Daiktavardžio vardininkas ir įnagininkas finitiniuose askriptyviniuose „būti“ sakiniuose

9 artykułów / articles słowa kluczowe: modalność, orzecznik esMiniai ŽodŽiai: modalumas, daiktavardžio predikatyvas, morfosintaksinis žymėjimas. rzeczownikowy, oznaczanie morfosyntaktyczne. Loreta VaičiuLytė-seMėnienė Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: morfosyntaktyka języka litewskiego, morfosyntaktyka typologiczna, walencja. Mianownik i narzędnik rzeczownika w finitywnych zdaniach as at y ptywnych z łącznikiem BūTi. W adnotacji artykuł dotyczy możliwego związku oznaczania rzeczownika występującego jako predykatyw z modalnością wyrażaną przez tryby. Analizowany materiał stanowią zebrane z Korpusu współczesnego języka litewskiego (dLkt) as at y ptywne finitywne zdania z łącznikiem noun in the nominative and instrumental case in finite and ascriptive sentences of būti (to be) būti, w których predykat twierdzący wyrażony jest formami różnych trybów. Przyjmuje się, że w odniesieniu do modalności oceniającej i irre alnej oznaczenie morfosyntaktyczne ma charakter stopniowalny i wstępnie można mówić o względnej tendencji do częstszego używania narzędnika rzeczownika występującego jako predykatyw w odniesieniu do skal epistemiczny > deontyczny (oznajmujący > rozkazujący) oraz realny > nierealny (oznajmujący > przypuszczający). adnotacja artykuł dotyczy możliwego związku między oznaczaniem orzeczników rzeczownikowych a modalnością wyrażaną przez tryby. Materiał analizowany w artykule składa się z as er ptywnych zdań finitywnych z łącznikiem būti (być), zebranych z Korpusu współczesnego języka litewskiego (ccLL), w których predykat twierdzący wyrażony jest formami różnych trybów. Przyjmuje się pogląd, że w odniesieniu do modalności ewaluatywnej i nierzeczywistej oznaczanie morfosyntaktyczne jest stopniowalne i możemy wstępnie mówić o względnej tendencji do używania narzędnika rzeczownika użytego jako orzecznik w odniesieniu do skal epistemiczna > deontyczna (tryb oznajmujący > tryb rozkazujący) oraz rzeczywista > nierzeczywista (tryb oznajmujący > tryb łączący). 10 acta Loreta seMėnienė Linguistica Lithuanica LXX 0. UWAGI WSTĘPNE W klasycznych pracach gramatycznych dotyczących języka litewskiego stwierdza się, że oznaczanie rzeczownika występującego jako predykatyw1 przypadkiem zgodnym i / lub niezgodnym w zdaniach z łącznikiem būti (ang. copular sentence, niem. Prädikativsatz2), na przykład Prisėsk, būsi svečias (por. svečiu), wiąże się z kryteriami semantycznymi i formalnymi. Oprócz utartego już stwierdzenia, że na przypadek rzeczownika wpływa wyrażany predykatywnie rzeto pastovi arba laikina būsena3, taip pat teigiama, kad predikatyvo raiška susijusi ir su kaitybine jungties būti forma. Vienur, pavyzdžiui, pastebima, kad daiktavardžio „narzędnik z być w czasie przyszłym jest znacznie częstszy”, z być w trybie przypuszczającym – „nie jest szczególnie częsty”, a z łącznikiem w trybie rozkazującym „również nie jest częsty” (kursywa moja. – L. V.-S.) (Šukys 1998: 245–247). w innych miejscach utrzymuje się pogląd, że „narzędnik rzeczownika częściej jest używany z łącznikiem w czasie przyszłym lub w trybie przypuszczającym, rzadziej – z łącznikiem w innych formach” (kursywa moja. – L. V.