Elbe – zu den Quellen eines Hydronyms

125straipsniai / articles schLÜsseLWÖrter: hydronym, historische Phonologie, historische Morphologie, Wortbildung, etymologie, semantische typologie, slawische hydronymie, hydronimia germańska, hydronimia celtycka, hydronimia staroeuropejska, system sufiksów Calanda-Wackernagela. Słowa kluczowe: hydronim, fonetyka historyczna, morfologia historyczna, słowotwórstwo, etymologia, typologia semantyczna, hydronimia słowiańska, hydronimia germańska, hydronimia celtycka, hydronimia staroeuropejska, system sufiksów Calanda i Wackernagela. haraLd bichLMeier sächsische akademie der Wissenschaften Martin-Luther-universität halle-Wittenberg Wissenschaftliche forschungsrichtungen: alteuropäische hyhydronimia, indoeuropejska, etymologia celtycka i germańska, fonologia i morfonologia historyczna, mykeński, składnia staroindoirańska. VácLaV bLaŽek Uniwersytet Masaryka Kierunki badań naukowych: hydronimia staroeuropejska; etymologia indoeuropejska, celtycka, bałtycka, słowiańska i tocharska; fonologia historyczna i derywacja tematów, semaneLbe – o źródłach hydronimu* adnotacja artykułu ukazuje hydronim Albis/Elbe/Labe z różnych perspektyw: tische typologie. geograficznej, historycznego stanu poświadczeń oraz diachronicznej fonologii i morfologii, szczególnie słowotwórstwa. Propozycje etymologiczne, przedstawione w kontekście hydronimii elbė: apie vieno hidronimo ištakas germańskiej, celtyckiej oraz tak zwanej „hydronimii staroeuropejskiej”, są oceniane pod kątem ich motywacji semantycznej w świetle typologii semantycznej nazw wodnych. * autorzy dziękują obu anonimowym recenzentom artykułu za różnorodne cenne wskazówki dotyczące zarówno treści, jak i przeoczonej literatury. 126 acta Linguistica Lithuanica LXXI: adnotacyjna grafia, dokumentacja historyczna, fonetyka i haraLd bichLMeier, VácLaV bLaŽek morfologia diachroniczna; w szczególności hydronimy słowa fomapean’ są oceniane pod kątem ich motywacji semantycznej w świetle typologii semantycznej. in the article the hydronym Albis/Elbe/Labe is studied from various points of view: geotion. the etymological attempts in the context of germanic, celtic and so-called ‘old euro1. dane geograficzne Łaba ma źródła w Karkonoszach/Riesengebirge na tzw. Labská louka (dosłownie „łąka łabska”), na wysokości 1 386 wzgl. 1 387 m n.p.m., około kilometra na południowy zachód od góry Violík. Uchodzi do Morza Północnego między miastami Cuxhaven i Friedrichskoog przez lejkowate ujście o długości około 100 km i szerokości od 2,5 do 15 km. Odwadnia obszar o powierzchni 144 055 wzgl. 148 286 km², a jej długość wynosi 1 096 km (według innych danych 1 154 lub 1 165 km [w zależności od tego, gdzie lokalizuje się właściwe ujście]). Połączony bieg Łaby i Wełtawy, której źródło znajduje się w Lesie Czeskim1, ma nawet 1 245 wzgl. 1 329 km długości, ponieważ sama Wełtawa ma już 430 wzgl. 433 wzgl. 440 km długości, podczas gdy Łaba do połączenia z Wełtawą mierzy zaledwie 255 km. 2. współczesne nazwy Łaby nazwy w językach współczesnych brzmią: niem., niderl., ang., szw., fiń. Łaba, duń. Elben (włącznie z postponowanym rodzajnikiem), dolnoniem. Elv, katal., hiszp., port., wł., rum. Elba, ros. El’ba, obsorb. Łobjo, dolnołuż. Łobje, pol. Łaba. 3. historyczna dokumentacja hydronimu hydronim jest poświadczony od I w. n. e. poświadczone (poniżej wybór świadectw)2: 1 Tacyt umiejscawia źródło Łaby na pograniczu bawarsko-czeskim pod koniec I w. n. e. (por. przyp. 7). Dopiero Dio Kasjusz, przed rokiem 229 n. e., prokonsul w Panonii, umiejscowił źródło Łaby w Górach Wandalów, tj. w Karkonoszach (por. przyp. 9). 2 Por. już na przykład Pape/Benseler 1863–1870: I, 53; Udolph 1990b: 89–98. elbe – zu den Quellen eines hydronyms 127straipsniai / artykuły 18 n. e. Ἄλβις3 [Strabon Vii, 292]; 30 n. e. Albis4 [Wellejusz Paterkulus ii, 106.2]; 44 n. e. Albis5 [Mela iii, 30–31]; 61–65 n. e. Albis6 [Lukan, Pharsalia ii, 52]; 77 r. Chr. Albis7 [Pliniusz iV, 100]; 3 Ren dzieli od Albis około trzy tysiące stadiów, jeśli ktoś miałby (v.l. ma) drogi prowadzące prosto; obecnie zaś konieczne jest okrążanie przez kręte i bagniste tereny oraz gęste lasy. „Od Łaby Ren oddalony jest o około trzy tysiące stadiów, przy założeniu, że dysponowałoby się prostymi drogami; w rzeczywistości przez ten kręty, bagnisty i zalesiony kraj trzeba było pokonywać wiele okrężnych dróg.“ (radt 2003: 240 i n.). 