Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo

Straipsniai / Articles 175 AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, dialektologia, socjolingwistyka, fonetyka eksperymentalna. WSCHODNI AUKSZTAJCZYcy PANEVĖŽYSZANIE: ANALIZA KLASTEROWA W POSZUKIWANIU DIALEKTALNOŚCI Wschodni aukštajcki z Poniewieża: Analiza skupień w poszukiwaniu dialektyzmu ADNOTACJA Celem artykułu jest wypróbowanie przydatności jednej z metod analizy klasterowej stosowanych w statystyce do określenia podobieństw miejscowości zamieszkanych przez wschodnich aukštajckich z Poniewieża na podstawie częstotliwości użycia wyróżniających cech dialektalnych. Ujawnione w trakcie analizy cechy grupowania się badanych miejscowości pozwalają stworzyć model badawczy do pomiaru dialektalności i peryferyjności badanych miejscowości. Do badania losowo wybrano nagrania dźwiękowe o długości 90 min, przedstawiające gwarę wschodnich Auksztotów panevėžiškiai, zebrane w dwóch centralnych punktach gwarowych – Pãsvalio (112), Kapčinų (138) – oraz w dwóch przygranicznych – Bučinų (52) i Stubriškio (171). Podczas odsłuchiwania nagrań odnotowano częstotliwość występowania 13 wyróżniających cech gwarowych panevėžiškiai, które następnie wprowadzono do programu komputerowego SPSS Statistics i przeprowadzono analizę skupień. Uzyskane wyniki pozwalają stwierdzić, że zastosowany w badaniu model analizy skupień jest odpowiedni do ujawnienia prawidłowości grupowania się czterech punktów LKA panevėžiškiai według badanych wielkości. Analiza pokazuje, że punkty LKA położone na obrzeżu obszaru gwarowego niekoniecznie są peryferyjne – cechy gwarowe są w nich doskonale zachowane (w punktach LKA Bučinų, Pãsvalio i Kapčinų lepiej zachowane są cechy silne, natomiast w punkcie Stubriškio – cechy słabe). Badanie pokazuje, że przy analizowaniu gwar metodą analizy skupień bardzo ważny jest dobór materiału badawczego. SŁOWA KLUCZOWE: wschodni Auksztoci panevėžiškiai, dialektalność punktów LKA, peryferyjność punktów LKA, analiza skupień. AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ 176 Acta Linguistica Lithuanica LXXII ADNOTACJA This paper aims to test the appropriateness of one of the statistical methods – cluster analiza – w celu określenia podobieństwa zamieszkanych miejscowości wschodnich Auksztotów z okolic Poniewieża zgodnie z częstotliwością użycia charakterystycznych cech dialektalnych. Osobliwości grupowania, które wyłoniły się z analizy obszarów badawczych, pozwalają nam stworzyć model do pomiaru dialektyzmu i peryferyjności obszarów badawczych. Przeprowadzono 90-minutowe nagrania wschodnich Auksztotów z okolic central – Pasvals (112), Kapčinai (138) – and two marginal – Bučinai (52), Stubriškis (171) – dialectal points were randomly selected for this study. While listening to the recordings, the frequencies of usage of 13 dialectal features of the Eastern Aukštaitian of Panevėžs were identified, which were then entered into the SPSS Statistics computer proPoniewieża, zebrane z dwóch gram, oraz wykonano analizę skupień. Wyniki sugerują, że model analizy skupień zastosowany w badaniu jest odpowiedni dla wymiarów badawczych. Analiza revealing the grouping patterns of the points of the Eastern Aukštaitian of Panevėžs LLA wskazuje, że marginalne punkty LLA niekoniecznie są peryferyjne – cechy dialektalne są w nich doskonale zachowane (w punktach LLA w Bučinai, Pasvals i Kapčinai cechy silne są lepiej zachowane, natomiast cechy słabe są lepiej zachowane w Stubriškis). Badanie wskazuje, że wybór materiału badawczego jest bardzo ważny dla analizy dialektów metodą analizy skupień. SŁOWA KLUCZOWE: wschodni Auksztoci z okolic Poniewieża, dialektalność punktów LLA, peryferyjność punktów LLA, analiza skupień. 