-S.) (ambrazas, red., 2006: 505–506, por. ulvydas, red., 1976: 364). Powyższe poglądy oraz myśl, że fleksyjna forma łącznika būti wywiera większy wpływ na morfosyntaktyczne oznaczenie predykatywnie użytego rzeczownika niż stały lub tymczasowy stan rzeczy wyrażany przez sam predykat4, a także znajdujący się przed oczami materiał Litewskiego Korpusu Tekstowego Współczesnego Języka Litewskiego5 (dalej dLkt) skłoniły do przyjrzenia się temu, czy / jak przypadek rzeczownika pełniącego funkcję predykatu koreluje w zdaniach z łącznikiem być w trybie oznajmującym z modalnością wyrażaną przez tryby. W artykule, uwzględniając wcześniej wspomniane poglądy, poszukuje się odpowiedzi na następujące pytania: (i) jeśli narzędnik rzeczownika pełniącego funkcję predykatu, powiedzmy, częściej występuje z łącznikiem w czasie przyszłym (por. Šukys 1998), to jego użycie może1 Termin predykatu stosuje się według Artūrasa Judžentisa (2012: 69): jest to słowo syntaktycznie zależne od czasownika, lecz semantycznie związane nie tylko z nim, ale także z podmiotem lub dopełnieniem. zależność syntaktyczna takiego słowa może być wyrażana przez modyfikację lub rząd. 2 W językoznawstwie litewskim takie zdania zwykle nazywa się imiennymi (ambrazas, red., 2006: 612). W artykule będą analizowane askryptywne (ang. ascriptive) zdania z łącznikiem būti, natomiast pominięte zostaną tak zwane zdania ekwatywne (ang. equative), które rozróżnia się na podstawie unikalności (ang. uniqueness) referenta słowa pełniącego funkcję predykatu, por. : Jonas jest nauczycielem vs. Jonas jest moim najlepszym przyjacielem; Jestem Loreta (szerzej Hengeveld 1992: 73–105). Prototypowe zdania askriptywne mają określony (niem. definit) podmiot i nieokreślony (niem. indefinit) predykat. W zdaniach ekwatywnych zarówno podmiot, jak i predykat są prototypowo określone. 3 Szerzej na ten temat zob. Semėnienė 2004 oraz literaturę omawianą w tej pracy. 4 Szerzej na ten temat zob. Semėnienė 2004 oraz literaturę omawianą w tej pracy. por. także przykłady przytaczane w dalszej części artykułu. 5 Dostęp online: http://donelaitis.vdu.lt. 11artykuły / articles powinno być wiązane z kategorią czasu czasownika. a może daiktavardžio vardininkas ir įnagininkas finitiniuose askriptyviniuose būti sakiniuose częściej używany instrumental rzeczownika z formą być w czasie przyszłym koreluje jak w przypadku trybu przypuszczającego) (por. Ambrazas 2006)6? (ii) ne (tik) su gramatiniu laiku, bet (pagrečiui ir) su modalumu (panašiai Modalność wyrażana jest za pomocą trybów czasownika. być może istnieje względna tendencja do dodatkowego (ang. redundant) oznaczania jej również za pomocą przypadka. innymi słowy, być może modalność wyrażana jest nie tylko kategoriami gramatycznymi czasownika, lecz także rzeczownika7. aby odpowiedzieć na te pytania, poniżej najpierw krótko omówiono tryb i modalność (zob. 1), następnie – czas gramatyczny i modalność (zob. 2). na koniec analizuje się związek między modalnością a wyrażaniem rzeczownika występującego w funkcji predykatywu (zob. 3–4) oraz formułuje się wnioski (zob. 5). 1. tryb i ModaLNoŚĆ W pracach gramatyki litewskiej kategoria trybu jest zwykle definiowana jako modalność wyrażana za pomocą gramatycznych środków czasownika, tj. stosunek mówiącego do sytuacji pod względem pewności, możliwości, konieczności, warunku itp. (por. jablonskis 1922/1957: 258; ulvydas, red., 1971: 55–56; Paulauskienė 1979: 141; ambrazas, red., 2006: 304; Valeckienė 1998: 73; holvoet, judžentis 2004: 77–78; judžentis 2012: 165). Pod względem znaczenia i sposobu wyrażania tryb dzieli się niejednolicie. W jednym miejscu przypisuje się jej pięć (ulvydas, red., 1971: 65; Valeckienė 1998: 73), w innym – cztery (jablonskis 1922/1957: 257; ambrazas, red., 2006: 304–305) lub trzy (Paulauskienė 1979: 165–166; 1983: 252–253; 1994: 310–311; holvoet, judžentis 2004: 80–82; holvoet 2010; judžentis 2012: 172–177) człony. najwięcej – pięć trybów – wyróżnili Pranas gailiūnas w Akademickiej gramatyce języka litewskiego i adelė Valeckienė w Funkcjonalnej gramatyce języka litewskiego. W pierwszej z nich omawiane są tryby oznajmujący, nieoznajmujący, rozkazujący, przypuszczający i życzący, a w drugiej – tryby oznajmujący, nieoznajmujący, rozkazujący, przypuszczający i pytający. jonas jablonskis W Gramatyce języka litewskiego 6 „one of the findings that he [t. y. ultan (1978)] reports is that future markers are often used in atemporal functions, especially functions associated with mood and modality. [...] znaleziono kilka języków z wykładnikami, których podstawową funkcją wydawało się wyrażanie trybu, ale które mogły być również używane do wyrażania czasu przyszłego“ (bybee 1985: 156; por. też t. p.: 157–159). Por. „Co więcej, przynajmniej na głównym obszarze, czyli modalności irrealis, tryby epistemiczne i ewaluatywne w znacznym stopniu się nakładają i często mają wspólne kodowanie gramatyczne” (givón 2001: 300–301, por. też 358–361). 