Rankraštinis Frydrichui Wilhelmui Hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje

ILJA LEMEŠKIN Uniwersytet Karola w Pradze Kierunki badań naukowych: dawna literatura i piśmiennictwo bałtyckie, folklorystyka porównawcza, leksykografia, historia bałtystyki. RĘKOPIŚMIENNY SŁOWNIK NIEMIECKO-LITEWSKI PRZYPISYWANY FRYDRICHOWI WILHELMOWI HAAKOWI W CZECHACH1 Rękopiśmienny słownik niemiecko-litewski przypisywany Friedrichowi-Wilhelmowi Haackowi w Czechach2 A B S T R A K T Przechowywane w Klementinum litewskie źródło leksykograficzne, datowane na lata trzydzieste–czterdzieste XVIII wieku, trafiło do akademickiego środowiska Wiednia i Pragi najpóźniej w 1777 roku. Artykuł omawia historię praskiego rękopiśmiennego słownika niemiecko-litewskiego związaną z Austrią — okres od 1777 do 1861 roku. Podjęto próbę ustalenia właścicieli słownika oraz kręgu badaczy-użytkowników. Postawiono pytanie, dlaczego i w jakich okolicznościach słownik trafił do Wiednia, a następnie do Pragi, a także jakie miało to znaczenie. 1 Artykuł przygotowano w ramach projektu finansowanego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego Badania i przygotowanie do druku rękopiśmiennego słownika niemiecko-litewskiego przypisywanego Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi (początek XVIII wieku) (umowa nr K-4/2012, zawarta 2012-02-01). 2 Artykuł powstał w ramach projektu Badania i redakcja rękopiśmiennego słownika niemiecko-litewskiego przypisywanego Friedrichowi-Wilhelmowi Haackowi (początek XVIIIth wieku). (Umowa nr K-4/2012, data zawarcia 01/02/2012). S Ł O W A K L U C Z O W E: słownik niemiecko-litewski, leksykografia Prus Wschodnich, Fryderyk Wilhelm Hakas, Motiejus Philonomas Benešovskis, Josef Valentin Zlobický, Josef Dobrovský, Pavel Josef Šafárik, František Ladislav Čelakovský, Leopold Geitler. S Ł O W A K L U C Z O W E: słownik niemiecko-litewski, leksykografia Prus Wschodnich, Friedrich-Wilhelm Haack, Matouš Benešovský Philonomus, Josef Valentin Zlobický, Josef Dobrovský, Pavel Josef Šafárik; František Čelakovský, Leopold Geitler. 318 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Rękopiśmienny słownik niemiecko-litewski przypisywany Fryderykowi Wilhelmowi Hackowi w Czechach ADNOTACJA Litewski zabytek leksykograficzny przechowywany w Klementinum, pochodzący z trzeciej i czwartej dekady XVIIIth wieku, trafił do środowiska akademickiego Wiednia i Pragi najpóźniej w 1777 roku. W artykule analizowana jest austriacka historia praskiego rękopisu słownika niemiecko-litewskiego w latach 1777–1861. Podjęto próbę ustalenia właścicieli słownika, a także badaczy, którzy z niego „korzystali”. Postawiono pytanie, dlaczego i w jakich okolicznościach słownik pojawił się w Wiedniu, a później w Pradze, oraz jakie miał znaczenie. Kodeks zatytułowany Hacke. Lexicon Lithuanicum (napis na grzbiecie) jest obecnie przechowywany w Klementinum, w Oddziale Rękopisów i Starych Druków Biblioteki Narodowej Republiki Czeskiej (Národní knihovna Oddělení rukopisů a starých tisků, sygnatura XVI.F.30). Rękopiśmienna księga datowana na trzecią i czwartą dekadę XVIII wieku składa się z dwóch części. Pierwsza (2r–344v) to słownik niemiecko-litewski, reprezentujący grupę odpisów z Litwy Mniejszej, do której należą: Lexicon Lithuanicum3, słownik Krausego4, słownik Richtera5, Clavis Germanico–Lithvana6 oraz słownik o sygnaturze Msc. 84 4o7. Druga część (od 345r) to znacznie bardziej autentyczny i zaawansowany projekt leksykograficzny Observatio de origine Verborum Littwhaniorum, a ściślej jego początek (więcej o źródle rękopiśmiennym, jego strukturze, charakterze poszczególnych części i autorstwie zob. Lemeškin 2012, 2013). Sądzac po znakach wodnych, zabytek leksykograficzny powstały na Litwie Mniejszej prawdopodobnie wkrótce trafił do Halle. Świadczy o tym wpis donacyjny (1r), nawiązujący do realiów Halle, w którym autorstwo słownika przypisano Fryderykowi Wilhelmowi Hackowi (Friedrich Wilhelm Haack): Autor Hacke był kaznodzieją na Litwie. Studiował w Halle. Jego gramatyka języka= ma być wydrukowana w sierocińcu. Darował [D]. Baumgarten 3Połowa XVII wieku; przechowywany w LMAB RS: f. 137–10; faksymile: Lexicon Lithuanicum 1987. 4Trzecia–czwarta dekada XVIII wieku; przechowywany w LLTIB R: f. 1 – 5792. W sprawie datowania rękopisu zob. Drotvinas 1984. 5 Słownik Richtera (lub kłajpedzki) datowany jest na 1728 r.; przechowywany w archiwum instytucji Franckego w Halle: AFSt J 84. 6 Przechowywany w LMAB RS: f. 137 13–14; wydany przez Vincentasa Drotvinasa w latach 1995–1997 – Clavis Germanico-Lithvana 1995–1997. 7 Do II wojny światowej przechowywany w tajnym Archiwum Królewskim w Królewcu, w zbiorze Rhesy; obecnie uznawany za zaginiony. Straipsniai / Articles 319 ILJA LEMEŠKIN „Autor Hacke był kaznodzieją na Litwie. Uczył się w Halle. Jego praca językoznawcza musi być / prawdopodobnie została wydana w drukarni w Weisenhausen. Podarował ją Baumgarten“. Kolejna nota proweniencyjna (1r) wskazuje już inny kontekst funkcjonowania zabytku leksykograficznego – akademickie środowisko Austro-Węgier: Ex Libris Josephi Zlobický Professoris litteratura Bo= hemica Vienna 1777. W 1875 r. z danych rękopiśmiennego słownika skromnie skorzystał czeski slawista i lituanista Leopold Geitler (1847–1885). Do swojej Beiträge zu Nesselmanns litauischem wörterbuch włączył (Geitler 1875: 74–123) leksemy merlė (s. 96), patupėlis (s. 103) oraz pranaras (s. 104), opatrując je uwagą aus einem in der prager bibliothek aufbewahrten lit. wörterbuche. Nie wiadomo, w którym roku wykorzystany przez niego słownik trafił do „biblioteki praskiej”, tj. do ówczesnej Cesarsko-Królewskiej Biblioteki Publicznej i Uniwersyteckiej w Pradze. Pieczęć biblioteczna REGIAE BIBLIOTH. ACAD. PRAGEN., odciśnięta na kilku kartach rękopiśmiennej księgi, była używana od założenia biblioteki, tj. od 1777 r., do początku XIX w. Słownik figuruje również w najstarszym (z pierwszej połowy XIX w.) opisie zbiorów biblioteki, konkretnie w jego głównej części, obejmującej okres do 1861 r. A zatem pochodzące z Litwy Mniejszej dzieło leksykograficzne jest poświadczone na terytorium Austro-Węgier już w okresie 1777–1861. Jednocześnie nasuwają się następujące pytania: 1. Kiedy dokładniej, tj. w 1777 r. czy wcześniej, dlaczego i w jakich okolicznościach słownik stał się własnością Josefa Valentína Zlobickiego (Zlobický)? 2. Dlaczego i kiedy słownik wyjechał z Wiednia do Pragi i z czyjej inicjatywy trafił do zbiorów biblioteki publicznej i uniwersyteckiej? 3. Którzy bohemiści z Pragi mieli dostęp do słownika, tj. jak i w jaki sposób wpłynął on na rozwój czeskiej filologii w XIX w.? Odpowiedzi na te i inne pytania będziemy szukać w niniejszym artykule. 