Evalda Jakaitienė. „Leksikologija“

355recenzijos / recenzje jonas PaLionis Vilniaus universitetas Kierunki badań naukowych: historia litewskiego języka pisanego, ogólna kultura języka, publikowanie i badanie dawnych tekstów litewskich, onomastyka. evalda jakaitienė LeksykoLogia książka do nauki Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2009, 352 s. isbn 978-9955-33-445-3 Książka profesor Uniwersytetu Wileńskiego Evaldy Jakaitienė, która ukazała się przed kilkoma laty, jak dotąd, zdaje się, nie doczekała się należytej oceny, chociaż jest jednym z bardzo znaczących dzieł lituanistyki końca pierwszego dziesięciolecia XXI wieku. We wstępie zaznaczono, że jest to podręcznik przeznaczony dla studentów Litwy, w którym „podejmuje się próbę przedstawienia najważniejszych teoretycznych problemów leksykologii” (s. 5). jednakże ta książka, napisana przez wybitną badaczkę litewskiej leksyki, zwłaszcza semantyki leksykalnej, znacznie przewyższa wymagania stawiane studentom filologii i wyróżnia się dojrzałością naukową. książka składa się z dziewięciu większych lub mniejszych rozdziałów: 1) LeksikoLogijos tiksLai ir uŽdaViniai […], 2) ŽodŽio saMPrata LeksikoLogijoje, 3) Leksinė seMantika […], 4) Leksinė PragMatika […], 5) sociaLiniai Leksikos asPektai […], 6) etiMoLogija ir ŽodŽiŲ daryba […], 7) onoMastika […], 8) frazeoLogija […] i 9) Leksikografija […]. Podano tu jedynie początkowe części tytułów rozdziałów, wydrukowane pogrubioną czcionką wielkimi literami; od trzeciego tytułu dołączono ponadto objaśnienia litewskich terminów międzynarodowych (pełne tytuły zostaną przytoczone przy omawianiu poszczególnych rozdziałów). Na końcu wszystkich rozdziałów i niektórych podrozdziałów zamieszczono większy lub mniejszy zestaw zadań oraz bardzo szczegółowe wykazy odpowiedniej literatury podstawowej (nawet ze wskazaniem stron). Na końcu książki zamieszczono ponadto zbiór „najważniejszych zagadnień leksykologii”, uporządkowanych według rozdziałów (łącznie 60 pytań (s. 335– 337)). Po nim znajduje się również dość obszerna bibliografia (s. 338–343), wykaz skrótów (s. 344–346) oraz indeks rzeczowy (s. 347–351). W pierwszym rozdziale (s. 7–9) wyjaśniono pojęcie leksykologii i w lingwistyce, w różnych aspektach, wyróżniono następujące rodzaje tej gałęzi nauki o języku: leksykologię ogólną, szczegółową i porównawczą, semazjologię, pragmatykę leksykalną, socjo- 356 acta Linguistica Lithuanica LXXI leksykologia, etymologia, słowotwórstwo, jonas PaLionis onomastyka. Do tych dołącza się także frazeologię i leksykografię, z których pierwszą czasami skłania się uważać za odrębną gałąź językoznawstwa (zob. ktŽ 66), druga zaś jest teorią leksykologii stosowanej, a wiele wymienionych tutaj nazw gałęzi leksykologii przejęto z językoznawstwa tradycyjnego. jednakże pragmatyka praktika (plg. jakaitienė 2005: 9). leksykalna i socjoleksykologia są już wytworem nauki o języku nowej epoki. nie wdając się w szersze omówienie wymienionych gałęzi (w tym rozdziale również zostały one krótko scharakteryzowane), chciałoby się podać w wątpliwość jedynie definicję przedmiotu etymologii: „[…] jej przedmiotem są tylko te słowa, których pochodzenie jest synchronicznie niejasne” (s. 9). taka definicja, jak mi się wydaje, jest zbyt wąska. dlaczego ograniczono się w niej tylko do słów o synchronicznie niejasnym pochodzeniu? a jaka nauka bada słowa o synchronicznie jasnym pochodzeniu? dlatego trafniejsza jest definicja ktŽ, zgodnie z którą jest to „gałąź językoznawstwa badająca pochodzenie