1. PRZEGLĄD BADAŃ NAD GWARĄ PONIEWIESKĄ Zainteresowanie gwarami języka litewskiego rozpoczęło się pod koniec XIX wieku. Wschodni Auksztoci z okolic Poniewieża są wymieniani już w pierwszych pracach dialektologicznych dotyczących języka litewskiego. O cechach wyróżniających mowę panevėžiškian pisali Leopold Geitler (Geitler 1875)1, Eduard Volter (Вольтеръ 1886; 1904: 325–335, 338–340, 345–354), Kazimieras Jaunius (Jaunius 1898)2: 114–161)), Antanas Baranauskas (Бaрaновскiй 1898). Tą samą metodą opisowym kontynuowano prace również na początku XX wieku – ważne są prace Kazimierasa Būgi (1924)3, Antanasa Salysa (1930, 1946)4, Jurgisa Gerulisa (1930: 35–46, 54–65, 66–76), Petrasa Būtėnasa (1932: 168–193) 1 Opieram się na Danguolė Mikulėnienė (2011: 19–27). 2 Zob. Jaunius 1970. 3 Zob. Būga 1961: 82–83. 4 Zob. Salys 1992: 114–119, 122–131. Artykuły / Articles 177 Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo darbai. Iš jaunagramatikių perimta tyrimų tradicija buvo populiari ir pokario laikotarpiu. W późniejszych badaniach wyraziste cechy dialektu panevėžiškiai, ich rozmieszczenie i podobieństwo do innych dialektów (Zinkevičius 1966; Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; LKT 1970: 14, 32–36; LKA 1977, 1982, 1991; Ručinskaitė 1984: 72–76; Kačiuškienė 1984: 42–53; Kačiuškienė, Girdenis 1997: 31–36)5 oraz przyczyny ich powstania (Kazlauskas 1968: 10–20; Zinkevičius 1974: 148; Garšva 1977: 76–87; Kačiuškienė, Girdenis 1982: 189–191) zaczęto badać eksperymentalną metodą audytywną, akustyczną i spektrograficzną. Już pod koniec XX w. w badaniach dialektu panevėžiškiai pojawiają się cechy charakterystyczne dla socjolingwistyki – przy ocenie badanych danych zaczęto uwzględniać wiek informatora. Jest to widoczne zarówno w pracach o charakterze opisowym (Zinkevičius 1975: 85; Zinkevičius 1979: 92–93), jak i w badaniach eksperymentalnych, spektrograficznych i audytywnych (Kačiuškienė 1982: 39–45; Garšva 1982a: 68–70; Kačiuškienė 1983: 24–38). W ten sposób porównywano użycie dialektu panevėžiškiai przez przedstawicieli różnych pokoleń. W pracach z początku XXI w. zaczęto wykorzystywać metody statystyczne, psychoakustyczne, spektralne i oscylograficzne (stosuje się je również w pracach kompleksowych 2006: 74–82), ir atskirų autorių tyrimuose (Kačiuškienė 2000: 25–31; Garšva 2002: 9–18; Kačiuškienė 2003: 88–92; Kačiuškienė 2005a: 49–53; Kačiuškienė (Markevičienė 2001: 29–32; LKTCh 2004: 30–34, 184–1946; Zinkevičius 2005b: 499–503; Kačiuškienė 2009: 61–67; Kačiuškienė 2012: 53–62). W tym okresie przybywa również prac zawierających cechy socjolingwistyczne: stosuje się metodę ankietową (Kačiuškienė 2005c), wprowadza się zmienne związane z wiekiem (Kačiuškienė 2006; Meiliūnaitė 2009) i wykształceniem (Kačiuškienė 2013a: 8), bada się świadomość językową (Kačiuškienė 2013b: 22). Coraz częstsze uwzględnianie socjolingwistyki w badaniach dialektu panevėžiškiai pokazuje, że na początku XXI w., w warunkach intensywnego procesu zmian dialektalnych, tradycyjne metody nie wystarczają już do ustalenia i wyjaśnienia tego zjawiska. 2. METODYKA BADAŃ DIALEKTALNYCH Wraz ze zmianami dialektów zmienia się także geolingwistyka, która je bada – stała się interdyscyplinarna: tradycyjne cele dialektologów uzupełnia socjolingwistyka (na przykład, 5 Wyniki tego okresu opublikowano także w innych wydawnictwach. Należy wspomnieć teksty gwary okolic Joniszkiela autorstwa Kazimierasa Garšvy (1982b). 