„Milošas“ ar / ir „Milãšius“?

Įžvalgos / Insights 257 JONAS PALIONIS Uniwersytet Wileński Kierunki badań naukowych: historia litewskiego języka pisanego, ogólna kultura języka, publikowanie i badanie dawnych tekstów litewskich, onomastyka. MÌLOŠAS CZY MILÊIUS? Niedawno obchodziliśmy setną rocznicę urodzin wybitnego poety, eseisty, tłumacza, laureata Nagrody Nobla, pochodzącego z Litwy Czesłowa Miłosza (Miloša). W litewskim radiu, telewizji i prasie periodycznej jego nazwisko jest obecnie zwykle używane w formie Mlošas. Tę nieco zlitwinizowaną formę znajdujemy również w wydanej w 2011 roku książce Viktoriji Daujotytė i Mindaugasa Kvietkauskasa Lietuviškieji Česlovo Milošo kontekstai. Jednak w przedwojennej niepodległej Litwie ten wybitny pisarz i działacz kulturalny bywał nazywany również Milãšiusem. I nie jest to przypadkowa rzecz ani też nazwisko to nie zostało w ten sposób zlituanizowane dzięki staraniom językoznawców. Jak wynika ze Słownika litewskich nazwisk (dalej – LPŽ) (LPŽ II 237), forma Milãšius jest bardzo rozpowszechniona w gwarach żmudzkich i wschodnioałtackich (w słowniku odnotowano ogółem aż 44 przypadki!). Daje to podstawy, by sądzić, że nazwisko to może być pochodzenia litewskiego i wiązać się z litewskim słowem mlas ‘gruba, domowej roboty tkanina wełniana’, mającym również znaczenie przenośne ‘człowiek niezgrabny, leń’ (LKŽ VIII 184–185). Za takim przypuszczeniem przemawiałoby zwłaszcza to ostatnie znaczenie przenośne, odnotowane w okolicach Garliavy, Geistarów, Pajavonysu i Virbalisu, tj. w gwarach zachodnioałtackich (LKŽ VIII 184–185), szczególnie gdyby powstało w dawnych czasach. Z nazwiskiem Milãšius niewątpliwie związane są również nazwiska Milãšas, Mlašis, Mila-Milašáuskas, Milašáuskas, Milašẽvičius i in. Od tego nazwiska pochodzą nazwy wsi: Milãšiai (rej. ignaliński), Milašáičiai (rej. rosieński), Milãšinė (rej. wileński), Milašškės (rej. malacki), Milašškiai (rej. janowski), Milašinai (rej. kiejdański i wiłkomierski), Milãšius (rej. ignaliński) (Informator administracyjno-terytorialnego podziału Litewskiej SRR II 185). Tak szeroki zakres derywatów z rdzeniem Miloš pozwala również sądzić, że nazwisko Milãšius mogło być pochodzenia litewskiego. Prof. Zigmas Zinkevičius w swoim dziele Litewskie imiona osobowe (Zinkevičius 2008: 289–290) również skłania się ku dostrzeganiu litewskiego pochodzenia tego nazwiska, choć nie analizuje szczegółowo problemu jego pochodzenia: zadowala się jego włączeniem do odtworzonego szeregu dawnych wyrazów złożonych JONAS PALIONIS 258 Acta Linguistica Lithuanica LXXII przypuszczalny pierwszy człon Milas oraz związek z pa-mil-ti (Zinkevičius 2008: 116)1. Nazwisko Milãšius w LPŽ łączone jest z polskim Milosz i białoruskim Miloш (LPŽ II 237). Takie powiązanie jest wiarygodne zarówno historycznie, jak i lingwistycznie. Jednak jego polski odpowiednik nie jest częsty w dawnych polskich zabytkach piśmiennictwa. W redagowanym przez Witolda Taszyckiego słowniku dawnych nazw osobowych, obejmującym wyrazy poświadczone w piśmiennictwie do 1500 r., podano zaledwie 10 przypadków z formami Milosz, Milos, Mylos (dwie ostatnie są zlatynizowane) (Słownik [...] III 514–515). Interesujące jest również to, że jeden z nich pochodzi z Litwy: imię osobowe Milosh płatnika podatku (tributori) kościoła w Lentupiu (Lynthup), odnotowane w dyplomatycznym kodeksie katedry wileńskiej i diecezji z 1461 r.: Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necno dioeceseos Vilnensis2. Bez wątpienia w kodeksie tym wspomniany jest kościół miasteczka Leñtupis, położonego na Litwie Wschodniej, obecnie należącego do Białorusi, a od 1385 do 1795 r. należącego do Wielkiego Księstwa Litewskiego (miasteczko leży 12 km na południowy wschód od Święcian, nad potokiem Lentupis). Przypuszcza się, że drewniany kościół, wzniesiony tu w 1495 r. przez wojewodę wileńskiego Andrzeja Dowgirdowicza, istniał do 1700 r., a następnie został odnowiony i stał się murowany3. W kodeksie zachowano gwarową formę nazwy miasteczka (z yn < en). Wspomniana w kodeksie forma, rzecz jasna, nic nie mówi o pochodzeniu nazwiska Milãšius. Wskazuje ona jedynie na dawną obecność tego antroponimu na terytorium Litwy. Jednak szeroka geografia jego występowania, zachowana do naszych czasów, oraz jego możliwy związek z przenośnym znaczeniem litewskiego słowa milas ‘człowiek niezdarny, leniuch’ przemawiają za hipotezą o jego litewskim pochodzeniu. Nie wdając się w komentowanie wszystkich możliwych hipotez dotyczących pochodzenia nazwiska Milãšius i pozostawiając to specjalistom w dziedzinie etymologii, dalej chodzi o powrót do problemu współczesnego użycia tego nazwiska. W przedwojennej niepodległej Litwie, podobnie jak obecnie, nazwisko Oskara Milašiusa (1877–1939) miało formę litewską, choć ten litewski poeta piszący po francusku i dyplomata litewski pochodził z byłej guberni mohylewskiej. Natomiast nazwisko Czesława Miłosza (1911– 2004), urodzonego w Šetẽniai (w obecnym rejonie kiejdańskim) i piszącego po polsku, 1 Autor znajduje taki człon aż w siedemdziesięciu nazwiskach, wśród nich także niejeden wątpliwy (na przykład Milinavičius, Milevičius, Miliauskas, Milevskis itp., w których może kryć się podstawowy antroponim Milis lub Milius). 2 Ten przykład w słowniku V. Tašickisa podano z wydania przygotowanego przez J. Fijałka i V. Semkowicza i opublikowanego w latach 1938– 1948 w Krakowie: Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis dioceseas Vilnensis, Kodex dyplomatyczny katedry i diecezji wilenskiej. I. 1387–1507. Wyd. J. Fijałek i W. Semkowicz. Wydawnictwo Komisji Hystoryczney Pok. Akademii Umiejętności. Kraków 1938–1948 (Vln 240). 3 Zob. szerzej : LE IV 445; VLE XI 799; Республика Беларусъ IV 574. Mlošas czy / i Milãšius? Spostrzeżenia / Insights 259 Forma nazwiska w przedwojennej niepodległej Litwie była używana niejednolicie: w tłumaczeniach na język litewski drukowanych w 1939 r. w „Naujoji Romuva”: zarówno Milosz-Milašius, jak i Milosz (Milašius) („Naujoji Romuva” 33–34, s. 610; 45, s. 801). W powojennej amerykańskiej „Lietuvių enciklopedija” podano formę Miłosz (LE XVIII 478)4. Ta ostatnia forma najczęściej pojawia się także w piśmiennictwie odrodzonej niepodległej Litwy (na przykład w artykułach Tomasa Venclovy o Czesławie5, w książce V. Daujotytė i M. Kvietkauskasa Lietuviškieji Česlovo Milošo kontekstai, wydanej w 2011 r.). Powstaje pytanie, dlaczego nazwisko osoby o identycznym pochodzeniu, zasłużonej dla kultury narodu litewskiego, zapisuje się w jednej, litewskiej formie, natomiast nazwisko innej osoby, również mającej