1. Aby naświetlić pojawienie się litewskiego materiału leksykograficznego, jego rozpowszechnienie oraz aktualność w Czechach, najpierw skierujemy uwagę ku wcześniejszej epoce. Spojrzenie wstecz na historię językoznawstwa, a konkretnie na koniec XVI wieku, pomaga lepiej zrozumieć stosunek praskich filologów XVIII–XIX wieku do zasobów leksykalnych języków bałtyckich. Na gruncie troski o czystość języka temat litewski po raz pierwszy pojawia się w Czechach w 1587 roku. Dzieło Knijžka slow Czěských wyložených, wydane w Pradze przez protoslawistę Mateusza Philonoma Benešovskiego (Matouš Benešovský Philonomus, 1550–1595), 320 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Rankraštinis Frydrichui Wilhelmui Hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje Knižka slow Čžeských wyložených odkud swůj počátek magí yaký gest gegich rozum, Knihovna Národního musea, sygn.: 26.D.41 odkud swůj počátek magí (totíž) yaký gest gegich rozum („Książeczka czeskich słów, wyjaśniająca, skąd się wzięły i jakie jest ich znaczenie“) jest uważana za pierwszy słowiański słownik etymologiczny. Język litewski pojawia się w niej nie w tekście głównym (jak jest to obecnie przyjęte), lecz w przedmowie autora, w której propagowane są idee oczyszczania języka czeskiego. Z dzisiejszego punktu widzenia niezwykła jest również rola języka litewskiego w tej przedmowie. Nie jest on postrzegany jako jeden z pełnoprawnych języków, w których można zrealizować przedmowę, lecz jako przykład budzący grozę. Język litewski staje się tu ekolingwistycznym straszydłem, które ma ostrzegać bardziej świadomych Czechów i kierować ich ku czystej czeskiej mowie: Czy będziemy się bardzo różnić od papugi, sroki i innych ptaków, które potrafią mówić ludzkim językiem, ale bez rozumu, bo nie wiedzą, co mówią? A zatem, gdy wmieszamy do naszego języka wiele niemieckich i łacińskich słów i przestaniemy je rozumieć, będziemy podobni do tych nierozumnych ptaków, które odzywają się tak, jak podpowiada im ich szczebiotanie, czyli tak, jak zostały nauczone. W końcu nieuchronnie dojdzie do tego, że będziemy mieli mieszaninę językową, jak Litwa — naród, który zgodnie ze swoją nazwą składa się z różnych ludów, ponieważ Litva jest Straipsniai / Articles 321 ILJA LEMEŠKIN Collectium nomen, oznaczające mnogość różnych ludzi, którzy [ludzie] mają jedną mieszaninę języków greckiego, słowiańskiego, włoskiego i niemieckiego. Dlatego nie dziwię się aż tak bardzo niewykształconym ludziom, którzy nie bacząc na rozum [znaczeń], powtarzają bezładnie za innymi. Dziwię się tym, którzy podają się za uczonych albo rzeczywiście nimi są, a włączają do swoich pism wiele nieznanych i niemiłych słów, często naprawdę trudnych do wymówienia. Po co to słowo Erbanuńky, po co Halspant, Armpant i inne nieporadne słowa, których nie rozumie niezliczona rzesza ludzi? Dlaczego po czesku nie mam mówić Přezwědnějí, lecz używać zepsutego greckiego słowa pranostyka, które zaciemnia znaczenie i sens? (Benešovský 1587: 6–7)8 Wydaje się niezwykłe, że M. Benešovský, znany również jako autor wydanej w 1577 roku Grammatica bohemica, straszy ówczesne społeczeństwo właśnie językiem litewskim. Czeskiemu uchu musiał on brzmieć obco. Być może podobnie surowe stwierdzenie, gdyby odnosiło się do języka o wiele bardziej dostępnego Czechom, wywołałoby sprzeciw czytelników. Przykład odległego, rzekomo „zanieczyszczonego” i „mieszanego” języka mógł być pod tym względem znacznie dogodniejszy. Jednak niezależnie od motywów autora, mówiąc i wysuwając pewne twierdzenia na temat natury języka litewskiego, musiał on w swoich rozważaniach opierać się na czymś konkretnym. Nie można wykluczyć, że miał pewne osobiste, to znaczy bezpośrednie, choćby fragmentaryczne doświadczenie (są podstawy, by sądzić, że jako osoba towarzysząca poselstwu krótko przebywał w Polsce). Opinię o tym języku mógł też przejąć skądinąd, to znaczy mógł ją jedynie powtórzyć w swoim dziele. Można wskazać również możliwe źródło. Takie wiadomości mogli rozpowszechniać w Czechach jezuici, w tym czeski jezuita Baltazar Hostounski (*1535–1600 06 07), który po powrocie z Wilna w 1571 roku wykładał w praskim kolegium jezuickim łacinę, grekę i teologię (szerzej zob. Narbutas 2011: 58–60). Właśnie w tym czasie studia w tym kolegium miał kończyć Mateusz Benešovský (o jego zamiarze ukończenia studiów u jezuitów dowiadujemy się ze źródeł dokumentalnych; szerzej zob. Koupil 2007: 223–234). Pogląd na język litewski jako mieszaninę języków mogli ukształtować jezuici zakładający kolegium w Wilnie, ale mógł on też zostać odziedziczony po wcześniejszych epokach. Jego odzwierciedlenia znajdujemy już w XIX wieku, na przykład w literackiej polemice Simona Daukantasa z uczonymi mężami, w których oczach „język litewski miał być mieszaniną wszelkich języków” (Daukantas 1976: 64). Ponadto należy uwzględnić jeszcze jedną ważną okoliczność. M. Benešovský był ściśle związany z klasztorem Emaus, gdzie do 1592 roku pełnił funkcję proboszcza. W tym utrakwistycznym klasztorze na praskim Nowym Mieście, nazywanym obecnie również Na Slovanech, liturgia słowiańska przetrwała najdłużej (Hůňáček 1975). Uważa się, że gromadzono tu siły i odpowiednie zasoby piśmiennictwa potrzebne do rozszerzania imperium na wschód, zgodnie z zamysłem fundatora, Karola IV, i jego planami politycznymi. Na początku stulecia to szczególnie ważne dla piśmiennictwa słowiańskiego miejsce prawdopodobnie przydało się również Franciszkowi Skarynie, który, według atrybucji Petra Voita, przedstawił klasztor (jako znak wdzięczności) w swojej ruskiej Biblii praskiej — ilustracja Осада Иерусалима (Книги... царств... Praga, 1518, f. 183; Voit 2014). Niestety, nasza 8 Ten i pozostałe cytaty przełożył autor artykułu. 322 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Rankraštinis Frydrichui Wilhelmui Hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje do dziś nie zachował się opis biblioteki klasztornej, na podstawie którego moglibyśmy wnioskować o przechowywanych wówczas w klasztorze zabytkach slawistycznych i bałtystycznych. Tak czy inaczej, rozpowszechniona w Pradze w 1587 r. opinia o właściwościach języka litewskiego wywodziła się z porównań z językami słowiańskimi, którym omawiana książka jest bezpośrednio poświęcona. Gramatyczna struktura tych ostatnich, tj. języków słowiańskich, była już wówczas całkiem dobrze opisana (także dzięki samemu M. Benešovskému), na gramatykę języka litewskiego trzeba było jednak czekać aż do 1653 r. Nic dziwnego, że nieprzychylne spojrzenie na język litewski opiera się nie na porównywaniu między sobą zagadnień gramatycznych, lecz na zabytkach rękopiśmiennych o charakterze nielingwistycznym, a konkretnie na ich leksyce. A zatem teoria komponentów (Dini 2009) stanowiła ramy interpretacji zasobów leksykalnych. W słowniku języka litewskiego odpowiednio wyodrębniano warstwy składowe: grecką, słowiańską, włoską i niemiecką. Do tego celu najlepiej nadawały się właśnie źródła leksykograficzne (w średniowieczu – typu słownika elbląskiego). Na ich podstawie przez długi czas, zwłaszcza poza etnicznymi granicami Litwy, wnioskowano o specyfice języków i ich wzajemnych relacjach. Ta metoda pracy, niestety, nie ograniczała się do czasów, gdy w Czechach kształtowała się pale porównawcza. Była rozpowszechniona w XVIII w. i nawet w pierwszej połowie XIX w. Tradycyjna, odziedziczona po starożytności tendencja do pracy ze słownikami prawdopodobnie przyczyniła się również do powstania w Wiedniu, a później w Pradze, niemiecko-litewskiego słownika Prus Książęcych. Spojrzenie na książkę M. Benešovskiego ujawnia jeszcze jedną ważną okoliczność, która zarówno pod koniec XVI w., jak i na początku XIX w. skłaniała do zainteresowania się leksykografią litewską i jej badania. Słowniki języka litewskiego miały szczególne znaczenie dla ustalania zasięgu języków, a zarazem narodów słowiańskich. W dziele M. Benešovskiego dążenie to urzeczywistnia się w sposób wyraźny. Autor, podkreślając znaczenie „języka czesko-słowiańskiego”, a umniejszając rolę języka niemieckiego, próbuje objąć całą rozległą geografię świata słowiańskiego: Drugi powód skłania mnie do opublikowania tej książki – aby wszyscy Niemcy wiedzieli, że język niemiecki jako język zmieszany nie jest wyłącznie niemiecki, lecz do tego samego języka niemieckiego należy także wiele innych krajów, na przykład Bawaria, Szwabia, Niderlandy i Straipsniai / Articles 323 ILJA LEMEŠKIN inne, im lepiej znane. Podobnie język czeski nie