4 Fracti Langobardi, gens etiam Germana feritate ferocior; wreszcie to, czego nigdy wcześniej nie zamierzano osiągnąć, dzięki nedum opere temptatum erat, ad quadringentesimum miliarium a Rheno usque ad flumen Albim, qui Semnonum Hermundurorumque fines praeterfluit, Romanus cum signis perductus exercitus. Et eadem mira szczęściu i staraniom wodza, a także dzięki pomyślnemu zbiegowi okoliczności, flota, która opłynęła zatoki Oceanu, popłynąwszy nieznaną i wcześniej niesłyszaną rzeką od nieznanego wcześniej morza w górę Albis, po odniesieniu zwycięstwa nad licznymi ludami i zdobyciu ogromnych zasobów wszelkiego rodzaju, dołączyła do armii i Cezara. <http://penelope.uchicago.edu/thayer/L/ roman/texts/Velleius_Paterculus/2d*.html> „Langobardowie zostali rozbici, lud, który był jeszcze dzikszy niż dzicy Germanie; i wreszcie wydarzyło się coś, o czym nikt nigdy wcześniej nie pomyślał ani czego nikt wcześniej nie próbował: rzymska armia ze sztandarami została poprowadzona aż do 40. kamienia milowego od Renu do Łaby, która przepływa przez terytoria Semnonów i Hermundurów. i dzięki temu samemu cudownemu szczęściu, staranności wodza, a także dzięki (starannemu) uwzględnieniu (pór) roku połączyła się z armią Cezara flota, która przepłynęła przez zatoki oceanu i, przybywszy przez całkowicie nieznane morze, spłynęła w dół Łaby, odniósłszy zwycięstwo nad szeregiem ludów i wioząc niezmierną ilość wszelkich dóbr.” 5. Z gór najwyższe są Taunus i Retico, nie licząc tych, których nazwy rzymskie usta z trudem potrafią wymówić. Z rzek płynących do innych ludów najsłynniejsze są Dunaj i Rodan, z tych, które wpadają do Renu — Men i Lippe, a z tych, które płyną do oceanu — Ems, Wezera i Łaba. Za Albą znajduje się ogromna Zatoka Kodańska, wypełniona wielkimi i małymi wyspami. [ http://www. thelatinlibrary.com/pomponius3.html „Z gór najwyższe są Taunus i Retico, jeśli pominąć te, których rzymskie usta z trudem potrafią wymówić. Z rzek płynących ku innym ludom najsłynniejsze są Dunaj i Rodan, z tych, które wpadają do Renu — Men i Lippe, a z tych, które wpadają do oceanu — Ems, Wezera i Łaba. na południe/na północ od Łaby, jak się podaje, ma znajdować się potężna zatoka (zwana) Codanus z wielkimi i małymi wyspami.” 6 Od najdalszej północy płowowłosych Swebów ustanawia Łaba, a nieujarzmiona jest głowa Renu. „Łaba płynie z najdalszej północy do płowowłosych Swebów, a niepokonana jest głowa /górny bieg Renu.” 7 Słynne rzeki uchodzące do oceanu: Guthalus, Visculus albo Vistla, Albis, Visurgis, Amisis, Rhenus, Mosa. „Następujące słynne rzeki uchodzą do oceanu: Guthalus (dzisiejszy Pregoła albo być może Odra), Visculus lub Vistla (Wisła), Albis (Łaba), Visurgis (Weser), Amisis (Ems), Rhenus (Ren), Mosa (Moza).” – z kolejności rzek wynika, że Pliniusz lokalizował rzekę Guthalus na wschód od Wisły; mogłoby więc chodzić o Pregołę, być może o Niemen / Nemunas. według Solinusa [20] rzeka Guthalus płynęła na zachód od Wisły/Wisły, a więc być może chodzi przede wszystkim o Odrę. P. j. Šafárik (1862: 539 n., przyp. 41) wysuwa atrakcyjną myśl, że ten hydronim odpowiada skandynawskiemu hydronimowi Göta-Älv = Gothelba u Adama z Bremy. Wówczas formą wyjściową byłby łaciński rzeczownik rodzaju męskiego *Gutalbus, tj. ‘gocki albus’. 128 haraLd bichLMeier, VácLaV bLaŽek acta Linguistica Lithuanica LXXI 98 n. Chr. Albis8 [Tacyt, Germania 41; Ann. I,59 i in.]; ok. 200 n. Chr. τοῦ Ἀλβίου10 [Kasjusz Dion LV 1,2]; ok. 200 n. ca. 150 n. chr. Ἄλβις9 [Ptolemaios ii, 11, 1–2]; Chr. τὸν Ἀλβίαν [cassius dio LV 10a,2]; około 200 n. Chr. τοῦ Ἄλβιδος [cassius dio LV 1,28]; około 300 Alba [Mamertin. senet. Maximiani 10,4]; około 300 ad Germanicum Albam (v.l. album) [Paneg. constantino aug. 21,5]; 11 8 In Hermunduris Albis oritur, flumen inclutum et notum olim, nunc tamen auditur „w kraju Hermundurów wypływa Łaba, słynna i niegdyś znana rzeka, teraz jednak rzadko się o niej słyszy“ [Germania 41]. 9 1. Τῆς Γερμανίας τὴν μὲν δυσμικὴν πλευρὰν ἀφορίζει ὁ Ῥῆνος ποταμὸς, τὴν δὲ ἀρκτικὴν ὁ Γερμανικὸς Ὠκεανός, ἧς ἡ περιγραφὴ ἔχει οὕτως. Μετὰ τὰς τοῦ Ῥήνου (ποταμοῦ) ἐκβολάς , … Ujście rzeki Widru: 28° 30′, 54° 3′ Port Manarmanis (Mararmanis): 28°, 54° 44′ (4′) Ἀμισίου ποταμοῦ ἐκβολαὶ κθ° νε° αἰ πηγαὶ τοῦ ποταμοῦ λβ° νβ° Οὐισούργιος (Οὐισουργ ὸ ς) ποταμοῦ ἐκβολαί λα° νε° δ´ (νε°) αἰ πηγαὶ τοῦ ποταμοῦ λδ° νβ° L´ Ἄλβιος (Λάβιος) ποταμοῦ ἐκβολαί λα° νϛ° δ´ αἰ πηγαὶ τοῦ ποταμοῦ λθ° ν° 2. Κιμβρικῆς Χερσονήσου ἡ μετὰ τὸν Ἄλβιν ἐξοχή λβ° νϛ° Lγ´ „1. zachodnią stronę Germanii ogranicza Ren, północną zaś Ocean Germański / Morze Północne i Bałtyckie, ma ona następujący opis: od [wschodniego] ujścia Renu; … ujście Vidrusu 28° 30´ (27° 30´) 54° 20´ port Manarmanis-(Mararmanis-) 28° 54° 45´(15´) ujście Amizji-/Emsu 29° 55° źródła rzeki 32° 52° ujście Visurgisu-/Wezery 31° 55° 15´ (55°) źródła rzeki 34° 52° 30´ ujście Albis-/Łaby 31° 56° 15´ źródła rzeki 39° 50° 2. na Półwyspie Cymbryjskim/Danii: Przylądek na północ od Łaby 32° 56° 50´“ (Stückelberger/Graßhoff 2006: 220–223). 10 κἀν τεῦθεν πρός τε τὴν Χερουσκίδα μετέστη, καὶ τὸν Οὐίσουργον διαβὰς ἤλασε μέχριτοῦ Ἀλβίου, πάντα πορθῶν. ἐκεῖνον γάρ ῥεῖ δὲ ἐκ τῶν Οὐανδαλικῶν ὀρῶν, καὶ ἐς τὸν ὠκεανὸν τὸν προσάρκτιον πολλῷ μεγέθει. ἐπεχείρησε μὲν περαιωθῆναι, οὐκ ἠδυνήθη δέ, ἀλλὰ τρόπαια στήσας ἀνεχώρησε „Stamtąd ruszył [Drusus] dalej do kraju Cherusków, przekroczył Wezerę i dotarł aż do Łaby, niszcząc po drodze wszystko. ona [Łaba] ma źródła w Górach Wandalów i uchodzi jako potężna rzeka na północy, cofając się.“ ozean. er unternahm es, diesen fluss zu überqueren, aber als dies nicht gelang, stellte er tropaia auf und zog <http://zocher-regel.gmxhome.de/arbalo schlacht/cassiusdiodrusustod.html> 11 Zob. na temat cytatu Udolph (1990b: 90), który cytuje to jako „rasch 5“, przy czym z kolei „rasch“ nie występuje w bibliografii. Chodzi zapewne o dysertację Gerharda Rascha, w której drukowanej wersji (Rasch 2005[1950]) zestawienie znajduje się na s. 12. elbe – zu den Quellen eines hydronyms 129straipsniai / articles V w. Alba [solin XX 2]; ok. 700 Albis [geograph von ravenna iV, 18]; 786 ab Albia fluvio [hamburgisches urkundenbuch i 3]; 805 Albia [chronicon Moissiacense; MMfh i: 58]; IX w. Ælfe muþa [orosius] i in.; ; 12 około roku 1120 kronikarz Kosmas z Pragi używał obok siebie zlatynizowanych form Alb, Albe, Albye, także Albia, oraz rodzimej formy Labe, która występowała naprzemiennie z formą Albea; 13 średnio-wysoko-niemiecką formą hydronimu była już Elbe; ze staroangielskich dokumentów poświadczone są formy Ielf, Ælf14. 4. EtyMoLogia dotychczasowe rozważania nad pochodzeniem hydronimu można, zgodnie z językowym określeniem przypuszczalnego źródła, podsumować w trzech grupach: 4.1. Germański Holder (1896: 85) i Schwarz (1931: 28; 1961: 48) zaliczyli nazwę Łaby do hydronimów pochodzenia germańskiego. Stało się tak ze względu na aisl. elfr, nisl. elfur, far. elvur/elfa, norw. elv > duń. elv, szw. älv ‘rzeka’, szw. dial. älv „vertieftes Flussbett“, älve „steiles Flussufer“, mnd. elve „Flussbett“.15 Doch bereits in den Scholien zum Werk Adams von Bremen aus dem 11. Jh. (IV, 21; vgl. Udolph 1994: 857–859) findet sich eine rationale Erklärung, die von einem Wandel des Propriums in ein Appellativum ausgeht: Gothelba [heute Göta-Älv] fluvius a Nordmannis Gothiam separat, magnitudine non impar est Albiae Saxonum, unde ille nomen sortitur „Der Fluss Gothelba trennt Gothia von den Nordmännern. Der Größe nach ist sie der Elbe der Sachsen nicht unähnlich, von der auch jener Name stammt.“ Eine ähnliche Entwicklung hat auch das Hydronym Wisła durchgemacht, das sich im Südpoln. dial. wisła „Überschwemmung, (Frühlings-)Hochwasser“, Kaschubisch. 12 Vgl. ausführlicher dazu Udolph 1990b: 89f. 13 Por. bretholz 1923: 6, 39, 49, 56, 93, 206, 218. 14 Por. de Vries 1962: 100. 15 Por. de Vries 1962: 100; Magnússon 1995: 151; bjorvand/Lindeman 2007: 223; kroonen 2013: 20: *albīf. 130 haraLd bichLMeier, VácLaV bLaŽek acta Linguistica Lithuanica LXXI vjislo ‘flusslauf, bach’16 wandelte, oder das hydronym Dunaj (‘donau’), das zu ukr. dunáj ‘powódź, duża ilość wody’, ros. dial. „strumień wypływający z ziemi” powstało.17 Coś podobnego można zaobserwować również w transformacji imienia Karola Wielkiego, w ogólnosłowiański apelatyw *karlь ‘król’ znany.18 Jako pośredni argument przeciwko pochodzeniu germańskiemu J. Udolph (1994: 857) przytacza rozważanie, że byłoby już doprawdy dziwne, gdyby tak wielki i bedeutender fluss einen jüngeren namen trüge als seine zuflüsse, für die regelmäßig ein vorgermanischer ursprung angenommen wird, wie etwa im falle der namen von iser/jizera und eger/ohře in böhmen oder von saale, ilm, seeve, bille, oste und anderen in deutschland. 4.2. Celtycki W czeskiej literaturze historycznej i archeologicznej wciąż pojawia się twierdzenie, że przedgermańskie hydronimy, takie jak Elbe/Labe itd., mają celtyckie pochodzenie.20 Jednak żadna z tych nazw nie wykazuje cech, które Eger/Ohře, Iser/Jizera19 byłyby charakterystyczne wyłącznie dla języków celtyckich. Podobne nazwy rzek występują nie tylko na obszarach zamieszkiwanych wcześniej przez Celtów, jak np. Alba (ein küstennaher bach in spanien [Plinius 3, 22]); Aube (dopływ Sekwany: 877 Alba, u geografa z Rawenny Albis); Aubetin (dopływ Grand-Morin: 632 Alba); Albe (zufluss der saar: 1200 Alba); Alb (dopływ Renu koło Karlsruhe: 890 Alpa-gowe) itd. ; 21 być może także wschodniosłowacka nazwa rzeki Laborec (dopływ Latoricy: 1150 Loborcy, 1254 Laborch)22; ale także daleko poza granicami owego obszaru osadniczego, np. gr. Ἀλφειός (rzeki w Arkadii, Elidzie i Bitynii); 16 Por. udolph 1990a: 309. 