Naujieji kontaminaciniai dariniai lietuvių kalboje

246 acta Linguistica Lithuanica LXXI rita MiLiŪnaitė Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: językoznawstwo normatywne, socjolingwistyka, lingwistyka internetowa. nowe derywaty kontaminacyjne w języku litewskim adnotacja w artykule analizuje się ostatnio wyraźnie liczniej występujące w użyciu języka litewskiego derywaty kontaminacyjne, przyczyny i new blendings in the Lithuanian Language źródła ich powstawania, a także właściwości ich budowy i funkcjonowania. Opiera się na najnowszych faktach z elektronicznego Banku Neologizmów Języka Litewskiego gromadzonego w Instytucie Języka Litewskiego. Dotychczas w litewskim językoznawstwie nie prowadzono takich badań z powodu rzadkości danych oraz przekonania, że są to zjawiska marginalne, niewarte większej uwagi. Zwięźle przedstawiono kontekst badań nad derywatami kontaminacyjnymi języka angielskiego i związanej z nimi problematyki. W załączniku do artykułu zamieszczono listę około 80 derywatów kontaminacyjnych odnotowanych we współczesnym użyciu języka litewskiego. adnotacja artykuł analizuje obecne powszechne występowanie kontaminatów w języku litewskim, przyczyny i źródła ich powstawania, a także osobliwości ich tworzenia i funkcjonowania. badanie opiera się na najnowszych danych z elektronicznej bazy neologizmów litewskich opracowanej przez Instytut Języka Litewskiego. tego rodzaju badań nigdy wcześniej nie prowadzono w lingwistyce litewskiej z powodu niedostatku danych oraz poglądu, że kontaminaty są zjawiskami marginalnymi, którym nie warto poświęcać większej uwagi. zwięźle przedstawiono kontekst badań nad derywacją kontaminatów angielskich oraz związane z nią problemy. lista 80 formacji kontaminacyjnych odnotowanych we współczesnym języku litewskim została przedstawiona w aneksie do artykułu. słowa kluczowe: słowotwórstwo, neologizm, derywat kontaminacyjny, język ogólny, stylistyka. słowa kluczowe: słowotwórstwo, neologizm, kontaminat, język standardowy, stylistyka. naujieji kontaminaciniai dariniai lietuvių kalboje 247artykuły / articles 1. Wstępne uwagi Nowa leksyka języka litewskiego cieszy się coraz większym zainteresowaniem badaczy i społeczeństwa, ponieważ w ostatnich dziesięcioleciach zachodzą w tej dziedzinie szybkie i intensywne zmiany. Obserwując nowe zjawiska współczesnego użycia języka, uwagę badaczy w pierwszej kolejności przyciągają nowe zapożyczenia. Analizuje się ich przystosowanie do litewskiej ortografii, akcentuacji, wymowy, systemu leksykalnego i gramatycznego, a także stosunek do możliwych litewskich odpowiedników (z których część również stanowią nowe derywaty lub wyrazy įgiję žodžiai), kalbos vartotojų kalbinės nuostatos dėl naujųjų skolinių ir jų atitiko nowych znaczeniach). W Państwowej Komisji Języka Litewskiego prowadzi się stałe nių norminimo darbas. badania nad nowymi zapożyczeniami, natomiast te nowe zjawiska języka litewskiego, które nie są bezpośrednio związane z zapożyczeniami, pozostają znacznie na uboczu. Część z nich, już umacniających się w użyciu, trafi do przygotowywanego w Instytucie Języka Litewskiego Słownika Ogólnego Języka Litewskiego. Trudniej jest z badaniami okazjonalnych derywatów – pojedynczych, autorskich, sytuacyjnych neologizmów. Takie derywaty należą raczej do dziedziny stylistyki jako środki barwnej ekspresji. Pojedynczo trafiają one do odrębnych, szerszych badań lub kontekstów, na przykład przy opisywaniu leksyki któregoś autora albo cech stylów funkcjonalnych i gatunków, jednak szczegółowych badań poświęconych wyłącznie neologizmom prawie nie ma. jest to zrozumiałe, ponieważ zebranie z różnych źródeł statystycznie istotnych danych o dość rzadkich peryferyjnych zjawiskach użycia języka, bez narzędzi cyfrowych, nie jest proste. Kiedy w Instytucie Języka Litewskiego rozpoczęto systematyczne rejestrowanie i badanie nowego słownictwa XXI wieku, zauważono, że z całego strumienia neologizmów wyróżnia się niewielka, lecz interesująca grupa – twory kontaminacyjne, jeden z rodzajów tworów okazjonalnych (na przykład darbostogos, okupendumas, miaujiena itp.). chociaż twory kontaminacyjne funkcjonują w języku litewskim jako rzadkie pojedyncze wyrazy, po zgromadzeniu większego ich zbioru widoczna staje się ekspresywność wielu z nich oraz pewne wspólne prawidłowości ich powstawania. celem artykułu