słów oraz ich związki pokrewieństwa z innymi słowami tego samego lub innych języków” (s. 60). w drugim rozdziale (s. 11–37) wszechstronnie i oryginalnie analizowane jest pojęcie słowa. Wyróżnia się tu trojakiego rodzaju pojmowanie słowa: ontyczne, naukowe i lingwistyczne. Terminu „ontyczne” (pochodzącego od greckiego on, dop. oγīos ‘byt’) autorka bodaj jako pierwsza spośród litewskich językoznawców użyła tutaj na określenie pojmowania słowa przynależnego bytowi. Być może dlatego w książce poświęca się temu pojmowaniu niemało miejsca: pisze się o specyfice słowa jako złożonego zjawiska społecznego, mającego semiotyczną naturę, o jego funkcjach, funkcjonalnych typach słów. Za najważniejszą funkcję słowa uznaje się funkcję reprezentacyjną (s. 15). Jednakże można mieć co do tego wątpliwości. Wydaje mi się, że najważniejszą funkcją słowa jako podstawowego środka wyrazu językowego nie jest „reprezentowanie kogoś/czegoś”, lecz komunikowanie się ze sobą, tj. funkcja porozumiewawcza, komunikacyjna. Oczywiście przy takim traktowaniu podstawowej funkcji słowa nie zaprzecza się istnieniu funkcji reprezentacyjnej (słowo, podobnie jak inne jednostki systemu językowego, reprezentuje człowieka uczestniczącego w procesie mowy). Ogólnie rzecz biorąc, charakterystyka funkcji reprezentacyjnej zarówno w systemie językowym, jak i w działalności mowniej jest dość zawiła. Twierdzenie, że „w systemie językowym słowo po raz pierwszy uzyskuje status znaku […]” (s. 19), a „używane w konkretnej działalności mówienia, po raz drugi pełni reprezentacyjną funkcję znaku” (s. 20), może być dla czytelnika, zwłaszcza studenta, niezbyt jasne, a także niedostatecznie wyeksponowane na wskazanych dalszych stronach (s. 26–27). Co do innych funkcji słowa, które podzielono na ogólne i specyficzne oraz przedstawiono wraz z przykładami w tabeli, nie ma wątpliwości. Można jedynie dodać, że w pracach niektórych lingwistów wyróżnia się funkcję impresywną (na przykład w komendach wojskowych: baczność!, naprzód marsz!) oraz fatyczną (na przykład telefoniczne słowo halo!) (por. Bańczerowski, Pogonowski, Zgółka 1982: 36–37). Są to jednak subtelności, które w podręczniku leksykologii przeznaczonym dla studentów nie są konieczne. Interesujący jest również podrozdział evalda jakaitienė. Leksikologija W recenzjach / reviews bardzo różnią się definicje wyrazu. Wybitny francuski lingwista Antoine Meillet powiedział, że wyraz jest w zasadzie niedefiniowalny: „le mot est en principe indéfinissable” (cyt. za: Doroszewski 1954: 5). Wydaje mi się, że najcelowiej byłoby wyraz, jako jednostkę systemu językowego, nazywać leksemem, a odpowiadającą mu jednostkę mówienia — wyrazem. Podany w książce (plg. analogiškus terminus fonema, morfema, sintaksema), o šnekos, arba termin onomatem mógłby być akceptowalny tylko w jednym określonym znaczeniu — „grupa leksemów mających to samo znaczenie fonetyczne” (s. 29). drugiego rozdziału zatytułowany zdaniem pytającym „Czy słowo jest dobrym terminem językoznawczym?” (s. 28). W rzeczywistości, jak zauważa autorka, w języku potocznym nie stało się ono ścisłym terminem naukowym, a w literaturze lingwistycznej istnieją również odmienne od autorskiego opinie na temat odpowiedniości litewskich ekwiwalentów saussure’owskiego terminu parole: kalbėjimas, kalbėjimo veikla (s. 19). Wydaje mi się, że odpowiedniejszym i wygodniejszym zamiennikiem jest jednowyrazowy ekwiwalent šneka, używany przez lingwistów wielu innych narodów (zwykłe ludowe słowo języka przekształcone w termin)1. Oprócz