7 Na przykład w rodzinie języków tangick z północnej Australii modalność oznacza się także przypadkiem rzeczownika (szerzej zob. de haan 2006: 40–41; w tej kwestii por. także tamże: 43). 12 acta Loreta seMėnienė Linguistica Lithuanica LXX w gramatyce języka analizuje tryb oznajmujący, przypuszczający, rozkazujący i życzący, natomiast Vytautas ambrazas w Gramatyce współczesnego języka litewskiego, oprócz trybu oznajmującego, przypuszczającego i rozkazującego, wyróżnia także tryb nieoznajmujący. W pracach aldony Paulauskienė, aksela holvoeta i artūrasa judžentisa wyróżnia się trójczłonową kategorię trybu, na którą składają się tryby oznajmujący, przypuszczający i rozkazujący (por. holvoet 2010). mowa niezależna judžentis 2012) arba vadinama „formaliai išreikštu tiesioginės nuosakos variantu“ (Paulauskienė 1979: 158; 165), o geidžiamoji nuosaka (plg. tegul būna, tebūnie) – jest tu zaliczana do kategorii evidencjalności (Holvoet, Judžentis 2004; mowie zależnej (Paulauskienė 1979: 160, 165; Holvoet 2010: 426). Istnieją różne klasyfikacje znaczeń modalności (por. inter alia Palmer 2001; Frawley (ed.) 2006; Bybee 1985: 165–189; Bybbe, Perkins, Pagliuca 1994: 176–242; Paulauskienė 1979: 137–141; Holvoet, Judžentis 2004: 82–85; Holvoet 2007: 16–22; Plungian 2011: 189–215; Judžentis 2012: 166–169 oraz omawianą tam literaturę). Opierając się na poglądach lingwistów zagranicznych, w najnowszych pracach poświęconych językoznawstwu litewskiemu (Judžentis 2012: 166; Holvoet 2007; 2010; Holvoet, Judžentis 2004: 82–85), zależnie od tego, jak mówiący ocenia sytuację i jaki ma do niej stosunek, wyróżnia się dwa typy modalności oceniającej (ang. speakers attitude według Givón 2001: 300; por. Plungian 2011: 189–190, 198): epistemiczną i deontyczną8. Modalność epistemiczna wyraża ocenę twierdzenia lub sytuacji, opartą na doświadczeniu mówiącego lub jego postrzeganiu świata, pod względem pewności (lub prawdopodobieństwa), natomiast modalność deontyczna – różne akty woli podmiotu opisywanej sytuacji (pragnienie, pozwolenie, żądanie, konieczność itp.) (Judžentis 2012: 166–167; Holvoet 2007: 16–17; Holvoet, Judžentis 2004: 82–83). Zdania zawierające modalny przysłówek lub czasownik modalny wyrażający modalność epistemiczną albo deontyczną można przeformułować, przekształcając je w podrzędne zdanie nominalne zależne od predykatu nadrzędnego wyrażającego modalność epistemiczną albo deontyczną, np. : Jonas z pewnością był nauczycielem, por., Prawdą jest, że Jonas był nauczycielem; Musisz być nauczycielem, por., Trzeba, żebyś był nauczycielem (Holvoet, Judžentis 2004: 83; por. holvoet 2007: 16–17). modalność epistemiczna jest zazwyczaj wyrażana przez oznajmujące zdania twierdzące w trybie oznajmującym (Jonas jest nauczycielem). rdzeń modalności deontycznej stanowią formy trybu rozkazującego (Jonai, bądź nauczycielem)9. jest ona również wyrażana na przykład w przypadkach, gdy czasownik w trybie oznajmującym jest używany 8 „the epistemic-deontic distinction seems to be relevant, in a certain way, to mood. [...] jeśli modalność dynamiczna nie ma odpowiednika w dziedzinie trybu, to być może dlatego, że należy do peryferii modalności“ (holvoet 2007: 18). 