6 Mowę gwarową nagrali Aldona Jonaitytė, Stasys Tumėnas, D. Kazilionytė, S. Liolytė, Morkūnas, Aloyzas Vidugiris ir Edmundas Trumpa, transkribavo Aloyzas Vidugiris, Asta Leskauskaitė i Rima Bacevičiūtė. AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXII uwzględnia się zmienne socjolingwistyczne (wiek, płeć, wykształcenie itp.). Wraz z nabywaniem przez geolingwistykę nowych cech teoretyczne założenia i zasady metodologiczne dialektologii początku XXI w. zaczęto określać terminem socjogeolingwistyka (Aliūkaitė 2011: 257; Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2014). Zjawiska językowe w badaniach socjogeolingwistycznych mogą być analizowane nie tylko za pomocą instrumentów tych dwóch kierunków, lecz także metodami innych dziedzin nauki. Celem niniejszego artykułu jest wypróbowanie przydatności jednej ze stosowanych w statystyce metod analizy klasterowej do ustalenia podobieństw miejscowości zamieszkanych przez wschodnich aukštaitisów panevėžiškiai pod względem częstotliwości użycia wyróżniających cech dialektalnych7. Przedmiotem badania są charakterystyczne cechy poddialektu panevėžiškiai. Przeprowadzona statystyczna analiza klasterowa pozwoli sprawdzić, jak grupują się badane miejscowości pod względem częstotliwości użycia wyróżniających cech dialektalnych. W ten sposób tworzony jest model badania służący do pomiaru dialektalności i peryferyjności języka badanych miejscowości – po wybraniu czterech punktów LKA (dwóch centralnych i dwóch przygranicznych) ustala się, w jakim stopniu zachowały się w nich cechy dialektalne oraz czy zastosowany model nadaje się do wykonania tego zadania. Straipsnyje centrinio ir paribinio LKA punkto sąvokos vartojamos geografiKazys z punktu widzenia: centralną nazywa się miejscowość położoną geograficznie bliżej centrum obszaru wschodnioaukštaitskiego dialektu panevėžiškių, peryferyjną – osadę znajdującą się blisko granic innych poddialektów. Z tego powodu z językowego punktu widzenia mogła stać się peryferyjna (przejściowa, tzn. mogła przejąć cechy innych języków lub wyróżniające właściwości gwarowe innych poddialektów)8. Tiriamąją medžiagą sudaro atsitiktinai pasirinkti 90 min. rytų aukštaičių nagrania dźwiękowe poddialektu panevėžiškiai. Zebrano je w latach 1992, 2004 i 2012 z miejscowości, które były badane już 60 lat wcześniej (zob. LKA 1977: 21–23, LKA 1982: 9–11, LKA 1991: 9–11) – Bučinai (52) (nr nagrania LK259701, nr rejestracyjny płyty kompaktowej CD 1496 RAP 116), Pãsvalys (112) (nr nagrania LK204602, nr rejestracyjny płyty kompaktowej CD 1508 RAP 122), Kapčinai (138) (nr nagrania LK029101, nr rejestracyjny płyty kompaktowej CD 1156 RAP 79), a także z miejscowości zamieszkanych przez taiczyjskich szawelszczyków, wschodnich Stubriškio9 (171)10. 7 Rytų aukštaičiai panevėžiškiai yra vakarinėje rytų aukštaičių pusėje. Jie ribojasi su vakarų aukšaukštaitisów kupiškėnai, anykštėnai i širvintiškiai (zob. rysunek 1). 8 Apie centrinio ir periferinio LKA punkto terminus plačiau žr.: Morkūnas 1993: 4–7; Kardelis 2014; Kardelis, Stakutytė 2015). 