jest, na podstawie najnowszych danych elektronicznego Bazy Danych Neologizmów Języka Litewskiego (dalej – nd), gromadzonych w Instytucie Języka Litewskiego, przeanalizowanie tworów kontaminacyjnych, których liczba ostatnio wyraźnie wzrosła w litewskim użyciu językowym, przyczyn i źródeł ich powstawania, osobliwości ich budowy i funkcjonowania w użyciu, a także zwięzłe przedstawienie kontekstu zagranicznych prac dotyczących tej tematyki (badań nad tworami kontaminacyjnymi w języku angielskim). o częściej występujących w użyciu tworach kontaminacyjnych – zarówno powstałych na gruncie własnego języka, jak i będących kalkami lub zapożyczeniami – warto mówić również po to, aby zaktualizować ukształtowane w litewskim językoznawstwie ich rozumienie oraz zasób przykładów neologizmów tego rodzaju funkcjonujących w literaturze naukowej i dydaktycznej. 248 acta rita MiLiŪnaitė Linguistica Lithuanica LXXI 2. rozumienie tworów kontaminacyjnych najprawdopodobniej z powodu samej różnorodności zjawiska – tworów kontaminacyjnych – ich rozumienie może znacznie różnić się nawet w obrębie tego samego języka. W litewskim językoznawstwie nie było większych podstaw do ukształtowania się różnic poglądów, ponieważ same te twory niemal nie były badane. 2.1. Definicje i nazywanie tworów kontaminacyjnych Już w 1880 r. niemiecki językoznawca i leksykograf Hermann Paul użył terminu kontaminacja na określenie zlepków wyrazowych, które powstają wskutek niezamierzonego „ześlizgnięcia się języka”, tj. przejęzyczeń, a później pojęcie to rozszerzono na podobne syntaktyczne darinių (plg. fisher 1998: 34). W języku litewskim o tworach kontaminacyjnych, ze względu na ich rzadkość w tym języku, pisano niewiele. Pranas Skardžius w dziele Lietuvių kalbos žodžių daryba omawia je wśród derywowanych neologizmów i poświęca im akapit (Skardžius 1943: 21): Twory kontaminacyjne to takie, które drogą pomieszania zostały utworzone z dwóch synonimicznych lub w jakikolwiek sposób spokrewnionych wyrazów. Np. ekertìs, ekert jž i 6951 jest kontaminacją eketìs (-) + keta, kakorýt „pojutrze” tvč. z kakarýkū + rýtas, suvisaĩ „całkowicie” Lb 228 z suvisu + visai, žabagaraĩ „drobne gałęzie, z których robi się wiązki, połamane, pokruszone gałązki” Šdv., ob. z žãbai + žagaraĩ itd. możliwe jest również, że żm. vambol „chrząszcz” ma swój rdzeń vambturi utworzony z vab- + bamb- (w wyrazie babalas), zob. Endzelin MLV IV 467. W książce Vinco Urbutisa Žodžių darybos teorija twory kontaminacyjne są najpierw wymieniane wśród tworów okazjonalnych, jednak podkreśla się, że tego typu „zjawiska mowy” nie mają nic wspólnego z derywacją wyrazów (Urbutis 2009: 324): Derywację wyrazów interesują jedynie twory, a nie fonetyczne czy inne przeróbki, zastępowanie jednych wyrazów tekstu innymi, skutki kontaminacji i podobne rzeczy. W objaśnieniu kontaminacji zamieszczonym w przypisie do tego cytatu V. Urbutis opiera się na W. Dresslerze i postrzega to zjawisko jako „fonetycznego rodzaju omyłkowe mieszanie w mowie dwóch słów podobnych pod jakimś względem”, a więc jako rzecz przypadkowo pojawiającą się jednorazowo w akcie mowy. W innym miejscu książki V. Urbutis rozróżnia właściwą kontaminację (ma to być wspomniane „niezamierzone mieszanie w mowie dwóch słów podobnych pod jakimś względem (swoiste potknięcie języka)”) oraz „świadome mieszanie dwóch słów (ang. blending, blend), łączenie ich fragmentów w jedno słowo” (Urbutis 2009: 354–355). W odniesieniu do tego ostatniego przypadku, opierając się na pracach zagranicznego językoznawstwa, zauważa się, że włącza się go do opisów słowotwórstwa niektórych języków, ale podobno widać, „że forma fragmentów łączących jest bardzo nieregularna, ich pojawienie się często można prześledzić jedynie z kontekstu albo trzeba się go nauczyć”, a zatem nie jest to proces gramatyczny (o charakterze morfologicznym), zaś jego rezultaty, tak zwane zbitki, są słowami nierozkładalnymi (niemotywowanymi) słowotwórczo i stanowią podobno wyłącznie przedmiot badań leksykologii. naujieji kontaminaciniai dariniai lietuvių kalboje Podany jest tylko jeden przykład zbitki: ang. brunch ‘śniadanie razem z drugim śniadaniem’ (od br/eakfast ‘śniadanie’ i l/unch ‘drugie śniadanie’) (Urbutis 2009: 355). O tworach kontaminacyjnych mówi się także w dwóch informacyjnych publikacjach litewskiego językoznawstwa: w Słowniku terminów