9 „jeśli przyjmiemy, że imperativus jest trybem, to niezależnie od tego, czy sformułujemy jego znaczenie semantycznie jako oparte na woli, czy pragmatycznie jako wyrażające dyrektywy, oczywiście wygodnie jest mieć modalność deontyczną jako odpowiadający mu wolicjonalny typ w dziedzinie modalności“ (holvoet 2007: 17; por. też tamże: 22–23). 13artykuły / articles z hortatywną partykułą te(gu(l)) lub proklityką te-10 (Niech Jonas daiktavardžio vardininkas ir įnagininkas finitiniuose askriptyviniuose būti sakiniuose będzie nauczycielem). tryb oznajmujący jest nieznaczonym członem systemu trybów; jest związana nie tylko ze znaczeniami modalności epistemicznej, lecz także deontycznej (holvoet, judžentis 2004: 86–87, 102–103; holvoet 2007: 23–24; por. jablonskis 1922/1957: 258). formy trybu przypuszczającego, podobnie jak oznajmującego, również są używane w zdaniach do wyrażania zarówno modalności epistemicznej, jak i deontycznej (np. Jonai, byłbyś nauczycielem, inna byłaby rozmowa; Lepiej żebyś już był nauczycielem). jednakże przeciwstawia się ją obu – oznajmującemu i żentis 2004: 88; liepiamajai – nuosakoms kitu – irealumo (nefaktyvumo) – atžvilgiu (holvoet, judholvoet 2007: 25; judžentis 2012: 172–175). modalność realna i nierealna jest rozróżniana na podstawie stosunku mówiącego do realności omawianych rzeczy. modalność realna dotyczy sytuacji istniejących niezależnie od człowieka i faktycznych. typowo są one wypowiadane w zdaniach, w których używa się form czasownikowych, których nie žodžių tiesioginės nuosakos esamojo ir būtojo laiko formos. irealaus modalumo situacijos yra nefaktyvios, įsivaizduojamos; jų realumo mažų mažiausiai kalbėjimo momożna zweryfikować za pomocą działania. takie sytuacje mogą być wyrażane formami czasu przyszłego trybu oznajmującego11, trybu rozkazującego i trybu przypuszczającego (judžentis 2012: 168–169; por. holvoet, judžentis 2004: 96–97, 104; Paulauskienė 1979: 141; 153; Plungian 2011: 124, 213–214). Ponadto sytuacje nierealne mogą być wyrażane także wspomnianymi już formami czasu teraźniejszego i przyszłego trybu oznajmującego z tegu(l)12. A zatem system trybów wyodrębnia się według dwóch niezależnych od siebie kryteriów. Według faktywności opozycja modalności realnej i nierealnej (tryb oznajmujący vs. tryb przypuszczający), której człon nacechowany (irrealis), wyrażany formami trybu przypuszczającego, oznacza podkreśloną niefaktywność (nierealność). Według typu modalności ewaluatywnej (epistemicznej vs. deontycznej) formy trybu oznajmującego przeciwstawiane są formom trybu rozkazującego. Jeśli uznalibyśmy, że podstawę systemu trybów stanowi opozycja modalności realnej i nierealnej (Paulauskienė 1979: 141; 1994: 310–311; holvoet, judžentis 2004: 103; holvoet 2007: 26, 59–60; holvoet 2010: 441–442), to wówczas tryb rozkazujący należałoby zaliczyć do modalności realnej (holvoet, judžentis 2004: 103; holvoet 10 podziela się tu pogląd podobny do przedstawionego w holvoet 2007: 39, judžentis 2012: 172. Por. „Dlatego też opiszemy teateina jako tryb oznajmujący, a teateinie jako odrębny, resztkowy tryb” (holvoet 2007: 39). 11 Por.: „można argumentować, że przyszłość jest prototypową kategorią irrealis, ponieważ odnosi się do wydarzeń, które jeszcze się nie wydarzyły i dlatego są nierealne“ (de haan 2006: 41). „chociaż przyszłość można uznać za kategorię irrealis, ponieważ odnosi się do wydarzeń, które jeszcze się nie wydarzyły, w języku łacińskim wyraża się ją za pomocą trybu oznajmującego“ (de haan 2006: 44). 12 „Główna opozycja trybów jest tu ustalana na podstawie tego, czy mówiący konstatuje działanie jako realne, czy też nie, przy czym formy trybu przypuszczającego są wskaźnikami nierealności działania, natomiast tryb oznajmujący nie ma specjalnego wskaźnika, dlatego za pomocą jego form można wyrażać zarówno działanie realne, jak i (tiesioginė nuosaka), ar kaip nerealų – liepiamą, pageidaujamą, tariamą (liepiamoji ir tariamoji nuosakos)“ (Paulauskienė 1979: 141). Plg.: (t. p.: 165): „tariamoji ir liepiamoji turi savo morfologinius ronierealne”. 