występuje wyłącznie na ziemi czeskiej, lecz istnieje ponad sto krain, w których mówi się naszym językiem słowiańskim: Czechy, Morawy, Śląsk, Łużyce, ziemie Małopolski i Wielkopolski, Mazury, Podlasie, Wielka Ruś, Biała Ruś, Wołyń, Podole, ziemia kijowska, Siewierszczyzna, ziemie Kaszubów i wiele innych w Królestwie Polskim. Ponadto wiele krain w Księstwie Moskiewskim. Wśród narodu serbskiego. Wiele ziem [znajduje się pod panowaniem] tureckim. W Królestwie Węgier, Dalmacji, Chorwacji, Bułgarii, Liburnii, Słowenii i Bośni. Wszystkie te narody posługują się jednym językiem słowiańskim, dlatego nasz język nie może być wąski. […] W czyim języku Cyceron osiągnął wielką sławę i uznanie? – Oczywiście, że w swoim ojczystym. Demostenes również zasłynął jako elokwentny w języku, w którym się urodził. Wiemy także, że ani język grecki, ani łaciński nie mogą dorównać językowi słowiańskiemu, ponieważ wszystkie owe greckie ziemie mówią już po słowiańsku. Również na ziemiach tureckich język chorwacki szeroko się rozpowszechnił. Język grecki i łaciński wymarły, nieco plączą się wśród ludzi uczonych, ale nie ma żadnej odrębnej krainy, w której mówiłoby się po grecku lub po łacinie. Nasz język objął zaś tak wielką część świata, że żaden inny [język] pod sklepieniem niebios nie może mu w pełni dorównać. (Benešovský 1587: 5, 7–8) Jest rzeczą oczywistą, że z powodu rzekomego skażenia język litewski nie zalicza się do własnych, prestiżowych języków słowiańskich. Litewskiego Collectiuum nomen nie znajdujemy w długim wyliczeniu ziem słowiańskich, wśród Czech, Moraw, Śląska, Łużyc, Polski itp. Argumentację autora uwarunkował poziom myśli lingwistycznej XVI w. Z dzisiejszej perspektywy charakter badań z tamtego stulecia wydaje się dość osobliwy, jednak główny wniosek, że język litewski nie należy do języków słowiańskich, zaskakuje swoją postępowością. Znaczenie tego wniosku z 1587 r. uwidacznia się w kontekście filologii pierwszej połowy XIX w., kiedy Bałtów wciąż nierzadko zaliczano do Słowian. Nie ulega wątpliwości, że słownik proweniencji halleńskiej był w XVIII–XIX w. atrakcyjny i potrzebny do rozstrzygnięcia aktualnej od czasów M. Benešovskiego kwestii wzajemnych relacji Bałtów i Słowian. Prawdopodobnie dlatego słownik trafił do Wiednia, a później także do Pragi. Ciągłość myśli i badań lingwistycznych dobrze ilustruje działalność czeskiego filologa z pierwszej połowy XIX w., Františka Ladislava Čelakovskiego (Čelakovský, 1799–1852). F. L. Čelakovský po raz pierwszy dał się poznać jako bałtysta w 1825 r., publikując Slowanské národní písně (t. 1 – 1822, t. 2 – 1825, t. 3 – 1827). W drugim tomie zamieścił trzy litewskie pieśni zaczerpnięte z dzieła Filipa Ruigysa Lietuvių kalbos kilmės, būdo ir savybių tyrinėjimo: Laučenj newěsty (Asz atsisakiau sawo mocžuttei…, s. 200–202 = Ruhig, nr 3, s. 77–78), Nepracowité děwče (Asz turrėjau žirgužėli…, s. 202–205 = Ruhig, nr 2, s. 76–77), Dceruška wyprowodziwšj milého (Anksti rytą, rytūži…, s. 205–206 = Ruhig, nr 1, s. 75–76). Wszystkie pieśni z tego obszernego, trzytomowego zbioru opublikowano w języku oryginału wraz z równoległym przekładem na czeski. Miało to umożliwić czytelnikowi przekonanie się na własne oczy o pokrewieństwie języków. Obecność litewskich pieśni w tym zbiorze wskazuje, że redaktorowi zależało na podobieństwie języków bałtyckich i słowiańskich. 324 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Rankraštinis Frydrichui Wilhelmui Hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje Dlaczego litewskie pieśni znalazły się w zbiorze pieśni słowiańskich, dość szczegółowo wyjaśnia sam F. L. Čelakovský, opierając się na argumentach językowych i twierdzeniach M. Benešovskiego: Te trzy czarujące pieśni zaczerpnięto z traktatu Ruigysa o języku litewskim, dołączonego do jego słownika i gramatyki jego syna. Lessing i Herder dostatecznie opowiedzieli o ich pięknie. Czy słusznie, czy nie, należą one do zbioru „Pieśni słowiańskich”? Na to pytanie — a także na inne, jeszcze ważniejsze: czy język litewski można zaliczyć do języków słowiańskich? — można łatwo odpowiedzieć. Porównując strukturę gramatyczną i słownictwo języków litewskiego i słowiańskich, od razu widać, że wszystkie liczne języki słowiańskie są do siebie bardziej podobne i silniej ze sobą związane niż którykolwiek z języków słowiańskich z litewskim, gdy zestawia się je z obu stron. Nie rozstrzygnięto dotąd, do których spośród bardziej samodzielnych języków można zaliczyć tę mieszaninę języka wielonarodowego. Nie rozstrzygnięto, czy można ją — jak twierdzi i dowodzi uczony Polak, pan [Ksawery] Boguš — uznać za język samodzielny, blisko spokrewniony z łotewskim, czyli językiem Kurlandii. Ruigys w wyżej wymienionym dziele uważa język grecki za prababkę litewskiego i, dowodząc tego, podaje około czterystu słów brzmiących podobnie albo mających ten sam rdzeń. Jednakże języki słowiańskie można równie dobrze uważać za tę samą prababkę. Straipsniai / Articles 325 ILJA LEMEŠKIN Przejrzawszy słownik tego samego Rugia (choć niepełny), znalazłem ponad sześćset słów, które brzmią podobnie albo mają wspólny rdzeń9 z językami słowiańskimi, nie licząc złożeń i derywatów. Zgodziłbym się jednak, że struktura gramatyczna języka litewskiego wykazuje więcej podobieństw do języków greckich niż słowiańskich10, choć i tych jest niewiele. Inne pokrewieństwo można dostrzec z językami łacińskim i germańskimi, a także z językiem romskim (cygańskim11), lecz jego przyczyn należy szukać dalej, sięgając po sanskryt. Wynika z tego, że nawet jeśli języka litewskiego nie można zaliczyć do słowiańskich, to jednak — wraz z łotewskim i wymarłym dawnym pruskim (o ile można sądzić na podstawie jego pozostałości) — wykazuje on bliższe pokrewieństwo ze słowiańskimi niż z greckim, łacińskim i germańskimi, a zatem przynajmniej częściowo należy go zaliczyć do naszej grupy. Niech więc i tutaj, na tych stronach, litewskie pieśni będą pojmowane jako dalszy krewny Słowian. Dr Rėza obiecał wkrótce (1818) wydać pełniejszy zbiór litewskich pieśni; nie wiem, czy tak się stało. (Čelakovský 1825: 220–222) W 1825 r. Pieśniach ludowych słowiańskich opublikowano dość obszerną uwagę o języku litewskim, jego charakterze i relacjach z innymi językami, przede wszystkim słowiańskimi; uwaga ta wykazuje wyraźny związek tekstologiczny z praską publikacją lingwistyczną z 1587 r. (M. Benešovskis: Nebo Lytwa geft Collectium nomen / lidu množ[t]wí rozličného znamenagicy / Kterýž z Ržckého / z Slovanského / z Wlafkého a z Německého yazyku gednu zpllete- 9 Badacz i objaśniacz języków słowiańskich może łatwiej wyjaśnić i wyprowadzić z języka litewskiego pochodzenie niektórych słów, które trudno odgadnąć na podstawie słownictwa języka ojczystego (zasobów języka ojczystego). Na przykład słowo nevėsta, lit. nevėdes, pochodzi od vedu, bezok. vesti, co oznacza: a) nasze „prowadzę”, b) „ženjм se, wdàwám se”, podobnie jak łacińskie ducere (uxorem). Zatem nasze nevėsta znaczyłoby jakby „nieprowadzona”, „niezaślubiona”, mimo miękkiego ė, które w ustach Słowian łatwo przechodzi w miękkie [e]. Podobnie pljce [płuca] od iszplečiu i tak dalej. 10 Warto zaznaczyć, że 1. osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego na –u (albo –mi, co jest greckie) wszędzie regularnie odpowiada bezokolicznikowi – –ti, odmienianemu tak samo, na przykład: metu, mesti, glaudžiu, glausti i tak dalej. 11 Na przykład lit. ašzara, ro. avs „łza”, avsapav „płakać”; lit. bàras, ro. bar „ogród”; lit. butinay, ro. but „dużo”; lit. rändas, ro. randav „szkarłatny”; lit. rytas, ro. ratàha „rano” i tak dalej. 