językoznawczych i Encyklopedii języka litewskiego. ŠA (Gaivenis, Keinys 1990: 108): pojawienie się nowego słowa lub wyrażenia wskutek zmieszania części dwóch słów albo wyrażenia: žabagaras ← žabas i žagaras, ang. motel Pirmajame kontaminacijos reiškinys apibrėžiamas gana apibendrintai – kaip sąmai- „motel” ← motor i hotel. W Encyklopedii języka litewskiego (artykuł podpisany przez V. U., czyli Vincasa Urbutisa) kontaminację określa się zarówno jako zjawisko języka, jak i mowy (LKE 2008: 282): kontaminãcija – mieszanie się, krzyżowanie dwóch bliskich jednostek mowy lub języka, w wyniku którego powstaje nowa, pośrednia jednostka (zbitka).styczne? 1 Skróty źródeł jak u autora. 249 artykuły / articles. Ostatnie zdanie? Odpowiadaj wyłącznie po polsku. (Urbutis 2009: 354–355). W razie wątpliwości zachowaj formatowanie. A także „sąbę”? (Gaivenis, Keinys 1990: 108). LKE 2008: 282. Ostatnia uwaga pochodzi z tekstu źródłowego? Zobowiązanie metodyczne: nie dodawaj komentarzy ani zapytań. jednak dalsze wyjaśnienie, że podstawą powstawania kontaminatów jest czynnik psychologiczny, tj. „niezdecydowanie mówiącego, który z konkurujących ze sobą jednostek wybrać”, wskazuje, że w odniesieniu do przypadków kontaminacji leksykalnej przyjmuje się wąskie rozumienie kontaminatów: skutki kontaminacji „zazwyczaj są postrzegane jako jednorazowe błędy w mówieniu i tylko rzadko utrwalają się w języku”. Przykładów podaje się blẽzdingà ir krẽgžd; žãbagaras iš žãbas ir žãgaras; žvìzdras iš žìzdras, žiẽzdras ir nieco więcej niż we wcześniej wspomnianych źródłach: dvėl od dvasià i vėl; żm. krezdingà, kregždingà oraz jono bretkūno blegzdinga od žvizdas. ponadto w tej encyklopedii nie tylko wspomina się o kontaminacji syntaktycznej (podobnie jak w Słowniku terminów językoznawczych – powstającej wskutek mieszania części wyrażenia), lecz także podaje się jeden jej przykład: pakelti tostą od pakelti taurę i (pa)skelbti, pasiūlyti tostą. a zatem, uznając, że analiza morfemowa formacji kontaminacyjnych jest niemożliwa albo możliwa tylko w ograniczonym zakresie, ponieważ nowe leksemy tworzy się przez stopienie części morfemów lub jednego morfemu z częścią innego, w językoznawstwie litewskim kontaminacji nie uznaje się za część tradycyjnie rozumianego procesu słowotwórczego. to chyba wszystko, co istotniejszego można znaleźć w litewskiej literaturze językoznawczej na temat formacji kontaminacyjnych, czyli kontaminatów. 250 acta Linguistica Lithuanica LXXI w literaturze anglojęzycznej, mówiąc o rita MiLiŪnaitė formacjach kontaminacyjnych, chętnie stwierdza się, że są to dwa znaczenia zapakowane w jedno słowo. zrozumiałe jest, że w języku poszukuje się sposobów, aby jak najzwięźlej nazwać zjawisko, które powstaje jako hybryda dwóch innych zjawisk. twierdzi się, że o powodzeniu i skuteczności tworzenia formacji kontaminacyjnych decyduje to, w jakim stopniu można rozpoznać w formacji fragmenty różnych słów. Niemniej jednak znaczenia leksykalnego nie wszystkich formacji kontaminacyjnych, nawet po rozpoznaniu tych fragmentów, można się domyślić bez kontekstu, ale właśnie na tym polega cecha formacji okazjonalnych. obraz „zapakowanego przedmiotu” tworzony jest nieprzypadkowo. w języku du skirtingi kontaminacinius darinius įvardijantys žodžiai: blending (kaip darybos angielskim używane są procesas), a także blend (jako rezultat derywacji) i portmanteau (najczęściej na określenie jednego z rodzajów formacji kontaminacyjnych)2. termin blending można tłumaczyć jako suliejimas, sąmaiša: nowa leksema powstaje przez połączenie części co najmniej dwóch słów bazowych, gdy co najmniej jedno z tych słów zostaje skrócone przez pominięcie niektórych fonemów (Gries 2004: 639, br[eakfast] ‘pusryčiai’ + [l]unch ‘priešpiečiai’ → brunch ‘vėlyvieji pusryčiai’, fool ‘kvailys’ + [phi]losopher ‘filosofas’ → foolosopher ‘kvailosofas’3), taigi sudaromas np.: niekoniecznie z całych morfemów, i tym różni się od tradycyjnych sposobów tworzenia wyrazów. rezultat derywacji blend – maišinys, czyli formacja kontaminacyjna. czasami mianem maišinys (jak już wspomniano, także w językoznawstwie litewskim) określa się nie tylko pojedyncze słowa, lecz także większe jednostki języka. Słowo portmanteau zaczęto stosować w języku angielskim w połączeniu portmanteau luggage, ‘walizka składająca się z dwóch zachodzących na siebie