Rankraštinis Frydrichui Wilhelmui Hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje

318 acta Linguistica Lithuanica LXXI iLja LeMeŠkin Prahos karolio universitetas Kierunki badań naukowych: dawna literatura i piśmiennictwo bałtyckie, folklorystyka porównawcza, leksykografia, historia bałtystyki. rękopiśmienny fryderykowi Przypisywany Wilhelmowi Hakowi Niemiecko–Litewski Słownik Języków w Czechach1 Manuscript german–Lithuanian dictionary credited to friedrich-Wilhelm haack w republice czeskiej2 adnotacja w Klementinum przechowywane jest litewistyczne źródło leksykograficzne, datowane na trzecią–czwartą dekadę XVIII w., które do akademickiego środowiska Wiednia i Pragi trafiło nie później niż w 1777 r. W artykule analizowana jest związana z Austrią historia praskiego rękopiśmiennego słownika języków niemieckiego i litewskiego – okres 1777–1861. Podjęto próbę ustalenia właścicieli słownika oraz kręgu badaczy–„użytkowników“. Postawiono pytanie, dlaczego i w jakich okolicznościach słownik trafił do Wiednia, a później do Pragi, a także jakie miał znaczenie. Artykuł został przygotowany w ramach projektu finansowanego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego Badanie i przygotowanie do druku rękopiśmiennego niemiecko-litewskiego słownika przypisywanego Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi (XVIII w.) (nr umowy k-4/2012, zawartej 2012-02-01). 2 artykuł został napisany w ramach projektu Badania i redakcja rękopiśmiennego słownika niemiecko-litewskiego przypisywanego Friedrichowi-Wilhelmowi Haackowi (początek XVIII wieku). (umowa nr k-4/2012, data zawarcia 01/02/2012). sŁowa kluczowe: słownik niemiecko-litewski, leksykografia Prus Wschodnich, Friedrich Wilhelm Haack, Motiejus Philonomas Benešovskis, Josef Valentin Zlobický, Josef Dobrovský, Pavel Josef Šafařík, František Ladislav Čelakovský, Leopold Geitler. keyWords: słownik niemiecko-litewski, leksykografia Prus Wschodnich, Friedrich-Wilhelm Haack, Matouš Benešovský Philonomus, Josef Valentin Zlobický, Josef Dobrovský, Pavel Josef Šafařík; František Čelakovský, Leopold Geitler. 319straipsniai / artykuły adnotacja litewistyczne źródło leksykograficzne przechowywane w rankraštinis frydrichui Wilhelmui hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje Clementinum i pochodzące z trzeciej i czwartej dekady XVIII wieku trafiło do środowiska akademickiego słownika niemiecko-litewskiego między okresami 1777–1861, co zostało przeanalizowane w artykule. Kodeks nazwany Hacke. Lexicon Lithuanicum (napis na grzbiecie), Vienna-Prague no later than in 1777. the austrian history of the Prague manuscript of the obecnie przechowywany w Klementinum, w Oddziale Rękopisów i Starych Druków Biblioteki it is attempted to identify the owners of the dictionary alongside with the researchers – ‘users’. the question why and under what circumstances the dictionary appeared in Vienna and later in Prague, and what significance it contained is raised. Narodowej Republiki Czeskiej (Národní knihovna Oddělení rukopisů a starých tisků, sygnatura XVi.f.30). Rękopiśmienna księga datowana na trzecią–czwartą dekadę XVIII w. składa się z dwóch części. Pierwsza (2r–344v) jest słownikiem niemiecko-litewskim, który reprezentuje grupę odpisów Małej Litwy, obejmującą: Lexicon Lithuanicum3, słownik Krausego4, słownik Richtera5, Clavis Germanico–Lithvana6, słownik o sygnaturze Msc. 84 4° 7 . część druga (od 345r) – znacznie bardziej autentyczny, zaawansowany zamysł leksykograficzny Observatio de origine Verborum Littwhaniorum, a dokładniej jego początek (szerzej o źródle rękopiśmiennym, jego strukturze, charakterze poszczególnych części oraz autorstwie zob. Lemeškin 2012, 2013). sądząc po znakach wodnych, zabytek leksykograficzny powstały w Małej Litwie wkrótce znalazł się zapewne w Halle. świadczy o tym wpis donacyjny (1r) wspominający realia Halle, w którym autorstwo słownika przypisano Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi (friedrich Wilhelm haack): Auctor Hacke War Prediger in Lithauen. Hat zu Halle studirt. Jego gramatyka języka ma być wydrukowana w domu dla sierot. Dono dedit [D]. Baumgarten 3 połowa XVII w.; przechowywany w LMab rs: f. 137–10; faksymile: Lexicon Lithuanicum 1987. 4 trzecia–czwarta dekada XVIII w.; przechowywany w LLtib r: f. 1 – 5792. W sprawie datowania rękopisu zob. drotvinas 1984. 5 słownik Richtera (lub kłajpedzian) datowany jest na 1728 r.; przechowywany w archiwum instytucji Franckego w Halle: afst j 84. 6 saugomas LMab rs: f. 137 13-14; išleistas Vincento drotvino 1995–1997 m. – Clavis GermanicoLithvana 1995–1997. 7 iki antrojo pasaulinio karo saugomas karaliaučiaus slaptajame karališkajame archyve rėzos fonde; šiuo metu laikomas neišlikusiu. 320 acta iLja LeMeŠkin Linguistica Lithuanica LXXI „autorem w Hacke był kaznodzieja na Litwie. Uczył się w Halle. jego praca językoznawcza musiała / zapewne została wydana w drukarni Weisenhause. Podarował Baumgartenas”. Kolejna proweniencja (1r) wskazuje już na inny kontekst funkcjonowania zabytku leksykograficznego – akademicki Austrii i Węgier: Ex Libris Josephi Zlobický Professoris litteratura Bo= hemica Vienna 1777. 