9 Numer rejestracyjny tego nagrania nie został jeszcze nadany; jest ono przechowywane na serwerze Instytutu Języka Litewskiego wraz z innymi danymi zebranymi w 2012 roku. 10 Zapisy zgromadzono w latach 2007–2013 w ramach projektu Współczesne badania geolingwistyczne na Litwie: optymalizacja sieci punktów i interaktywne rozpowszechnianie informacji gwarowej (zob. Dialekty języka litewskiego). Artykuły / Articles 179 Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo Eksperymentalnie analizowane są cechy gwarowe występujące w mowie o podobnym tempie trzech kobiet (D. N., ur. 1926 r., zam. w Bučinuose; J. L., ur. 1934 r., zam. w Pasvalyj11; V. M., ur. 1909 r., zam. w Klóvainiuose12) i jednego mężczyzny (B. N., ur. 1946 r., zam. w Stubriškisie)13. Jak widać na rysunku 1, badane miejscowości znajdują się na obszarze gwar wysokaickich, dlatego właściwa jest im wspólna dla wszystkich gwar wysokaickich cecha dystynktywna – akcentowane dwugłoski ie, uo zachowują się w całości, podobnie jak w języku ogólnym, inaczej niż na obszarze gwar żmudzkich (Zinkevičius 1966: 13–14; LKT 1970: 15; LKTCh 2004: 29). Punkty LKA należą do obszaru gwar wschodniowysokaickich, ponieważ w tej podgwarze zwężane są dwugłoski an, am, en, em oraz dawne samogłoski nosowe ą, ę i wymawiane jako ọn, ọm, ẹn, ẹm oraz o, e (Zinkevičius 1966: 15, 83–84, 99–101; LKT 1970: 32–33; LKTCh 2004: 30, 173–175)14. Główną cechą dystynktywną gwary poniewieskiej jest zlanie krótkich samogłosek końcówkowych, czyli tak zwana redukcja samogłosek. Ze virto neaiškios kokybės murmamaisiais garsais, skirtingai nuo pietinių, kurie trumpuosius a, u galūnėse suplaka į vieną garsą, panašų į u, tačiau nelūpinį, žywzględu na stopień redukcji badane punkty LKA należą do północnych gwar poniewieskich, w których krótkie samogłoski końcówkowe mimą υ (Zinkevičius 1966: 92, 119–121; LKT 1970: 35; LKTCh 2004: 175–176). W niniejszej pracy gwarowość badanych miejscowości mierzy się poprzez sprawdzanie produktywności sześciu samogłosek (o, ė, i, u, y, ū) i dwóch dwugłosek (ie, uo), akcentowanych w różny sposób lub występujących w różnych częściach wyrazów. Dodatkowo odnotowuje się również częstotliwość cofania akcentu. Dwie cechy są swoiście używane tylko na północnym obszarze panevėžiškisów. W pozycji nieakcentowanej północni panevėžiškisi, w odróżnieniu od południowych, realizują dyftongi ie, uo jako e, o (Zinkevičius 1966: 16, 87; LKTCh 2004: 176). Wyłącznie w badanych miejscowościach cofa się również akcent – na obszarze północnych panevėžiškisów działa prawo powszechnego cofania akcentu, zgodnie z którym akcent cofa się nie tylko z krótkiej, lecz także z długiej końcówki z intonacją opadającą, i to nie tylko na sylabę długą, lecz także na krótką, oraz intensywne warunkowe cofanie akcentu, gdy akcent cofa się z 11 W tym nagraniu zarejestrowano mowę kilku kobiet. Jednak przez większą część czasu mówi jedna informatorka, dlatego w badaniu przyjmuje się, że analizowana jest mowa tej jednej kobiety. 12 Informatorka ta mieszka w Klóvainiai, jednak nagranie w bazie danych przypisano do punktu Kapčinai (138). 13 Procentowo informatorek jest więcej niż informatorów, dlatego również w tym badaniu analizuje się więcej nagrań dźwiękowych kobiet niż mężczyzn. 14 Tę i inne cechy odróżniające dialekt panevėžiški od innych zauważono już pod koniec XIX wieku – o różnicach w wymowie akcentowanych rdzeniowych ie, uo, dwugłosek an, en, krótkich samogłosek i, u, akcentowanego rdzeniowego o i innych cech w różnych częściach kraju pisał Volteris (Вольтеръ 1886: 1–12). AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXII trumpos galūnės į priešpaskutinį bet kokio ilgumo skiemenį (Zinkevičius 1966: 37–40, LKT 1970: 34–35, LKTCh 2004: 30–31)15. Pozostałe badane cechy są bardziej uniwersalne. Należą do nich również wspomniane akcentowane samogłoski rdzeniowe ie, uo, których jakość na badanym obszarze nie różni się od jakości innych gwar wschodnioauksztockich i języka ogólnego. Podobnie jak wszyscy Auksztoci wschodni, mieszkańcy północnego obszaru poniewieskiego akcentowane (nie akcentem