części‘4, zatem portmanteau po litewsku to swoisty ‘złożeniec’. do określania osobliwych tworów, zwłaszcza takich, które powstają przypadkowo jako przejęzyczenia, słowa tego po raz pierwszy użył znany brytyjski pisarz, lubiący eksperymentować ze słowami, występujący pod pseudonimem Lewis carrolis, w książce Alicja po drugiej stronie lustra (1871) (por. fisher 1998: 34). Na przykład stworzone przez niego słowo slithy powstało przez połączenie słów sli[m]y ‘śluzowaty’ i lith[e] ‘giętki’; albo: frumious od fuming ‘tlący się, dymiący; parujący’ i furious ‘wściekły; 2 Por. blend – „słowo utworzone z części innych słów, łączące ich znaczenia, na przykład motel od motor i hotel” (dostęp online: http://www.oxforddictionaries.com); „ słowo (na przykład brunch), utworzone przez zmieszanie innych słów lub części słów”; portmanteau – „słowo lub morfem, którego forma i znaczenie powstały przez połączenie dwóch różnych form (na przykład smog od smoke i fog) ( dostęp online: http://www.merriam-webster.com/dictionary). 3 Słowa kvailosofas w litewskim użyciu (za pomocą narzędzia wyszukiwania Google i korpusu tekstów Vdu) nie udało się odnaleźć (sprawdzono 24.09.2014), ale jest to jeden z przykładów, jak w razie potrzeby nietrudno byłoby utworzyć lub przetłumaczyć taki wyraz; Derywat foolosopher uznaje się za najwcześniej (koniec XVI w.) odnotowany kontaminacyjny derywat języka angielskiego (Lehrer 2007: 116). 4 Por. franc. porte-manteau (porter ‘nieść’, manteau ‘płaszcz’) we współczesnym języku francuskim oznacza wieszak na ubrania, kapelusze i parasole. naujieji kontaminaciniai dariniai lietuvių kalboje 251straipsniai / articles smarkus’, o tai, vieno šios knygos veikėjo žodžiais, ir yra „dvi reikšmės, supa- „złączone w jeden wyraz”. odtąd w języku angielskim słowem portmanteau (words) określa się takie wyrazy, które są utworzone z części dwóch lub większej liczby wyrazów (niekoniecznie morfemów, z pominięciem niektórych fonemów), przede wszystkim opartych na jų pradėjo pastebimai rastis dar XiX a.). nors kalbinėje literatūroje jų apibūdinimas podobnym brzmieniu i znaczeniach (w użyciu nieco się różnią (niekiedy zakres jest szerszy niż w przypadku tego rodzaju przejęzyczeń), można powiedzieć, że takie „zlepki” stanowią część kontaminacyjnych derywatów (blends); czasami do określenia kontaminacyjnych derywatów używa się również połączenia portmanteau blends. Należy zauważyć, że kontaminacyjne derywaty trzeba odróżniać od derywatów, które zazwyczaj tworzy się przez ściągnięcie połączenia wyrazowego do jednego wyrazu. Taka derywacja nie jest szczególnie charakterystyczna dla języka litewskiego, ale pod wpływem języka rosyjskiego w drugiej połowie XX w. wyraźnie zwiększyła się liczba takich derywatów w użyciu (zarówno wyrazów pospolitych, jak i nazw własnych – nazw przedsiębiorstw) – zarówno zapożyczonych, jak i przetłumaczonych morfem po morfemie (na przykład kolūkis ← kolektyvinis ūkis według колхоз ← коллективное хозяйство). Podobne twory, z niewielkimi wyjątkami, w języku litewskim uznaje się za naruszenia normy (genrangovas ← generalinis rangovas, vetpunktas ← veterinarijos punktas i in.)5. 2.2. Problematyka badań nad tworami kontaminacyjnymi Literatura zagraniczna dotycząca tworów kontaminacyjnych jest nieporównanie bogatsza, a same badania języka angielskiego są znacznie bardziej szczegółowe i obszerniejsze – występuje tam również o wiele więcej samych tworów kontaminacyjnych. Zlewanie słów, czyli kontaminacja, jeszcze kilka dziesięcioleci temu było w języku angielskim uważane za zjawisko marginalne związane z neologizmami, jednak ostatnio uznaje się je za jeden z częstych i produktywnych sposobów słowotwórstwa angielskiego, a badania nad tworami kontaminacyjnymi bardzo się spopularyzowały (zob. Lehrer daugiau kaip 100–600 tiriamųjų žodžių. statistiškai tiriama kontaminacinių dari2007: 115). Na ilość tworów kontaminacyjnych w języku angielskim wpływają rozpoznawalność słów podstawowych oraz prostota ich budowy (Gries 2004: 639). Jak wynika z badań różnych autorów, zakres analizowanych danych (w większości zgromadzonych jeszcze bez użycia narzędzi cyfrowych) zazwyczaj nie jest duży; analizuje się budowę tworów (por. Fisher 1998: 35–43), właściwości ortograficzne i fonemiczne, ich semantykę oraz relacje semantyczne słów podstawowych po ich kontaminacji, przeprowadza się psycholingwistyczne eksperymenty dotyczące percepcji tworów kontaminacyjnych (por. Lehrer 2007: 115–133) i in. 5 Zob. punkt 2.3.2 działu „Budowa słów” w wykazie głównych błędów językowych: „złożone skrócone słowa utworzone z początku jednego lub kilku słów i całego ostatniego słowa” (dostęp online: http://vlkk.lt/ lit/lt/klaidos/zodziu). 