zwięzłości ekwiwalent ten jest odpowiedniejszy także dlatego, że można go stosować nie tylko w znaczeniu „mówienia” czy „działalności językowej”, lecz także w znaczeniu „całości zgromadzonych przez pojedynczą osobę środków wyrazu językowego, idiolektu” (mowa Jana, Piotra lub Onos). Mówienie, działalność mówienia oznacza jedynie proces używania języka. Nawiasem mówiąc, zterminologizowane połączenie wyrazowe akty mowy jest używane w dalszym, czwartym rozdziale, a także przez samą autorkę (s. 143–146). W największym, trzecim rozdziale Semantyka leksykalna, czyli co i jak znaczą WYRAZY (s. 38–142), rozważane są najważniejsze problemy semantyki wyrazu. Na początku przedstawiono tu wiedzę z historii semantyki leksykalnej, a w dalszych podrozdziałach napisano o pojęciu i strukturze znaczenia leksykalnego, homonimach oraz systemowych relacjach między wyrazami i ich znaczeniami. Wiele problemów tego rodzaju zostało już omówionych w podręczniku autorki Lietuvių kalbos leksikologija z 1980 r., a zwłaszcza w wydanej w 1988 r. monografii Leksinė semantika. Jednak w recenzowanej książce zostały one na nowo przemyślane, krytycznie ocenione i uzupełnione danymi z badań litewskich i nielitewskich językoznawców z późniejszych dziesięcioleci. Ponieważ o historii semantyki leksykalnej autorka obszernie pisała w monografii z 1988 r., w recenzowanej książce więcej miejsca poświęcono jedynie przeglądowi i charakterystyce wyraźniejszych kierunków semantyki oraz ich przedstawicieli. Ale także w obu książkach autorki pojęciu znaczenia, a zwłaszcza klasyfikacji znaczeń, poświęcono zbyt mało uwagi. Ponadto szczególnie ważne jest to, że w recenzowanej książce niemało problemów semantyki leksykalnej potraktowano inaczej, nowatorsko. Jednym z nich jest niestabilne pojęcie znaczenia wyrazu. Zarówno w Leksinėje semantikoje, jak i w recenzowanej książce wyróżnia się dwa większe rodzaje tego pojęcia: kognitywne i strukturalne, które z kolei klasyfikowane są na określone podrodzaje 1 Oprócz podanych w książce odpowiedników angielskiego speech, niemieckiego Rede, francuskiego parole, polskiego mowa, rosyjskiego речь można jeszcze dodać czeskie eč lub mluкa, serbskie i chorwackie govor. 358 acta Linguistica Lithuanica LXXI podrodzaje. jednak w semantyce leksykalnej jonas PaLionis podrodzajów zarówno klasyfikacji kognitywnej, jak i strukturalnej jest więcej, ponadto dokładniej scharakteryzowano tu także niektóre podrodzaje (na przykład znaczenie denotacyjne i konotacyjne). z drugiej strony w leksykologii zrezygnowano z niektórych pojęć i terminów opisanych w semantyce leksykalnej (na przykład z cech znaczenia). derivacinės vertės, designatinės vertės, paradigminės vertės, kaip tam tikrų struktūrinie wdając się w bardziej szczegółowe porównywanie treści obu książek autorki, należy powiedzieć, że w leksykologii znacznie rozszerzono problematykę związaną z semantyką leksykalną. w podrozdziałach trzeciego rozdziału dokładniej omówiono strukturę semantyczną wyrazu wieloznacznego (s. 86–100), homonimię (s. 101–112), a zwłaszcza systemowe relacje między wyrazami i ich znaczeniami (s. 113–142). nie mając poważniejszych krytycznych uwag do tego rozdziału, chciałbym wymienić tylko jedno czy drugie budzące wątpliwości sformułowanie lub dyskusyjną kwestię (są one tu przedstawione w kolejności stron). na stronie 66, pisząc o walencji składniowej, czyli łączliwości, i komentując przypadki łączliwości czasowników priklausyti i virti (Namas priklauso kaimynui ǁ Pergalė priklauso nuo