wielkie zasługi dla Litwy – w formie nielitewskiej? Czy mogło mieć tu wpływ stanowisko tych dwóch, niespokrewnionych ze sobą więzami rodzinnymi, osobistości wobec kwestii narodowości? Jednakże z artykułów T. Venclovy, który osobiście kontaktował się z wybitnym pisarzem Czesławem, dotyczących jego poglądów oraz roli w historii kultury litewskiej, nie wynika, by sprzeciwiał się on uznawaniu go za Litwina, tym bardziej zaś używaniu litewskiej formy jego nazwiska. Ponadto sam Czesław pisał, że „Litewskojęzyczny Polak – to typ świadomości, który ukształtował się historycznie na terytorium WKL, rozpowszechnił się także na etnicznych ziemiach litewskich (Milosz 2003: 58). Czy do tego typu Czesław nie zaliczył również siebie? Wydaje mi się, że jest to całkowicie oczywiste. Dlatego unikanie używania litewskiej formy jego nazwiska jest całkowicie bezpodstawne, a nawet nieco dziwne i nielogiczne. Zarówno Oskara, jak i Czesława należałoby nazywać po litewsku Milašys, a nie używać różnych form nazwiska, jak czyni się nie tylko w pracach naszych historyków literatury, lecz nawet we wspomnianych encyklopediach. Należy jeszcze dodać, że w pracach poświęconych życiu Czesława Milašiusa podawana jest niejednolita forma nazwy jego miejsca urodzenia. W amerykańskiej Encyklopedii Litewskiej napisano, że urodził się w Šateiniai (s. 478), natomiast w książce T. Venclovy Vilniaus vardai (Venclova 2006: 298) – w Šeteiniai, niedaleko Kiejdan. Jednak ani w informatorze o administracyjno-terytorialnym podziale Litewskiej SRR, ani w Słowniku nazw miejscowych nie występuje forma Šeteiniai. W informatorze znajduje się jedynie Šetẽniai (II 302), a w tym słowniku – dwojaka forma: Šetẽniai i Šateniai, tzn. formy wariantywne. Podano tu jako pierwszą formę nagłówkową (drugą – w nawiasach kwadratowych), dlatego też tę pierwszą należy uznać za normatywną. Dwojaki zapis i używanie tego samego nazwiska są z lingwistycznego punktu widzenia nieuzasadnione. 4 Na tej formie prawdopodobnie wzorowali się również redaktorzy Wielkiej Encyklopedii Litewskiej, zob. VLE XV 144. 5 Veidas 35 i w innych miejscach. JONAS PALIONIS 260 Acta Linguistica Lithuanica LXXII LITERATŪRA Daujotytė Viktorija, Kvietkauskas Mindaugas 2011: Lietuviškieji Česlovo Milošo kontekstai. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. LE IV; XVIII – Lietuvių enciklopedija 4; 18. Boston, 1959; 1985. Lietuvos TSR administracinio-teritorinio suskirstymo žinynas 2. Vilnius, 1976. LKŽ VIII – Lietuvių kalbos žodynas 8. Vilnius, 1970. LPŽ I–II – Lietuvių pavardžių žodynas 1–2. Vilnius: Mokslas, 1985–1989. Milosz Czeslaw 2003: Išvyka į Dvidešimtmetį. Vilnius: Pasviręs pasaulis. Naujoji Romuva. 1939, Nr. 33–34; 45. Słownik staropolskich nazw osobowych 3, red. Witold Taszycki. Wrocaw, 1973. Veidas. 2004, Nr. 35. Venclova Tomas 2006: Vilniaus vardai. Vilnius: R. Paknio leidykla. Vietovardžių žodynas 2002. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. VLE I–XXV – Visuotinė lietuvių enciklopedija 1–25. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2001–2015. Zinkevičius Zigmas 2008: Lietuvių asmenvardžiai. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Республика Беларусъ 4. Минск, 2007. Złożono 5 czerwca 2015 r. JONAS PALIONIS ul. Juozasa Tumo-Vaižganto 9-27, LT-01108 Wilno, Litwa