326 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Rankraštinis Frydrichui Wilhelmui Hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje nicy magí – F. L. Čelakovský: Nie jest jeszcze rozstrzygnięte, do którego z bardziej samodzielnych języków należy zaliczyć tę wielonarodową mowę, miało wielkie znaczenie. Wyczerpującej odpowiedzi na pytanie postawione przez F. L. Čelakovskiego udzielił w połowie wieku August Schleicher (Schleicher 1853: 320–334). Rozważania F. L. Čelakovskiego są dla nas istotne ze względu na ich związek z rękopiśmiennym słownikiem niemiecko-litewskim przechowywanym w Klementinum. Publikacja z 1825 r. świadczy o tym, że pracując ze słownikiem P. Ruigysa, F. L. Čelakovskis wybrał ponad sześćset wyrazów, które brzmią podobnie lub mają wspólny rdzeń z językami słowiańskimi. Te leksemy utworzyły rdzeń słownika języka litewskiego, którego celem było ukazanie podobieństwa między językami litewskim i słowiańskimi. Ten rdzeń wspólnego słownictwa bałtycko-słowiańskiego rozbudowywano od 1825 r. do około 1852 r., i to właśnie na podstawie interesującego nas leksykograficznego dzieła z Litwy Mniejszej (o tym dalej). Można zatem sformułować kilka ogólnych wniosków dotyczących powstania omawianego słownika niemiecko-litewskiego i jego recepcji w Czechach: a. Rękopiśmienny słownik, przypisywany przez współczesnych F. W. Hackowi, nie jest miejscowym zabytkiem ani z perspektywy Pragi, ani Wiednia. Nie pochodzi ze zbiorów klasztoru Emaus i nie został opracowany przez jezuitów działających w Wilnie (w tym sensie pierwsze zetknięcie z zabytkiem leksykograficznym przyniosło rozczarowanie). Pojawienie się słownika w Austro-Węgrzech było zjawiskiem wtórnym i późnym, uwarunkowanym względami akademickimi i lingwistycznymi; b. Wykorzystywanie zasobów leksykalnych (również języka litewskiego) i odgadywanie właściwości badanych języków za pomocą teorii komponentów było charakterystyczne dla językoznawstwa w Czechach co najmniej od końca XVI w. Sprzyjało to systematycznemu gromadzeniu rękopiśmiennych, a później także drukowanych słowników oraz pracy nad nimi. Podobną metodologię stosowano już na początku XIX w.; c. O tym, że materiały lituanistyczne, w tym słownik z Litwy Mniejszej, trafiły do Austro-Węgier, zadecydowała od dawna aktualna problematyka porównawczej slawistyki oraz relacji między językami bałtyckimi i słowiańskimi. 2. Pierwszy znany właściciel słownika w Austro-Węgrzech został wymieniony w proweniencji z 1777 r. jako profesor literatury czeskiej w Wiedniu. J. V. Zlobickis (1743–1810) pełnił tę funkcję od 7 października 1775 r. aż do śmierci. Mianowanie go pierwszym profesorem języka i literatury czeskiej na Uniwersytecie Wiedeńskim wiązało się z jego zasługami organizacyjnymi, przede wszystkim z opracowaniem planu studiów języków słowiańskich Entwurf eines Slawischen Instituts, który miał zreformować wiedeńską uczelnię wyższą poprzez włączenie do programu nauczania języków żywych. Jeszcze wcześniej, 24 października 1773 r., Maria Teresa, w uznaniu innej zasługi (czeskiego przekładu podręcznika położnictwa Wedenj k prawému, a dokonalému Babjmu Uměnj: we Wjdni s Sjulcowým Pjſmem z 1773 r.), Straipsniai / Articles 327 ILJA LEMEŠKIN mianowała J. V. Zlobickiego nauczycielem języka czeskiego w Cesarskiej i Królewskiej Akademii Wojskowej im. Teresy w Nowym Mieście w Wiedniu. Dochody uzyskiwane na uniwersytecie nie były wystarczająco wysokie, toteż utalentowany filolog musiał pracować jako urzędnik w Najwyższym Urzędzie Sądowym (Oberste Justizstelle), gdzie również osiągnął wysoką rangę. Musiał poświęcać wiele czasu i wysiłku pracy cenzora i tłumaczeniom, zarabiał też jako prywatny nauczyciel potomków wiedeńskich arystokratów. Wszechstronna działalność J. V. Zlobickiego utrudniała mu pracę naukową, dlatego większość zamierzeń pozostała niezrealizowana lub niedokończona; do tych ostatnich należało napisanie gramatyki języków słowiańskich. Powstanie gramatyki porównawczej języków słowiańskich było ściśle związane z wykładaniem w szkole wojskowej, a od 1775 r. — na Uniwersytecie Wiedeńskim. Koncepcję slawistyki przedstawia wspomniany wcześniej plan studiów opracowany przez J. V. Zlobickiego Entwurf eines Slavischen Instituts (Reichel 2004: 238–242). Zgodnie z nim zagadnienia slawistyczne omawiano na wykładach (trzy–cztery godziny tygodniowo), z których część odbywała się w mieszkaniu uczonego. Dwusemestralny kurs, prowadzony w jego mieszkaniu (obecnie przy Bäckerstraße 14), rozpoczynał się od wprowadzenia do slawistyki, które nie mogło się obyć bez omówienia języka litewskiego (bałtyckiego). Prowadzenie zajęć w domu (po drugiej stronie ulicy, naprzeciwko uniwersytetu) było korzystne, ponieważ badacz mógł w razie potrzeby w każdej chwili sięgnąć do swojej prywatnej biblioteki po potrzebną publikację lub rękopis (w tym słownik niemiecko-litewski), wykorzystać je podczas zajęć albo wypożyczyć. We wprowadzeniu omawiano między innymi różnorodność języków słowiańskich, język prasłowiański i przyczyny jego rozpadu. Niestety, gramatyka porównawcza języków słowiańskich nie została ukończona ani opublikowana. Około lat siedemdziesiątych XVIII w. badacz przekazał materiały przygotowawcze uczniowi Maximiliánowi Václavowi Šimekowi (1748–1798), lecz „niewdzięczny osioł” (jak później nauczyciel nazwał kontynuatora swojej pracy) nie doprowadził projektu do końca (materiał opracowany przez J. V. Zlobickiego do gramatyki języka czeskiego wydał nieuczciwie, bez uzupełnień i zmian, pod własnym nazwiskiem: M. Schimek, Handbuch für einen Lehrer der bömischen Literatur, Wien: gedruckt bei Christian Friederich Wappler, 1785)12. Trudno stwierdzić, w którym roku i dlaczego rękopiśmienny słownik niemiecko-litewski opuścił ogromną prywatną bibliotekę J. V. Zlobickiego. Po śmierci filologa bibliotekę spotkał smutny los. Zbiór 17 000 woluminów został niestety rozproszony i z czasem zaginął. Dysponujemy jedynie opisami sporządzonymi z inicjatywy spadkobierców filologa, które pozwalają wyobrazić sobie zawartość biblioteki. Jeden znany nam opis przechowywany jest w Wiedniu, drugi — w Pradze, lecz w żadnym z nich nie wymieniono słownika. 12 Spuścizną rękopiśmienną Maximiliána Šimka szczegółowo zajmowała się habilitowana doktor Tatána Vykypělová (Vykypělová 2012). Badaczka chętnie konsultowała się z nami w sprawie fragmentów rękopiśmiennej gramatyki wszystkich języków słowiańskich opracowywanej przez M. Šimeka. Nie ma tu żadnych wzmianek ani myśli dotyczących języka litewskiego. Nie wspomina się również o żadnych źródłach leksykograficznych. 328 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Rankraštinis Frydrichui Wilhelmui Hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje Źródło zatytułowane Katalog slavik knihovny J. V. Zlobického, przechowywane w bibliotece Muzeum Narodowego w Pradze (Knihovna Národního muzea, IX E 37a), podaje (27r–28v): Straipsniai / Articles 329 ILJA LEMEŠKIN 1747 Słownik litewsko-niemiecki i niemiecko-litewski. Królewiec 8. 1755 Biblia, to jest: Wszystkie Pisma Święte Starego i Nowego Testamentu. Królewiec. 8. 880 P. 1754 Prorocy wraz z księgami zwanymi Apokryfami. Królewiec. 8. 891–1416. 1755 Nowy Testament. Królewiec. 8. 364 P. W istocie mamy do czynienia z dwoma publikacjami: słownikiem litewsko-niemieckim i niemiecko-litewskim P. Ruhiga z 1747 r. (Littauisch-deutsches und deutsch-littauisches Lexicon, worinnen ein hinlänglicher Vorrath an Wörtern und Redensarten, welche sowol in der H. Schrift, als in allerley Handlungen und Verkehr der menschlichen Gesellschafften vorkommen, befindlich ist / mit möglichster Sorgfalt, vieljährigem Fleiss, und Beyhülfe der erfahrensten Kenner dieser Sprache gesammelt von Philipp Ruhig, Pfarrern und Seniore zu Walterkehmen, Insterburgischen Hauptamtes. 