17 Por. ėssja V, 156f. 18 Por. Berneker 1924: 572 i n. ; ESJS 357. 19 Por. na temat tej nazwy rzeki Bichlmeier 2013: 425. 20 Por. np. Dobiáš 1964: 31; Drda/Rybová 1998: 11. 21 Vgl. krahe 1964: 52f. 22 Por. Lutterer/Majtán/Šrámek 1982: 170. elbe – zu den Quellen eines hydronyms 131straipsniai / artykuły Albula (ein anderer name des tiber und ein fluss bei tibur – beide in Latium); Göta-Älv, Klar-Älv, Ljusne-Älv, Vindel-Älv i in. rzeki w Skandynawii. znaczenie ‘biały (strumień)’, przypisywane hydronimowi Albis, również nie ma bezpośredniego oparcia w językach celtyckich. Można znaleźć jedynie derywaty wychodzące od pierwotnego znaczenia ‘biały’ lub ‘jasny’. Zapożyczyły je początkowo niepiśmienne dialekty lub języki romańskie z dialektów galijskich: *albēna > szwajc.-franc. orbeina, Val Soana (Piemont) albena, retorom. obwald. amblana i in. ‘kuropatwa śnieżna’,23 *albūka > oksyt. (Delfinat) obüzo ‘powojnik biały’ / ‘Clematis vitalba’,24 obok *albūka > oksyt. (Morvand) obü, (Rouergue) aubü ‘biała, marglista ziemia’.25 Starożytni autorzy określali nazwą Albion Brytanię, np. w latach 70. I w. n.e. n. Chr. Pliniusz [4, 102]: Albion ipsi [Britanniae insulae] nomen fuit, cum Britanniae vocarentur omnes, de quibus mox paulo dicemus. „dawniej [wyspa Brytania] nosiła nazwę Albion, podczas gdy obecnie wszystkie [wyspy], o których za chwilę powiemy nieco więcej, nazywa się Brytanią.” Z tego samego źródła wywodzi się staroirlandzkie określenie Brytanii, a później także Szkocji, Albu. Oba toponimy, Albion i air. Albu, można wywodzić od celtyckiej formy prakeltyckiej *albiōn, od której pochodzi również cymr. elfydd ‘świat’ pochodzi.26 i najwyraźniej należy tu również pierwszy człon kompozycyjny galijskich imion osobowych typu Albio-rix ‘król-świata’ (od galijskiego boga odpowiadającego rzymskiemu Marsowi; por. ciL Xii, 1300). Związek ze znaczeniem ‘biały, jasny’, które łac. albus przekazuje bezpośrednio, dostrzega np. Holder (1896: 83 i n.) w charakterystycznych kredowych klifach na południowym brzegu głównej wyspy brytyjskiej.27 Walijskie, a najwyraźniej także galijskie określenie ‘świata’ ma analogię w gemeinslaw. *světъ ‘hell, Welt’.28 23 Por. reW nr. 319b. 24 Por. reW nr. 324a. 25 Por. reW nr 325. 26 Por. Meid 1990; edPc 29. 27 Stüber 1998: 101 i n. rozróżnia jednak (w ślad za Hampem 1989: 109 i n.) urkelt. *albiōn- „świat” od łac. albus itd., ale (podobnie jak Hamp) nie podaje etymologii w ścisłym sensie ani podstawowego znaczenia, które należałoby przyjąć dla rdzenia leżącego u podstaw celtyckiego leksemu. rozważane tam wcześniej lub nieindoeuropejskie pochodzenie tego słowa wydaje się nieco naciągane. 28 Zob. ieW 30; esjs 908–910. 132 haraLd bichLMeier, VácLaV bLaŽek acta Linguistica Lithuanica LXXI 4.3. staroeuropejski na podstawie mniej lub bardziej powszechnego występowania hydronimów o określonej strukturze, rozpowszechnionych szczególnie na kontynencie europejskim, sformułowano hipotezę tzw. ‘hydronimii staroeuropejskiej’. Jej twórca, Hans Krahe, oraz jego następcy, Wolfgang P. Schmid, Jürgen Udolph i in., zakładają, że chodzi o dziedzictwo pierwszej fali migracyjnej, która przyniosła do Europy język(i) indoeuropejski(e). Nie chodziło już jednak o niezróżnicowany język praojczysty, lecz mimo wszystko w pewien sposób o jego główny nurt, który pozostał po oddzieleniu się gałęzi anatolijskiej, tocharskiej, indoirańskiej, ormiańskiej i greckiej. Sufiksy derywacyjne, za pomocą których rozszerzane są podstawy hydronimiczne, są wyraźnie indoeuropejskie, podobnie jak hydronimiczny rdzeń późnopraindoeuropejski. *albh- < praindoeuropejski *h2el-bh-, na którym opiera się zarówno nazwa Łaby/Elby, jak i liczne inne europejskie hydronimy:29 -ā -ī/-ā -nā -rā -lā -(V)nt()ā Albae (I w.) [Plin. 3, 22] Albis (I w.) > ElbeD&Laběcz Albina (777) > Alma Aen. Alvrach Albula = TyberI 8,332] Albenta [Verg. (XVI w.) > EbentasLt Alba (632) > Aubetinf Elbern Albula [Plin. 3,110] > Fiume dell’AlberoI Labenza (864) > Lafnitza Alba (817) > AlfDAlbueraeAlfenza Alba (877) > AubefAubancef Alba (986) > AlbDUlvundano Alba (1095) > Alpch skróty: a Austria; ch Szwajcaria; cz Republika Czeska; d Niemcy; e Hiszpania; f Francja; i Włochy; Lt Litwa; no Norwegia. ogólnie rzecz biorąc, chodzi tutaj o przyrostki derywacyjne, które były produktywne w większości gałęzi języków indoeuropejskich, a dla prajęzyka do 29 Zob. Krahe 