scieee Open visual document viewer

Ar Frydrichas Vilhelmas Hakas – vadinamojo Prahos rankraštinio žodyno autorius?

Birutė Triškaitė

Full text

292 ac a Linguis ica Li huanica LXXI bi u ė iŠkai ė Lie u ių kalbos ins i u as Di ecciones de las in es igaciones: Mažosios Lie u os leksikog a ijos is o ija, lie u ių ašomosios kalbos is o ija. o yd ichas ViLheLMas hakas – VadinaMojo P ahos ank aŠ inio Žodyno au o ius?1 is ied ich Wilhelm haack he au ho o he so-called P ague Manusc ip dic iona y?2 ano ación en a ículo se analiza el llamado P ahos manusc ip inio okiečiųlie u ių kalbų žodyno (XVIII века pi moji pusė), al cual ilja Lemeškinas hace cuan os años encon ó Čekijas epublikos nacionalnej biblio eke (nk Č : XVi. .30), au o ys ės p oblema. obje i o del a ículo de e mina , si el lexicóg a o y Mažosios Lie u os e angelikų liu e onų kunigas yd ichas Vilhelmas hakas ( ied ich Wilhelm haack, 17071754) pod ían se au o de es e dicciona io. le an a i al p og ama 1 a ículo p epa ado bajo p oyec oá F ied ich Wilhelmui Haacku a ibuido manusc ip ino okiečiųlie u ių kalbų žodino y imas i p epa ación p ensa (XVIII a. p .) ( ado ė p o . d . g asilda blažienė), incluido a la Es a ybinė kalbos p ielaidą leidžia ank aščio p adžioje į ašy a p o eniencija, ku ioje eigiama: „auc o hacke“. no minimas, a ojimas, ugdymas i sklaida 20062015 m in es igación sėmė Vals ybinė lie u ių kalbos komisija (su a ies n . k./201-42). 2 he a icle is w i en unde he amewo k o he p ojec The Resea ch and Edi ing o he Manusc ip Ge man-Li huanian Dic iona y A ibu ed o F ied ich Wilhelm Haack (Beginning o he 18 h Cen u y) (supe iso P o . d . g asilda blažienė) unde he p og amme o S anda disa ion, Use, De elopmen and Dissemina ion o S a e Language in he Pe iod o 20062015. he esea ch was sponso ed by he esMiniai Žodžiai: Mažosios Lie u os leksikog a ija, P ahos hand aš inis žodynas, yd ichas s a e commission o he Li huanian Language (con ac no. k-4/2012). Vilhelmas hakas, au o ía. keyWo ds: lexicog aphy o Li huania Mino , he P ague manusc ip dic iona y, ied ich Wilhelm haack, au ho ship. 293s ains a icle con el in de esponde a la mencionada p egun a, a ículo conside acense si el a yd ichas Vilhelmas hakas – adinamojo P ahos ank aš inio žodyno au o ius? manusc i o donaciones á aše mencionimas hacke puede se iden i icado con yd ichu ilhelmu haku, ambién se discu e el dicodipo pobūdis y b e emen e se o e ieja la elación con o os ex os XViiXViii Li uania Mažosios dalies amžiaus manusc ip iniais německých as aog aysena de lenguas, basado en a chy uos se compa a con el P ahos pe in ac o del dicodico. anno a ion he issue o au ho ship o he so-called P ague manusc ip ge man-Li huanian dic iona y is o ( i s hal o he 18 h cen u y) which was ound by ilya Lemeshkin in he na ional Lib a y o he czech epublic ew yea s ago (nk Č : XVi. .30) is analysed in he a icle. he aim o he a icle in es iga e i he lexicog aphe and e angelical Lu he an p ies o Li huania Mino ied ich Wilhelm haack (17071754) could be he au ho o he dic iona y. such an assump ion is p econdi ioned due o he p o enience a he beginning o he manusc ip which s a es ‘auc o dona ion insc ip ion could hacke’. in o de o answe his ques ion he a icle discusses i he ‘hacke’ men ioned in he be iden i ied wi h ied ich Wilhelm haack; also he cha ac e o dic iona y ex is examined and he ela ion o o he manusc ip ge man-Li huanian dic iona ies o Li huania Mino is b ie ly e iewed; based on haacks au og aphs ound in ge man a chi es his handw i ing is compa ed o he handw i ing o he ew i e o he P ague dic iona y. 1. ĮVadas El e ano de 2010 en la biblio eca nacional de la epública checa habil. d . ilja Lemeškinas, docen e de la Uni e sidad ca olio de P aga, encon ó un manusc ip o okiečiųlie u ių kalbų žodyną (Ná odní kniho na České epubliky [ Č nk XVi. .30; adelan e P)3, que conside ablemen e p a u nina el pa imonio de la Lexikog a ia manusc i a de la Pequeña Li uania. Es e adinys p aplečia de XVii y XViii siglo nues os iempos alcanzó manusc i os d ikalbių palab asynos a . P ahos okiečiųlie u ių kalbų žodynas (P 2 344 ), a el cual añadida y umpa e imologinė s udija, más p ecisamen e sólo sus zauomazgos (P 345 ), no iene la página de i ulación. como indica el manusc i o en elisamien o, és e p obablemen e y no hubo, y la p ime a página del manusc i o es la página del ex o dicciona io. aigi no hay au en iškos in o mación ni sob e au o es de (suda y oja o pe ašy oja), ni de apa ición iempo y luga , el más mucho uen es del ex o. po lo que es e ecien emen e a los in es igado es aki a í en ado manusc i o, como cada anoniminis uen e, p incipalmen e es imula a plan ea cues ión po a ibución au o azgo, da ación y lokalizamien o. A algunas de las p egun as de P a ibución en pa e ya espondido. Lemeškino ealizada análisis del papie ío des e manusc i o es i ica, que okiečiųlie u ių lenguas diccionui nau3 Plačiau sob e es e lexicog a ico uen e desc ibí a cheog a inį, sus ci cuns ancias de descub imien o y luga XiX siglo chekų li uanis i ž koje. Lemeškin 2012: 3157. 