1875 m. rankraštinio žodyno duomenimis kukliai pasinaudojo čekų slavistas, lituanistas Leopoldas geitleris (1847–1885). Į savo Beiträge zu Nesselmanns litauisNie jest jasne, czy do słownika włączył (Geitler 1875: 74–123) leksemy merlė (s. 96), patupelis (s. 103) i pranaras (s. 104) z adnotacją aus einem in der prager bibliothek bewahrten lit. wörterbuche. kelintais metais jo panaudotas žodynas pateko į „Prahos aufbiblioteką“, tj. do ówczesnej Praskiej Cesarsko-Królewskiej Biblioteki Publicznej i Uniwersyteckiej. Pieczęć biblioteki REGIAE BIBLIOTH. ACAD. PRAGEN., odciśnięta na kilku kartach rękopiśmiennej księgi, była używana od założenia biblioteki, tj. od 1777 r., do początku XiX w. Słownik figuruje również w najstarszym (z pierwszej połowy XiX w.) wykazie zbiorów biblioteki, konkretnie w jego głównej części, obejmującej okres do 1861 r. Zatem leksykograficzne dzieło pochodzenia małolitewskiego na terytorium Austro-Węgier jest wiarygodnie poświadczone już w okresie 1777–1861. Jednocześnie pojawiają się następujące pytania: 1. kiedy dokładniej, tj. w 1777 r. czy przed nim, dlaczego i w jakich okolicznościach słownik stał się własnością Josefa Valentína Zlobickiego (Zlobický)? 2. dlaczego i kiedy słownik wyjechał z Wiednia do Pragi, z czyjej inicjatywy trafił do zbiorów Biblioteki Publicznej i Uniwersyteckiej? 3. którym praskim bałtystom słownik był dostępny, tj. jak i w jakim stopniu wpłynął na rozwój czeskiej filologii XiX w.?おэ?ghissue▐? 2. dlaczego i kiedy z Wiednia słownik wyruszył do Pragi, z inicjatywy jakiej osoby trafił do zbiorów publicznej biblioteki uniwersyteckiej? 3. którym praskim bałtystom słownik był dostępny, tj. jak i czym wpłynął na rozwój czeskiej filologii XiX w.?ak? nonsense?fg? 3. którym praskim bałtystom słownik był dostępny, tj. jak i czym wpłynął na rozwój czeskiej filologii XiX w.? standard? 3. którym praskim bałtystom słownik był dostępny, tj. jak i czym wpłynął na rozwój czeskiej filologii XiX w.? odpowiedzi na te i inne pytania poszukamy w niniejszym artykule. 1. dążąc do naświetlenia pojawienia się litewistycznych materiałów leksykograficznych, ich rozpowszechnienia i aktualności w Czechach, uwagę w gręžimas į lingvistikos istoriją, konkrečiai į XVi a. pabaigą, padeda geriau suprasti XViii–XiX a. Prahos filologų požiūrį į baltų kalbų leksikos išteklius. pierwszej kolejności skierujemy ku wcześniejszej epoce. na poziomie dbałości o czystość języka temat litewski w Czechach po raz pierwszy wybrzmiewa w 1587 r. Wydane w Pradze dzieło protoslawisty Macieja Philonoma Benešovskiego (Matouš benešovský Philonomus, 1550–1595) Knijžka slow Cžeských wyložených 321straipsniai / articles odkud swůj počátek magí (totiž) yaký gest gegich rozum („Książeczka rankraštinis frydrichui Wilhelmui hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje czeskich słów, wyjaśniająca, skąd się wywodzą i jakie jest ich znaczenie”) uważane jest za pierwszy etymologiczny słownik języka słowiańskiego. Język litewski występuje w nim nie w tekście głównym (jak obecnie jest przyjęte), lecz w przedmowie autora, w której propagowane są idee oczyszczania języka czeskiego. nietypowa, z naszego współczesnego punktu widzenia, jest także rola języka litewskiego w tej przedmowie. jest on rozumiany nie jako jedna z pełnoprawnych realizacji prajęzyka, lecz jako przerażający przykład. Język litewski staje się tu ekolingwistycznym straszydłem, które powinno ostrzegać bardziej świadomych Czechów i kierować ich ku czystej czeskiej mowie: czy będziemy się czymś różnić od papugi, sroki i innych ptaków, które potrafią mówić ludzkim językiem, lecz bez rozumu, ponieważ nie wiedzą, co mówią? zatem, gdy do naszego języka wmieszamy wiele słów niemieckich i łacińskich i przestaniemy je rozumieć, będziemy podobni do tych nierozumnych ptaków, które, jak im zaproponowano na ich krakanie, tak (jak ich nauczono) i przemawiają. w końcu nieuchronnie stanie się tak, że będziemy mieli mieszaninę językową, podobnie jak Litwa, naród, który zgodnie ze swoją nazwą składa się z różnych ludów, ponieważ Litva jest Knijžka slow Cžeských wyložených odkud swůj počátek magí yaký gest gegich rozum, knihovna národního musea, sign. : 26.d.41 322 acta iLja LeMeŠkin Linguistica Lithuanica LXXI Collectiuum nomen, oznaczający mnogość różnorodnych ludzi, którzy [ludzie] z języków greckiego, słowiańskich, włoskiego i niemieckiego mają jedną plątaninę. dlatego tak bardzo nie dziwię się ludziom niewykształconym, którzy, nie zważając na rozum [znaczenia], byle jak powtarzają innych. dziwię się tym, którzy podają się za wykształconych albo rzeczywiście [tacy] są, a do swoich pism włączają wiele nieznanych, niemiłych i często naprawdę trudnych do wymówienia słów. po co to słowo Erbanuňky, po co Halspant, Armpant i inne niezgrabne słowa, których nie rozumie niezliczona rzesza ludzi? dlaczego po czesku nie miałbym mówić Přezwěděnij, a nie zepsutym greckim słowem pranostyka, które zaciemnia znaczenie i sens? (benešovský 1587: 6–7)8 wydaje się niezwykłe, że M. benešovský, znany również jako autor Grammatica bohemica z 1577 r., straszy ówczesne społeczeństwo właśnie językiem litewskim. Dla czeskich uszu musiała ona być niesłyszana. być może podobnie kategoryczne stwierdzenie, wypowiedziane o jakimś znacznie bardziej dostępnym Czechom języku, spotkałoby się ze sprzeciwem czytelników. przykład odległego, rzekomo kokių sumetimų autorius beturėtų, kalbėdamas bei šį tą apie lietuvių kalbos pobūdį teigdamas, vis tiek savo pasvarstymuose turėjo remtis kuo nors konkrečiu. „zanieczyszczonego” i „pomieszanego” języka mógł pod tym względem być znacznie dogodniejszy. nie można jednak wykluczyć możliwości, że miał pewne osobiste, tzn. żywe, choćby fragmentaryczne doświadczenie (są podstawy, by przypuszczać, że jako osoba towarzysząca poselstwu krótko przebywał w Polsce). opinię o tym języku mógł również przejąć skądinąd, tzn. mógł w swoim dziele jedynie ją powtórzyć. można wskazać również możliwe źródło. Taką wiedzę w Czechach mógł szerzyć czeski jezuita Baltazar Hostounský (*1535–1600 06 07), który po powrocie z Wilna w 1571 r. wykładał w praskim kolegium jezuickim język łaciński, grecki i