14 acta Loreta seMėnienė Linguistica Lithuanica LXX 2007: 6013; judžentis 2012: 173; por. odmienny pogląd. Paulauskienė 1979: 141, tryb 153–154). tiksliau sakant, (i)realumo atžvilgiu liepiamoji nuosaka atsidurtų skalės realu (tiesioginė nuosaka) > nerealu (tariamoji nuosaka) viduryje, panašiai kaip przypuszczający: modalność epistemiczna (tryb oznajmujący) > deontyczna (tryb rozkazujący) względem skali. 2. Czas i MODALNOŚĆ czas gramatyczny jako kategoria deiktyczna z perspektywy momentu mówienia lokalizuje wydarzenia na osi czasu. Proste czasy czasownika (teraźniejszy, przeszły, przyszły) wyrażają opozycje czasu deiktycznego (teraźniejszość, przeszłość, przyszłość). inaczej mówiąc, gwarancji mówiący nie może nei esamuoju ir būtuoju laiku reiškiami teiginiai, būsimuoju laiku reiškiami teiginiai kalbėjimo momentu nėra verifikuojami; jie mažiau kategoriški, nes teisingumo udzielić (szerzej zob. Holvoet, Pajėdienė 2004: 121–124). zatem, jak wspomniano, twierdzenia wyrażane w języku litewskim za pomocą czasu przyszłego wiążą się z modalnością nierealną, natomiast pod względem stosunku sytuacji do rzeczywistości czas przyszły wiąże się z modalnością epistemiczną i deontyczną. powstaje pytanie, z jakimi cechami modalności (poza czasem gramatycznym) można by wiązać relatywnie częstsze predykatywne użycie narzędnika rzeczownika (por. de Haan 2006: 49–50)? Formy trybu rozkazującego i przypuszczającego nie mają wykładników morfologicznego wyrażania kategorii czasu i nie wskazują dokładniej określonych relacji czasowych. Działanie wyrażane za pomocą tych form prostych w momencie mówienia jeszcze nie zachodziło i wcześniej nie zachodziło. Przy użyciu form trybu rozkazującego działanie musi być wykonywane, przy użyciu form trybu przypuszczającego – (nie)możliwe, jedynie wyobrażalne lub przypuszczane (tj. nierealne); w ten sposób działanie może rozpocząć się i być realizowane już w samym momencie mówienia (w teraźniejszości) albo po nim (w przyszłości) (ulvydas, red., 1971: 59). Na podstawie tego, co dotąd krótko powiedziano, można by sądzić, że w języku litewskim modalność koreluje nie tylko z gramatycznymi kategoriami czasownika, lecz także, być może, z gramatycznymi kategoriami rzeczownika14. Jeśli spojrzeć na modalność jako na złożoną kategorię czasownika – tak zwaną taM (ang. time-aspect-modality; por. givón 2001: 285, 303–305, 13 Por. „sama w sobie forma rozkazująca nie może a priori zostać zaklasyfikowana jako realis lub irrealis. [...] Ze względu na swoje wyraźne znaczenie deontyczne forma rozkazująca jest przeciwstawiona zarówno trybowi the realis : irrealis distinction as the nucleus of the mood system, then the imperative only partly oznajmującemu, jak i warunkowemu. jeśli uznamy belongs belongs za należące do trybu: jego funkcje można definiować pragmatycznie, a w rzeczywistości jest ono nakładane na znaczenia modalne“ (holvoet 2007: 26; por. t. p.: 60). 14 Por. : „gramatyczne wykładniki modalności są bardzo zróżnicowane. [...] zasadniczo istnieją trzy typy wykładników: (i) pojedyncze sufiksy, klityki i imiesłowy, (ii) fleksja oraz (iii) czasowniki modalne“ (Palmer 2001: 19; por. de haan 2006: 40–41). 