sėkmės; Sriuba verda ǁ Mama verda sriubą), twierdzi się, że te czasowniki mają po dwa leksemy. jeżeli przyjmuje się pogląd, że leksem to słowo „jako całokształt wszystkich form paradygmatycznych i odpowiadających im znaczeń” (ktŽ 113), to takie twierdzenie nie ma podstaw, ponieważ leksemowi jako terminowi leksykologicznemu nadaje się znaczenie składniowe. na stronie 101 wyodrębniono dwa rodzaje homonimów: właściwe i częściowe. Tutaj niejasna jest podstawa podziału oraz termin „tikrieji”. Przeciwieństwem częściowych byłyby nieczęściowe albo, jak zwykle się je nazywa – absolutne. W niektórych słownikach terminów lingwistycznych podaje się również inne rodzaje homonimów. W „etymologii”, także z uwagi na źródła homonimów i przyczyny ich powstania, wyróżnia się jeszcze trzy ich rodzaje: etymologiczne, derywacyjne i semantyczne (s. 104–111). W definicji synonimów podanej na stronie 123 należałoby wstawić dwa związane z ich klasyfikacją słowa „jednakowej lub” (podane przeze mnie w nawiasach kwadratowych): „synonimy to jednostki leksykalne o [jednakowym lub] zbliżonym znaczeniu, których podstawowe komponenty semantyczne się pokrywają, natomiast komponenty semantyczne je różnicujące mogą w określonych kontekstach ulegać neutralizacji”. Takie wstawienie jest konieczne, ponieważ na s. 127 sama autorka pisze o synonimach absolutnych (karvelis ǁ balandis, kiškis ǁ zuikis). Jednak tutaj tych słów najprawdopodobniej nie zamieszczono wskutek zwykłego przeoczenia (może również z powodu błędu drukarskiego?). W czwartym rozdziale, zatytułowanym Leksinė Šnekos aktuose (p. 143–170), kurio problematika nebuvo nagrinėjama Leksinėje semantikoje, rašoma apie XX a. septintajame dešimtmetyje susiformavusią PragMatika, arba ŽodŽiai, nową gałąź językoznawstwa. na początku wyjaśniane jest samo pojęcie aktu mowy, a następnie – charakteryzowane są podstawowe pojęcia i terminy związane z aktami mowy: evalda jakaitienė. Leksikologija 359recenzijos / reviews ilokucja, perlokucja, a także najbardziej charakterystyczne rodzaje leksyki aktów mowy: czasowniki performatywne, leksyka etykietalna, emotywy i ekspresywy, słowa modalne. są to nowe zagadnienia, które do czasu ukazania się Leksykologii prawdopodobnie nie tylko nie były wykładane studentom kierunków humanistycznych na litewskich uczelniach wyższych, lecz także były nieznane wielu wykładowcom tych kierunków. dlatego rozdział czwarty jest, między innymi, znaczący również ze względu na nowatorstwo swojej problematyki w litewskiej literaturze lingwistycznej. W rozdziale piątym społeczne aspekty leksyki, czyli wzajemne oddziaływanie społeczeństwa i leksyki (s. 171–221), jak wskazuje już sam tytuł, jest mowa o związku słów ze społeczeństwem, z różnymi jego warstwami. Najpierw wyróżnia się dwa rodzaje leksyki według tego, jaką pozycję społeczną mają „przedstawiciele społeczeństwa”: leksykę ogólną, czyli ogólnonarodową, oraz leksykę specjalistyczną. Ta ostatnia z kolei dzieli się jeszcze na gwarową, zawodową i żargonową (s. 173). w związku z takim podziałem można sformułować kilka uwag. Wydaje mi się, że podział leksyki na ogólną (ogólnonarodową) i specjalną opiera się nie na podstawie społecznej, lecz na zakresie użycia; ponadto zamiast terminu „ogólna” bardziej odpowiedni byłby termin „wspólna” albo „ogólnonarodowa”, ponieważ te ostatnie mają w litewskim językoznawstwie starsze tradycje i nie są bez zarzutu ani pod względem semantycznym, ani słowotwórczym. Wątpliwości budzi także zaliczenie leksyki gwarowej do leksyki specjalnej, ponieważ gwara jest terytorialną odmianą języka, natomiast leksyka specjalna wiąże się ze sferą nauki i można ją nazywać terminologią. Prawdą jest, że autorka uważa terminy i profesjonalizmy za nierównorzędne typy leksyki zawodowej (s. 181) i takie ujęcie ma podstawy. Jednak z logicznego punktu widzenia przeciwieństwem leksyki gwarowej jest leksyka języka ogólnego. Za rdzeń tak zwanej leksyki ogólnej uważa się termin „podstawowy zasób słownictwa”, który pojawił się w czasach sowieckich. Wydaje mi się, że lepszy byłby termin „podstawowy zasób leksyki”. I nie z jakichś względów politycznych, lecz dlatego, że należałoby ściślej rozróżniać słownik jako „książkę będącą zbiorem słów” i leksykę jako „pewien zbiór słów” (jakiegoś języka, języków lub gwary, specjalności itp.), choć trudno uniknąć synonimicznego używania tych terminów. Jak już wspomniano, w leksyce zawodowej autorka wyróżnia (jako odrębne, nierównorzędne typy) terminy i profesjonalizmy. termin definiuje się jako słowo mające „dokładnie ustaloną, bardzo określoną treść, całkowicie niezależną od kontekstu” (s. 182). Taka definicja, choć lakoniczna, wydaje mi się uzasadniona, ponieważ w pracach naszych językoznawców czasami terminami nazywa się także zwykłe słowa ogólne, czyli ogólnonarodowe (na przykład za terminy medyczne uważa się słowa oko, ucho, serce itp.) (zemlevičiūtė 2008: 143–144). jednakże charakterystyka profesjonalizmów jako części określonego słownictwa zawodowego, że „są to słowa nie języka ogólnego, lecz języka potocznego” (s. 185), wymaga doprecyzowania, ponieważ nie jest jasne, czy chodzi tu o potoczny język ogólny, czy o pewien język pośredni między gwarowym a ogólnym, który niemieccy lingwiści nazywają Umgangsprache i dla którego określenia my, jak się zdaje, nie mamy- 360 acta Linguistica Lithuanica LXXI z drugiej strony podane w książce przykłady jonas PaLionis profesjonalizmów: używane przez sportowców kyla zamiast kamuolio, przez me lietuviško nusistojusio termino (gal tam tiktų buitinė šnekamoji kalba?). kierowców baranka zamiast vairo i podobne inne słowa mogą być traktowane jako żargonizmy. ale są to kwestie dyskusyjne, które nie umniejszają oryginalnemu i treściwemu opisowi podstawowych pojęć terminologii. W szóstym rozdziale etyMoLogia i tWorzenie słÓW, czyli skĄd i jak poWstają słOwa (s. 222–262), jak wynika z tytułu, mowa jest o dwóch bliskich gałęziach językoznawstwa. Jedna z nich bada pochodzenie słów, druga – tworzenie słów, czyli słowotwórstwo. Pod względem miejsca w książce pierwszeństwo przyznano problematyce pochodzenia słów: wyjaśniono pojęcia „zapożyczeń” i „derywacji”, a na podstawie przykładów litewskich i innych języków dość szczegółowo przeanalizowano zapożyczenia pod względem pochodzenia i wieku. Pod względem pochodzenia w leksyce języka litewskiego wyróżnia się i omawia slawizmy (polonizmy, rusycyzmy), germanizmy (anglicyzmy)2, latywizmy, słowa międzynarodowe (równolegle podaje się, najczęściej w nawiasach okrągłych, także terminy z przyrostkiem -izmas: slavizmai, germanizmai itd.). Używanie tego rodzaju terminów nie budzi wątpliwości: posługują się nimi wybiórczo chyba wszyscy litewscy językoznawcy w swoich pracach (z wyjątkiem, jak się zdaje, jedynie terminu vokietybė). Nie budzi również wątpliwości klasyfikacja zapożyczeń „według wieku” na stare i nowe, z wyjątkiem tego, że do „zapożyczeń, które dostały się do języka litewskiego po drugiej wojnie światowej”, zaliczono (s. 234) bulka ‘bułka’ i napilnykas ‘pilnik’, które w mowie potocznej