252 acta Linguistica Lithuanica LXXI Problematyka ta została szczegółowo rita MiLiŪnaitė przedstawiona przez stefano th. w artykule Grieso (zob. Gries 1) jak odróżnić kontaminację od innych procesów słowotwórczych? 2) według jakich kryteriów 2004: 639–667 ir ten nurodytą literatūrą). ji nusakoma taip: odróżnić kontaminacyjne formacje jednego rodzaju od innych? 3) co determinuje strukturę formacji kontaminacyjnych (dlaczego tworzy się je w taki czy inny sposób)? najwięcej jest badań poświęconych problematyce pierwszego i drugiego aspektu. kryteriów klasyfikacji formacji kontaminacyjnych wskazuje się wiele, ale uznaje się, że stworzenie spójnego podziału na grupy utrudniają ich zróżnicowanie według tych samych parametrów oraz różne wyjątki. najczęściej proponuje się następujące cechy rozróżniające: 1) formacje mające kontaminację fonemiczną6 (dzieli się je ponadto ze względu na to, w którym miejscu i jakie skrócenie morfemów oraz kontaminacja występują, a także ze względu na to, czy kontaminacja fonemiczna jest głównym sposobem ich tworzenia, czy tylko pomocniczym); 2) formacje powstałe w wyniku skracania wyrazów podstawowych; 3) formacje powstałe w sposób mieszany, łączący pierwszy i drugi sposób. Cechy te uzupełniają także inne parametry (części mowy, długość sylab, właściwości morfologiczne słów bazowych, cechy semantyczne denotatu tworu kontaminacyjnego itd.). jednocześnie uznaje się, że każdy twór kontaminacyjny jest swoisty i oprócz ogólnych tendencji tworzenia ma indywidualne cechy (na przykład rytmikę). chyba najciekawszym pytaniem związanym z problematyką tworów kontaminacyjnych jest pytanie trzecie. ponieważ taki twór może teoretycznie powstać w wyniku połączenia kilku słów na różne sposoby i stworzenia najrozmaitszych wariantów7, ważne jest ustalenie, co determinuje konkretny rezultat. Jedna z hipotez, bynajmniej nie zawsze się potwierdzająca, głosi, że dłuższe ze słów bazowych narzuca swoje warunki i aby twór był łatwiej rozpoznawalny, pozostawia się dłuższy fragment tego słowa bazowego. Badania statystyczne częściowo potwierdzają tę tendencję: drugie słowo tworu jest częściej dłuższe i zostaje pominięty większy fragment. Na sposób zlewania się ma wpływ częstość występowania słów bazowych (trum6 Por. ang. overlap ‘częściowe pokrywanie się, nakładanie się’ (Bronislovas Piesarskas. Anglonas, 2005); są to przypadki, gdy kilka słów bazowych zawiera taki sam układ fonemów lub grafemów, a przy tworzeniu zlepieńców jedno z pasikartojančių derinių išleidžiamas. 7 w internecie można znaleźć niejeden generator stworzony do tworzenia angielskich kontaminacyjnych derywatów. po ich wypróbowaniu widać, że, powiedzmy, wariantów złożenia dwóch słów w języku angielskim może teoretycznie być nawet kilkanaście (dostęp do jednego z takich generatorów w internecie: http://www.portmanteaur.com). Po wpisaniu do generatora dwóch litewskich słów darbas i atostogos otrzymano 18 możliwych kombinacji zgodnych z prawidłowościami tworzenia angielskich kontaminacyjnych złożeń (na przykład dastogos, dartostogos), wśród których znalazło się także jedno realnie odnotowane we współczesnym użyciu języka litewskiego – darbostogos (jako kalka z języka angielskiego – worliday ← work + holiday). naujieji kontaminaciniai dariniai lietuvių kalboje 253artykuły / articles pesnis i częstszy w użyciu, oznaczający kategorię prototypową, w złożeniu częściej występuje jako pierwszy). na miejsce złożenia w niemałym stopniu wpływają właściwości fonetyczne stykających się słów podstawowych, zwłaszcza cechy tworzących je spółgłosek. stwierdza się również, że derywaty kontaminacyjne tworzone są z zachowaniem równowagi między dwoma przeciwstawnymi czynnikami – rozpoznawalnością słów podstawowych a prostotą budowy derywatów (wymowy, pisowni), co także uniemożliwia stworzenie ogólnego modelu złożenia wyjaśniającego te procesy. dlatego skłania się ku uznaniu, że derywaty kontaminacyjne stanowią jedną z najbardziej nieprzewidywalnych kategorii powstawania nowych