teologię (szerzej zob. Narbutas 2011: 58–60). We wspomnianym kolegium właśnie w tym czasie miał ukończyć studia Motiejus Benešovietis (o jego zamiarze ukończenia studiów u jezuitów dowiadujemy się ze źródeł dokumentalnych, szerzej zob. Koupil 2007: 223–234). Pogląd na język litewski jako mieszaninę języków mogli ukształtować jezuici zakładający kolegium wileńskie, mógł on jednak zostać odziedziczony także z wcześniejszych czasów. Jego odzwierciedlenia znajdujemy już w XiX w., na przykład w polemice literackiej Simonasa Daukantasa z uczonymi mężami, w których oczach „język litewski miał być mieszaniną wszelkich języków” (Daukantas 1976: 64). Ponadto należy uwzględnić jeszcze jedną ważną okoliczność. M. Benešovskis był ściśle związany z klasztorem Emaus, w którym pełnił funkcję proboszcza do 1592 r. W tym praskim klasztorze utrakwistów na Nowym Mieście, obecnie nazywanym także Na Slovanech, najdłużej zachowała się liturgia słowiańska (Huňáček 1975). Przypuszcza się, że tutaj, zgodnie z zamysłem fundatora Karola iV oraz jego planami politycznymi, gromadzono siły i odpowiednie zasoby piśmiennictwa, potrzebne do rozszerzania imperium na wschód. Na początku wieku to szczególnie ważne dla piśmiennictwa słowiańskiego miejsce zapewne przydało się także Franciszkowi Skorynie, który, zgodnie z atrybucją Petra Voita, przedstawił (jako znak wdzięczności) klasztor w swojej ruskiej Biblii praskiej – ilustracja Осада Иерусалима (Книги... царьствъ... Praha, 1518, f. 183; Voit 2014). niestety, nasze 8 Ten i inne cytaty przetłumaczył autor artykułu. 323artykuły / articles dni nie dotarł opis rankraštinis frydrichui Wilhelmui hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje biblioteki klasztornej, na podstawie którego moglibyśmy wnioskować o przechowywanych wówczas w klasztorze zabytkach slawistycznych i bałtystycznych. Tak czy inaczej, rozpowszechniona w Pradze w 1587 r. opinia o właściwościach języka litewskiego była ukierunkowana. Gramatyczna struktura tych ostatnich, tj. buvo kilusi iš gretinimų su slavų kalbomis, kurioms aptariamoji knyga tiesiogiai języków słowiańskich, była już wówczas dość dobrze opisana (również dzięki samemu M. Benešovskiemu), jednak na gramatykę języka litewskiego trzeba było czekać aż do 1653 r. Naturalne, że nieprzychylne podejście do języka litewskiego opierało się nie na wzajemnym porównywaniu kwestii gramatycznych, lecz na rękopiśmiennych zabytkach o charakterze nielingwistycznym, konkretnie na ich leksyce. a zatem w ramach teorii komponentów (Dini 2009) interpretowano zasoby leksykalne. W słowniku języka litewskiego odpowiednio wyodrębniano warstwy składowe: języka greckiego, słowiańskiego, włoskiego i niemieckiego. do tego celu najlepiej nadawały się właśnie źródła leksykograficzne (w średniowieczu – typu słownika z Elbląga). na ich podstawie, szczególnie poza granicami etnicznej Litwy, przez długi czas wnioskowano o specyfice języków i ich wzajemnych relacjach. taki sposób pracy, niestety, nie ograniczał się do czasów, gdy w Czechach kształtowały się zalążki koncepcji paleokomparatystycznych. był rozpowszechniony w XVIII w. i nawet w pierwszej połowie XIX w. tradycyjna, odziedziczona po starożytności tendencja do pracy ze słownikami najprawdopodobniej przesądziła również o powstaniu niemiecko-litewskiego słownika Małej Litwy w Wiedniu, a później w Pradze. Spojrzenie na książkę M. Benešovskiego ujawnia jeszcze jedną ważną okoliczność, ir XVi a. pabaigoje, ir XiX a. pradžioje skatino domėtis ir tyrinėti lietuvių leksikografiją. Lietuvių kalbos žodynai buvo ypatingai svarbūs nustatant slavų kalbų, która resp. rozpowszechnienie narodów. W dziele M. Benešovskiego wysiłek ten jest realizowany w sposób oczywisty. autor, podkreślając znaczenie „języka czesko-słowiańskiego” oraz umniejszając znaczenie języka niemieckiego, próbuje antra priežastis skatina mane šį dalyką išleisti – idant žinotų visi vokiečiai, kad vokieobjąć całą rozległą geografię świata słowiańskiego: język tychże jako mieszany nie nemažai kitų kraštų [priklauso], pavyzdžiui, bavarija, Švabija, nyderlandų žemės ir 324 iLja LeMeŠkin acta Linguistica Lithuanica LXXI jest wyłącznie niemiecki, lecz obok tego samego języka niemieckiego obejmuje także inne, bardziej im znane języki. Podobnie język czeski nie występuje wyłącznie na samej ziemi czeskiej, lecz istnieje ponad sto ziem, w których mówi się naszym językiem słowiańskim: Czechy, Morawy, Śląsk, Łużyce, ziemie Małopolski, ziemie Wielkopolski, Mazury, Podlasie, Wielka Ruś, Biała Ruś, Wołyń, Podole, ziemia kijowska, Siewierszczyzna, Kaszuby i wiele innych w Królestwie Polskim. poza tym w Wielkim Księstwie Moskiewskim wiele obszarów. w narodzie serbskim. wiele ziem [rządzonych przez] Turków. w Królestwie Węgier, w królestwach Dalmacji, Chorwacji, Bułgarii, Liburnii, Słowenii i Bośni. Wszystkie te narody posługują się jednym językiem słowiańskim, dlatego nasz język nie może być wąski. [...] w czyim języku Cyceron osiągnął wielką sławę i pochwały? – Oczywiście, że w swoim ojczystym. także Demostenes w tym języku, w którym się urodził, słynie jako ten, który był wymowny. także o tym wiemy, że ani język grecki, ani łaciński nie może dorównać językowi słowiańskiemu, ponieważ wszystkie te ziemie greckie już mówią po słowiańsku. a także w posiadłościach tureckich język chorwacki znacznie się rozpowszechnił. język grecki i łaciński wymarły, nieco mieszają się wśród ludzi uczonych, lecz nie ma żadnej odrębnej ziemi, która mówiłaby albo po grecku, albo po łacinie. a nasz język objął wielką część świata w takim stopniu, że żaden inny [język] pod sklepieniem niebios nie może mu w pełni dorównać. (benešovský 1587: 5, 