294 ac a Linguis ica Li huanica LXXI do as papie ius con dos andenženkliais bi u ė iŠkai ė da oso inas desde 1683 y 1712 año. al es udio e imológico des inados el papele o de la pa e P, como indica el e ce andenženklis, comenzó a p oduci se en 1701 (Lemeškin 2012: 5253). Hambici, 1712-ieji son neabejo inas des e hand aščio e minus pos quem. Links ama c ee que P pudo habe su gido XViii siglo 34-ąjį dešim me į (Lemeškin 2012: 31; Lemeškin 2013: Lie u os hand aš inių žodynų g andinėje, aún end án se de e minada. su da eamien o es (ž . más adelan e), sin emba go es p obable que P 269). Vis dėl o kokia iksli P ie a ch onologinėje išlikusių XViii amžiaus Mažosios p epa ado no allí, o eas e n P ūsijoje ma insc i o aquí p ecisamen e XViiXVIII pa ikslin i galbū padė ų ke i ojo andenženklio iden i ika imas. ank aš is, p ieš pa ekdamas į P ahą, o p ieš ai – į Vieną, ku į laiką bu o halė- amžiuje eikusių inkeno y u na as di b u ių pop adžioje, lib eame con apagie, esan i pi moji p o eniencija, más p ecisamen e donación g abación (ž . y 1 ig.): pie iuje (Lemeškin 2012: 52–53; Lemeškin 2013: 278). s a s an šio žodyno au o ys ės klausimą išei ies aškas u ė ų bū i ank aščio auc o hacke. Wa P edige in Li hauen. ha u halle s udi . seine sp ach=leh e soll au 4 dem Waisenhause ged uck seÿn. dono dedi {i. d.}5 baumga en. / (P 1 ) T imas au o ius hacke. ue pamokslionis a en Li uania. es udió en hal. su manual de g ama ica debe se edlecido o lajo en el asilo. donanoja {i. d.} baumga en. / Lo más p obable es que el manusc i o a una pe sona no es ablecida do ano āino iden i icado con el ic ício XViii siglo halés uni e si a io p o eso o ium de eología siegmundu jakob baumga enu (siegmund jakob baumga en, 17061757)6 (Lemeškin 2012: 54), cuyo en la biblio eca pe sonalena es u a y Li u iškų knygų (kaunas 1996: 188), aunque has a lo que aún no queda acla isku, si es su p opia mano da y as insc ipción (Lemeškin 2013: 277). en cualquie caso baumga enes debía se uno de los p ime os dueños des e manusc i o. como se e de la donación egis o, P au o iumi ing esanido pe sona pa a de hacke. Es e apellé g abado y manusc i o nuga ėlėje: hacke Lexicon Li huani=cum. po lo que su ge la p egun a, cuál es la elación de es e manusc i o con la his o ia de la lexicog a ía li uana conocido yd ich Vilhelmu hak ( ied ich Wilhelm haack, 17071754). 4 es p obable que es e egis o palab a ci uo inas au . Sin emba go la g a ica de la úl ima le a no pe mi e desca a comple amen e la posibilidad que aquí g abado p ielinksnis auß. 5 ies a ios skliaus ues { } aquí y con inuadas p opo cionadas di ícilmen e ing esadas le as. En es e caso son posibles dos a ian es de lec u a de la le a I o D (sob e sus posibilidades de in e p e ación éase Lemeškin 2012: 55; Lemeškin 2013: 277). 6 Po čiau sob e él é. a ículo p o . d . g asildos blažienės en es e Ac a Linguis ica Li huanica ome. 295s aipsniai a icles o hakas pudo se P au o ? / Es a cues ión ya kel as (Lemeškin a yd ichas Vilhelmas hakas – adinamojo P ahos ank aš inio žodyno au o ius? 2012: 55, 57; Lemeškin 2013: 277), pe o más de alladamen e ema neanalizuo a, adü con incen emen e a gumen uo o espues a po lo que no. El obje i o de es e a ículo de e mina si el llamado P ahos okiečiųlie u ių lenguas dicodyno au o ys ė7 puede se a ibuida yd ich wilhelmui haku. po lo an o es impo an e: 1) acla a si el donación į aše mencionado hacke en ealidad iden i ico iod con yd ich Vilhelmu haku (ž . 2 pág.); 2) discu i dicciona io au og a os analise de la eks o pobūdį (ž . 3.1 sk.) i umpai apž elg i san ykį su ki ais XVii–XViii amžiaus Mažosios Lie u os ank aš iniais žodynais (ž . 3.2 sk.); 3) a lik i žodyno bei hako esc i u a (ž . 4 s.). 2. yd icho ViLheLMo hako biog a ías aPŽVaLga yd ichas Vilhelmas hakas nació 1707 años 8 ab il8 día k e ingalėje (klaipėdos aps.). su pad e e angelikos luu e onos kunigas e dmanas hakas (?1731), uno de ma ino Lu he io Majojo ca ecismo (1719) aducción e i ica ojos (Lyk 145; 7 adelan e hablando sob e P au o ys ę omenyje se á dispoimas sólo manusc i o za iksuo as okiečiųlie u ių kalbų žodynas, . y. al es udio au o ys ės ne aukiama man a s udija p adė ymologinė. 8 Po lo gene al se indica que hakas nació en 1706-ais, sin emba go los documen os de la uni e sidad de halé su p opia mano insc ibe exacli echa 1707 años 8 de ab il (haack [po 1728-09-02], haack [1730-07-12 o más a de]) es imonia él en ealidad nimus años más a de (ž . ig. 5). 1 P a V. P 1 : dicodino manusc ščio donación g abación; P aha, na ionale kniho na České epubliky: halėje p abėgo kū ybingiausi i p oduk i iausi hako ži o a me ai. jun o con los asis en es del semina io aquí aducido y edi ado del amoso halės pie is o johanno anas asijaus eylinghausen a ado O dnung des Heyls (Da adnas mokslas sob e dūšios išganymą, halė, 1729; ancke 1730-11-17: 2 ). Es XVi. .30 296 ac a Linguis ica Li huanica LXXI b ž ii 67). siendo sep eniolikos, 1724 años 6 sep iemb e bi u ė iŠkai ė día hakas įsiima ikulia o ka aliaučiaus uni e si e e (1724 [...] 