1953: 40–42; Krahe 1964: 52 i n., 76, 101 i n. ; tab. 1 między s. 63 a 64. rekonstruieren sind. es bleibt nun noch, den ursprung und die bedeutung der hydronymischen basis späturidg. *albhzu bestimmen. elbe – zu den Quellen eines hydronyms 133straipsniai / artykuły 4.3.1. Krahe (1964: 52 i n.) uważał, że chodzi o określenie „białej” lub „jasnej” barwy wody określonej rzeki lub określonego krajobrazu (formacji krajobrazowej), przez który przepływa ciek wodny. Opierał się przy tym szczególnie na danych z italskiej gałęzi indoeuropejskiej rodziny językowej: łac. albus „biały” wraz z derywatami łac. alburnus „białawy”, albarus „topola biała”,30 umbryj. acc. l.mn. n. alfu, abl. l.mn. n. alfer „biały”.31 Znaczenie „biały” zachowują także młodsze greckie glosy ἀλφούς · λευκούς32 i ἀλωφούς · λευκούς,33 poświadczone około 500 r. n.e. przez aleksandryjskiego leksykografa Hezychiosa. Starsze jest gr. ἀλφός „biały wysyp lub coś podobnego”. w przypadku trądu’; to słowo znał już Hezjod, ok. 700 r. p.n.e.34 Prawdopodobnie spokrewnione formy w innych językach indoeuropejskich nie miały już możliwości bezpośredniego odwołania się do pierwotnego apelatywu: pragermańskie *alƀ-it-/-ut- > staronord. elptr i lpt, później także álpt, staroisl. álft, staroang. (Kent) ælbitu, (Wessex) ielfetu, później ylfet(t)e, staro-wysoko-niem. elbiz, wariant albiz, alpiz, aluiz itp. ‘łabędź’, ale nndl. alft, elft ‘aloza (alosa alosa)’; 35 ogólnosłowiańskie. *olb-ędь/-dь > bułg. lébed, mac. labed/lebed, serb.-chorw. lȁbūd, słoweń. labód, słowak., czes. labuť, pol. łabędź, kaszub. łabądz, wruss. lébedz’, ukraiń. lébid’, ros. lébed’ ‘tamże’.36 Hipotetyczny rdzeń pragermański *alƀ o znaczeniu ‘biały, o jasnej barwie’ mógł również dać początek takim wyrazom jak nm. dial. Alben ‘wapnisty piasek pod żyzną glebą’, szw. dial. alf ‘dss.’ motywują. Pokrewne są ponadto zapewne alb. elb ‘jęczmień’ (~ gr. ἄλφι ‘mąka jęczmienna lub kasza jęczmienna’) oraz heth. alpa- ‘chmura’ z regularną utratą laryngalnej *h2 w nagłosie w wariancie ablaut *h2olbho-.37 4.3.2. również hipoteza ‘staroeuropejska’ przechodzi rozwój. młodsze pokolenie jej przedstawicieli z W. P. Schmidem i Jürgenem Udolphem na czele preferuje bardziej ‚hydrologiczną‘ etymologię hydronimu Elbe/Albis/ Labe. przyjmuje się, że hydronimy typu *Alo, *Alb(h)o, *Ald(h)o, 30 Por. reW nrr. 318, 329a. 31 Por. untermann 2000: 79 i n. ; edL 32. 32 Por. Latte 1953: 117. 33 Por. Latte 1953: 119. 34 Vgl. Lfgre i, 591. 35 Por. eWa ii, 1032–1036. 36 Por. Vasmer 1986–1987: ii, 470n. ; ėssja Vi, 19; 32, 50n. ; edPs 365. 37 Por. ieW 30n. ; edhiL 169; edg 77n. ; Bichlmeier 2012: 388 i nast. 140 Acta haraLd bichLMeier, VácLaV bLaŽek Linguistica Lithuanica LXXI 7. Podsumowanie Jest oczywiste, że nie tylko z fonetycznego punktu widzenia, lecz także z punktu widzenia typologii semantycznej można rozważać etymologie nazwy Łaby/Labe, oparte na leksemach oznaczających ‘biały, jasny’, ‘powolny’ lub ‘wić się’ itp. opierają się. Słownictwo poszczególnych języków indoeuropejskich nie pozwala die einzige schwäche der letztgenannten besteht darin, dass im appellativischen wykazać rozszerzenia rdzeni praindoeuropejskich *h1elh2oraz praindoeuropejskiego *h2elh2o element labialny/przyrostek. Porównując te etymologie, można stwierdzić na podstawie porównania, że etymologia oparta na znaczeniu ‘biały’ jest bardziej prawdopodobna, nie można jednak całkowicie wykluczyć dwóch pozostałych. Preferowana etymologia opiera się na jasno zdefiniowanym kompleksie rdzeniowym praindoeuropejskim. *h2el-bhprawdopodobnie wskazuje na hysterodynamiczny (mniej prawdopodobnie proterodynamiczny) rdzeń ih2, który tworzy rzeczowniki i przymiotniki rodzaju żeńskiego, oraz ma semantyczne paralele w licznych „białych” rzekach, a także w ogólnym użyciu określeń barw przy nazywaniu cieków wodnych. LiteraturVerzeichnis Adam z Bremy 2009: Czyny biskupów kościoła hamburskiego. Praga: argo. Berneker Erich 1924: Słownik etymologiczny języka słowiańskiego. Tom pierwszy: A–L. 2. niezmienione wyd. Heidelberg: Winter. Bichlmeier Harald 2012: Uwagi dotyczące problemu terminologicznego „hydronimii staroeuropejskiej” wraz z indoeuropeistycznymi uzupełnieniami do nazwy Łaby. – Beiträge zur Namenforschung, Neue Folge 47/4, 2012, 365–395. bi c hlmeie r haral d 2013: analiza i ocena językoznawczych standardów współczesnych badań tradycyjnego typu nad „hydronimią staroeuropejską” z perspektywy współczesnej indoeuropeistyki. – Namenkundliche Informationen 101/102, 2013, billy Pierre-henri 1993: Thesaurus Linguae Gallicae. Hildesheim – 397–437. Zurych – Nowy Jork: Olms-Weidmann. bily inge 1996: Słownik nazw miejscowych obszaru środkowej Łaby. (niemiecko-słowiańskie badania nad onomastyką i historią osadnictwa 38) Berlin: Akademie Verlag. bjorvand harald / Lindeman frederik otto 2007: Våre arveord. Słownik etymologiczny. zrewidowane, poprawione, rozszerzone wydanie. Oslo: Novus Forlag (Instytut Badań Porównawczych nad Kulturą). Blážek Václav 2000: Celtowie – Germanie – Słowianie. Lingwistyczne świadectwo ciągłości i nieciągłości osadnictwa Europy Środkowej. – Język czeski: uniwersalia i specyfika 2, red. Zdeňka Hladká, Petr Karlík. Brno: Uniwersytet Masaryka, 9–30. elbe – zu den Quellen eines hydronyms 141straipsniai / articles br e tholz bertold (hg.) 1923: Cosmae Pragensis: Chronica Boemorum. berlin: Weidmann. Kasjusz Dion Kokcejanus: Historiae Romanae, pod redakcją Ernesta Cary’ego i Herberta Baldwina Fostera. Londyn: Heinemann – Nowy Jork: Harvard University Press 1914. Dobiáš Josef 1964: Dzieje terytorium czechosłowackiego przed wystąpieniem Słowian. Praga: ČSAV. drda Petr / rybová alena 1998: Keltové a Čechy. Praha: academia. edg – beeke s rober t with the assistance of L ucien van beek: Etymological Dictionary of Greek (Leiden indo-european etymological dictionary series 10) Leiden–boston: brill, 2010. edhiL – Kloekhorst Alwin: Etymologiczny słownik odziedziczonego leksykonu hetyckiego. (Lejdeńska seria indoeuropejskich słowników etymologicznych 5) Leiden – Boston: Brill 2008. edL – de Vaan Michiel: Etymologiczny słownik łaciny i pozostałych języków ges. (Leiden indo-european etymological dictionary series 7) Leiden – boston: brill 2008. italskich edPc – Matasović Ranko: Etymologiczny słownik prakeltycki. (Lejdeńska seria indoeuropejskich słowników etymologicznych 9) Leiden – Boston 2009. edsiL – Derksen Rick: Etymologiczny słownik odziedziczonego leksykonu słowiańskiego. (Leiden esjs – indo-european etymological dictionary series 4) Leiden – boston 2008. havlová, eva i in. : Słownik etymologiczny języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Praga: academia [do zesz. 13], tribuneu [od zesz. 14] 1989 i nast. nauka 1974 i nast. ėssja – tr ubačev oleg n. (hg.): Ėtimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Moskva: eWa ii – L loy d alb er t L. / Lü hr ro semar ie / spr inger otto: Etymologiczny słownik języka staro-wysoko-niemieckiego. tom ii. Getynga – Zurych: Vandenhoeck & ruprecht 1998. fischer reinhard 1996: Brandenburska księga nazw, część 10: Nazwy wód Brandenburgii. Współautorzy: elżbieta foster, klaus Müller, gerhard schlimpert †, sophie Wauer, cornelia Willich. Weimar: hermann böhlaus nachfolger. ha m p er ic P. 1972: celtyckie *dubro- ‘woda’: historia leksemu. – smith M. estellie (red.): Studia z językoznawstwa ku czci George’a L. Tragera. the hague – Paryż: Mouton, kr a he ha n s 1953: 233–237. ha m p er ic P. 1989: Miscellaneous notes. – Bulletin of the Board of Celtic Studies 36, 107–110. ho l der alf red 1896, 1904, 1907: Alt-celtischer Sprachschatz, i–iii. Leipzig: teubner. 142 acta Linguistica Lithuanica LXXI ho lzer g eorg 1994–1995: Białe i czarne rzeki. – Austriackie haraLd bichLMeier, VácLaV bLaŽek badania onomastyczne ho l zer ge org 2007: Słowiańskie nazwy wodne w Dolnej Austrii: ich tworzenie i ich stosunek do nazw terenowych. – greule albrecht, janka Wolfgang, Prinz 22/23, 35–53. Michael (red.): Nazwy wodne w Bawarii i Austrii. 3. Kolokwium Grupy Roboczej ds. Bawarsko-Austriackich Badań Onomastycznych (Ratyzbona, 27./ 28. lutego 2004). (regensburskie studia nad onomastyką 1) Ratyzbona: Edition Vulpes 2005, 95–109. hyllested adam 2010: Czasowniki i rzeczowniki pie *-bhin: rozprzestrzenienie, funkcja, pochodzenie. – Lühr Rosemarie / Ziegler Sabine (red.): Protolanguage and Prehistory, materiały XII. konferencji Towarzystwa Indoeuropejskiego (od 11 do 15 października 2004 w Krakowie) Wiesbaden: Reichert 2009[2010], 202–214. ieW – Pokorny Julius: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern – Monachium: Francke 1959. staroeuropejskie nazwy rzek. – Beiträge zur Namenforschung 4, 37–53. krahe hans 1964: Nasze najstarsze nazwy rzek. Wiesbaden: harrassowitz. edPg – Kroonen Guus: Etymologiczny słownik pragermańskiego. (Leiden indoeuropean etymological dictionary series 11) Leiden - boston: brill 2013. Lamprecht arnošt 1987: Język prasłowiański. brno: universita j.e. Purkyně. La t te kur t (red.) 1953: Hesychii Alexandrini Lexicon. Tom I: Α–Δ. Kopenhaga: ejnar Munksgaard. Lfgre – Snell Bruno / Meier-Brügger Michael (red.): Lexikon des frühgriechischen Epos, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht 1955–2010. LiV² – Leksykon czasowników indoeuropejskich. Korzenie i ich pierwotne formacje tematowe, oprac. pod kierunkiem Helmuta Rixa. autorstwa Martina Kümmela, Thomasa Zehndera, Reinera Lippa, Brigitte Schirmer, drugie, uzup. i rozsz. wyd. opracowane przez Martina Kümmela i Helmuta rix. Wiesbaden: reichert 2001. Lutterer Ivan / Majtán Milan / Šrámek Rudolf 1982: Nazwy geograficzne Czechosłowacji. Praga: Mladá fronta. Magnússon Ásgeir Blöndal 1995: Íslensk orđsifjabók. 