były używane już wcześniej. Forma napilnykas nie jest odnotowana w wielkim Słowniku języka litewskiego, a w mojej rodzinnej gwarze punijskiej przed tą wojną używano wyłącznie formy nopiẽlnykas (wyraźny rusycyzm, por. напильник). Problemową kwestią są skróty literowe, którym w książce poświęcono bardzo mało uwagi. Wymieniono w niej tylko pięć takich skrótów: co, dVo, Pc i sMs, i powiedziano, że podobno stały się one słowami (s. 234). Można również powątpiewać w uznawanie ich za słowa, ponieważ bez ich rozszyfrowania nie można poznać ich znaczenia. Są to swoiste skróty literowe, dla których, jak mi się wydaje, odpowiednia mogłaby być również nazwa symboli. O takich i innych skrótach pisał Petras Jonikas w 1940 r. w czasopiśmie „Gimtoji kalba” (Jonikas 1940: 118–123), dlatego nie byłoby od rzeczy szerzej omówić je także w recenzowanej książce. W podrozdziale „Analiza słowotwórcza wyrazów”, znajdującym się po części poświęconej etymologii, wyjaśniono pojęcie motywacji słowotwórczej, zasady analizy derywatów, rodzaje derywatów, typy i kategorie słowotwórcze. Chociaż wszystko to zostało dość szczegółowo omówione w studium Vincasa Urbutisa Teorija darybos (1978; drugie wydanie 2009)), w książce E. Jakaitienė przedstawiono pretacija paremta naujesniais šios srities tyrinėjimais. te zagadnienia w formie bardziej przystępnej dla studentów; ponadto w osobnym, siódmym rozdziale Onomastika, arba kaip ir kokie vardai duodami (s. 263–278) wyjaśniono relację między wyrazami pospolitymi i własnymi, zdefiniowano typy wyrazów własnych i zasady analizy wyrazów własnych, przy czym z jakiegoś powodu nie użyto terminu vokietybė. evalda jakaitienė. Leksikologija 361recenzijos / reviews typy wyrazów własnych i zasady analizy wyrazów własnych. Za własne uważa się tu takie wyrazy, które nazywają określone obiekty, nie wskazując „nawet ich najbardziej ogólnych cech” (s. 264), a ponadto nie mogą bezpośrednio oznaczać pojęcia, lecz „można je (czasem nawet trzeba) powiązać z pojęciem” (s. 265). Zdaniem autorki wyrazy własne również mają określone, specyficzne znaczenie, którego istnieniu zaprzeczają niektórzy lingwiści. W książce wyrazy własne dzieli się ze względu na znaczenie na dwa wielkie typy: nazwy istot żywych i nazwy „rzeczy nieożywionych”. Typ nazw istot żywych dzieli się bardziej szczegółowo na trzy grupy: antroponimy, czyli imiona i nazwiska, zoonimy oraz mitonimy. a nazwy obiektów nieożywionych – do nazw miejscowych, czyli toponimów, wśród których również wyróżnia się kilka grup: ojkonimy, hydronimy, drimonimy, oronimy. co do takiego pojmowania nazw własnych, jak i ich klasyfikacji, nie mam wątpliwości. mam tylko kilka uwag: jedna dotyczy stosunku nazwisk do cech osobowych, a druga – pochodzenia niektórych nazwisk. S. 268, powołując się na Aleksandra Vanagasa, stwierdza się, że „nazwisko całkowicie nie zależy od jego [tj. osoby, – J. P.] cech osobowych“. Takie twierdzenie będzie prawdziwe, jeśli nie będziemy mieli na uwadze początkowego etapu jego powstania. jednak w okresie kształtowania się nazwisk znaczna ich część miała pochodzenie przezwiskowe i zależność od cech osobowych była w nich wyraźna (na przykład w takich nazwiskach, jak Kairỹs, Kuprius, Rudis itp.). a zatem z historycznego punktu widzenia można mówić także o zależności niektórych nazwisk od cech osobowych. Na s. 272 do nazwisk „rodzimego pochodzenia“ zaliczono przezwiskowe nazwiska pochodzenia słowiańskiego Burõkas, Kisiẽlius i Ridkas. tamże nazwa strumienia płynącego przez Kłajpedę Dãnė wiązana