, oprac. albertas rosinas. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1996–2013. sst i–Xi – Słownik staropolski 1–11, red. s. urbańczyk (t. 1, a–Ć, Warszawa 1953–1955; t. 2, d–h, Wrocław–kraków–Warszawa 1956–1959; t. 3, i–k, Wrocław–kraków–Warszawa 1960–1962; t. 4, L–M, Wrocław–Warszawa–kraków 1963–1965; t. 5, n–Ó, Wrocław– Warszawa–kraków 1965–1969; t. 6, P–Pożżenie, Wrocław–Warszawa–gdańsk 1970–1973; t. 7, Póć–rozproszyć, Wrocław–Warszawa–kraków–gdańsk 1973–1977; t. 8, rozpróchnieć–szyszki, Wrocław–Warszawa–kraków–gdańsk–Łódź: 1977–1981; t. 9, Ściadły–używowanie, Wrocław–Warszawa–kraków–gdańsk–Łódź 1982–1987; t. 10, W–Wżgim, kraków 1988–1993; t. 11, Z–Ż, kraków 1995–2002…). Zakład narodowy imienia ossolińskich; Wydawnictwo Polskiej akademii nauk. sW i–Viii – karłowicz jan, kryński adam a., niedźwiedzki Władysław (red.). Słownik języka polskiego 1–8. Warszawa: W drukarni e. Lubowskiego (1–2), W drukarni „gazety handlowej“ (3–6), W drukarni „Współczesnej“ (7), Wydawnictwo kasy pomocy dla osób pracujących na polu naukowem imienia j. Mianowskiego (8), 1898–1923. V. g. – Publi Verg ili Ma ron is. Georgica. Vaan Michiel de 2008: Etymologiczny słownik łaciny i pozostałych języków italskich. Lejda i Boston: Brill. Vaitkevičienė Daiva 2002: Szczęście domowe. – Liaudies kultūra 4(85), 9–21. Visser Marinus Willem de 1903: Bogowie Greków niebędący postaciami ludzkimi. Lejda: księgarnia i drukarnia dawniej e. j. brill. Vries Jan de 1977: Staronordycki słownik etymologiczny. Lejda: E. J. Brill. Walde, Hofmann I–II – Walde Alois, Hofmann Johann Baptist. Łaciński słownik etymologiczny. Heidelberg: Carl Winter Universitätsbuchhandlung, 1938 (t. 1 [a–l]), Carl Winter Universitätsverlag 1954 (t. 2 [m–z]). Zinkevičius Zigmas 1981: O nazwie jednego bóstwa mitologicznego. – Baltistica 17(1), Zinkevičius Zigmas 2006: Pochodzenie dialektów litewskich. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Alborow i–ii – Alborow Borys Andriejewicz. Некоторые 96–97. вопросы осетин ской филологии 1–2. Владикавказ: Издательско-полиграфическое предприятие им. В. А. Гассиева, 1979–2005. Lietuvių kalbos leksemų morfologinio ir semasiologinio lygmenų interferencinio ryšio kvintesencija: Kirnis 121straipsniai / articles Annienkow Nikołaj 1878: Słownik botaniczny. Санкт Петербургъ: Типографiя императорской академiи наукъ. Байкоў Мiкалай Я., Некрашэвiч Сцяпан М. 1993: Беларуска-расiйскi слоўнiк. Факсімільнае выданьне. Мiнск: Народная асвета. Бірыла Мiкалай В. 1966: Беларуская антрапанімія. Imiona własne, imiona-przezwiska, imiona odojcowskie, nazwiska. Мінск: Навука і тэхніка. Біры ла Мiк алай В. 1969: Antroponimia białoruska 2. Nazwiska utworzone od апе лятыўнай лексікі. Мінск: Навука і тэхніка. WSE i–L – Wielka encyklopedia radziecka 1–50, red. B. A. Wwiedienski. Moskwa: Большая советская энциклопедия, 1969–1981. Ведина Тамара Ф. 2008: Энциклопедия русских фамилий. Тайны происхождения и значения. Москва: Астрель, АСТ. Гамильтон Эдит 2009: Мифы и легенды Греции и Рима. Москва: Центрполиграф. Грошева Антонина В. 2009: Латинская земледельческая лексика на индоевропейском фоне. Санкт-Петербург: Наука. Dal i–iV – Dal W ł ad im ir. Objaśniający słownik żywego języka wielkoruskiego 1–4. Москва: Русский язык, 1989–1991. Дворецкий Иосиф Хананович 1976: Латинско-русский словарь. Изд. 2-е. Москва: Русский язык. Дрбоглав Донат Александрович 1993: Учебное пособие по средневековой латыни. Москва: Изд-во МГУ. Kagarow Jewgienij 1913: Kult fetyszy, roślin, zwierząt w starożytnej Grecji. Sankt Petersburg: Drukarnia Senacka. Казанскене Ванда Петровна, Казанский Николай Николаевич 1986: Предметно-понятийный словарь греческого языка. Крито-микенский период. Ленинград: Наука. Калыгин Виктор Павлович 2006: Этимологический словарь кельтских теонимов. Москва: Наука. Крег ждис Рол андас 2009: Прусс. Curche: этимология теонима, функции божества; проблематика установления культовых соответствий на почве обрядовой традиции wschodniobałtyckich, słowiańskich i innych ludów indoeuropejskich. – Studia Mytho logica Slavica 12, 249–320. Кюршунова Ирина Алексеевна 2010: Словарь некалендарных личных имен, przezwisk i nazwiskowych określeń północno-zachodniej Rusi XV–XVii w. Sankt Petersburg: Дмитрий Буланин. 