wycofanym) krótkie u, i poza końcówką wydłużają i wymawiają jako bardzo wąskie (Zinkevičius 1966: 107; LKT 1970: 34; LKTCh 2004: 177). Przy wymawianiu nieakcentowanych samogłosek rdzeniowych y, ū postępuje się odwrotnie – zamienia się je na odpowiadające im krótkie i, u (Zinkevičius 1966: 110; LKT 1970: 34; LKTCh 2004: 176). Jednakże w odróżnieniu od większości Auksztotów akcentowane rdzeniowe o na obszarze poniewieskim wymawia się bez zabarwienia a, natomiast w nieakcentowanej końcówce przechodzi ono w a (Zinkevičius 1966: 70). Akcentowane rdzeniowe ė zazwyczaj zostaje zachowane (Zinkevičius 1966: 74), natomiast nieakcentowane końcowe ė wymawia się jako e (Zinkevičius 1966: 75; LKTCh 2004: 176–178). A zatem w badaniu analizuje się częstość występowania siedmiu silnych lub wyraźnych (akcentowanych rdzeniowych ie, uo, o, ė, i, u, wycofania akcentu) oraz sześciu słabych lub niewyraźnych (nieakcentowanych rdzeniowych y, ū, ie, uo, nieakcentowanych końcowych ė, o) wyróżniających cech dialektalnych mieszkańców obszaru poniewieskiego (zob. tabelę 1)16. Cechy te są żywotne i, jak wynika z tabeli częstości ich użycia, wielokrotnie występują w gwarze poniewieskiej. Potwierdzają to również najnowsze badania tej gwary (zob. Aliūkaitė et al. 2014: 188–191). Zebrany materiał z badanych miejscowości gwarowych opracowano w kilku etapach: 1) przesłuchano nagrania dźwiękowe zebrane w badanych punktach LKA w różnych okresach; 2) przeprowadzono analizę nagrań dźwiękowych – podczas ich słuchania odnotowano częstość występowania 13 wyróżniających cech gwary poniewieskiej; 3) częstości zestawiono w komputerowym programie SPSS Statistics i przeprowadzono analizę skupień17. Po zastosowaniu metody analizy skupień ustalono podobieństwo wybranych czterech punktów LKA gwary poniewieskiej wschodnich Auksztotów i podzielono je w zaimkach oraz formach 3. 15 Paprastai kirtis nuo galūnės neatitraukiamas aukštesniojo laipsnio prieveiksmiuose, oksitonuose osoby czasu przyszłego (Zinkevičius 1966: 38), akcent końcówek wyrazów wielosylabowych przesuwa się na najbliższą sylabę (Zinkevičius 1966: 39), nie jest przesuwany į priešdėlį (LKTCh 2004: 180). 16 Główne kryteria rozróżniania cech silnych (lub wyraźnych) i słabych (lub niewyraźnych) to zasięg występowania, rozpoznawalność i wyrównanie: cechy silne są charakterystyczne dla stosunkowo niewielkiego obszaru danej gwary, szybko zauważalne i łatwo wyrównywane, natomiast cechy słabe są charakterystyczne dla wielu pokrewnych gwar, trudniej je dostrzec, dlatego też nie ma skłonności do ich korygowania (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 46–47). 17 Apie programą plačiau žr.: IBM SPSS Statistics; Vaitkevičius, Saudargienė 2006. Straipsniai / Articles 181 Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo 1 RYS. Badane miejscowości wschodnich wyżniaków poniewieskich (Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2014: 189) AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXII w grupy podobnych obiektów – klastry. Dane badawcze pogrupowano tak, aby różnice wewnątrz klastra utworzonego z badanych miejscowości były jak najmniejsze, a między klastrami – jak największe (Čekanavičius, Murauskas 2002: 195; Vaitkevičius, Saudargienė 2006). TABELA 1. Częstość występowania wyróżniających cech dialektalnych poniewieskich wyżniaków w badanych miejscowościach18 SIŁA CECHA Czas BUČINAI Czas trwania 43 min. 46 8 sek. 42 PASVALS nagrania min. 28 sek. 28 KAPČINAI Czas trwania nagrania Czas trwania nagrania min. sek. STUBRIŠKIS trwania nagrania 62 min. 11 sek. Mocny Akcentowane ie w temacie