jest z osetyńskim don ‘rzeka’, jednak bardziej wiarygodne jest wywodzenie tej nazwy z języka kurońskiego (zob. Mažiulis 1999: 95). w rozdziale ósmym FrazEOLOGIA, czyli SŁOWA W STAŁYCH POŁĄCZENIACH (s. 279–307), pisze się o luźnych i stałych połączeniach wyrazowych, semantyce, pochodzeniu oraz budowie i funkcjach frazeologizmów. We wprowadzającym podrozdziale tego rozdziału omawia się zarówno tradycyjne, węższe rozumienie frazeologizmu, zgodnie z którym za frazeologizmy uważa się „tylko mniej lub bardziej obrazowe stałe i niepodzielne połączenia wyrazowe” (s. 281), jak i nowsze, szersze, według którego najważniejszą i najbardziej wiarygodną cechą frazeologizmów jest „skostnienie, częste występowanie tych samych wyrazów razem” (s. 280). Częściowo zgadzając się z szerszym rozumieniem, E. Jakaitienė podkreśla jeszcze dwie ważne cechy frazeologizmów – „określone otoczenie frazeologiczne” (s. 282) oraz to, że są one „odtwarzane z pamięci” (s. 284). Wszystko to przekonująco uzasadniono i zilustrowano w książce trafnie dobranymi przykładami z języka litewskiego. Pod względem vuotuosius, arba idiomas. Motyvuotieji dar smulkiau skaidomi į tris rūšis: 1) semantycznym frazeologizmy dzieli się na 1) umotywowane i niemotywowane, 2) porównawcze oraz 3) zespolone. Tropowe z kolei dzieli się na metaforyczne i metonimiczne. pod względem pochodzenia wyróżnia się frazeologizmy rodzime i zapożyczone. szczególnie interesujące i bardzo rzadkie są takie podane przez autorkę przykłady, jak aitais eiti ‘obracać się w nicość’, pruojais eiti ‘marnieć’, į kapendą įšankinti ‘oszukać’, 362 acta Linguistica Lithuanica LXXI šiurkais eiti ‘dziać się gwałtownie’ (s. 295). jednakże jonas PaLionis trudno uznać za frazeologizmy tautologiczne połączenia wyrazowe aiškių aiškiausias, galų gale, šimtų šimtai, które, choć są mniej lub bardziej skostniałe, nie mają obrazowości, a niektóre z nich tworzy się według określonego modelu syntaktycznego (por. gerų geriausias, piktų pikčiausias, dỹvų dỹvai i in.). dlatego być może trafniej byłoby nazywać je półwolnymi połączeniami wyrazowymi. Na pytanie, czy za frazeologizmy należy uznawać powiedzenia i przysłowia mające „budowę zdania prostego [tj. pojedynczego – J. P.] lub złożonego”, E. Jakaitienė skłonna jest odpowiedzieć przecząco (s. 303). Z tego względu, że za frazeologizmy uważa się połączenia wyrazowe, a nie zdania. Moim zdaniem pogląd ten jest pod względem logicznym całkowicie uzasadniony, ponieważ przysłowia i powiedzenia (przynajmniej w języku litewskim) zazwyczaj mają formę takiego czy innego zdania, a nie połączenia wyrazowego. można zgodzić się także z jej propozycją, by przysłowia i porzekadła określać terminem powiedzeń skrzydlatych (tamże). W ostatnim, dziewiątym rozdziale Leksykografia, czyli Słowa w słownikach (s. 308–334) mowa jest o teorii i praktyce opracowywania słowników. na ten temat autorka już wcześniej przygotowała dość obszerną pracę (Jakaitienė 2005). dlatego w niniejszym rozdziale mogła skorzystać i bez wątpienia skorzystała z wyników badań przedstawionych w tej pracy, dostosowując je do potrzeb studentów kierunków humanistycznych szkół wyższych. Świadczy o tym również zbieżność tytułów dwóch podrozdziałów tego rozdziału: „Cele i zadania leksykografii” oraz „Typy słowników”. Bez wątpienia bardziej problematyczny jest drugi podrozdział dotyczący typów słowników i ich klasyfikacji. Tutaj, podobnie jak w pracach wielu innych językoznawców, w pierwszej kolejności wyróżnia się słowniki lingwistyczne i encyklopedyczne. Z