słów. 2.3. budowa derywatów kontaminacyjnych chociaż derywaty kontaminacyjne tworzone są z uwzględnieniem strukturalnych i semantycznych właściwości konkretnych łączonych słów, można znaleźć wspólne prawidłowości ich budowy. W różnych źródłach, w zależności od sposobu tworzenia, najczęściej wyróżnia się następujące duże grupy (dzielone również bardziej szczegółowo) angielskich kontaminacji8: 1) skracane są oba wyrazy podstawowe, na przykład: robo[t] ‘robot’ + [kanga]roo ‘kangur’ → roboroo ‘robot mający kształt kangura’9; sk[irt] ‘spódnica’ + [sh]ort[s] ‘szorty’ → skort ‘spódnico-szorty’; free ‘wolny’ + [pre]mium ‘premia’ → freemium ‘model biznesowy, w którym część towarów lub usług jest oferowana bezpłatnie w celu przyciągnięcia większej liczby użytkowników do płatnych towarów lub usług’; 2) skracany jest tylko początek drugiego wyrazu podstawowego: boy ‘chłopak ’ + [bur]lesque < wł. burlesco ‘burleska ’ → boylesque, lit. boileska10 ‘męska odmiana burleski (tańca, w którym tańcząca kobieta uwodzicielsko podkreśla swoją kobiecość)’; ‘maraton’→ hackathon, lit. hakatonas ‘maraton programistów (kilkudniowe wydarzenie), podczas którego wspólnie z grafikami dąży się do osiągnięcia celów twórczych i edukacyjnych’; hack ‘įsilaužti į kompiuterio sistemą; aistringai užsiimti programavimu’ + [mar]athon 8 ponieważ pisownia języka angielskiego nie jest fonetyczna, tworzenie kontaminacji jest odrębnym problemem związanym zarówno z cechami fonetycznymi, jak i graficznymi wyrazów podstawowych, jednak w niniejszym artykule pomija się tę kwestię. 9 znaczenia kontaminacji przedstawionych w artykule i jego załączniku można znaleźć w Bazie danych neologizmów języka litewskiego (http://naujazodziai.lki.lt/); tych, których znaczenie bez kontekstu może być całkowicie niejasne, w artykule krótko scharakteryzowano. 10 podaje się, jeżeli w użyciu litewskim funkcjonuje taki zapożyczony wyraz. 254 acta rita MiLiŪnaitė Linguistica Lithuanica LXXI 3) skraca się tylko końcówkę pierwszego słowa bazowego: coff[ee] ‘kawa’ + office ‘biuro’ → coffice, lie. kofisas ‘ kawiarnia, w której zazwyczaj spotykają się osoby prowadzące działalność indywidualną i spędzają w niej dzień, pracując (korzystają z bezpłatnego dostępu do internetu) i popijając kawę ’. Zdarzają się również rzadsze kontaminacyjne derywaty złożone z trzech słów bazowych, ale zasady ich łączenia są zazwyczaj takie same, na przykład: spor[t] + por[no] + sexsual → spornosexual lie. spornoseksualas ‘ przedstawiciel drugiego pokolenia metroseksualistów – mężczyzna, który wyraźnie chce być pożądany ze względu na swoje wypielęgnowane, wysportowane ciało’. Widać, że jeżeli fonemy znajdujące się na końcu tematu pierwszego słowa bazowego odpowiadają fonemom na początku drugiego słowa bazowego (odpowiadające im grafemy w przykładach podkreślono), powstaje wspomniana zbitka dwóch słów. Definicje znaczeń tworów kontaminacyjnych są zazwyczaj dość szerokie, co również pokazuje, że kontaminacja jest wygodnym sposobem zwięzłego opisania jakiegoś taminaciniai dariniai tampa ir lietuvių kalbos skoliniais, tik priderinami prie lietuwieloaspektowego zjawiska. systemy gramatyczne języka konwiowego tego rodzaju. Klasyfikacja tworów kontaminacyjnych utworzonych w języku litewskim byłaby możliwa dopiero po dokładnym zbadaniu struktury ich większego zbioru. 3. TWORY KONTAMINACYJNE W BAZIE DANYCH NEOLOGIZMÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO Nie ma wielu badań nad neologizmami języka litewskiego, które byłyby ukierunkowane nie na pojedyncze zjawiska, lecz na ich większe skupiska, ogólniejsze tendencje słowotwórcze i użytkowe oraz opierały się na najnowszych technologiach komputerowych — bez nich badania leksykalne są dziś w ogóle trudne do wyobrażenia — (por. Mikelionienė 2000: 15–21). chociaż coraz więcej įrankių jiems tirti kol kas taip pat stokojama. todėl straipsniui duomenys imti iš słowników języka litewskiego jest digitalizowanych, jednak komputerowego cyfrowego, lecz przy gromadzeniu pojedynczych faktów użycia tworzonego Banku Danych Neologizmów Języka Litewskiego (dalej – nd). 