15artykuły / articles 337 i in.) – część (i, bez wątpienia, uznając, że modalność i daiktavardžio vardininkas ir įnagininkas finitiniuose askriptyviniuose būti sakiniuose predykacja zdania mogą być wyrażane nie tylko czasownikiem), w artykule poszukuje się odpowiedzi na pytanie, czy / jak modalność wyrażana różnymi trybami czasownika może wpływać na tendencje dotyczące przypadka rzeczownika występującego jako predykatyw. czy, porównując tendencje w zakresie wyrażania rzeczownika występującego jako predykatyw, można w ogóle mówić o tendencji do różnego oznaczania poszczególnych typów modalności. w artykule będzie mowa o modalności w zdaniach askryptywnych15 z łącznikiem być i rzeczownikiem występującym jako predykatyw; analizowane są zdania finitywne z być, których predykat twierdzący wyrażony jest formami trybu oznajmującego, rozkazującego i przypuszczającego. Rozpoczyna się od analizy możliwej korelacji między modalnością ewaluatywną a oznaczaniem rzeczownika występującego jako predykatyw (zob. 3), następnie omawia się stosunek modalności (i)realnej do wyrażania rzeczownika użytego predykatywnie (zob. 4), a na końcu formułuje się wnioski (zob. 5). Wyrażanie rzeczownika występującego jako predykatyw analizuje się na podstawie materiału empirycznego znalezionego w dLkt. łącznie zebrano i przeanalizowano w artykule 1462 finitywnych zdań askryptywnych z być, z których 639 zawiera formy trybu oznajmującego, 351 – trybu rozkazującego, a 472 – trybu przypuszczającego. Dostępny materiał uogólniono statystycznie. 3. Moduł oceniający (epistemiczny vs. deontyczny) oraz wyrażenie rzeczownika występującego w funkcji predykatywnej Jądro modalności epistemicznej stanowią twierdzenia oznajmujące wyrażane formami trybu oznajmującego, natomiast deontycznej – dyrektywy wyrażane trybem rozkazującym. Na razie pomińmy zdania oznajmujące, w których z wcześniej wymienionych powodów używane są formy czasownika būti w czasie przyszłym trybu oznajmującego, i przede wszystkim porównajmy zdania z formami czasownika būti w czasie teraźniejszym i przeszłym trybu oznajmującego oraz zdania, w których używany jest tryb rozkazujący, np.: (1) O dziesięć lat starszy ode mnie. No i wtedy już przyszli Niemcy, to byli Rosjanie, to Niemcy, a potem znowu Rosjanie. Tata był budowniczym, skoro budował domy. DLKT (2) Poszliśmy na tańce i przyjechał ten Romas z innego kołchozu. Przyjeżdżał na odpusty do Labūnavy Onos. Przyjeżdżał ciężarówką, przywożąc wielu. Był kierowcą. Przyjechał, jisai ten atvežė. Nu tai pasimatymas toks, nu ir taip lyg draugavom. Paskui nakt… vakare grįžom pas pusseserę, paryčiui. dLkt 15 Por. przypis 2. 16 acta Loreta seMėnienė Linguistica Lithuanica LXX (3) VU w ciągu swojej wielowiekowej historii odegrał szczególną rolę w życiu kulturalnym naszego państwa i nie tylko jego. Przez stulecia był uniwersytetem na poziomie europejskim, na którym studiowali i wykładali przedstawiciele różnych krajów. dLkt (4) Pedagog i akademik Juozas Brazaitis, według wspomnianego Stasysa Yli, był człowiekiem walki – subtelnym, szlachetnym, wytrwałym, celnym i głębokim. Gdybyśmy szukali za granicą przykładów mu bliskich w tym okresie powojennym, znaleźlibyśmy może trzy. dLkt (5) Rządź albo słuchaj! – oto jakie motto kryje się w takiej pozycji; albo bądź Wielkim Człowiekiem, Bohaterem zmagającym się z losem i zdobywającym sławę („im większy upadek, tym większa sława” – mówi Heraklit). DLKT (6) Na końcu listu trzy wiersze napisane drobnym pismem Aleksandrasa Stulginskisa: „Droga Aldutė, pomyślnie ukończ naukę, bądź dobrym człowiekiem, ja, choć mieszkam daleko, myślami zawsze jestem z Tobą. Będę się Tobą cieszył i szczycił. Błogosławię Cię, niech Cię błogosławi Najwyższy. Tatuś. DLKT (7) słyszymy słowa V. Krėvėgo, bliskie Vydūnowi: „Jeśli jesteś dla siebie człowiekiem, bądź sam dla siebie człowiekiem i szukaj drogi, nie trzymając się cudzej ręki”. DLKT (8) Przed paroma dniami lituanistka Eugenija zamówiła te rzeczy. – Piotrze, bądź człowiekiem, zrób to szybciej, postaraj się, za tydzień czekamy na wizytację. Pospiesz się, nie pozostanę ci dłużna. – Ależ co wy, pani nauczycielko, ależ co wy. DLKT (9) Odprowadza!. Mówi. Chociaż do domu, wiesz. No co, mówię, może trzeba będzie jeszcze położyć do łóżka? Mówi, chociaż do