3., uzup. wyd. Reykjavík: orđabók háskólans. (Pomponii) Melae De Chorographia Libri Tres, opracował Carolus Frick. Stuttgart: Teubner 1968. Meid Wolfgang 1990: O Albiōn, elfydd, Albiorīx i innych wskaźnikach celtyckiego obrazu świata. – ball Martin j. / fife james / Poppe erich / rowland jenny (red.): Językoznawstwo celtyckie. Ieithyddiarth celtaidd. Lektury w językach brytyjskich. Księga pamiątkowa dla T. Arwyna Watkinsa. Amsterdam – Filadelfia: Benjamins, 435–439. elbe – zu den Quellen eines hydronyms 143straipsniai / articles MMfh i – Magnae Moraviae Fontes Historici i: Annales et Chronicae, red. Dagmar Bartoňková i in. Brno: Uniwersytet Masaryka 2008. Mu c h rudolf 1911–1913: albis. – Realleksykon germańskiej wiedzy o starożytności, wydany przez johannesa hoopsa. strassburg: trübner, 55f. <http://archive.org/stream/reallexikonderg01hoop#page/56/mode/2up> novotná Pet ra / bl ažek Václ av 2007: glottochronologia i jej zastosowanie do języków bałtosłowiańskich, I. – Baltistica 42/2, 2007, 185–210. Pape Wilhelm 1863–1870: Podręczny słownik języka greckiego, w czterech tomach. T. 3: Słownik greckich nazw własnych. 2 części. 3. wyd., nowo oprac. przez Gustava Eduarda Benselera. Brunszwik: Friedrich Vieweg i syn. Pliniusz Gajusz: Naturalis Historiae, iii–iV, wyd. G. Winkler. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft 1988. Pliniusz Starszy: Historia naturalna, przetłumaczona przez johna bostocka i h.t. Riley. Londyn: Taylor & Francis 1855. Opis świata Pomponiusza Meli, przetłumaczony przez f.e. romer. ann arbor: uniwersytet Michigan. <http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015042048507;view=1up; seq=121> Profous Antonín 1949: Nazwy miejscowe w Czechach, ich powstanie, pierwotne znaczenie i zmiany, ii (CH-L). Praga: Czeska Akademia Nauk i Sztuk. ra d t stefan (red.) 2003: Geographika Strabona, tom 2: Księgi V–VIII: Tekst i tłumaczenie. Getynga: Vandenhoeck & ruprecht. ra s ch ge rhard 2005 [dysertacja 1950]: Starożytne nazwy geograficzne na północ od Alp. Z przyczynkiem Hermanna Reicherta: „Germania w ujęciu Ptolemeusza“. wyd. Stefana Zimmera przy współudziale Hasso Heilanda. (rga-uzupełnienie tom 47) Berlin – Nowy Jork: de Gruyter. Ravennatis anonymi Cosmographia et Gvidonis Geographica, wyd. Moritz Pinder i Gustav Parthey. Berlin: Nicolai 1860. http://books.google.nl/books/about/ravennatis_anonymi_cosmographia_et_gvido.html? id=mlxrV1gz1zkc&redir_esc=y reW – Meyer-Lübke Wilhelm: Romanisches etymologisches Wörterbuch. Heidelberg: Winter 1935. rozwadowski jan 1948: Studia nad nazwami wód słowiańskich. Z mapą. Dzieło pośmiertne. (Prace onomastyczne 1) kraków: nakładnistwo Polskiej akademii umiejętności. sc h mid Wolf gang P. 1983: das sprachgeschichtliche Problem alteuropa. – Sprachwissenschaft 8, 101–113 [nachgedruckt in becker joachim et alii (hgg.) 1994: Linguisticæ gruyter, 303–315]. 144 acta haraLd bichLMeier, VácLaV bLaŽek Linguistica Lithuanica LXXI Scientiæ Collectanea: Ausgewählte Schriften von Wolfgang P. Schmid. berlin – new york: de sc h mid Wo lfgang P. 1985: das Lateinische und die alteuropa-theorie. – Indogermanische Forschungen 90, 1985, 29–146. schmid Wolfgang P. 1986: elbe. – Reallexikon der Germanischen Altertumskunde bd. 7, hrsg. von heinrich beck, h. jankuhn, k. ranket und r. Wenskus. berlin – new york: de gruyter, 100f. sc h mid Wolf gang P. 1993: o warstwowaniu nazw wodnych. – debus friedhelm (hg.) 1993: Niemiecko-słowiańskie kontakty językowe w świetle nazw miejscowych. Ze szczególnym uwzględnieniem Wendlandu. neumünster: karl Wachholtz Verlag, 37–46. schuster-Šewc heinz 1983–1996: Historyczno-etymologiczny słownik języka łużyckiego. bautzen: domowina. Sedláček August 1920: Zbiór dawnych nazw, jakimi w Czechach nazywano rzeki, potoki, góry i lasy. Praha: Česká akademie věd a umění. shevelov george y. 1964: Prehistoria języków słowiańskich. Fonologia historyczna języka Common słowiański Heidelberg: Zima. schrijver Peter 1991: The reflexes of the Proto-Indo-European Laryngeals in Latin. (Leiden studies in indo-european 2) Amsterdam – Atlanta: Rodopi. Schwarz Ernst 1931: Nazwy miejscowości Ziem Sudeckich jako źródło historyczne. Monachium: oldenbourg. Schwarz Ernst 1956: Germańska etnografia plemienna. Heidelberg: Zima. Schwarz Ernst 1961: Nazwy miejscowości krajów sudeckich jako źródło historyczne. 