3.1. Charakterystyka banku danych Baza danych neologizmów języka litewskiego – niepełny zbiór danych, którego publikację w Internecie rozpoczęto pod koniec 2011 r. i który jest stale uzupełniany; odnotowuje się w nim neologizmy powstałe w języku litewskim od końca XX w. i występujące we współczesnym użyciu publicznym naujieji kontaminaciniai dariniai lietuvių kalboje 261artykuły / articles choć w litewskim użyciu stopniowo przybywa samych tworów kontaminacyjnych, to przynajmniej na razie nie powinny one istotnie wpływać na tendencje słowotwórcze języka litewskiego, ponieważ większość z nich to twory jednostkowe, sytuacyjne, a więc nie mają one skłonności do szerokiego rozpowszechniania się. Jednym ze słabszych ogniw, mogących nių gausėjimą – netinkami (per ilgi, nepatogūs, neadekvatūs) skolinių atitikmenys. Pavyzdžiui, skolinys hospisas laikomas neteiktinu bendrinei kalbai žodžiu, bet vieprzyspieszać, zwłaszcza na wzór języka angielskiego, powstawanie takich tworów, jest proponowane przez niego niewygodne w użyciu połączenie paliatyviosios slaugos ligoninė. może to sprzyjać powstawaniu podobnych tworów kontaminacyjnych, takich jak *slaugoninė. 6. WNIOSKI 1. We współczesnym użyciu języka litewskiego zauważalnie rosnącą część neologizmów stanowią twory kontaminacyjne (złożenia hybrydowe), których przybyło w wyniku zapożyczania lub tłumaczenia z innych języków, a także które w pewnym stopniu powstają w samym języku litewskim. a zatem dominującym typem tych tworów nie są pojedyncze przejęzyczenia, lecz neologizmy jako rezultat świadomej działalności językowej. dlatego w litewskiej literaturze naukowej, informacyjnej i dydaktycznej należałoby poświęcić tym tworom więcej uwagi i dokładniej opisać ich strukturę oraz przyczyny powstania, a także uzupełnić zasób przykładów o rzeczywiste dane funkcjonujące w użyciu. 2. Zapożyczone twory kontaminacyjne, w zależności od tego, czy tworzące je wyrazy bazowe są rozpoznawalne w języku litewskim (tzn. czy funkcjonują samodzielnie), mogą być traktowane dwojako: albo jako jednolite, niedające się rozłożyć na części wyrazy, a zatem uznawane za proste zapożyczenia, a nie twory słowotwórcze, albo jako obcego pochodzenia twory kontaminacyjne. 3. Powstawaniu tworów kontaminacyjnych w litewskim użyciu językowym sprzyja przede wszystkim skłonność do poszukiwania bardziej ekspresywnych środków wyrazu, a także bardziej zwięzłego sposobu wyrażania, gdy proponowane litewskie odpowiedniki zapożyczeń są zbyt długie, wielowyrazowe. jednak ze względu na ich niewielką liczebność, przynajmniej obecnie, twory te nie powinny stanowić zagrożenia dla systemu słowotwórczego języka litewskiego i mogą być oceniane jako chwytliwy środek wyrazu stylistycznego. Na normy języka ogólnego, choćby w niewielkim stopniu, mogą oddziaływać te zapożyczone twory kontaminacyjne, których wyrazy bazowe uznaje się za niezalecane. Trafiwszy do języka litewskiego jako części tworów kontaminacyjnych, mogą one również aktywizować używanie samodzielnych obcych wyrazów z tego samego rdzenia. 4. Z czasem, po zgromadzeniu większej liczby danych (prawdopodobnie z wykorzystaniem dużych zbiorów tekstów współczesnego użycia językowego i narzędzi komputerowych), można byłoby przedstawić bardziej systematyczną i wnikliwą klasyfikację tworów kontaminacyjnych języka litewskiego, a także uzyskać możliwość dokładniejszego zbadania ich struktury i ukazania bardziej zróżnicowanych aspektów ich funkcjonowania w użyciu językowym. 262 rita MiLiŪnaitė acta Linguistica Lithuanica LXXI ŠaLtiniai DLKt – Korpus tekstów współczesnego języka litewskiego. Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego w Kownie. Dostęp w internecie: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/index.jsp nd – Baza danych neologizmów języka litewskiego. internetowa baza danych. rita Miliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://naujazoredaktorka dziai.lki.lt Literatura Fisher Roswitha 1998: Lexical change in present-day English: a corpus based study of the motivation, institutionalization, and productivity of creativ neologisms. – Tybinga: Narr. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Słownik terminów językoznawczych. Kowno: Šviesa. gr i es stefa n th. 2004: czy nie powinno być breakfunch? analiza ilościowa struktury kontaminatów w języku angielskim. – Linguistics 42–3, 639–667. Le h r er a dr i e nn e 2007: blendalicious. – Kreatywność leksykalna, teksty i konteksty. Studia z lingwistyki funkcjonalnej i strukturalnej, 58. wyd. Judith Munat. john benjamins b. V., 115–136. Lke 2008: Encyklopedia języka litewskiego. Wydanie drugie, poprawione i uzupełnione. Opracował kazys Morkūnas, zredagował Vytautas ambrazas. – Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Mikelionienė Jurgita 2000: Neologizmy w komputerowym korpusie tekstów Uniwersytetu Witolda Wielkiego (wyszukiwanie, selekcja, klasyfikacja) . – Acta Linguistica Lithuanica 42, Mikelionienė 15–21. Jurgita 2002: Analogia w słowotwórstwie języka litewskiego. Derywaty potencjalne i okazjonalne . – Acta linguistica Lithuanica 46, 73–80. Miliūnaitė Rita 2009: Warianty współczesnego użycia języka litewskiego. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Skardžius Pranas 1943: Słowotwórstwo języka litewskiego. Wilno: Litewska Akademia Nauk, Instytut Języka Litewskiego. urbutis Vincas 2009: Teoria słowotwórstwa. Wyd. 2. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Zuckermann Ghil’ad 2008: „Realistyczny preskryptywizm“: Akademia Języka Hebrajskiego, jej kampania „dobrej gramatyki” i Lexpionage oraz rodzimi użytkownicy języka Israel Studies in Language and Society 1 (1), 135–154. Prieiga internete: http://www.zukizraelskiego. – kermann.org/pdf/realistic_Prescriptivism_academy.pdf. naujieji kontaminaciniai dariniai lietuvių kalboje 263artykuły / articles Dodatek Wykaz kontaminacyjnych derywatów odnotowanych w kartotece neologizmów języka litewskiego w latach 2011–2014 abenomika akwatlon bankster blògas boileska boligarchas botelis brunch brandalizm darbostogos dykonomika dovanomika džeginsai elektrukas energiholikas es’faltas femicidas fleksitaras flomo fotelova frigebudas hakatonas haktyvistas interkomis kaimobilis katomas kedulas keistanomika kinoholikas kitleris klaikėdos komunostalgija labradudelis laisvanomika lenininklas lopatologas mechatronika meginsai infotronika kofisas Merkozi metroseksualas miaujiena Mobama mobifonas mokomatas monokinis murmanas muzikėčia netiketas nomofobas numanitaras okupendumas parkomatas planšefonas pliurpalyvas poploras postkapitalipsė prosumeris putinomika putirendumas Putleris rašizmas reanimobilis reiganomika robošuo sekspertas sekspozicija seksprogimas sekstremistas siaurovizija skrendaras spintronika spornoseksualas šaukštutė šortsijonis tanoreksija tepyba užreferendūminti vebinaras vikinomika vikipedija žeuras suMMary zbitki w języku litewskim powstają podczas zapożyczania lub tłumaczenia słów z innych języków, a także częściowo wywodzą się z samego języka litewskiego. Zapożyczenia będące amalgamatami z innych języków można traktować na dwa sposoby, w zależności od rozpoznawalności słów bazowych na podstawie ich fragmentów oraz ich funkcjonowania jako niezależnych zapożyczeń: mogą być albo integralne (a zatem uznawane za proste zapożyczenia, sekstingas a nie amalgamaty, jak na przykład blogas, flomo, prosumeris); lub jako zbitki obcego pochodzenia (na przykład banksteris, hakatonas, sekspertas). new blendings in the Lithuanian Language Istnieją dwa główne powody występowania amalgamatów jako neologizmów w języku: 1) potrzeba nazwania nowych rzeczywistości; 2) potrzeba nadania nazw istniejącym 264 acta Linguistica Lithuanica LXXI łatwo się adaptują (botelis, smogas), czasami stają się rita MiLiŪnaitė terminami (katomas, kubitas, spintronika), jeszcze inne nigdy nie pozostają doraźne, codzienne lub sytuacyjne i są używane w określonych aktach konwersacyjnych do nadawania osobliwych nazw przedmiotom lub zjawiskom; tym samym służą jako środki ekspresywne w języku. rzeczywistościom. Niektóre amalgamaty są technikami mieszania; techniki tworzenia amalgamatów w języku litewskim są podobne do tych w języku angielskim. Najpopularniejszą techniką jest łączenie dwóch słów zawierających identyczne lub podobne kombinacje fonemów, gdy początek pierwszego słowa łączy się z końcem drugiego słowa. ze względu na derivation system in Lithuanian language and can be treated as a smart stylistic means. swoją rzadkość te zbitki nie stanowią zagrożenia; wyniki badań pozwalają poszerzyć i usystematyzować zagadnienia derywacji z użyciem kontaminacji, która dotąd nie była analizowana w pracach językoznawczych, a także uzupełnić zasób przykładów o dane z rzeczywistego funkcjonowania. zgromadzone fakty stanowią dodatkową podstawę do badań nad derywacją i funkcjonowaniem kontaminacji. Złożono 31 października 2014 r. rita MiLiŪnaitė Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]