6. sep emb is haack d . Wilh., Memel. P uss.; e le 1911/1912: 32), donde es años es udió eología. Aquí segu amen e se des acó como excelen es maes o de lenguas li uanas ma le encomendada leído jono jakūbo k an o (johann jacob Quand , 16861772), ka aliaučiaus uni e sidad p o eso de eología y enykščio Lie u ių kalbos semina io inspec o io, ūpesčiu leidžiamo 1727-ųjų naujojo es amen o ko ek ū ą9. pues eje en emen e nea sendien emen e es a edición del nue o es amen o y se con i ió más a de en la uen e p incipal del dicciona io p epa ado hako. A inales del año 1727 con inua es udios hakas pa ió a halę, pie ismo idėjų halės uni e si e e įsiima ikulia o 1727 me ų g uodžio 17 dieną10, lankė en ką ik įs eig ą Lie u ių kalbos semina ą11, ku iam ado a o go hil as augus as ancke cen ó. (go hil augus ancke, 16961769), señaliojo augus o he manno anckes sūnus. y p on o y el mismo hakas comenzó a enseña lenguas li uanas jun a con el p ime semina io docen e jonu ich e iu (johann ich e , 17051754). Šiam pa iendo de uel a á eas e n P ūsiją, hakas semina o docen u ue cu e ius años has a 1732-ųjų ab il. conocido que en ese momen o semina io aduce y más pie is ines eikalos eylinghauseno Compendium Theologiae (T umpas eologijos mokslas), augus o he manno anckes Die Leh e om An ang des Ch is lichen Lebens (Menseño sob e el comienzo del ida c is iana), pe o sob e es os e imos des ino de conocimien os has a aho a no se encuen a (alekna ičienė, schille 2002: 60, 64). aunque hakas como aduc o de es as ob as di ec amen e no mención, su apo e neabejo ino. Sin emba go, el más impo an e legado c ea i o hako a inales de 1730 apa ecido dicciona io de lenguas Li u ias okiečių y okiečiųlie u ių Vocab la i m Li h anico-Ge manic m, e Ge manico-Li h anic m ( oliau hŽ)12. Den o de la his o ia de los li uanos aš ijos a él 9 que hakas skai ė 1727 años ka aliaučiuje edleis o lie u iško naujojo es amen o ko ek ū ą, mini klaipėdos bažny inės apsk i ies el mayo kunigas ( ok. E zp ies e ) johannas a noldas Paulis 1727-09-10 laiške go hil ui augus ui anckeei iz klaipėdos į halę (Pauli 1727-09-10; publicación é. Win e 1954: 200–201). 10 es o es imonia hako g abación halés uni e sidad me icas (haack 1727-12-17; jun ke 1960: 195; c . ig. 4). 11 halėje Li u ias lengua semina io uncionó desde 1727 has a 1740 años (spech 1935: 36; schille 1994: 195). 12 Sob e la p epa ación de es e dicciona io zazmínena johannas a noldas Paulis 1728-01-07 laiške go hil ui augus ui anckeei de klaipėdos į halę (Pauli 1728-01-073); consul la publicación Win e 1954: 20120 297s aipsniai a icles ue des i a en a como al p ime imp esdi o al dicciona io a yd ichas Vilhelmas hakas – adinamojo P ahos ank aš inio žodyno au o ius? pa alelio, con eniendo lie u išką an aš yną, i. i. en él p ime a ez palab as de lenguas Li u ias inclui lemų pozicijoje13. / cuán meno pa e de las lenguas okieciaslie u ias, cuya mic os uk u a lengua g ama ica en esencia ėmėsi elemen a i, eikiau a liko egis o, padedančio pi mojoje dalyje susi as i lie u išką žodį, unkciją (d o inas 1998: 86). P ie žodyno p idė a umpa okiška lie u ių danieliaus kleino G amma ica Li anica (1653) y Compendium Li anico-Ge manicum (1654) (buchienė, Palionis 1957: 4243; zubai ienė: 12 2012, pe o como lexicóg a o hakas ue o iginalus. p epa ando su nue o dicciona io, él no basyó en la Pequeña Li uania aún en el siglo XVii los dicciona ios manusc i os p epa ados, que casi ya de un siglo el pli o nuo ašais y e a a su is a (uno de los copias, hecho po su colega ich e io, du an e algún iempo u ilizado en semina io como ins umen o de enseñanza14), y pasuko comple amen e a o o compiló él pasi ilcando nue o es amen o (1727) y Psalmyno (1728) aducciones en lengua li uanas15. aigi hako dicodyne, di e en e que has a ol p epa ados en manusc i os, en esencia зафиксирована sólo es os biblías lib os leksika. al elección de uen es p obablemen e ha sido o ien ada gėsi p epa a un į ad esa ą – eologijos s uden ą i eliginių aš ų e ėją. ki aip a ian , hakas s en- ocabula io co espondien e a las necesidades de ese iempo adecuado y pa a es udian es de eología enseñanza y ap endizaje de li uanos, y cada ez in ensi ėjančiam aducción de esc i os eligiosos a li uanos lengua16. 1732 años p ima e aí ey yd ichas Vilhelmas i ( ied ich Wilhelm i, 1688 1740) nomb ó haká lydė i en eas e n P ūsiją besik aus ančius zalcbu giečius. como es i ican uen es a chi i inias, ancke i inamen e deplo ó habe se pe dido su cu ojado semina io docen e e incluso pidió al ey el pe miso hakui eg esa ( ancke 1732-05-01). 13 posible cosa, que an e io men e con lie u išku an aš ynu u a manusc ipciones dicynų. manusc i io al p incipio son hako mano de complemen os (schille 2009: 126), los cuales pudie on se g abados 14 ai adinamasis ich e io žodynas, ebesaugomas halės ancke’s įs aigų a chy e (a s : j 84; ž . 3.2 sk.). en e 1728-06-18, cuando dicciona io baig as eesc i i, y 1732-ab ilųjų, cuando hakas salyó de halés. 