7–8) jest rzeczą oczywistą, że z powodu swego rzekomego zanieczyszczenia język litewski nie trafia do grona własnych prestiżowych języków słowiańskich. litewskiego Collectiuum nomen nie znajdujemy w długim wyliczeniu ziem słowiańskich między Czechami, Morawami, śląskiem, Łużycami, Polską itd. Argumentację autora determinuje poziom myśli lingwistycznej XVI w. Z perspektywy współczesnej charakter badań tego stulecia wydaje się dość osobliwy, jednak swoją nowatornością zadziwia główny wniosek, że język litewski nie należy do języków słowiańskich. Wartość tych wniosków z 1587 r. uwidacznia się w kontekście filologii pierwszej połowy XIX w., gdy Bałtów jeszcze nierzadko zaliczano do Słowian. nie budzi wątpliwości, że słownik proweniencji Minčių, lingvistinio tyrimo tęstinumą gerai iliustruoja XiX a. pirmosios pusės čekų filologo františeko Ladislavo Čelakovskio (Čelakovský, 1799–1852) veikla. kaip baltistas f. L. Čelakovskis pirmą kartą pasireiškė 1825 m., leisdamas Slowanské národnj pjsně (t. 1 – 1822, t. 2 – 1825, t. 3 – 1827). Į antrą tomą jis įdėjo tris halleńskiej w XVIII–XIX w. był atrakcyjny i potrzebny, aby rozstrzygnąć aktualną od tyrinėjimo: Laučenj newěsty (Asz atsisakiau sawo mocžuttei…, p. 200–202 = ruhig, czasów M. Benešovskiego kwestię wzajemnych stosunków Bałtów i Słowian. prawdopodobnie dlatego słownik powstał w Wiedniu, a później także w Pradze. pieśni litewskie, zaczerpnięte z dzieła Filipa Ruigysa O pochodzeniu, sposobie i właściwościach języka litewskiego nr 3, s. 77–78), Nepracowité děwče (Asz turrějau žirgužěli…, s. 202–205 = Ruigys, nr 2, s. 76–77), Dceruška wyprowodiwšj milého (Anksti rytą, rytuži…, s. 205–206 = Ruigys, nr 1, s. 75–76). Wszystkie pieśni z tego obszernego trzytomowego zbioru wydano w języku oryginału z równoległym przekładem na język czeski. czyniono to po to, aby czytelnik na własne oczy przekonał się o pokrewieństwie języków. Pojawienie się pieśni litewskich w tym zbiorze pokazuje, że redaktorowi zależało na podobieństwie języków bałtyckich i słowiańskich. 325artykuły / articles dlaczego pieśni litewskie pojawiły się w zbiorze pieśni rankraštinis frydrichui Wilhelmui hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje słowiańskich, dość szczegółowo, opierając się na argumentach językowych i twierdzeniach M. Benešovskiego, wyjaśnia sam F. L. Čelakovský: przy jego słowniku i Šios trys žavingos dainos yra paimtos iš ruigio traktato apie lietuvių kalbą, pridėto gramatyce jego syna. Lessing i Herder dostatecznie opowiedzieli o ich pięknie. Czy słusznie, czy nie, należą one do zbioru „pieśni słowiańskich”? Na to pytanie – a także na inne, jeszcze ważniejsze: czy można zaliczyć język litewski do języków słowiańskich? – można łatwo odpowiedzieć. Porównując strukturę gramatyczną i słownictwo języków litewskiego i słowiańskich, od razu widać, że wszystkie liczne języki słowiańskie są bardziej podobne i silniej ze sobą powiązane niż którykolwiek z języków słowiańskich z językiem litewskim, jeśli porównywać [je] z obu stron. jak dotąd nie rozstrzygnięto, do których z bardziej samodzielnych języków można byłoby zaliczyć tę mieszaninę wielonarodowego języka. nie rozstrzygnięto, czy można go (jak twierdzi i dowodzi uczony Polak, pan [Ksawery] Bohusz), blisko spokrewnionego z językiem łotewskim, inaczej mówiąc, kurońskim, nazwać samodzielnym językiem. Ruigys we wspomnianym wyżej swoim dziele uważa język grecki za babkę języka litewskiego i, dowodząc tego, podaje około czterystu wyrazów brzmiących tak samo albo mających ten sam rdzeń. jednakże równie dobrze i języki słowiańskie można uważać za tę samą babkę. 326 acta iLja LeMeŠkin Linguistica Lithuanica LXXI Po przejrzeniu słownika tegoż Ruigysa (choćby niepełnego) negu šešis šimtus žodžių, kurie panašiai skamba arba turi bendrą šaknį9 znalazłem więcej [związków] z językami słowiańskimi, nie licząc słów złożonych i pochodnych. zgodziłbym się jednak, że [litewska] kų negu slavų10 kalbomis, nors ir to gana mažai. kita giminystė randama struktura gramatyczna ma więcej wspólnego z greką, łaciną i językami germańskimi, a także z językiem Romów (Cyganów11), lecz jej przyczyn należy szukać dalej, posługując się sanskrytem. z tego wynika, że chociaż języka litewskiego nie można zaliczyć do słowiańskich, to jednak język ten – wraz z łotewskim i wymarłym starym językiem pruskim (o ile można sądzić na podstawie jego pozostałości) – dzięki bliższemu pokrewieństwu bardziej skłania się ku językom słowiańskim niż greckiemu, łacińskiemu i germańskim, a zatem przynajmniej częściowo należy go zaliczyć do naszego pnia. niech więc i tutaj, na tych stronach, litewskie pieśni będą pojmowane jako dalszy krewniak Słowian. Pełniejszy zbiór litewskich pieśni dr Rėza obiecał wkrótce (1818) wydać; czy tak się stało – nie wiem. (Čelakovský 1825: 220–222) W 1825 r. w Słowiańskich pieśniach ludowych opublikowano dość obszerną uwagę o języku litewskim, widoczny tekstologiczny związek z praską publikacją lingwistyczną z 1587 r. (M. jos pobūdį ir santykį su kitomis kalbomis, visų pirma slavų; šioje pastaboje akiBenešovský: Nebo Lytwa geʃt Collectiuum nomen / lidu mnoǯʃtwi roʒličného ʒname nagj cý / Kteři ʒ Rǯckého / ʒ Slovanského / ʒ Wlaʃkého a ʒ Německého yaʒyku gednu ʒpllete9 badacz języków słowiańskich i objaśniacz pochodzenia niektórych słów, które trudno odgadnąć za pomocą słownika języka ojczystego (zasobów języka ojczystego), może łatwiej wyjaśnić i wyprowadzić, posługując się językiem litewskim. Na przykład słowo nevěsta, lit. névėdes pochodzi od vedu, inf. vesti, co znaczy: a) nasze „vedu”, b) „żenię się, wydaję się za mąż”, podobnie jak łacińskie ducere (uxorem). a zatem nasze