1747) oraz drugiego wydania Biblii Jana Bretkūnasa, opracowanego przez Adama Fryderyka Schimelpenigisa (Biblia, tai eſti: Wissas Szventas Rásżtas, Séno ir Naujo Testamento / pagal wokiszką pérstáttimą d. Mertino Luteraus, su kiekwieno pérskyrimo trumpu praneszimu, ir reikalingu pazenklinnimu tu paczû žodźû, kurrie kittose pérskyrimose randomi, nû kellû mokytojû Lietuwoj’ lietuwiszkay pérstattytas, ir antrą kartą iszspáustas. 1755), którego części składowe obejmowały: Prarakai, su tomis knygomis kurros wadd vamos Apokrypa [...] oraz Naujas Testamentas, musû Pono bey Iszgannytojo Jezaus Kristaus. Przechowywany w Austriackiej Bibliotece Narodowej w Wiedniu Catalogus librorum impressorum et manuscriptorum ad historiam Slavorum praecipue veero Tschechorum facientium (Österreichische Nationalbibliothek, Sammlung von Handschriften und alten Drucken, cod. 13788), sporządzony przez Josefa Dobrovskiego (Dobrovský), uzupełnia wykaz źródeł bałtystycznych o (f. 50v) jeszcze jedną książkę: Dictionarium Polono-Latino-Lottauic: opus [...] P. georgii Elger. S. J. Vilnae 1683. 8. (674P). Bałtystyczna część biblioteki prawdopodobnie nie ograniczała się do wymienionych publikacji. Z biegiem czasu skład biblioteki ulegał zmianom. Do lat siedemdziesiątych XVIII wieku, kiedy slawistyka porównawcza była aktualna, źródeł lituanistycznych musiało być znacznie więcej. Doskonale świadczy o tym rękopiśmienny słownik niemiecko-litewski pochodzący z Litwy Mniejszej (badacz miał go w swojej bibliotece co najmniej od 1777 r., jednak nie odnotowują go spisy bibliograficzne). J. V. Zlobickis współpracował i utrzymywał kontakty z całym środowiskiem akademickim Wiednia i Pragi. Posiadane książki, zwłaszcza te, które nie były mu wówczas potrzebne, chętnie pożyczał i oddawał bliskim kolegom, dla których były bardziej przydatne. Prawdopodobnie w ten sposób słownik zmienił właściciela i z czasem trafił do praskiego Klementinum. Z powodu braku danych nie można powiedzieć nic bardziej konkretnego o tym, kiedy i w jakich okolicznościach słownik trafił w ręce J. V. Zlobickiego. Mógł go nabyć na jednej z aukcji książek w Wiedniu albo podczas podróży za granicę. Książkę mógł… 330 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Rankraštinis Frydrichui Wilhelmui Hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje odziedziczyć po swoim poprzedniku (w akademii wojskowej) Wiedemannie, którego zgromadzona biblioteka dała podstawę jego własnej bibliotece (Reichel 2004: 28). Źródło przechowywane w Bibliotece Narodowego Muzeum Czech Katalog slavik knihovny J. V. Zlobického częściowo (pośrednio) ukazuje stosunek J. V. Zlobickiego do języka litewskiego. W wykazie publikacji i źródeł pisanych istotnych dla slawistyki Lituanica została umieszczona obok Lufatica (pozostałe działy: Cyrillica; Glagolitica; Carniolica; Carniolica miscellanea; Russica; Vodnikiana; Dalmatica, Croatica et. Slavonica; Adminicula ad rem Slavicam; Bohemica; Polonica). Sąsiedztwo właśnie z filologią łużycką (serbołużycką) mogłoby obecnie dziwić, jednak na przełomie XVIII i XIX wieku takie zestawienie nie było, jak się zdaje, czymś wyjątkowym ani rzadkim. Język litewski postrzegano przez pryzmat języków łużyckich (w mniejszym stopniu – polskiego). Taki pogląd ukazuje epigramat botaniczny F. L. Čelakovskiego z pierwszej połowy XIX wieku Routa, „Ruta”: Dlaczego miłe Litwinki i Polki, a także łużyckie Serbołużyczanki z ruty wianki wiją, o rucie pieśni śpiewają? Szczęśliwe narody nie przyznają się do gorzkiej ruty, tylko lud uciemiężony wziął ją sobie za symbol. (Čelakovský 1850: 102) Tłumaczenie: Dlaczego Litwinki, miłe Polki i owe łużyckie Serbołużyczanki, wijąc wianki z ruty, śpiewają pieśni o rucie? Szczęśliwe narody nie utożsamiają się z gorzką rutą, Za wzór biorą ją tylko narody zniewolone. 3. Dlaczego i kiedy słownik przybył z Wiednia do Pragi, z czyjej inicjatywy trafił do zbiorów publicznej biblioteki uniwersyteckiej? Aby odpowiedzieć na to pytanie, należałoby przyjrzeć się praskiemu środowisku filologów z końca XVIII i początku XIX wieku, wskazać badaczy zainteresowanych problematyką bałtystyczną, którzy rozważali relacje między językami bałtyckimi a słowiańskimi. Nie ma ich wielu, co znacznie ułatwia zadanie. Rozstrzygające znaczenie dla kwestii bałtycko-słowiańskiej na przełomie wieków w Pradze miał czeski filolog, historyk, pionier czeskiej slawistyki, jezuita Josef Dobrovský (1753–1829). W 1788 r. ukazał się jego artykuł „O miejscach w Europie, gdzie Słowianie od dawna zamieszkiwali […]” (Über die ältesten Sitze der Slawen in Europa […]). Autor twierdził w nim: Bałtyckie wybrzeże w pobliżu ujścia Wisły jest najstarszą ojczyzną Wendów, czyli inaczej Słowian. Już od niepamiętnych czasów, wiele wieków przed Chrystusem, znajdowały się tu ich osady, ponieważ także spokrewnieni z nimi językowo Łotysze, Prusowie i Litwini mieszkali właśnie tutaj lub w bliskim sąsiedztwie. Żaden inny język w całej Europie nie jest tak podobny do języka słowiańskiego Straipsniai / Articles 331 ILJA LEMEŠKIN takich jak staropruski, łotewski i litewski. Te trzy ostatnie uważam za dialekty jednego języka (język słowiański jest nieco mniej podobny do języków azjatyckich niż niemiecki). Spośród języków germańskich język słowiański jest bliżej spokrewniony z dialektem skandynawskim, duńskim, szwedzkim i dolnoniemieckim, jednak znacznie większe pokrewieństwo wykazuje, rzecz jasna, z językiem łacińskim. Pomiędzy tym ostatnim a językami słowiańskimi znajduje się język litewski. (Dobrovský 1788: XIX–XX) Stanowczo głoszona opinia musiała opierać się na dokładniejszym porównaniu omawianych języków. Trudno przypuszczać, by na poglądy J. Dobrovskiego mogły wpłynąć myśli J. V. Zlobickiego, z którym praski badacz utrzymywał wieloletnie i bliskie kontakty naukowe. Jednak przydatne źródło wiedeński slawista z pewnością mógł przesłać do Pragi. Lokalizacji tej samej słowiańskiej praojczyzny — na wybrzeżu Bałtyku w pobliżu ujścia Wisły — trzymał się kontynuator dzieł J. Dobrovskiego, slawista, historyk literatury, etnograf, językoznawca i pisarz Pavel Josef Šafařik (także Šafárik, 1795–1861), autor dzieła Slovanské starožitnosti (1837 i 1865, Praha). Od 1841 r. pracował jako kustosz Biblioteki Uniwersytetu w Pradze, a od 1848 r. jako jej dyrektor; dlatego, biorąc pod uwagę jego szerokie zainteresowania bałtystyczne, pojawienie się rękopiśmiennego słownika w Klementinum można zasadnie uznać za zasługę P. J. Šafařika. Autor Slavų senienių świadomie i systematycznie gromadził materiały lituanistyczne, zbierał potrzebne publikacje i źródła rękopiśmienne, sporządzał odpisy zabytków lituanistycznych. Latem 1852 r. Augustas Schleicheris wysyłał mu, „wielce szanowanemu ojcowskiemu wspomożycielowi moich studiów”, z Prus Wschodnich sprawozdawcze listy o powodzeniu ekspedycji lituanistycznej (Schleicher 2008: 670–739). A. Schleicher dziękuje „znakomitemu panu Šafaříkowi” w artykule „O jazyku litevském, zvláště ohledem na slovanský”, w którym szczegółowo omawia tak ważną dla obu stron kwestię bałtycko-słowiańską. Przechowywany w Klementinum rękopiśmienny słownik niemiecko-litewski bez wątpienia był pomocny i przydatny P. J. Šafaříkowi przy zwięzłym opisie relacji między ludami i językami bałtyckimi a słowiańskimi w dziele Slovanské starožitnosti (część I, rozdział III Přehled cizích kmenů, podrozdział §19 Kmen litewský, s. 359–377). 