15 hako uen es e bino nue o es amen o del año 1727 y Psalmynas del año 1728 indica y en es a i ula página, y anckes esc i oje p a a mėje: da in alle im neuen es amen und Psal e be indliche W e nach dem alpha=be h en hal en sind (HŽ 1 ); ein kleines Vocabelnaudojęsis aún cualgos o os uen es (ž . zubai ienė 2012: 3536, 122). 16 en ese momen o esc i os eligiosos a lengua li uanos ac i amen e aduci en dos ins i uciones buch / da in die W e aus ǁ dem neuen eſ amen und Pſal e / ſo ǁ ſie in hnden haben / en - hal en w en“ ( ancke 1730-11-17: 3 ). naujausi šio žodyno y imai nepa i ina, kad hakas bū ų académicas: ka aliaučiaus uni e si e e bajo di ección k an ui y halės uni e si e e bajo di ección anckeei. aunque en abóas uni e sidades ís eig os semina es de lengua Li u ias obje i o p incipal u u osus e angelikos lu e onos kunigus y maes os p epa a pa a abajo en Li u iškos eas e n P ūsijos pa apijās, sus líde es, pasi elkę mejo amen e lie u eliginių aš ų e imus lie u ių kalba. iškai mokančius semina o lanky ojus, kėlė i daugiau ikslų – eng i mokomąją li e a ū ą i ūks amus 298 bi u ė iŠkai ė ac a Linguis ica Li huanica LXXI aunque al au o ización ue dada17, hako él no alcanzó18. Pakelyui á ė iškę, be lyne, hakas o dinuo as emig uojan es zalcbu giečių pamokslininku. eg esado en eas e n P usia, 1733 año eb e o 7 día ka aliaus esk ip u19 hakas (gumbinės aps.) iglesia20. paski as diakonu į gumbinę. ka u ėjo i kunigo pa eigas naujoje ge iškėnų poco después, a inales de 1733-ųjų, apa en emen e debido a desacue dos con gumbinės klebonu ch is ophu geys ad u, asladado a Pilkalnį (Pilkalnio aps.), donde kuniga o has a mismo el inal de ida el 19 de no iemb e de 1754 (Quand 4 14 , 17 , 85 ; 1777 a nold : 111, 129; Moelle : 1968 50, 110). aigi umpa hako biog a ías esumen no deja dudas, que él de e dad iden i ici uo ina con donación į aše minim hacke. como en es e y a i mado, hakas es udió halėje, aquí emi ió g ama iką (ka u con diccionyn), a uelęs a na alia has a úl imos días de ida kuniga o Li u iškose eas e n P ūsijos pa apijose (plg. 1 len elę). 1 Len eLė. yd icho Vilhelmo hako biog a ías y P (1 ) donación į aše minimi hechos P donación į aše yd icho minimi hechos 1754-11-04-19) Vilhelmo hako (1707-08 hechos de la biog a ía Auc o Hacke. ǁ Sí i maba: Haack, F iede ich Wilhelm, Haack, F iede icus Wilhelmus, Haack, F iede icus G ilielmus; o as o mas de su apellido: Haacke, Haak Wa P edige in Li hauen. gumbinės diakonas (1733) ge iškėnų kunigas (1733) Pilkalnio cu a (17331754) Ha u Halle s udi . eología s udijas halės uni e si e e y enseñadimas enykščiame lie u ių kalbos semina e (17271732) Seine Sp ach=leh e soll au Vocab la i m Li h anico-Ge manic m, e Ge manicodem Waisenhause ged uck Li h anic m [...] Nebs einem Anhang eine ku ge aß en p ieglaudoje (Waisenhaus) seine sp ach=leh e 17 así pues sp ęs ina go hil o augus o hakkes ſeÿn. ne ikslus ik spynu, kad hako g ama ika, saliendo con el iempo, debía se išspausdin a našlaičių 1732-05-13 ancisco al ey yd ich i, en el cual él le dio pe miso pa a que el año 1732-05-135 eg esa a a Li hauiſchen G amma ic (1730, halė, s ephanus o ban) Halkia. 18 De es e modo a i mada hako laiške go hil ui augus ui anckeei, esc ibi oame 1732-05-19 de Š e ino, al ey 19 Es e documen o se e ie e hako 1733-06-22 ca a a el ey de P usia id ich wilhelm i de ka aga o gumbinės diakonai (Moelle 1968: 42). jau da us leidimą sug įž i į halę (haack 1732-05-19; publikaciją ž . d o inas 2001: 179–186). liaučiaus į be lyną (?) (haack 1733-06-22: 1 ; ž . 7 pa .). 20 ge iškėnuose e angelikų liu e onų bažnyčia pas a y a 1730 me ais. nuo 1733 iki 1746-ųjų čia kuni- 299s aipsniai a icles soll au dem Waisenhause ged uck seÿn (P 1 ). / aunque a yd ichas Vilhelmas hakas – adinamojo P ahos ank aš inio žodyno au o ius? našlaičių p ieglauda imp us u ę enía, hako Vocab la i m, como g abada en és e i aš iniame laje, expleis as halės uni e si e e ac uusoje s ephano o bano p us u ėje: haLLe, d uck s s ephanus o ban, uni e s. buchd . (hŽ 1 ). y di e en e spelling de apelleda explicin ina po lo que sus o mas a ia a. aunque hakas mismo, como p ęs ina de las sob e i ien es sus au óg a os (ž . 4 sk.), su apellę esc ibió Haack (haack 1727-12-17; haack 1732-05-03; haack 1732-05-19; haack 1733-06-22), pe o su pad e Mažajame ca equizme i mó Haak21. Ši aip hako pa ę ašė i Paulis bei k an as (Pauli 1727-09-10; Pauli 1728-01-07; Quand 4 14 , 17 , 85 ). ancke esc ibió Haack ( ancke 1730-11-17; ancke 1732-05-13). en documen os a chi ís icos, be Haack y Haak, obse ada o a o ma de hako pa a dés Haacke ( ied ich Wilhelm i 1733-10-01a; ied ich Wilhelm i 1733-10-01b). en gene al es a apellés habida y exis a de di e sos o og a icos a ian es, plg. : Haack, Haacke, Haak, Haake, Hack, Hacke, Hacken, Hak, Hake, Haken, Hakius (ž . ka aliaučiaus i halės uni e si e ų me ikas [e le : 154155, 157 1917; jun ke 1960: 194]; ambién ž . alkenhahn 1964: 256257; kohlheim, kohlheim 2005: 300301, 304). necesa io segui acla a si exacli P donación á ache p opo ciona la in o mación, que hakas es es e manusc i o de dicciona io au o . 