kolei lingwistyczne dzieli się na jednojęzyczne i paralelne, jednojęzyczne – na ogólne i specjalistyczne, ogólne – na pełne i różnicowe, ponadto wyróżnia się jeszcze słowniki objaśniające i indeksowe, uniwersalne i aspektowe, synchroniczne i diachroniczne (te ostatnie na historyczne i etymologiczne), dwujęzyczne – na aktywne i pasywne, ogólne i selektywne, jednokierunkowe i dwukierunkowe. Zatem przedstawiono niemałą mnogość różnych typów słowników, którą wtłoczyć do głowy studentowi nie jest łatwo. W niektórych słownikach terminów lingwistycznych można znaleźć wyodrębnionych jeszcze więcej rodzajów oraz większe ich zróżnicowanie terminologiczne. Odchodząc od charakterystyki typów przedstawionych w recenzowanej książce, można powątpiewać w celowość nazwy jednego z typów. Na przykład, moim zdaniem, niezbyt trafny jest termin słowniki wyczerpujące (s. 314), ponieważ całkowicie wyczerpujących słowników chyba nie ma. Bardziej odpowiedni byłby tu termin ogólne, jako przeciwieństwo różnicowych (w nas išsamieji visai nereikalingas). normos atžvilgiu tinkamesnis yra Leksikografiterminologii użyto terminu paralelinis zamiast paraleliojo (tamże). Wątpliwe jest również, że słowniki ogólne „objaśniają wszystkie słowa jakiegoś języka lub wszystkie słowa gwary” (s. 315) [niepotrzebne jest tu słowo wszystkie]. Ale to drobiazgi, wcale nieumniejszające wartościowego obrazu rozdziału leksykograficznego. evalda jakaitienė. Leksikologija 363recenzijos / recenzje kończąc recenzję, chciałoby się powiedzieć jeszcze parę uwag o charakterze podsumowującym. 1) w przedmowie do książki bez ogródek zaznaczono, że jest ona „solidnym podręcznikiem akademickim” (s. 5). i rzeczywiście taka jest. zagadnienia są w niej przedstawiane problemowo, z rozważeniem różnych poglądów i poparciem własnych ważkimi argumentami. gdyby w tytułach rozdziałów nie było słów objaśniających, a na końcu wszystkich rozdziałów i wielu podrozdziałów nie dodano „zadań” oraz „Podstawowej literatury” z odsyłaczami do stron, można by ją nazwać nie tylko solidnym podręcznikiem przeznaczonym dla studentów, lecz także ogólnie bardzo wartościowym dziełem lingwistycznym. 2) chociaż w książce operuje się głównie przykładami z języka litewskiego, obfituje ona również w dane z innych języków, w tym z języka norweskiego, stosunkowo bardzo rzadko spotykane w litewskiej literaturze lingwistycznej (język ten dobrze opanowała, pracując w Norwegii). dlatego książka powinna zainteresować nie tylko lituanistów, lecz także wykładowców i studentów wyższych lat innych specjalności humanistycznych oraz w ogóle osoby interesujące się nauką o słowach. LiteratŪra Bańczerowski Jerzy, Pogonowski Jerzy, Zgółka Tadeusz 1982: Wstęp do językoznawstwa. Poznań: Wydawnictwo naukowe uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. doroszewski Witold 1954: Z zagadnień leksykografii polskiej. Warszawa: PWN. Jakaitienė Evalda 2005: Leksykografia. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Jonikas Petras 1940: Skróty. – Język ojczysty, z. 9–10, 118–123. ktŽ – gaivenis kazimieras, keinys stasys. Słownik terminów językoznawczych. kaunas: Šviesa, 1990. Mažiulis Vytautas 1999: nie Dãnė, lecz Dañgė. – Baltistica 34(1), 93–98. urbutis Vincas 1978: Teoria słowotwórstwa. Vilnius: Mokslas; drugie wydanie, 2009. zeml evi čiūt ė Pal mira 2008: Litewskie terminy medyczne Vincasa kudirki. – Terminologia, 142–155. Złożono 25 września 2014 r. jonas PaLionis Vilniaus universitetas ul. Juozo Tumo-Vaižganto 9-27, LT-01108 Wilno, Litwa