nevěsta byłoby jakby nieprowadzona, niezamężna, mimo miękkiego ě, które w ustach Słowian łatwo przekształciło się w miękkie. także pljce [płuca] od iszplěčiu i in. 10 warto zaznaczyć, że końcówka 1. os. lp. czasu teraźniejszego -u (albo -mi, co jest greckie) wszędzie stale odpowiada, podobnie jak w językach słowiańskich, bezokolicznikowi – -ti, i tak samo się odmienia, np.: metu, mesti, glaudžiu, glausti itd. 11 jak na przykład lit. àszara, ros. avs ‘łza’, avsarav ‘płakać’; lit. bàras, ro. bar ‘ogród’; lit. butinay, ro. but ‘dużo’; lit. ràndas, ro. randav ‘skarby’; lit. rano, por. raťaha „od rana” itd. 333straipsniai / artykuły w rzeczywistości opinia P. J. Šafaříka o praojczyźnie rankraštinis frydrichui Wilhelmui hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje Słowian niczym nie różni się od myśli znacznie wcześniej przedstawionych przez J. Dobrowskiego. J. Dobrowskiego jako źródło swojego stanowiska wskazuje on bezpośrednio (s. 360) w swoich Starożytnościach słowiańskich: „Ludy pnia litewskiego pojmujemy jako rdzennych mieszkańców swojej ojczyzny, którzy w zamierzchłych, głęboko prehistorycznych czasach mieszkali wraz ze swoimi słowiańskimi braćmi nad brzegiem Bałtyku” (Šafařík 1837: 366). O pokrewieństwie Bałtów i Słowian dalej pisze: „Ludy litewskie i słowiańskie czasów prehistorycznych rozumiemy jako odgałęzienia tego samego pnia, jednak w czasach historycznych z przyczyn zewnętrznych tak bardzo się rozdzieliły, że obecnie uważamy je za różne. Mimo to pnie te uważamy za najbliższe spośród wszystkich pozostałych Indoeuropejczyków. Dlatego w całokształcie plemion indoeuropejskich te dwa braterskie pnie umieszczamy razem i obok siebie, nazywając je wspólnie Windami (Vendae). „oddzielenie się od litewskiego pnia nastąpiło niewątpliwie wkrótce po ich przeniesieniu do Europy“ (Šafařík 1837: 361). dalszy rozwój, według P. j. Šafaříka, został zdeterminowany przez ingerencję obcych narodów we wspólną przestrzeń Bałtów i Słowian. Trafne życie zakłócili „Gotowie i inni Germanie“. Odmienna reakcja na nacisk Gotów z czasem przesądziła o rozłamie między Słowianami a Bałtami. Konkretnie Bałtowie, którzy pozostali na swoich miejscach, dostali się pod władzę Gotów, natomiast Słowianie dążący do wolności wycofali się dalej – „głębiej na ziemie obok Tatr“. Większą archaiczność budowy morfologicznej języków bałtyckich w porównaniu ze słowiańskimi językoznawca i historyk wyjaśnia na swój sposób – zgodnie z założeniem czeskiego (i innych słowiańskich) odrodzenia narodowego: „jeden (język litewski) wiele wieków przed Chrystusem wypełnił się obcościami i skamieniał, drugi (słowiański) podążał własną drogą, rozwijał się swobodnie i sam dla siebie, i jak świeża i potężna roślina wszędzie rozwinął, rozpostarł gałęzie, liście, kwiaty i owoce swoich rozgałęzionych odrośli“ (Šafařík 1837: 362). A zatem pogląd J. Dobrovskiego przejął i rozwinął dalej także Słowak P. j. Šafařík. Należy podkreślić rolę, jaką odgrywają Bałtowie. Ojczyzny Słowian aktywnie poszukiwano w Pradze w XiX w., jednak lokalizacja dawnych Bałtów nie budziła pytań (320 r. p.n.e. – 175 r. n.e.). Sam P. j. Šafařík uzasadnia lokalizację siedzib Bałtów bałtycką etymologią nazwy Morza Bałtyckiego. Mając na uwadze podobieństwo języków i kultur, badacze, opierając się na Bałtach, lokalizowali również Słowian. Bałtowie, podczas poszukiwania ojczyzny Słowian, posłużyli jako punkt wyjścia. Właśnie to zadecydowało o wywodzeniu ojczyzny Słowian (tych samych Bałtów, tylko tej części z nich, która pragnęła wolności) z wybrzeża Morza Bałtyckiego. Jako przykład sposobu myślenia P. j. Šafaříka przytoczymy następujący fragment o charakterze podsumowującym: „wczesnymi mieszkańcami wybrzeża Bałtyku w pobliżu ujścia Wisły byli Słowianie, których później (najprawdopodobniej w iV w. p.n.e.) stąd wyparli Goci. O tym, jaka była sytuacja obu bratnich narodów, litewskiego i słowiańskiego, a zwłaszcza wzdłuż bursztynowego wybrzeża, oraz jakie były ich wzajemne stosunki, nie możemy niczego stwierdzić z całą pewnością. można jednak przypuszczać, że jako dzieci jednego pnia mówili wówczas mało się od siebie różniąc, a religia i zwyczaje były ściśle ze sobą związane. Na całym tym wybrzeżu spokojnie i pokojowo żyli obok siebie. Handlując bursztynem, dalej od Słowian, przez Tatry w kierunku wybrzeża Adriatyku, byli znani starożytnym autorom pod nazwą Wenedów. wojowniczych 334 acta Linguistica Lithuanica LXXI ziemie, ku wybrzeżu i Wiśle, wyparcie stąd iLja LeMeŠkin Wenedów oraz podbój narodów litewskich zmieniły pomyślne stosunki obu narodów. gotų ir jų gentainių, dabar žinomų kaip vindilai arba vandalai, įsiveržimas į vindų Słowianie, zepchnięci przez Gotów i innych Germanów znad Morza Bałtyckiego, a wyparci przez Celtów znad Morza Adriatyckiego, nie widząc innego wyjścia i miłując wolne oraz spokojne życie, wycofali się jeszcze dalej na północ, gdzie nie napotkali oporu. Narody litewskie, zmieszane z Gotami i innymi Germanami oraz mające między sobą jeszcze element fińsko-ugryjski, stopniowo utraciły swoją czystość etniczną i z tego powodu oddaliły się od — czerpał również dane z rękopiśmiennego slavų“ (Šafařík 1837: 366). tačiau su P. j. Šafaříko požiūriu nesutinka lituanistas f. L. Čelakovskis, kuris niemiecko-litewskiego słownika Małej Litwy. odnajdywane wspólne cechy leksyki bałtyckiej i słowiańskiej skłoniły F. L. Čelakovskiego do podjęcia, jak już wspomniano, szczególnej pracy leksykograficznej. Słownik, nad którym pracowano aż do śmierci13, przedstawiał odrębną koncepcję lingwistyczną. ją F. L. Čelakovski szeroko wykładał, rozmawiając z kolegami i prowadząc wykłady na uniwersytetach we Wrocławiu i Pradze: Wreszcie widzimy szczególny i interesujący stosunek języka litewskiego (a wraz z nim także jego bliźniaczych – łotewskiego oraz wymarłego staropruskiego) do języków słowiańskich, który przyciąga uwagę każdego slawisty. Język ten zasługuje na to, by w ogóle poświęcano mu więcej opieki, zwłaszcza dopóki jeszcze żyje na świecie; ponieważ, zważywszy na jego szybkie zanikanie i ekspansję języków sąsiednich (z jednej strony niemieckiego, z drugiej – rosyjskiego), może się zdarzyć, że minie mniej niż para stuleci i potomkowie na próżno będą się rozglądać za Litwinami. Gramatyka języka litewskiego jest bardzo autentyczna i precyzyjna, jednak leksyka przepełniona jest zapożyczeniami i zanieczyszczona. niemal połowa słów współczesnego języka litewskiego jest całkowicie słowiańska. większość tego słownictwa pochodzi z języków polskiego i rosyjskiego, co bardzo łatwo wyjaśnić historycznie dobrze znanym tysiącleciem życia w sąsiedztwie. Nie można sądzić, że kolejna część wspólnych pni języków litewskiego i słowiańskich, oznaczających proste pojęcia, również powstała dopiero w epoce chrztu: najbardziej skłaniamy się ku temu prehistorycznemu źródłu, z którego wywodzi się na przykład pokrewieństwo sanskrytu z językami słowiańskimi. Kolejny zasób podstawowych słów jest całkowicie swoisty i charakterystyczny wyłącznie dla języka litewskiego. Częściowo znajdujemy tu również zapożyczenia z języków germańskich, fińskiego i innych. Zasięg języka i narodu litewskiego przed czterystu laty widzimy jeszcze jako bardzo rozległy – wielcy książęta swoim berłem dotykali nawet Morza Czarnego. Ale osadami językowymi wdzierał się głęboko botyra kartais nušviečia ir tokius amžius, apie kuriuos nutyli istorija. Šiam mokslui padedant, sužinome, kad lietuvių gentis ne tik palei visą baltijos jūrą gyveno, bet savo do Europy Środkowej. Cóż innego można sądzić, gdy w pismach Pomorza, Rugii, Meklemburgii i Brandenburgii od XI wieku i później 13 1851 m. początek datuje się na wyciąg z terminów pokrewieństwa sporządzony ze słownika G. F. Nesselmanna z 1850 m. jį f. L. Čelakovskis iš knygų platintojo gavo 1851 m. vasario 13 d. 335artykuły / articles Jaki wniosek można wyciągnąć? Tylko taki, że naród ten musiał tu rankraštinis frydrichui Wilhelmui hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje gausu vietovardžių, kurie yra suprantami tik remiantis lietuvių kalba. kokią gi kitą kiedyś mieszkać. Litewskie odgałęzienia bez wątpienia daleko wkraczały w obszar zamieszkany przez Słowian; równie oczywiste jest to, że od najdawniejszych czasów Słowian najbardziej przyciągał ten lud, z którym stopniowo stapiali się w jedną całość. cóż w tym dziwnego? pustych ziem wszędzie było pod dostatkiem; wierny charakter plemienia litewskiego, skłonny do spokojnego życia rolnika, dobrze współgrał z naszym słowiańskim, dlatego jeden lud mógł nie tylko doskonale osiedlić się obok drugiego, lecz także w jego obrębie (takie przykłady widzimy u naszych sąsiadów, Węgrów). aby poprzeć czymś przedstawione tu twierdzenia, spośród wielu dowodów wybiorę jeden, który będzie najciekawszy, ponieważ wiąże się z naszą ojczyzną. wiadomo, że w składzie języków słowiańskich znajdują się takie rdzenie wyrazów, które są poświadczone wszędzie, tj. znane i używane w każdym języku słowiańskim. są także takie wyrazy, które rozpowszechniły się tylko w większej lub mniejszej grupie języków. w końcu są i takie, które występują tylko w jednym lub drugim języku, lecz z tego powodu oczywiście nikt nie wątpi w ich słowiańskość. również my mamy pewną liczbę rdzeni, które uważa się za rodzime, choć występują one wyłącznie w języku czeskim. gdy przyglądamy się takim słowom i imionom, dla których nie znajdujemy odpowiedników ani w językach słowiańskich, ani w innych językach pokrewnych, zauważamy, że używa się ich w języku litewskim dokładnie w tej samej lub nieznacznie zmienionej formie. jakże więc jesteśmy zmuszeni wnioskować? bezsprzecznie to, że my, Czesi, musieliśmy kiedyś zetknąć się ze współczesnymi Litwinami i pozostawać z nimi w ścisłych stosunkach. lecz historia, to, co obejmuje, nie przedstawia nawet najmniejszych śladów świadczących o istnieniu takiej wspólnoty, która trwałaby przez dłuższy czas między nami a tym narodem. dlatego nie pozostaje nic innego, jak tylko dać się ponieść myśli, że ta wspólnota sięga czasów, z których nie zachowały się żadne zabytki piśmiennictwa. z wielu takich słów, które udało mi się zebrać, podaję tylko niektóre: švarný : szwarus; náramný : nerammus; sluka = slankě, la. slohka; luňák = lingě ide. Waihe iš lingau “ratu lėkti į viršų”; ožanka (žolė teucrium) : ožys, taip pat ir mūsų žolė vadinama kozlík “oželis”; zákampí : kampas; chomol : kamuolys; krbatý : karbůtas; mę, pavyzdžiui: Úpa, Úpice, opava vyvaditi : iszwadoju; klábositi : kalbu, kalběsis; šarapatka : szerpétos; loudati se = lendu; kmen = kaměnas; zvířetnice : žvěrinně ir t. t. Veltui dėtume pastangas slavų kalbų duomenimis išaiškinti kai kuriuos savo vietovardžius ir hidronimus; tuo tarpu lietuvių kalboje jie tuoj įgauną skambėjimą ir pras- : liet. uppě; Labe iš labas; ogra, ohře iš geras; Řisuty rakovniko bei Litomyšlio kraštuose : Ploušnice upė prie m. děčín, kuri įteka į elbę, iš plusze (pagal rokytnice); vietos liet. reszutis; Lkouš prie m. Lokšany nuo lokis (taip pat turime ir Medvědí); ula, vyro vardas hula ir hulin, hulice, liet. ůla (slála vietoje skalky); Lobze iš lobis; doksy prie doksany: częste litewskie imię męskie Doksa, poświadczone od XIV wieku. Podobne nazwy wskazujące na język litewski można znaleźć także na Morawach, na Śląsku, na Łużycach i gdzie indziej. Wszystko to pokazuje, jak rozprzestrzenionym