domu, wiesz. Nie, nie, mówię, nie odprowadzę. Nie. Andriau, bądź przyjacielem, odprowadź mnie, boję się. Daj spokój, jestem pewien! Daj spokój, on mi, cholera, mówi, narobiliśmy sobie kłopotów. Spójrz, chłopcze, w domu są duchy. Będziesz musiał zamówić księdza. DLKT (10) Nie mogę przyjąć twojej ofiary! Wystarczy, jeśli zapłacisz za zwierzęta. Potem, pomilczawszy chwilę, powiedział: – Ja również chciałbym coś zaproponować. Bądź moim przyjacielem. Na znak wiecznej przyjaźni mężczyźni bez słowa uścisnęli sobie prawice. Z przykładów DLKT w zdaniach (1)–(10) wynika, że rzeczownik występujący w funkcji predykatywu zasadniczo może być wyrażony zarówno mianownikiem, jak i narzędnikiem. czy różnice modalności wyrażane za pomocą omawianych trybów wiążą się z tendencjami w zakresie wyrażania rzeczownika występującego w funkcji predykatywu? jeśli uznamy, że w zdaniach łącznikowych oznajmujących z formami czasu teraźniejszego czasownika być w trybie oznajmującym zwyczajny jest mianownik rzeczownika, natomiast z formami czasu przeszłego występuje on nieco rzadziej, to będziemy musieli stwierdzić, że w zdaniach z formami czasownika być w trybie rozkazującym częściej wybiera się narzędnik tipo sakiniuose predikatyvu einančio daiktavardžio įnagininkas pasirenkamas 23,1 % rzeczownika. mówiąc konkretniej, widać, że w przypadkach typu (5)–(10) narzędnik stanowi 23% wszystkich przypadków (lub 81 zdań na 351), a w zdaniach typu (1)–(4) 7% wszystkich przypadków (lub 10 zdań na 146) (na ten temat por. też Semėnienė 2004). a zatem, jeśli narzędnik rzeczownika występującego w funkcji predykatywu jest częstszy w zdaniach z formą trybu rozkazującego, oznacza to, że mógłby być podobnie używany także w zdaniach z te(gu(l)) oraz z formami trybu oznajmującego. Porównajmy: 17 artykuły / articles (11) – Za tego z muszlą! – Za Ralfa! Ralpha! – Niech ten z trąbką będzie daiktavardžio vardininkas ir įnagininkas finitiniuose askriptyviniuose būti sakiniuose wodzem. Ralph podniósł rękę, żeby wszyscy zamilkli. – Dobrze. Kto chce, żeby Jack był wodzem? Chórzyści posmutnieli, jednak podnieśli ręce. – A kto chce mnie? DLKT (12) Jednym z najlepszych sposobów pomagania dzieciom w zrozumieniu pojęcia szacunku jest traktowanie ich z szacunkiem. Niech podczas nauki będą waszymi partnerami. Zachęcajcie dzieci do wyrażania swoich propozycji, uwzględniajcie ich propozycje w swoich planach, doceniajcie ich pomysły. Słuchajcie, co mówią. dLkt (13) Nie nazywajcie się też nauczycielami, bo waszym jedynym Nauczycielem jest Chrystus. Kto z was jest większy, niech będzie waszym sługą. Bo kto siebie wywyższa, będzie poniżony, a kto siebie uniża, będzie wywyższony. dLkt (14) Barwna dyskografia grupy dostarcza znacznie więcej magicznych odkryć i chwil rock’n’rollowej ekstazy. Niech zatem ten podwójny album będzie jedynie kluczem, który pozwoli każdemu chętnemu otworzyć świat nowoczesnego heavy metalu. Świat, którego niekoronowanymi królami stali się Judas Priest. dLkt (15) Ochotnicy niech będą dla nas przykładem. Spory partyjne i osobiste odłożymy do dnia, kiedy będziemy całkowicie wolni i dojrzali pod względem narodowym. Ochotnicy szli umierać za Litwę. dLkt (16) Podstęp skierowany przeciwko Narodowi, jego solidarności i życiu. Dlatego żaden przyzwoity Litwin nie może być uczestnikiem tej konferencji. Tłumaczony – nie powinien się odbyć. Niech będą dla nas przykładem dwaj mężczyźni z Litwy: dr K. Grinius i prof. J. Aleksa. dLkt (17) Słyszysz, nauczycielu, niech będę bukietem kwiatów, abyś wąchał ich aromat! Niech będę świeżym, smacznym owocem, abyś mnie smakował! Niech będę wiecznym pieszczotą, a ty zatapiaj się we mnie!.. dLkt (18) Sam nie chcę (i nie mogę) być świadkiem własnych doświadczeń nierozumnych. Niech dla kogoś innego będę takim źródłem nonsensu. Wpatrzył się w swoje odbicie w lustrze, wiszącym