122 acta roLandas kregŽdys Linguistica Lithuanica LXX Лосев Алексей Федорович 1957: Античная мифология в ее историческом развитии. Москва: Государственное учебно-педагогическое издательство министерства просвещения РСФСР. Лосев Алексей Федорович 1996: Мифология греков и римлян. Москва: Мысль. Nosowicz Iwan I. 1984: Słownik narzecza białoruskiego (specimina philologiae slavicae). Monachium: Verlag otto sagner. PJ i–V – Toporow Władimir Nikołajewicz. Język pruski: Słownik. Moskwa: Наука, 1975–1990. РООР – Русская ономастика и ономастика России. Словарь, под ред. Олега Николаевича Трубачева. Москва: Школа-Пресс, 1994. СБГП i–V – Słownik białoruskich gwar Północno-Zachodniej Białorusi i jej pogranicza 1–5. Mińsk: Nauka i technika, 1979–1986. СД i–V – Słowiańskie starożytności. Słownik etnolingwistyczny 1–5, red. Nikita И. Толстой. Москва: Международные отношения, 1995–2012. Skrypnyk Łarysa Hryhoriwna, Dziatkiwska Nina Pantelejmoniwna 2005: Imiona własne ludzi. Kijów: Naukowa Dumka. Стеблин-Каменский Иван М. 1999: Этимологический словарь ваханского языка. Санкт-Петербург: Петербургское Востоковедение. Суперанская Александра Васильевна и др. 1986: Теория и методика ономастических исследований. Москва: Наука. Суслова Анна Владимировна, Суперанская Александра Васильевна 1991: О русских именах. Ленинград: Лениздат. Тупиковъ Николай М. 1903: Словарь древне-русскихъ личныхъ собственныхъ именъ. Sankt-Petersburg: Drukarnia I. N. Skorochodowa. Унбе гау н Б. 1989: Русские фамилии. Москва: Прогресс. Фасмер i–iV – Фа сме р Макс. Этимологический словарь русского языка 1–4. Москва: Прогресс, 1986–1987. Чайкина Юлия Ивановна 1995: Вологодские фамилии: Этимологический словарь. Вологда: Русь. Штаерман Елена Михайловна 1961: Мораль и религия угнетенных классов Римской империи (Италия и Западные провинции). Москва: Издательство академии наук СССР. Lietuvių kalbos leksemų morfologinio ir semasiologinio lygmenų interferencinio ryšio kvintesencija: Kirnis 123artykuły / articles ustalenie relacji interferencyjnej leksemów na poziomach morfologicznym i semazjologicznym: Kirnis STRESZCZENIE artykuł przedstawia analizę semazjologiczną teonimu lit. Kirnis wspomniany w De Diis Samagitarum (1582) przez Jana Łasickiego. zajmuje się również określeniem relacji interferencyjnej między rozszerzeniem semantycznym a desygnatem, które powinno opierać się na argumentach dwojakiego kryterium (onomazjologicznego i semazjologicznego). założenie rekonstrukcji kultu bóstwa przez indywidualną grupę społeczną kamieniarzy opiera się na następujących wnioskach: 1. metodologia badań onomazjologicznych słów, oparta na synkretycznym rozkładzie semantycznym leksemu, która uwzględnia hiperonimiczny status określonego obiektu / podmiotu w przypadku taksonomii jego kompleksów strukturalnych, zakłada pojawienie się pseudonaukowych etymologii. 2. teonim lit. Kirnis w znaczeniu „opiekun wiśni”, wspomniany w dziele De Diis Samagitarum J. Łasickiego, nie może być interpretowany jako odzwierciedlenie prabałt. *kirnas ‘wiśnia’. wspomniany wniosek można wyciągnąć na podstawie 2a. rozbieżność faktograficzna, ponieważ uprawa oswojonych wiśni jako roślin dworskich na Litwie rozpoczęła się dopiero w XVI w.; 2b. wyniki analizy formalnej tekstu Łasickiego, napisanego po łacinie, które zakładają istnienie lapsus calami, tj. M.a. Łac. cerasus ‘wiśnia (drzewo)’ r. żeń. ; ‘wiśnia (owoc)’ r. nij. ≠ M.a. Łac. caerasos (j. Łasicki); 2c. M.a. łac. caerasos fem. (J. Łasicki) nie zgadza się ze statusem gramatycznym syntagmy przyimkowej in quos (r. męski / nijaki), którą regularnie należałoby zapisać jako in quas, in quae. 3. teonim lit. dial. (nizinny) Kirnis zakłada rekonstrukcję wadliwej formy lit. 4. biorąc pod uwagę dial. *Kirns ‘deity of hewers’, which is to be derived from Lith. dial. *Kirtins ‘ditto’. the origin of the last is to be justified by the phenomenon of antonomasia. analizę teonimu lit. Kirnis, możliwość rekonstrukcji praindoeuropejskiego *khnŏ- „dereń (Cornus)”, jak również istnienie greckiego, italskiego i bałtyckiego izoleksemu z the meaning of ‘cherry’ must be rejected. Złożono 4 marca 2014 r. roLandas kregŽdys Lietuvos kultūros tyrimų institutas ul. Saltoniškių 58, Wilno LT-08105, Litwa [email protected]