3. VadinaMasis P ahos Žodynas emp áneo MaŽosios Lie uVos manusc i aŠ inio Žodyno nuo aŠas analizando cualquie ex o au o ismo es impo an e de e mina , cuál su pobūdis o iginalus au en iškas eks as, i. i. au og a as, o nuo ašas. 3.1. nuo ašo asgos P lėmė pa ablepsis o di og a ija22. al lee el p o og a y nc oniendo kad P už iksuo as okiečių–lie u ių kalbų žodyno eks as nė a o iginalus, o nu ašy as iš anks esnio šal inio, liudija iziniai eks o požymiai – aisymai, ku iuos su ex o el nguizón del ansc ip o po coinciden es o semejan es palab as, mo emas o azios a eces puede nudoa p ime o a la sección más lejana o ol e a ás a ya ex ex us, 21 Plg.: e dmann haak P a e in deu sch c o ingen d[en] 18 oc ob[e] 19 (Lyk 145 17). 22 sob e copo ašams ca ac e ís icas del ex o, é. subačius 2001: 294313. 300 ac a Linguis ica bi u ė iŠkai ė Li huanica LXXI ella, ellos ad pe ašomas a ba olesnis, a ba jau nu ašy as agmen as. P pasi aiko abu a e- no malmen e co egi i. ecuencia más P pa ablepsis, cuando nu ašan ex o á ansesc i o la mi ada nosóco más adelan e y debido a palab as del comienzo coincidencia él pe esc i é pos e io dicodyno a ículo a ka pą. es o no ado aisé susu ando e óneamen e g abadas palab as o ano aiendo sob e ellas las adecuadas. an ai debido su ampančios eilučių comienzos ( adinamojo homoea k ono), más p ecisamen e debido ienodo g e imų lemų dū inių p ime oyo sando Laß-, ódyno pe ašy ojas suuo egis és Laßeisen nu ašė p o og a e eilu e abajo exusiu Laßdünckel. Pas ebėjęs apsi ikimą, aisė expulsusando el segundo dū inio sandá -dünckel y g abando en su luga -eisen, plg. : P 156 Laßeisen 223← ‹Laßdünckel›24 ki s uwas ke eklis Laßdünckel 1 o š ai an e lemos B a p an o iginalmen e eesc i o olesnės lemos B a spieß co espondencia Giesmas, sin emba go más a de es e excluído y en su luga insc i o inkam Skau ad, plg.: b a spieß giesmas P 44 b a p an – skau ad ‹←gieſmas› Análogamen e nució y an e lemos Chu ü s l[ich]: aquí de inmedia o esc i o más adelan e, ilau e abajo, exusios lemos Chu ü s in co espondencia E cikene, pe o más a de, obse ėjus e o á, co igida en E cikiskas (-is- zaesc i a sob e -eniene), plg.: 23 Ženklu exclui ami skaičiai, dicodnie zapisi i i š eilu ės. ellos mues an que ya co igido según p o og a ą, ansesc i o no ó, que palab as abėcėlinė o den sin emba go ko eguo ina, po lo que lemas sunume a o, así mos ando, cuál, a ículo del dicciona io después del cual debe ía i . 24 Aquí y más adelan e en co niños escliaus os ‹ › se p opo cionan comen a ios exologicos; odyklė ← indica, de ko aisy a. 307s aipsniai a icles 2 P a V. P 19 : agmen o del dicciona io /; P aha, na ionale kniho na a yd ichas Vilhelmas hakas – adinamojo P ahos ank aš inio žodyno au o ius? České epubliky: XVi. .30 ealizando P pe ašy ojo y hako ašysenos analizę e e asi aš o y os ekspe ų ašysenos es udio me odika (Michel 1982; ku apka, Male ski, Palskys, kuklianskis 1998). Compa ando ambos esc i os y buscando coincidencias o di e encias la a ención se concén a e en los comunes signos de esc i u a y especiales, de los cuales los úl imos son más es ables, pues sus demos a i o alo mayo (ku apka, Male ski, Palskys, kuklianskis 1998: 205) . 308 ac a bi u ė iŠkai ė Linguis ica Li huanica LXXI 3 P a V. P 109 : žodyno agmen as; P aha, ná odní kniho na České epubliky: XVi. .30 4 P a V. yd icho Wilhelmo hako g abación halės uni e sidad me icose, 1727-12-17; halle, a chi de Ma in-Lu he -uni e si ä : ep 46, n . 3 (Ma ikel 17241741) 309s aipsniai a icles 6 P a V. yd icho Vilhelmo hako laiško a yd ichas Vilhelmas hakas – adinamojo P ahos ank aš inio žodyno au o ius? go hil ui augus ui anckeei agmen as, 1732-05-03; halle, a chi de anckeschen s i ungen: h c 424:1 / 7 P a V. yd icho Wilhelmo hako laiško p ūsijos kingui yd ichui Wilhelm i agmen as, 1733-06-22; be lin, geheimes s aa sa chi P eu ßi sche kul u besi z: XX. ha his . s a königsbe g, eM 56 e 4, n . 22, 1 5 P a V. yd icho Vilhelmo hako g abación Album Alumno um, po 1728-09-02; halle, a chi de anckeschen s i ungen: W XXiii/5 ac a 310 bi u ė iŠkai ė Linguis ica Li huanica LXXI e aluando la gene al g a iní P de copis a y hako b aižo imagená, compa ando P del gó ico y humanis ino co epo con los co espondien es hako au óg a os, pa ece que se a a de di e en es pe sonas de esc i u a (plg. 2, 3 y 4, 5, 6, 7 ig.). Įspūdis nepasigičia a ención su ocuks en pa oenias co espondien e al o le as y sepa adoų sus elemen os de g a á o unión modosus. e.g. compa ando los ejempla es de cu si ino gó ico de P ahos dicciona io y hako au og a ų видно, que pa icula men e di e encia le as D, E, G, K, T, V, a, e, g, h, k, y o as o mas, modos de unión (plg. 4 abelę36). 4 Len eLė. nue os iemposos gó icinis cu sy as P y hako P pe ašy ojo eks as hako au og a ai au og a uose du ch ewigkei gnade he könig, könige P a e ag, ages Va e , Va e s 36 Len elėje agmen ai iš P i hako au og a ų pa eik i au en iško dydžio. 311s aipsniai a icles o analizando ejemplos de esc i u a humanis ino a yd ichas Vilhelmas hakas – adinamojo P ahos ank aš inio žodyno au o ius? aki aizdūs le as A, D, I, P, , l, s y o as o mas y mane as de unión ski umai (plg. 5 abelę37). 