ludem była ona w czasach dla nas nieznanych i jak bardzo obecnie podupadła. (Čelakovský 1877: 64–66) 336 acta Linguistica Lithuanica LXXI Litevský slovník, knihovna národního musea, sign. iV.a.11 337straipsniai / artykuły 338 acta Linguistica Lithuanica LXXI zatem f. L. Čelakovský starał się ujawnić iLja LeMeŠkin prehistoryczne sąsiedztwo, gdy przodkowie Czechów i Litwinów pozostawali w niezwykle ścisłych i owocnych kontaktach. Współczesna morfologia języka litewskiego była przez f. L. Čelakovskiego rozumiana jako „autentyczna i dokładna”, najbardziej odpowiadająca gramatyce języków słowiańskich. właśnie ze względu na podobieństwo języków bałtyckich i słowiańskich, czeskiego i litewskiego, ich bliskie pokrewieństwo, w pierwszej połowie XIX wieku powstała swoista koncepcja, zgodnie z którą Litwini (Bałtowie) wywodzą się z samych Czech. f. L. Čelakovskiego wysiłki zmierzające do ujawnienia prehistorycznego sąsiedztwa, gdy przodkowie Czechów i Litwinów w otoczonej górami kotlinie (Česká kotlina) niezwykle ściśle i owocnie współdziałali, wyraźnie widoczne są w jego wykładach wygłaszanych dla studentów we Wrocławiu i Pradze. Idei wspólnej epoki rozwoju Bałtów i Słowian, jej (epoki) lokalizacji w Czechach oraz jej uzasadnieniu przysłużył się właśnie Słownik języka litewskiego (Knihovna Národního muzea, sygn.: iV a 11). Nadają się do tego dobór słów, sposób ich objaśniania oraz skłonność do etymologizowania. Można powiedzieć, że z natury słownik f. L. Čelakovskiego, w taki czy inny sposób wywodzący się z książeczki M. Benešovskiego, jest prekursorem dzieła Reinholda Trautmanna Baltisch-Slavisches Wörterbuch f. L. Čelakovskio keliamos mintys ir jas atitinkantis rankraštinis lietuvių kalbos (Göttingen, 1923). Słownik koryguje nasze rozumienie historii kluczowego problemu bałtycko-słowiańskiego. W annałach bałtystyki i slawistyki pod względem kolejności cherio hipotezė apie bendros baltų ir slavų prokalbės egzistavimą. Pagal susiklosčiusią tradiciją ji vadinama klasikine, tuo tarpu siekimas atkurti tam tikrą laiką powstania pierwszeństwo przypisuje się a. Schleicherowi, który wspólną epokę rozwoju, w czasie której doszło do zbliżenia tych języków, zalicza do nowych modeli. Jednak niektóre karty historii czeskiej bałtystyki pokazują, że rzekoma nowość jest jedynie dawno zapomnianą przez wszystkich koncepcją, która po raz pierwszy została baltų ir slavų prokalbės idėja atsirado ir vystėsi kaip priešprieša senesnei f. L. Čelakovskio teorijai. wyrażona i uzasadniona już w pierwszej połowie XiX w. Wydaje się, że w odniesieniu do źródłoznawstwa a. Schleicherа szczególnie ważne jest podkreślenie, iż f. L. Čelakovski, tworząc swoją koncepcję lingwistyczną, korzystał z materiału rękopiśmiennego słownika języków niemieckiego i litewskiego. świadczą o tym artykuły słownikowe, w których występują słowa poświadczone w słownikach przypisywanych f. W. hakowi oraz w słownikach z nim powiązanych. a zatem Leopold geitler w 1875 r. nie będzie pierwszym badaczem, który skorzystał ze słownika. przed nim leksykalny materiał Małej Litwy analizował filolog romantyk f. L. Čelakovský, który od 1825 r. do 1852 r. pisał słownik bałtycko-słowiańskich wspólności leksykalnych, wspierający głoszoną przez niego teorię bałtyckiego i słowiańskiego pochodzenia, etnogenezy oraz glottogenezy. Samo powstanie słownika w Clementinum, tj. w Praskiej Cesarsko-Królewskiej Bibliotece Publicznej i Uniwersyteckiej, zapewne będzie związane z inną wybitną osobistością pierwszej połowy XiX w. w dziedzinie bałtystyki i slawistyki – P. j. Šafaříkiem, który, opierając się na podobnych źródłach, zasadniczo rozwiązywał tę samą problematykę bałtycko-słowiańską 339artykuły / articles inaczej. jego poglądy pokrywały się z wynikami badań j. rankraštinis frydrichui Wilhelmui hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje dobrovskiego. a jezuita j. dobrovský – jako bliski współmyśliciel i kolega j. V. zlobickiego – powinien być interpretowany jako pośrednik, dzięki któremu słownik(i) języka niemiecko-litewskiego (słownik P. ruigysa, wykorzystywany także przez f. L. Čelakovskiego i innych, również mógł pochodzić z prywatnej biblioteki j. V. zlobickiego) pojawił(y) się w Pradze. Wszystkie wymienione osoby, kontynuując kierunek badań M. tyrinėdami baltų ir slavų kalbų santykių problematiką, sistemingai dirbo su spausdintais, rankraštiniais žodynais. a. schleicherio pažintis su Prahos žodynu turi Benešovskiego, tj. powinny być szczegółowo analizowane oddzielnie. Literatura Benešovský Matouš Philonomus 1587: Knijžka slow Cžeských wyložených odkud swůj počátek magí (totiž) yaký gest gegich rozum. Sporządzona przez księdza Mathausse Philonoma, pisarza Konsystorza Praskiego. Wydrukowana na Starym Mieście Praskim w drukarni Jiřijka Dačickiego. Clavis Germanico–Lithvana 1995–1997: Clavis Germanico–Lithvana. Rękopiśmienny XVII-wieczny słownik języka niemieckiego i litewskiego 1–4. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Čelakovský František L. 1825: Slowanské národnj pjsně sebrané Frant. Ladisl. Čelakowským. t. 2, W Pradze: Pjsmem j. owd. Vetterlowé z Wildenbrunu. Čelakovský František L. 1850: kvítí – Czasopismo Muzeum Królestwa Czeskiego 24(1), Čelakovský František L. 1877: Lektura o początkach dziejów cywilizacji i literatury słowiańskich. Praga: W komisji u 99–102. Františka Řivnáča. Daukantas Simona 1976: Pisma 1. Wilno: Vaga. dini Pietro u. 2009: przedświty bałtyckiego językoznawstwa. Paleokomparatystyczne koncepcje języków bałtyckich w kontekście historiografii językoznawstwa. – Archivum Lithuanicum 11, 439–462. dobrovský josef 1788: o najstarszych siedzibach Słowian w Europie i ich rozprzestrzenianiu się od VI wieku; w szczególności o macierzystym ludzie Morawian i ich historii aż do ustanowienia księcia Rościsława – josef Vratislav Monse. Próba krótkiej politycznej historii kraju margrabstwa Moraw. t. 2. Od roku 1182 do 1306. Z poprzedzonym traktatem o najstarszych siedzibach Słowian. Ołomuniec, iX–Lii. drotvinas Vincentas 1984: kiedy został napisany tak zwany słownik Krauzego. – Przykłady ca 20(2), 163–167. geitler Leopold 1875: Litauische studien. Auswahl aus den ältesten denkmälern, dialecbałtystyczne, przyczynki leksykalne i językoznawcze autorstwa dr. Leopolda Geitlera. Praga: t. Mourek. 