tuż obok, na ścianie. Boże, z lustra spoglądał na niego nieznajomy brodaty mężczyzna. dLkt (19) Błagam, wysłuchaj. Oto Aurimas będzie świadkiem. On nie pozwoli kłamać. dLkt (20) A. Roslan, który skosztował chleba radzieckich łagrów, odpowiedział: „Gdybym pojechał do Moskwy, nie rzuciłbym się na niego, by go potępiać czy besztać. Nie ja, lecz Bóg będzie jego sędzią”.”, dLkt (21) Niech ten nasz program będzie dla nich świeczką pamięci. Chociaż zdań typu dLkt (11)–(21) jest stosunkowo niewiele, można mówić o tendencjach dotyczących wyrażania rzeczownika występującego w funkcji predykatywnej. w zdaniach, w których z formą czasu teraźniejszego lub przyszłego trybu oznajmującego czasownika būti używana jest partykuła te(gu(l)) (por. zdania (11)–(12); (17)–(18)), typowa jest forma tebūnie starego rzeczownika występującego w funkcji predykatywnej16: wybiera się ją w 87,2 % zdań (lub w 34 zdaniach z 39) (por. zdania (13)–(14)). w zdaniach z vardininkas: pirmuoju atveju jis vartojamas 93,75 % visų turimų atvejų (arba 15 sakinių iš 16), antruoju – 87,5 % (7 sakiniuose iš 8). Vardininkas gana dažnas ir tebūna (por. zdania (15)–(16)) uzgadniany przypadek rzeczownika występującego w funkcji predykatywnej stanowi 66,7 % przypadków (22 zdania 16 Por. „the permissive (historically continuing the indo-european optative) is now defunct, having been replaced with indicative forms: the contemporary equivalent of te-būnie would be te-būna or tegul būna“ (holvoet 2010: 426; por. Paulauskienė 1994: 311–312). 24 acta Loreta seMėnienė Linguistica Lithuanica LXX ulvydas k a zys, red., 1976: Lietuvių kalbos gramatika 3: Sintaksė. Vilnius: Mokslas. ulvydas k a zys, red., 1971: Gramatyka języka litewskiego 2: Morfologia. Wilno: Mintis. Valeckienė adelė 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego. Wilno: Instytut Wydawniczy Naukowy i Encyklopedyczny. noun in the nominative and instrumental case in finite and ascriptive sentences of būti (to be) PoDsUmOwAnIe artykuł dotyczy możliwego związku między oznaczaniem predykatywów rzeczownikowych a modalnością wyrażaną przez tryby. Materiał analizowany w artykule składa się z orzekających zdań finitywnych z czasownikiem kopulatywnym būti (być), zebranych z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego (ccLL), w których orzecznik pozytywny wyrażony jest w formach różnych trybów. Gdy system trybów uznaje się za bipolarny i dzieli według dwóch niezależnych kryteriów – ewaluatywnego (stosunek mówiącego do sytuacji) oraz irrealis (podejście mówiącego do realności przedmiotu wypowiedzi), wyodrębnia się skalę epistemicznych i deontycznych form modalności oraz form wyróżnionego non-faktu, a także form nieoznaczonych w ten sposób (tryb oznajmujący > tryb rozkazujący i tryb oznajmujący > tryb łączący). zasadniczo tryby należące do różnych typów modalności można charakteryzować względnie odmiennym oznaczeniem rzeczownika użytego jako orzecznik. Przyjmuje się pogląd, że pod względem modalności ewaluatywnej i irrealis oznaczenie morfosyntaktyczne ma charakter stopniowalny i można mówić o względnej tendencji do używania narzędnika rzeczownika użytego jako orzecznik w odniesieniu do skal epistemiczna > deontyczna (tryb oznajmujący > tryb rozkazujący) oraz realna > nierealna (tryb oznajmujący > tryb łączący). z drugiej strony, w przypadkach, gdy wyrażanie modalności za pomocą trybów jest mniej typowe, można zaobserwować względną tendencję do redundantnego używania narzędnika rzeczownika użytego jako orzecznik oraz do używania go jeszcze częściej. im bardziej atypowa modalność jest wyrażana za pomocą form trybów czasownika, tym bardziej prawdopodobne jest użycie narzędnika rzeczownika użytego jako orzecznik. Nadesłano 3 grudnia 2013 r. Loreta VaičiuLytė-seMėnienė Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]