5 Len eLė. humanis inis aš as P e hako au og a uose ap il, ap ill decembe , deceb . P pe ašy ojo eks as hako au og a ai ianua i[us], ianua ij P o esso , P o esseu aigi de esc i u a compa a i a se e, que P pe esc i i o e ca ac e ís icas esc i u a ca ac e ís icas nea spindi hako au óg a os y a e és. po lo an o hako conside a P ansesc i o no. Šią deducción la sopo a y o a uno a gumen o, nope mi in hako iden i ica con P pe ašy oju. como ya mencionada, P esama e oneamen e de p o og a o pe ašy ų lie u iškų a i ikmenų (ne eisingai pe skaičius ašmenis a nus ačius žodžių ibas, 3.1 ž . sk.), quienes es imonia no i in al a P pe ašy ojo lie u ių kalbos kompe enciju. pa ece poco c eíble que nue o es amen o ko ek ū os e i icado , li uanos de lengua dicciono y g amá ica p epa ado hakas hubie a podėjęs apsi ik i pe ašydamas li uanies de lengua palab as, especialmen e aquellos, que o man leksinį kalbos b anduolį, ej. : P olis ‹co . b olis› P 81 , Awaikei ‹co . Pawaikei› P 256 y pan. Con a iamen e, incluso man iene, que p o og a e ex e io es de e o es hakas en nuo ašą no hubie a asladado, y co egido. eg esando a hako au o ía a i mancio donación g abación manusc i io al p incipio enla cons a a que él noikslus hakas no exis e ni dicódino au o , ni su ansesc i o io. en ol imien o causa p obablemen e la que la g abación hecho, meškino (Lemeškin 2013: 277), jau po hako mi ies, . y. po 1754-ųjų lapk ičio como mencionada Le19 días es o indica u u o ca inio iempo consumo: auc o hacke. Wa P edige in Li hauen.38 (au o ius hacke. Fue pomokslininkas Li uania.). más conc e amen e 37 Len elėje agmen os de P y hako au og a os da au én ico amaño. 38 Pa yškin a ci ando. 312 ac a Linguis ica Li huanica LXXI po su pa e, hako au o ys ę eigian i p o eniencija bi u ė iŠkai ė manusc ip yje apa eció p ėjus más no ojas siegmundas jakobas baumga enas haką p agy eno pus ečių me ų (mi ė 1757 me ų liepos 4 dieną). pues si p o eniencia g abado la nei d idešimčiai me ų po o, kai 1732-ųjų pa asa į hakas iš yko iš halės. oks šios p o eniencijos da a imas isai įmanomas, nes labiausiai ikė inas ank aščio do a- mano baumga eno o le en ó en la biblio eca pe sonal del p o eso de la Uni e sidad de Viena josepho zlobickyo39. que y cómo ue a, es e egis o de donación es i ica, que dik uojan , ji da uo ina a p 1754-ųjų lapk ičio pabaigos i 1757-ųjų liepos p adžios, o jei į ašas ki o asmens, ai gali bū i da ėly esnis – iki 1777-ųjų, kai ank aš is p abėgus incluso a un cua o de siglo o aún más hako nomb e en la memo ia haliečių ebebía es ado i o. conside ando, po qué p ecisamen e hakas egis ado como P man aščio au o ius, no despie a dudas, que es o elacionados con ac i ia ac i idades su halės Lie u ių kalbos semina e. ya se ha mencionado (ž . 2 pág.), que hakas ue el segundo docen e des e semina io, es udian es de eología de lenguas li uanas mokęs ke e ius me us (17281732-04). como sólo en onces semina e in ensi amen e lle aba abajo c ea i o. ku ui ando anckeei a los esc i os Li u ichos abaja osi no solo el mismo hakas, pe o es eam di igindo en su p epa ima inclui y semina o asis i oy. a kaklus abajo da ė aisių como mencionada, éleis a eylinghauseno ak a o kolek y inis e imas (1729), hako dos pa es diccionan y lie u ių kalbos g ama ika (1730), además, e s a y más eliginių eikalų (ž . 2 sk.). Lemiamas papel en es e abajo, en endama, u o de lie u iškosios k e ingalės kilusiam y puikiai lie u ių kalbą mokėjusiam hakui su įnašas didžiausias. 1732-ųjų balandį a él pa iendo de uel a a na i a c ea i abinė ac i idad semina e nu ūko (schille 1994: 198). aigi hakas giliausia pódsaką halės Lie u ių kalbos semina o his o ia en leikęs su lec o y oy. Más p obablemen e, que P do ano ojas baumga enes a ó es a manusc ip ina lib o, en halę a siež ą e ec i amen e alguno semina o anky ojo, con hako p epa ado u Vocab lia i m y manikė és e manusc ip čiu. u bū nea si iduamen e donación į aše men y g ama ica, apa eciusi jun o con hako diccionyn. aigi P au o ys ės p egun as quién ocyną esc ibióé y quién lo más a de pe ašė ebelieka ab ie on. bene la única mane a de esponde a es as ex o y manusc i o impo an e pa a la his o ia p egun as es ma e ial documen al paiseškos y esc i u aena análisis. adog a os así como sus li uanis ina ac i idades a chy uose ieško ina XVii–XViii amžiaus ka aliaučiaus i halės uni e si e o s u- den ų i y ų P ūsijos lie u iškose pa apijose di busių kunigų a p ecen o ių au- es i ican es documen os de, que quizás ayuda an a ecue da es e manusc i io y en él za iquo o ex o au o ys ės mislę. 39 V . an ą p o enienciju P lib e ajame da an pagie: ex Lib is iosephi lobický P o esso is li e a u æ bo=hemicæ Vienæ 1777. (P 1 ). 