340 acta Linguistica Lithuanica LXXI huňáček Václav 1975: klasztor na Słowianach i iLja LeMeŠkin początki studiów wschodniosłowiańskich u nás. – Z tradic slovanské kultury v Čechách. Praha: universita karlova. koupil ondřej 2007: Grammatykáří. Gramatologická a kulturní reflexe čestiny 1533– 1672. Praha: karolinėm. Lemeškin i l j a 2010: Słownik języka litewskiego Františka Ladislava Čelakovskiego. – Leksykografia i leksykologia. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 98–113. Lemeškin ilja 2012: Przypisywany Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi praski rękopiśmienny słownik języków niemieckiego i litewskiego. – Mała Litwa: badania nad kulturą pogranicza. Wilno: Petro ofsetas, 31–58. Lemeškin i l j a 2013: W kwestii autorstwa praskiego niemiecko-litewskiego słownika rękopiśmiennego. – Acta Linguistica Lithuanica 69, 269–279. Lexicon Lithuanicum 1987: Lexicon Lithuanicum. Rękopiśmienny XVII-wieczny słownik niemiecko-litewski. Wilno: Mokslas. narbutas s i g itas 2011: Praga–Wilno: wpływ jezuitów na rozwój kultury litewskiej. – Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich. 2007 / 2008. Wilno, 52–70. reichel Wa l t e r 2004: josef Valentín zlobický – pierwszy profesor języka i literatury czeskiej: życie, działalność i zasługi na tle oświecenia. – Wiedeński wkład w początki czeskiego odrodzenia narodowego. J. V. Zlobický (1743–1810) i współcześni: życie, twórczość, korespondencja. Praga: academia, 24–42. schleicher august 1853: o języku litewskim, szczególnie w odniesieniu do słowiańskiego. – Czasopismo Czeskiego Muzeum 27. Praga, 320–334. schleicher august 2008: listy A. Schleicheriego z Litwy do P. Šafaříka. – Lituanistyczna spuścizna Augusta Schleicheriego 1. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 670–739. Šafařík Pavel josef 1837: Slovanské starožitnosti w Praze: drukiem Jana Spurného. Vykypělová taťána 2012: Maximilian schimek: uwagi o jego współpracy przy projekcie josefa zlobickiego dotyczącym ogólnosłowiańskiej gramatyki języka oraz o nieporozumieniu między nimi. – Miscellanea Vindobonensia Bohemica. Na pamiątkę 200. Rocznicy śmierci Josefa Valentina Zlobickiego. Wien: holzhausen, 37–61 (bohemoslavica abscondita 1.) Voit Petr 2014: Новые сведения о деятельности Франциска Скорины в Праге (1517– sprowadzenie rękopiśmiennego słownika niemiecko-litewskiego 1519) (oddano do druku.) 341straipsniai / rankraštinis frydrichui Wilhelmui hakui priskiriamas vokiečių–lietuvių kalbų žodynas Čekijoje Manuscript german–Lithuanian dictionary credited to friedrich-Wilhelm haack artykuły w Republice Czeskiej suMMary Analizując historię praskiego rękopisu słownika niemiecko-litewskiego, można wyraźnie dostrzec szczególny kontekst austro-węgierski. Słownik odnotowano w Wiedniu w 1777 roku, a w 1875 roku bez wątpienia powoływał się na niego Leopold geitler. jednakże właściciele słownika Josef Valentin Zlobický i Leopold Geitler pozostaną jedynymi osobami, które miały styczność z tym źródłem leksykograficznym. Istnieją istotne powody, by przypuszczać, że przed Geitlerem, w pierwszej połowie i w połowie XIX wieku, materiał leksykalny Prus Wschodnich był analizowany przez filologa; pojawienie się rękopiśmiennego słownika w Clementinum, tj. w Cesarskiej i romantic františek Čelakovský who was compiling the dictionary of baltic – slavic lexical generalities in the period of 1825 – 1852. Królewskiej Bibliotece Publicznej i Uniwersyteckiej w Pradze, najprawdopodobniej wiąże się z jeszcze jedną osobą odwołującą się do tych samych źródeł, lecz podchodzącą do zagadnień ity of baltistics and slavistics of the first half of the 19th century Pavel jozef Šafárik. he was Bałtów i Słowian inaczej niż František Čelakovský. jego poglądy na temat etnogenezy i glottogenezy Bałtosłowian były zgodne ze stanowiskiem jego poprzednika Josefa Dobrovskiego. jezuita J. Dobrovský, jako bliski współpracownik i kolega J. V. Zlobickiego, powinien być uznany za pośrednika, dzięki któremu słownik niemiecko-litewski ukazał się w Pradze. do Wiednia było najprawdopodobniej związane z zainteresowaniami naukowymi j. V. zlobickýego, a dokładniej z przedsięwzięciem opracowania gramatyki porównawczej wszystkich języków słowiańskich. Czesi skłaniają się ku traktowaniu języka litewskiego jako odrębnego, tj. niesłowiańskiego, od czasów Matouša benešovskiego (1587). j. V. zlobický mógł porównać go z językiem łużyckim. jednakże w tym przypadku kwestia bałtycko-słowiańska była ważna dla badacza w siódmej dekadzie XVIII wieku, a dostępne mu wówczas źródło rękopiśmienne było przydatne w poszukiwaniu odpowiedniego wyjaśnienia i uzasadnienia argumentów o charakterze leksykalnym. Wszystkie wyżej wymienione osoby podjęły kierunek badań Matouša benešovskiego dotyczący zagadnień relacji językowych bałtycko-słowiańskich. i.e. they consistently worked with printed and manuscript dictionaries while thoroughly analysZłożono 5 grudnia 2014 r. iLja LeMeŠkin Prahos Karolio universitetas Jana Palacha 2, 116 38 Praha 1, Czech Republic [email protected]