2., przejrzane, częściowo przerobione i rozszerzone wyd. Monachium: Robert Lerche. Šafařík Pavel josef 1862: Słowiańskie starożytności i. 2. wyd. opracował Josef Jireček. Praga: Tempský. <http://books.google.nl/books?id=9sVjaaaacaaj&hl=cs&source=gbs_similarbooks> Šefčík ondřej 1997: Przedsłowiańska toponimia ziem czeskich. Brno: niepublikowana praca dyplomowa na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Masaryka (FF MU). Šmilauer Vladimír 1970: Łaba i jego dorzecze. – Zpravodaj miejscowej komisji ČSAV Xi/3, Štefáček stanislav 1970, 404–407. 2008: Encyklopedia cieków wodnych Czech, Moraw i Śląska. Praga: Baset. Stüber Karin 1998: Morfologia historyczna tematów na -n w językach celtyckich. Maynooth: Department of Old Irish, National University of Ireland. Stückelberger Alfred / Graßhoff Gerd (red.) 2006: Ptolemeusz: Podręcznik geografii. Grecki – niemiecki. Wstęp, tekst i przekład, indeks. Część 1: Wprowadzenie i księgi 1–4; część 2: Księgi 5–8 i indeksy. Bazylea: Schwabe. elbe – zu den Quellen eines hydronyms 145 artykułów / articles Stückelberger Alfred / Mittenhuber Florian (red.) 2009: Ptolemeusz: Podręcznik geografii. Tom uzupełniający z edycją kanonu znaczących miast. Bazylea: Schwabe. tacit us cor ne lius P. 1959: Germania, ed. e. fehrle. heidelberg: Winter. Udolph Jürgen 1986: O problemie słowiańskich apelatywów i nazw opartych na *mъd-l- / *mьd-loraz *mod-l-. – Acta Baltico-Slavica 17, 1986, 295–307. Udolph Jürgen 1990a: Pozycja nazw wodnych Polski w obrębie hydronimii staroeuropejskiej. (Beiträge zur Namenforschung: zeszyt dodatkowy, nowa seria 31). Heidelberg: Udolph Jürgen 1990b: Winter. Dopływy dolnej Łaby (od Seege i Stecknitz do ujścia). (Hydronymia Germaniae, seria A, zeszyt 16) Stuttgart: Steiner. Udolph Jürgen 1994: Studia onomastyczne nad problemem Germanów. (uzupełniający tom RGA 9) Berlin – Nowy Jork: De Gruyter. Untermann Jürgen 2000: Słownik oskijsko-umbryjski. (Podręcznik dialektów italskich 3) Heidelberg: Winter. Vasmer Max 1986–1987: Słownik etymologiczny języków słowiańskich, I–IV, tłumaczenie: O.N. Trubaczow. Moskwa: Progress. Velleius Paterculus i Res Gestae Divi Augusti, zredagowane i przetłumaczone przez fredericka W. shipleya. Cambridge (Mass.): Harvard University Press (Loeb Classical Library) 1924. Wellejusz Paterkulus a Florus 2013. Dwojakie spojrzenie na dzieje rzymskie, przełożyła bohumila Mouchová. Praga: arista/baset. de Vries Jan 1962: Nordycki słownik etymologiczny. Lejda: Brill. Vondrová Marcela / Blažek Václav 2001: Słowiańskie archaizmy i dialektyzmy w toponimii Czech. – hladká zdeňka / karlík Petr (hg.): Język czeski – uniwersalia i specyfika 3 (materiały konferencji w Brnie, 22.–24.11. 2000). Brno: Uniwersytet Masaryka, Widmer Paul 2005: 311–342. staroindyjski typ vṛk i hetycki nakkī-: indoeuropejski instrumental między składnią a morfologią. – Die Sprache 45/1–2, 2005, Zair Nicholas 2012: The Reflexes of the 190–208. Proto-Indo-European Laryngeals in Celtic. (Brill’s Studies in Indo-European Languages and Linguistics 7). Lejda – Boston: Brill. podziękowania niniejszy artykuł powstał przy wsparciu finansowym Česká grantová agentura (nr P406/12/0655). 146 haraLd bichLMeier, VácLaV bLaŽek acta Linguistica Lithuanica LXXI elbė: apie vieno hidronimo ištakas streszczenie celem artykułu jest podsumowanie istotnych informacji historycznych związanych z hydronimem Albis / Elbe / Labe oraz innymi hydronimami utworzonymi z tego samego rdzenia, omówienie trudności słowotwórczych i wreszcie ocena różnych prób etymologicznych z uwzględnieniem typologii semantycznej. dwa rozwiązania wydają się bardziej akceptowalne niż pozostałe: etymologia „biała”, zaproponowana przez Hansa Krahego, oraz etymologia „wolno płynąca”, którą jako pierwszy zaproponował, lecz szerzej zbadał Volfgangas P. schmidas. Įteikta 2014 m. spalio 14 d. haraLd bichLMeier Sächsische Akademie der Wissenschaften Ośrodek w Jenie: Etymologiczny słownik języka staro-wysoko-niemieckiego Zwätzengasse 12, D-07743 Jena [email protected] Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg Instytut Orientalistyczny, Seminarium Indoeuropeistyki i Językoznawstwa Ogólnego D-06099 Halle (Saale) [email protected] VÁCLAV BLAŽEK Instytut Językoznawstwa i Bałtystyki, Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Masaryka A. Nováka 1, CZ-60200Brno [email protected]