313s aigsniai a icles / a yd ichas Vilhelmas hakas – adinamojo P ahos ank aš inio žodyno au o ius? 5. IŠVaDOS 5.1. P ahos manusc i o de okiečiųlie u ių kalbų žodyno (XVIII siglo pi moji pusė) eks ologinė analizė liudija que P es emp áneo Mažosios Lie u os ank- aš inio žodyno nuo ašas. P a sispindi XVii amžiuje pa eng ų anoniminių žodynų *Lex i *Q eks ai. 5.2. P, como y llamadomuosios dicciona ios de ich e io (1728) y k auzės (XVIII siglo 34 décadas) dicciona ios, za iksoa o genezės pun o de is a keliasluoksnio okiečiųlie u ių lenguas de ex o dicodino pa engėjai ieško ini XVii amžiuje. po lo an o en la p ime a mi ad del siglo XViii i iendo yd ichas Vilhelmas hakas ( ied ich Wilhelm haack, 17071754), al que P au o ys ė a ibuye en uno de manusc ščio p o enienciones, no puede se conside ado au o de es e dicciona io ex o. 5.3. hakas no puede se iden i icado y con el ocodyno nuo ašą da iusiu pmeniu. es o de e minado compa ando P pe esc i y oyo y hako ašysenes basado en los a chi os alemanes encon is sus au óg a os. 5.4. mien as no se iden i ique el copis a de es e dicciona io manusc i os, especí ica man aš- į oliau adin i ne hako, be mies o, ku iame jis daba saugomas, a du – . y. P ahos dicciona io. ŠaL iniai i Li e a Ū a ale kna ičienė ona, schille ch is i ane 2002: johannas beh end as Dawádno Mókslo sob e Dußiôs Ißgánim (1729) edi o , ecenzen as y in é p e e de o aciones. A chi um Li huanicum 4, 4378. a n o ld dan iel hei n i ch 1777: d. daniel hein ich a nold s, kniglichen P eußischen obe ho p edige s und consis o ial a hs, ku ge aß e nach ich en on allen sei de e o ma ion an den Lu he ischen ki chen in os p eußen ges andenen P edige n. lieb ech he ausgegeben on ied ich Wilhelm bene eld , P a e in a nau, knigsbe g, bey go - ha ung. 1777. b ža ii Vaclo as bi žiška, Aleksand ynas. Senųjų lie u ių ašy ojų, ašiusių be o e 1865 m., biog a ías, bibliog a ías y biobibliog a ías 2. XVIIIXIX siglos. Čikaga: jaV Lb cul u a ondas, 1963. hien bucė ama a, Pa lionis jo nas 1957: P ime a imp uddi as li uanas c […] cLaVis g ama ikos. – Pi moji lie u ių kalbos g ama ika. 1653 me ai. Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla, 9–63. ge Manico-Li hVana [po 1680]; LMaVb s: . 137 1314; aksimilinis edición: Cla is Ge manico-Li h ana. Manusc ip inis siglo XVII okiečiųlie u ių lenguas dicciono 12, p epa é Vincen as d o inas. Vilnius: Mokslo y enciklopedías imp en a, 19951997; 34, Vilnius: Mokslo y enciklopedías ins i u o de publicación, 1997. 314 ac a Linguis ica Li huanica LXXI d o inas Vincen as 1998: . W. haacko Vocab la i m bi u ė iŠkai ė Li h anico-ge manic m, anckei. Ac a Linguis ica Li huanica 45, 179186. e le geo g 1911/1912: Die Ma ikel und die P omo ions e zeichnisse de Albe usUni e si ä zu e ge manico-Li h anic m“ (halle, 1730). – Lie u ių kalbo y os klausimai 39, 82–99. d o i n as Vincen a s 2001: ied icho Wilhelmo haacko laiškas go hil ui augus ui Königsbe g i. P . 2. Die Imma ikula ionen on 16571829. Leipzig: Ve lag on e le geo g 1917: Die Ma ikel de Albe us-Uni e si ä zu Königsbe g i. P . 3. Pe sonen egis e und Heima s e zeichnis. (Regis o de pe sonas y Heima s e zeichnis) Leipzig: Ve lag on duncke & humblo . duncke & humblo . alkenhahn Vik o 1964: zu den an ängen de bal is ik. Bei äge zu Geschich e de Slawis ik. be lin: akademie-Ve lag, 256265. n acke go h il augus 1730-11-17: Vo be ich . HŽ, 2 3 . acke go hil augu s 1732-05-01: Laiškas al ey de P usia id ich wilhelm i de halės en be lyną; a s : h c 424:2. a ncke go hil augu s 1732-05-13: Laiškas al ey de P usiasia id ich wilhelm i de halės en be lyną; a s : M 5 c 5:28. ied ich Wilhel m i 1733-10-01a: Rey de P usia yd icho Wilhelmo i po a kis againės bažny inės apsk i ies al sumo sace do e debido al yd icho Wilhelmo hako in oducición a Pilkalnio pa apiją; gs a Pk: XX. ha his . s a königsbe g, eM 118 e 3, n . 72. ied ich W ilhelm i 1733-10-01b: P usia eyes yd icho wilhelm i po a kis againės seniūnui debido yd icho wilhelm hako in oducición en Pilkalnio pa apiją; gs a Pk: XX. ha his . s a königsbe g, eM 118 e 3, n . 72. haa c k i ed i ch Wilhelm 1727-12-17: Į ašas halės uni e si e o me ikose; halle: ep 46, ua n . 3 (Ma ikel 17241741). haack ied ich Wilhelm [po 1728-09-02]: Į ašas album alumno um Mensae egiae bo ussicae p o incialis ex egia libe ali a e adpa a ae inde a cal. ian. MdccXXViii. O dnung und Album des königlich p eußischen P o inzial-F ei ischs; a s : W XX/iii/5. haack ied ich Wilhelm [1730-07-12 o más a de]: Į ašas album alumno um Mensae egiae bo ussicae p o incialis ex egia libe ali a e adpa a ae inde a cal. ian. MdccXXViii. O dnung und Album des königlich p eußischen P o inzial-F ei ischs; a s : W XX/iii/5. be lyno en halę; haa ck ie d i c h Wilhelm 1732-05-03: Laiškas go hil ui augus ui ancke’ei iš a s : h c 424:1. haa ck ie d i c h Wilhelm 1732-05-19: Laiškas go hil ui augus ui anckeei desde Š e ino en halę; a s : M 5 c 5:14. haa ck i e d i ch Wilhel m 1733-06-22: Laiškas al ey de P usia yd ich wilhelm i de ka aliaučiaus en be lyną (?); gs a Pk: XX. ha his . s a königsbe g, eM 56 e 4, jun ke n . 