4. Omówimy także innych badaczy, którzy w pierwszej połowie XIX w. mogli korzystać z rękopiśmiennego słownika. Należy zacząć od P. J. Šafaříka i wyniesionych przez niego studiów bałtycko-słowiańskich na jakościowo nowy poziom. Mówiąc o P. J. Šafaříku i jego współczesnych, należy zwrócić uwagę, że niektóre poglądy bibliotekarza uniwersyteckiego z czasem uległy zniekształceniu. Obecnie nazwisko P. J. Šafaříka zazwyczaj łączy się z wywodzeniem Słowian z obszaru Karpat. Pod tym względem jego poglądy są tożsame z ideami Olega Trubaczowa. To prawda, że uczony często wspomina Tatry w swoich pracach, twierdząc, iż Słowianie żyli „za Tatrami”, „po drugiej stronie Tatr”. Rzeczywista sytuacja jest jednak nieco bardziej złożona. 332 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Rankraštinis Frydrichui Wilhelmui Hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje W rzeczywistości pogląd P. J. Šafaříka na temat słowiańskiej praojczyzny nie różni się niczym od znacznie wcześniej wyrażonych myśli J. Dobrovskiego. Jako źródło swojego stanowiska bezpośrednio wskazuje J. Dobrovskiego (s. 360) w swoich Slavų senienose: „Ludy litewskiego szczepu postrzegamy jako dawnych mieszkańców naszej ojczyzny, którzy w zamierzchłych czasach przedhistorycznych żyli nad wybrzeżem Bałtyku wraz ze swoimi słowiańskimi braćmi” (Šafařík 1837: 366). O pokrewieństwie Bałtów i Słowian pisze dalej: „ludy litewskie i słowiańskie czasów przedhistorycznych pojmujemy jako odgałęzienia tego samego szczepu, jednak w czasach historycznych, z przyczyn zewnętrznych, tak bardzo się od siebie oddaliły, że obecnie uważamy je za odrębne. Mimo to spośród wszystkich pozostałych ludów indoeuropejskich uznajemy je za najbliżej spokrewnione. Dlatego w całokształcie plemion indoeuropejskich te dwa braterskie szczepy umieszczamy razem, obok siebie, nazywając je wspólnie Wendami (Vendae). Oddzielenie się od litewskiego szczepu nastąpiło niewątpliwie niedługo po ich przeniesieniu do Europy” (Šafařík 1837: 361). Dalszy rozwój, według P. J. Šafaříka, zdeterminowała ingerencja obcych ludów we wspólną przestrzeń Bałtów i Słowian. Harmonijne życie zakłócili „Goci i inni Germanie”. Odmienna reakcja na presję Gotów z czasem doprowadziła do rozłamu między Słowianami a Bałtami. Bałtowie, którzy pozostali na swoich terenach, dostali się pod władzę Gotów, natomiast Słowianie dążący do wolności wycofali się dalej — „głębiej na ziemie położone u podnóża Tatr”. Większą archaiczność struktury morfologicznej języków bałtyckich w porównaniu ze słowiańskimi językoznawca i historyk wyjaśnia na swój sposób — zgodnie z założeniami czeskiego (i innych słowiańskich) odrodzenia narodowego: „jeden (język litewski) na wiele wieków przed Chrystusem napełnił się obcymi elementami i skamieniał, drugi (słowiański) podążał własną drogą, rozwijał się swobodnie i na własny sposób, a jako świeża i potężna roślina wszędzie wypuścił i rozpostarł gałęzie swoich rozłożystych pędów, liście, kwiaty i owoce” (Šafařík 1837: 362). A zatem J. Dobrovskiego pogląd przejął i rozwinął dalej Słowak P. J. Šafařík. Na uwagę zasługuje rola, jaką odgrywają Bałtowie. W XIX-wiecznej Pradze aktywnie poszukiwano słowiańskiej praojczyzny, ale lokalizacja dawnych Bałtów nie budziła wątpliwości (320 p.n.e. – 175 n.e.). Sam P. J. Šafařík uzasadnia miejsca zamieszkania Bałtów bałtycką etymologią nazwy Morza Bałtyckiego. Biorąc pod uwagę podobieństwa językowe i kulturowe, badacze lokalizowali również Słowian, opierając się na Bałtach. W poszukiwaniach słowiańskiej praojczyzny Bałtowie posłużyli jako punkt wyjścia. To właśnie zadecydowało o wywodzeniu praojczyzny Słowian (tych samych Bałtów, lecz tej części, która pragnęła wolności) z wybrzeża Morza Bałtyckiego. Jako przykład sposobu myślenia P. J. Šafaříka przytoczymy następujący fragment o charakterze podsumowującym: „Wczesnymi mieszkańcami wybrzeża Bałtyku w pobliżu ujścia Wisły byli Słowianie, których później (zapewne w IV w. p.n.e.) wyparli stąd Goci. Nie możemy z całą pewnością stwierdzić, jaka była sytuacja obu bratnich ludów — litewskiego i słowiańskiego — zwłaszcza na wybrzeżu bursztynowym, ani jakie były ich wzajemne stosunki. Można jednak przypuszczać, że jako dzieci jednego szczepu posługiwali się wówczas językiem niewiele lub nieznacznie się różniącym, a ich religia i obyczaje były ze sobą ściśle związane. Na całym tym wybrzeżu żyli spokojnie i zgodnie obok siebie. Handlując bursztynem, od Słowian dalej przez Tatry w kierunku wybrzeża Adriatyku, byli znani dawnym autorom pod nazwą Wendów. Wojowniczych Straipsniai / Articles 333 ILJA LEMEŠKIN Najazd Gotów i ich pobratymców, znanych dziś jako Windylowie lub Wandalowie, na ziemie Windów, nad wybrzeże i nad Wisłę, wyparcie stąd Windów oraz podbój ludów litewskich zmieniły szczęśliwe stosunki między oboma ludami. Słowianie, wyparci znad Morza Bałtyckiego przez Gotów i innych Germanów, a znad Adriatyku przez Celtów, nie widząc innego wyjścia i miłując wolne, spokojne życie, wycofali się jeszcze dalej na północ, gdzie nie napotkali oporu. Ludy litewskie, zmieszawszy się z Gotami i innymi Germanami, a mając pośród siebie także Finów i Ugrów, stopniowo utraciły swą czystość etniczną i z tego powodu oddaliły się od Słowian” (Šafarík 1837: 366). Jednak z poglądem P. J. Šafaríka nie zgadza się lituanista F. L. Čelakovskis, który również czerpał dane z rękopiśmiennego niemiecko-litewskiego słownika z Małej Litwy. Wspólne cechy leksykalne bałtyckie i słowiańskie skłoniły F. L. Čelakovskiego do podjęcia, jak już wspomniano, szczególnej pracy leksykograficznej. Słownik, nad którym pracował aż do śmierci13, przedstawiał odrębną koncepcję lingwistyczną. F. L. Čelakovskis szeroko ją wykładał w rozmowach z kolegami i podczas wykładów na uniwersytetach we Wrocławiu i Pradze: Wreszcie dostrzegamy szczególną i interesującą relację między językiem litewskim (a zarazem jego bliźniaczymi językami — łotewskim i wymarłymi językami staropruskim) a językami słowiańskimi, która przyciąga uwagę każdego slawisty. Język ten zasługuje na to, by poświęcano mu więcej troski, zwłaszcza dopóki jeszcze żyje na świecie; zważywszy bowiem na jego szybki zanik oraz ekspansję języków sąsiednich (z jednej strony niemieckiego, z drugiej rosyjskiego), może się zdarzyć, że minie mniej niż kilka stuleci, a potomni na próżno będą się rozglądać za Litwinami. Gramatyka języka litewskiego jest bardzo autentyczna i dokładna, ale jego leksyka jest przepełniona obcymi zapożyczeniami i zanieczyszczona. Niemal połowa wyrazów współczesnego języka litewskiego jest całkowicie słowiańska. Większość tego słownictwa pochodzi z języka polskiego i rosyjskiego, co łatwo wyjaśnić dobrze znanym historycznie tysiącleciem sąsiedzkiego współżycia. Nie można sądzić, że kolejna część wspólnych litewskich i słowiańskich rdzeni oznaczających proste pojęcia pojawiła się dopiero w epoce chrztu: skłaniamy się raczej ku temu prehistorycznemu źródłu, z którego wywodzi się na przykład także pokrewieństwo sanskrytu z językami słowiańskimi. Jeszcze inny zasób podstawowych wyrazów jest całkowicie swoisty i charakterystyczny wyłącznie dla języka litewskiego. Częściowo znajdujemy tu również zapożyczenia z języków germańskich, fińskich i innych. Jeszcze czterysta lat temu obszar występowania języka i narodu litewskiego jawił się jako bardzo rozległy — wielcy książęta sięgali swym berłem aż po Morze Czarne. Językoznawstwo niekiedy rozjaśnia jednak także takie wieki, o których historia milczy. Dzięki tej nauce dowiadujemy się, że plemię litewskie żyło nie tylko wzdłuż całego Morza Bałtyckiego, lecz także zakładało