22, 1 –2 . S aipsniai a icles hŽ VOCABVLARIVM Li hVanico-ge ManicVM, e a yd ichas Vilhelmas hakas – adinamojo P ahos ank aš inio žodyno au o ius? ge Manico-Li hVanicVM, da in alle 315 im neuen es amen und Psal e be indliche W e nach dem docen e im Li hauischen semina io u halle. haLLe, d uck s s ephanus alphabe h en hal en ſind; nebſ einem anhang eine ku ʒge aß en Li hauiſchen g aM- Ma ic. ausge e ige on iede ich Wilhelm haack / s.s. heol. cul o e, ʒu Ʒei o ban, uni e s. buchd . i z 1960: Ma ikel de Ma in-Lu he -Uni e si ä Halle-Wi enbe g 1. Se a a de una uni e sidad de Alemania con sede en Halle. 1690 1730. halle: uni e si ä sund Landesbiblio hek sachsen-anhal . k manusc i ino ad. k auzės okiečiųlie u ių lenguas dicciona [XVIII a. 34 deš.]; LL ib : . 1 5792. kaunas domas 1996: Mažosios Lie u os knyga. Lie u iškos knygos aida 15471940. Vilnius: blancos a cos. kohlheim osa, kohlheim Volke 2005: Duden Familiennamen. He kun und Bedeu ung. He kun und Bedeu ung. He kun und Bedeu ung. He kun und Bedeu ung. He kun und Bedeu ung. Mannheim, Leipzig, Wien, zü ich: duden e lag. ku apka egidijus, Male ski hend yk, Palskys eugenijus, kuklianskis samuelis 1998: C iminalis ikas echnikos undamen os. Vilnius: eug imas. Lem eškin il j a 2012: ied ich wilhelmui haackui a ibuyeamos P ahos manusc ip i o dicciona io de lenguas okiečiųlie u ių. Majoji Lie u a: pa ibio in es igaciones cul u ales. Linguas y cul u as c uzi as de a chi ai 3. 31–58. Vilnius: eu opos lenguas y cul u as dialogo y ėjų asociacia, Lem eškin ilja 2013: P ahos okiečiųlie u ių manusc ip inio dicodyno au o ys ės klausimu. Ac a Linguis ica Li huanica 69, 269279. Lex LeXicon Li huanicuM [XVii a. id.]; LMaVb s: . 137 10; publicación documen al: Lexicon Li huanicum. Handesc i inis XVII a. okiečiųlie u ių lenguas dicciona , p epa é Vincen as d o inas. Vilnius: Mokslas, 1987. Lyk [hein ich johann Lysius] 1993: Mažasis ca echism, según be lyno hand aš į pa engė Pie o umbe o dini. Vilnius: Mokslo y enciklopedijas edi o ial. Michel Lo ha 1982: Ge ich liche Sch i e gleichung. Eine Ein üh ung in G undlagen, ion bis zu Ve eibung im Jah e 1945 1. Die Ki chspiele und ih e S ellenbese zungen. Die Ki chspiele und ih e Me hoden und P axis. be lin, new yo k: Wal e de g uy e . Moelle iedwald 1968: Al p eußisches e angelisches P a e buch on de Re o ma- S ellenbese zungen. Die Ki chspiele und ih e S ellenbese zungen. Die Ki chspiele und ih e S ellenbese zungen. Die Ki chspiele und ih e S ellenbese zungen. Die Ki chspiele und ih e S ellenbese zungen. Die Ki chspiele und ih e S ellenbese zungen. hambu g: selbs e lag des Ve eins ü amilien o schung in os und Wes p eußen e. V. P hand aš inis ad. P ahos okiečiųlie u ių lenguas dicciona io [XVIII a. p ime a pa eė]; nk Č : XVi. .30. Pauli joha nn a n old 1727-09-10: Laiškas go hil ui augus ui anckeei desde klaipėdos en halę; a s : h c 467:3. 316 bi u ė iŠkai ė ac a Linguis ica Li huanica LXXI Pauli joha nn a n old 1728-01-07: Laiškas go hil ui augus ui anckeei desde klaipėdos en halę; a s : h c 467:1. Q1 manusc i ino dicciona io de las lenguas okiečiųlie u ių [XVIII a. 34 deš.?; dingęs; an iguo P úsijos es a al a chi o ka aliaučiuje i ma ū a: Msc. 84 4o]. Quand 4 [ johann jacob Quand , an es 1772] P euss. P esby e ologie 4; gs a Pk: XX. ha his . s a königsbe g, hs. 2. manusc i i o ad. ich e io okiečiųlie u ių kalbų žodynas, 1728; a s : j 84. sch ille ch is iane 1994: das Li auische semina in halle (17271740) und seine Mi gliede . au spu ensuche. Ac a Bal ica 32, 195223. schille ch is iane 2002: Cla is Ge manico-Li h ana ein We k on ied ich P ä o ius d.Ä.? Linguis ica Bal ica 10, 159172. schle ch is iane 2005: Wie al is ein Wö e buch? Übe legungen zu ela i en ch onologie on Wö e büche n. P oblemas de his o ia de la lengua y dialec ología 1. Vilnius: Edi o ial del Ins i u o de la Lengua Li uania, 153159. handsch i liche Lexikog aphie bis 1744. be lin (habili a ionssch i ). c h spe anz 1935: das Li auische semina an de uni e si ä halle. schille ch is iane 2009: Zu Geschich e de p eußisch-li auischen Lexikog aphie. Die A chi um Philologicum 5, 3653. suba Paulius 2001: Teks ologija. Teo ías y p ác icas gai és. Vilnius: aidai. iškai ė bi u ė 2008: Rank aš inio Mažosios Lie u os žodyno cla is ge manico-Li h ana genezė (dak a o dise acija). kaunas: Vy au o el g an uni e sidad edi o ial. u is Vinca s u b 1987: 1728 m. klaipėdiškių žodyno leksikog a iniai šal iniai. Bal is ica 23(1), 5775. u b u is Vincas 2008: La his o ia de las palab as. Enciclopedia de Li u ias. Vilnius: Mokslo y enciklopedijas Ins i u o de Edición, 622628. schen Völke . be lin: akademie-Ve lag. zubai ienė Vilma Win e edua d 1954: Die P lege de Wes - und Südsla ischen Sp achen in Halle im 18. Jah hunde . Bei äge zu Geschich e des bü ge lichen Na ionwe dens de wes - und südsla i- 2009: Neišlikusių XVIII siglo Mažosios Lie u os ank aš inių žodynų agmen ai. Biblio heca A chi i Li huanici 8. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o. zub ai ienė Vil ma 2012: yd ichas Vilhelmas hakas, Vocab la i m Li h anico-Ge manic m, e Ge manico-Li h anic m... Nebs einem Anhang eine ku zge aß en Li hauischen G amma ic (1730) 2. S udija, indeksai, odykles. Vilnius: Vilniaus uni e si yk publicka.