osady głęboko w Europie Środkowej. Co innego można sądzić, skoro w dokumentach Pomorza, Rugii, Meklemburgii i Brandenburgii od XI wieku i później 13 Wyciąg terminów pokrewieństwa, którego początki datuje się na 1851 r., pochodzi ze słownika G. F. Nesselmana z 1850 r. F. L. Čelakovskis otrzymał go od księgarza 13 lutego 1851 r. 334 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Rankraštinis Frydrichui Wilhelmui Hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje jest wiele nazw miejscowych zrozumiałych jedynie w świetle języka litewskiego. Jakiż inny wniosek można wysnuć? Tylko taki, że naród ten musiał tu niegdyś mieszkać. Odnogi litewskie bez wątpienia daleko sięgały w obszar zamieszkany przez Słowian; oczywiste jest również, że od najdawniejszych czasów Słowian ciągnęło głównie ku temu ludowi i stopniowo zlewali się z nim w jedną całość. Cóż w tym dziwnego? Wszędzie było dość pustych ziem; wierny charakter plemienia litewskiego, skłonnego do spokojnego życia rolniczego, dobrze współgrał z naszym słowiańskim, toteż jeden lud mógł nie tylko doskonale osiedlić się obok drugiego, lecz także wśród niego (przykłady tego widzimy u naszych sąsiadów, Węgrów). Aby poprzeć czymś przedstawione tu tezy, spośród wielu dowodów wybiorę jeden, najciekawszy, gdyż wiąże się z naszą ojczyzną. Wiadomo, że w zasobie języków słowiańskich występują takie rdzenie wyrazów, które są poświadczone wszędzie, to znaczy znane i używane w każdym języku słowiańskim. Są też takie wyrazy, które rozpowszechniły się tylko w większej lub mniejszej grupie języków. Wreszcie istnieją i takie, które występują zaledwie w jednym czy drugim języku, ale oczywiście nikt z tego powodu nie wątpi w ich słowiańskość. My również mamy pewną liczbę rdzeni uznawanych za swojskie, choć występują tylko w języku czeskim. Gdy przyglądamy się takim wyrazom i nazwom, dla których nie znajdujemy odpowiedników ani w językach słowiańskich, ani w innych językach pokrewnych, zauważamy, że używa się ich w języku litewskim w tej samej lub nieznacznie zmienionej postaci. Jaki więc wniosek musimy wysnuć? Bez wątpienia taki, że my, Czesi, musieliśmy niegdyś zetknąć się ze współczesnymi Litwinami i utrzymywać z nimi bliskie kontakty. Historia jednak, w zakresie tego, co obejmuje, nie dostarcza nawet najmniejszych śladów świadczących o takiej wspólnocie, która miałaby przez dłuższy czas łączyć nas z tym narodem. Nie pozostaje więc nic innego, jak tylko dać myśli wolny bieg i uznać, że ta wspólnota sięga czasów, z których nie zachowały się żadne zabytki piśmiennictwa. Spośród wielu takich wyrazów, które udało mi się zebrać, przytaczam tylko niektóre: švarný: szwarus; náramný: nerammus; sluka = slankė, la. slohka; luňák = lingė ide. Waihe iš lingau “ratu lėkti į viršų”; ožanka (ziele teucrium): ožys, również nasze ziele nazywa się kozlík “ożelis”; zákampí: kampas; chomol: kamuolys; krbatý: karbūtas; vyvaditi: iszwadoju; klábositi: kalbu, kalbėsis; šarapatka: szerpétos; loudati se = lendu; kmen = kamėnas; zvířetnice: zvěřinně i tak dalej. Na próżno próbowalibyśmy objaśnić niektóre nasze nazwy miejscowe i hydronimy za pomocą danych języków słowiańskich; tymczasem w języku litewskim od razu nabierają one brzmienia i znaczenia, na przykład: Ūpa, Ūpice, Opava: lit. uppė; Labe od labas; Ogra, Ohře od geras; rzeka Ploušnice koło m. Děčín, wpadająca do Łaby, od plusze (por. Rokytnice); miejscowości Řisuty w okolicach Rakov nika i Litomyšla: lit. reszutis; Lkouš koło m. Lokšany od lokis (mamy też Medvėdį); Ula, męskie imię Hula i Hulin, Hulice, lit. ŭla (Sláła w miejscu Skalky); Lobze od lobis; Doksy koło Doksan: częste litewskie imię męskie Doksa, poświadczone od XIV wieku. Podobne nazwy wskazujące na język litewski można znaleźć także na Morawach, Śląsku, Łużycach i gdzie indziej. Wszystko to pokazuje, jak rozległy był niegdyś ten lud, w czasach nam nieznanych, i jak bardzo się obecnie skurczył. (Čelakovský 1877: 64–66) Straipsniai / Articles 335 Słownik litewski, Knihovna národního musea, sygn. IV.A.11 336 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Straipsniai / Articles 337 ILJA LEMEŠKIN A zatem F. L. Čelakovský starał się odsłonić prehistoryczne sąsiedztwo, kiedy przodkowie Czechów i Litwinów pozostawali w szczególnie ścisłych i owocnych kontaktach. Współczesna morfologia języka litewskiego była rozumiana przez F. L. Čelakovskiego jako „autentyczna i dokładna”; miała ona najbardziej odpowiadać gramatyce języków słowiańskich. Właśnie ze względu na podobieństwo języków bałtyckich i słowiańskich, czeskiego i litewskiego oraz ich bliskie pokrewieństwo, w pierwszej połowie XIX w. powstała swoista koncepcja, według której Litwini (Bałtowie) wywodzili się z samych Czech. Wysiłki F. L. Čelakovskiego, by odsłonić prehistoryczne sąsiedztwo, w którym przodkowie Czechów i Litwinów ściśle i owocnie współżyli na otoczonej górami nizinie (Česká kotlina), wyraźnie widać w jego wykładach dla studentów we Wrocławiu i Pradze. Idei wspólnej epoki rozwoju Bałtów i Słowian, jej (epoki) lokalizacji w Czechach oraz jej uzasadnieniu służył właśnie Słownik języka litewskiego (Knihovna Národního muzea, sygn.: IV A 11). Świadczy o tym dobór słów, sposób ich objaśniania oraz skłonność do etymologizowania. Można powiedzieć, że słownik F. L. Čelakovskiego, który pod względem swej genezy wyrósł z broszurki M. Benešovskiego, jest mimo wszystko poprzednikiem Baltisch-Slavisches Wörterbuch Reinholda Trautmanna (Göttingen, 1923). Myśli F. L. Čelakovskiego i odpowiadający im rękopiśmienny słownik języka litewskiego korygują nasze rozumienie historii kluczowego zagadnienia bałtycko-słowiańskiego. W annałach bałtystyki i slawistyki pod względem chronologii pierwszeństwo ma hipoteza A. Schleichera o istnieniu wspólnego prajęzyka bałtycko-słowiańskiego. Zgodnie z utrwaloną tradycją nazywa się ją klasyczną, podczas gdy dążenie do odtworzenia trwającej przez pewien czas epoki wspólnego rozwoju, w której doszło do zbliżenia tych języków, zalicza się do nowszych modeli. Jednak niektóre karty historii czeskiej bałtystyki pokazują, że rzekoma nowość jest jedynie zapomnianą przez wszystkich koncepcją, wyrażoną i uzasadnioną po raz pierwszy już w pierwszej połowie XIX w. Wydaje się, że idea A. Schleichera dotycząca prajęzyka bałtycko-słowiańskiego powstała i rozwijała się jako przeciwieństwo starszej teorii F. L. Čelakovskiego. Z punktu widzenia badań źródłowych szczególnie ważne jest podkreślenie, że F. L. Čelakovský, tworząc swoją koncepcję lingwistyczną, korzystał z materiału rękopiśmiennego słownika języków niemieckiego i litewskiego. Świadczą o tym hasła słownikowe, w których występują wyrazy poświadczone w słownikach przypisywanych F. W. Hackowi oraz w słownikach z nimi spokrewnionych. A zatem Leopold Geitler nie był w 1875 r. pierwszym badaczem, który skorzystał ze słownika. Przed nim leksykalnym materiałem z Litwy Mniejszej zajmował się filolog romantyczny F. L. Čelakovský, który od 1825 do 1852 r. opracowywał słownik bałtycko-słowiańskich podobieństw leksykalnych, będący podstawą głoszonej przez niego teorii bałtycko-słowiańskiego pochodzenia, etnogenezy i glottogenezy. Powstanie samego słownika w Klementinum, tj. w Praskiej Cesarsko-Królewskiej Bibliotece Publicznej i Uniwersyteckiej, wiąże się zapewne z inną wybitną postacią bałtystyki i slawistyki pierwszej połowy XIX w. — P. J. Šafářikiem, który, opierając się na podobnych źródłach, zasadniczo inaczej rozstrzygał tę samą problematykę bałtycko-słowiańską 338 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Rankraštinis Frydrichui Wilhelmui Hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje . Jego poglądy były zbieżne z wynikami badań J. Dobrovskiego. Jezuita J. Dobrovský — bliski współmyśliciel i kolega J. V. Zlobickiego — może być interpretowany jako pośrednik, dzięki któremu słownik (słowniki) języków niemieckiego i litewskiego (słownik P. Ruigysa, używany również przez F. L. Čelakovskiego i innych, mógł pochodzić z prywatnej biblioteki J. V. Zlobickiego) trafił (trafiły) do Pragi. Wszystkie wymienione osoby, kontynuując kierunek badań M. Benešovskiego, tj. dogłębnie analizując problematykę relacji między językami bałtyckimi i słowiańskimi, systematycznie pracowały z drukowanymi i rękopiśmiennymi słownikami. Znajomość praskiego słownika przez A. Schleichera należy rozpatrywać osobno. LITERATŪRA Benešovský Matouš Philonomus 1587: Knižka slow Čžeských wyložených odkud swůj počátek magí (totiž) yaký gest gegich rozum. Sepsaná od Kněže Mathausse Philonoma, Pjsaře Konsystorže Pražské. Wytisstěna w Starém Městě Pražském w Jmpressy Jiříka Dačického. Clavis Germanico–Lithvana 1995–1997: Clavis Germanico–Lithvana. Rankraštinis XVII amžiaus vokiečių–lietuvių kalbų žodynas 1–4. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Čelakovský František L. 1825: Slowanské národní pjsně sebrané Frant. Ladisl. Čelakowským. T. 2, V Praze: Pjsmem J. owd. Vetterlowé z Wildenbrunu. Čelakovský František L. 1850: Kvití – Časopis Musea království českého 24(1), 99–102. Čelakovský František L. 1877: Čtení o počátcích dějin vzdělanosti a literatury slovanských. Praha: V kommissí u Františka Řivnáče. Daukantas Simonas 1976: Raštai 1. Vilnius: Vaga. Dini Pietro U. 2009: Baltų kalbotyros apyaušriai. Baltų kalbų paleokomparatyvistinės sampratos kalbotyros istoriografijos kontekste. – Archivum Lithuanicum 11, 439–462. Dobrovský Josef 1788: Uiber die ältesten Sitze der Slawen in Europa, und ihre Verbreitung seit dem sechsten Jahrhundert; insbesondere über das Stammvolk der Mährer, und ihre Geschichte bis zur Einsetzung des Herzogs Rastislaw – Josef Vratislav Monse. Versuch einer kurzgefaßten politischen Landesgeschichte des Markgrafthums Mähren. Bd. 2. Vom Jahr 1182 bis 1306. Mit vorausgeschickter Abhandlung über die ältesten Sitze der Slawen. Olmutz, IX–LII. Drotvinas Vincentas 1984: Kada parašytas vadinamasis Krauzės žodynas. – Baltistica 20(2), 163–167. Geitler Leopold 1875: Litauische studien. Auswahl aus den ältesten denkmlälern, dialectische beispiele, lexikalische und sprachwissenschaftliche beiträge von Dr. Leopold Geitler. Prag: T. Mourek. Straipsniai / Articles 339 ILJA LEMEŠKIN Hůňáček Václav 1975: Klášter Na slovanech a počátky východoslovanských studií u nás. – Z tradice slovanské kultury v Čechách. Praha: Universita Karlova. Koupil Ondřej 2007: Grammatikáři. Gramatologická a kulturní reflexe češtiny 1533–1672. Praha: Karolinëm. Lemeškin Ilja 2010: Františeko Ladislavo Čelakovskio lietuvių kalbos žodynas. – Leksikografija ir leksikologija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 98–113. Lemeškin Ilja 2012: Friedrichui Wilhelmui Haackui priskiriamas Prahos rankraštinis vokiečių–lietuvių kalbų žodynas. – Mažoji Lietuva: paribio kultūros tyrimai. Vilnius: Petro ofsetas, 31–58. Lemeškin Ilja 2013: Prahos vokiečių–lietuvių rankraštinio žodyno autorystės klausimu. – Acta Linguistica Lithuanica 69, 269–279. Lexicon Lithuanicum 1987: Lexicon Lithuanicum. Rankraštinis XVII a. vokiečių–lietuvių kalbų žodynas. Vilnius: Mokslas. Narbutas Sigitas 2011: Praha–Vilnius: jėzuitų poveikis lietuvių kultūros raidai. – Lietuvos Mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka. 2007 / 2008. Vilnius, 52–70. Reichel Walter 2004: Josef Valentín Zlobický – první profesor českého jazyka a literatury: život, působení a zásluhy na pozadí osvícenství. – Vídeňský podíl na počátcích českého národního obrození. J. V. Zlobický (1743–1810) a současníci: život, dílo, korespondence. Praha: Academia, 24–42. Schleicher August 1853: O jazyku litevském, zvláště ohledem na slovanský. – Časopis Českého Museum 27. Praha, 320–334. Schleicher August 2008: A. Schleicherio laiškai iš Lietuvos P. Šafarikui. – Lituanistinis Augusto Schleicherio palikimas 1. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 670–739. Šafářik Pavel Josef 1837: Slovanské starožitnosti w Praze: tiskem Jana Spurného. Vykypělová Taťána 2012: Maximilian Schimek: Bemerkungen zu seiner Mitarbeit an Josef Zlobickýs Projekt einer gesamtslawischen Sprachlehre und zu beider Zerwürfnis. – Miscellanea Vindobonensia Bohemica. In Erinnerung an den 200. Todestag von Josef Valentin Zlobický. Wien: Holzhausen, 37–61 (Bohemoslavica abscondita 1.). Voit Petr 2014: Новые сведения о деятельности Франциска Скорины в Праге (1517–1519) (Atiduota spausdinti.) 340 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Rankraštinis Frydrichui Wilhelmui Hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje Manuscript German–Lithuanian Dictionary Credited to Friedrich-Wilhelm Haack in the Czech Republic S U M M A R Y While analysing the history of the Prague manuscript of the German – Lithuanian dictionary a very special Austro-Hungarian context can be clearly observed. The dictionary was witnessed in Vienna in 1777 and in 1875 the dictionary was undoubtedly referred by Leopold Geitler. However, the owner of the dictionary Josef Valentin Zlobický and Leopold Geitler will remain the only ones who touched this lexicographical source. There is a substantial reason to presume that prior to Geitler, in the first half and the middle of the 19th century, the lexical material of the East Prussia was analysed by the philologist romantic František Čelakovský who was compiling the dictionary of Baltic – Slavic lexical generalities in the period of 1825 – 1852. The coming of the manuscript dictionary in Clementinum, i.e. in Imperial and Royal Public and University Library of Prague will most probably be related to one more personality of Baltistics and Slavistics of the first half of the 19th century Pavel Jozef Šafárik. He was referring to the same sources, but approached the issues of the Balts-Slavs differently than František Čelakovský. His approaches towards the ethnogenesis and glotogenesis of the Balts-Slavs accorded with the attitudes of his predecessor Josef Dobrovský. The Jesuit J. Dobrovský, as a close supporter and a colleague of J. V. Zlobický, should be presumed as a person mediator with the help of who the German – Lithuanian dictionary appeared in Prague. The coming of the manuscript German – Lithuanian dictionary in Vienna was most probably decided by the scientific interests of J. V. Zlobický, the undertaking of the comparative grammar of all Slavic languages to be precise. The Czechs are inclined on treating the Lithuanian language as a separate, i.e. non-Slavic language from the time of Matouš Benešovský (1587). J. V. Zlobický could compare it to the Sorbian language. However, in this case, the Baltic-Slavic issue was important for the researcher in the seventh decade of the 18th century, and his then available manuscript source was convenient in searching for an appropriate explanation and reasoning of arguments of lexical character. All the above mentioned individuals took on the research direction of Matouš Benešovský i.e. they consistently worked with printed and manuscript dictionaries while thoroughly analysing the issues of Baltic-Slavic language relations. Įteikta 2014 m. gruodžio 5 d. ILJA LEMEŠKIN Prahos Karolio universitetas Jana Palacha 2, 116 38 Praha 1, Czech Republic [email protected] Straipsniai / Articles 341