zachowane ~ 79 ~ 55 ~ 28 ~ 66 Mocny Akcentowane uo w temacie zachowane ~ 42 ~ 16 ~ 21 ~ 24 Silna Akcentowane ė tematu zachowywane ~ 59 ~ 67 ~ 50 ~ 70 Silna Akcentowane o tematu zachowywane ~ 65 ~ 87 ~ 40 ~ 63 Stiprioji Kirčiuotas kamieno u ilginamas ~ 70 ~ 50 ~ 47 ~ 87 Stiprioji Kirčiuotas kamieno i ilginamas ~ 63 ~ 70 ~ 50 ~ 83 Silna Cofnięcie akcentu ~ 88 ~ 90 ~ 68 ~ 137 Słaba Nieakcentowane uo tematu zamieniane na ọ ~ 2 ~ 3 ~ 1 ~ 4 Słaba Nieakcentowane ie tematu zamieniane na ẹ ~ 7 ~ 13 ~ 4 ~ 12 Słaba Nieakcentowane y tematu zamieniane na i~ 15 ~ 12 ~ 10 ~ 25 Słaba Nieakcentowane ū tematu zamieniane na u~ 4 ~ 1 0 ~ 7 Słaba W nieakcentowanej końcówce ė zamieniane na e~ 40 ~ 28 ~ 8 ~ 41 Słabe W nieakcentowanej końcówce o tłumaczy się jako a~ 121 ~ 78 ~ 86 ~ 157 18. Nagrania odsłuchiwała badaczka posługująca się rodzimą gwarą. Ponieważ częstość odnotowano podczas słuchania nagrań spontanicznej mowy ustnej, ze względu na czynniki ludzkie przedstawione dane mogą zawierać błędy. Artykuły / Articles 183 Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo W badaniu postanowiono eksperymentalnie wypróbować dwie metody tworzenia klastrów – hierarchiczną i niehierarchiczną (dwuetapową). Rozróżnia się je na podstawie sposobu doboru miar podobieństwa, kryteriów ustalania odległości między klastrami oraz strategii podziału na klastry. Ich podstawowa różnica polega na tym, że podczas grupowania badanych danych metodą dwuetapowej analizy skupień liczba klastrów jest z góry znana (wybierana) (Čekanavičius, Murauskas 2002: 202). Analizując uzyskane wyniki analizy skupień, uwzględnia się fakt, że w pracy badana jest spontaniczna mowa informatorów, a nie jednolite teksty, warunki mówienia są różne, a próba badanych danych jest bardzo mała, dlatego wyniki analizy skupień mogą nie być całkowicie dokładne. Jednakże w niniejszej pracy, uwzględniając badany materiał, przewiduje się jedynie sprawdzenie, czy metoda ta w ogóle ujawni prawidłowości grupowania miejscowości według częstości występowania użytych cech gwarowych. Mówiąc dokładniej, sprawdza się, czy analiza skupień może ujawnić miejscowości nes ypatybes išlaikiusių vietovių panašumą, atsižvelgiant į įvairius veiksnius, skłaniające się ku peryferyjności pod względem częstości używania cech taičių panevėžiškių patarmės ribose, sociogeolingvistinius skirtumus. gwarowych oraz wskazać najlepiej charakteryzujące je czynniki, na przykład odległość geograficzną, peryferyjne czy centralne położenie miejscowości wschodnioaukštaitskich3. ANALIZA SKUPIEŃ CECH WYRÓŻNIAJĄCYCH MÓWIĄCYCH GWA RĄ PANEWĖŽYSKĄ ANALIZA CECH WYRÓŻNIAJĄCYCH MÓWIĄCYCH GWA RĄ PANEWĖŽYSKĄ W celu sprawdzenia, jak grupują się badane miejscowości pod względem częstości używania 13 głównych cech wyróżniających gwarę panevėžyską (zob. tabelę 1), zastosowano jedną metodę hierarchiczną i jedną niehierarchiczną – w programie komputerowym SPSS Statistics przeprowadzono hierarchiczną analizę skupień (łączenia) oraz dwuetapową analizę skupień. Ze względu na niewielką ilość danych w obu przypadkach wybrano minimalną liczbę skupień – 2. Uzyskane wyniki hierarchicznej analizy skupień pokazują, że w Bučinuose, Pasvalyj i Kapčinuose częstość używania wyróżniających cech gwarowych jest najbardziej podobna, dlatego te punkty LKA utworzyły jedno skupienie. Drugą grupę podobnych obiektów tworzy Stubriškis (zob. tabelę 2). TABELA 2. Wyniki hierarchicznej analizy skupień według częstotliwości użycia 13 cech wyróżniających wschodnich gwar północno-wschodnich mieszkańców okolic Poniewieża Nr klastra Punkt LKA wchodzący w skład klastra 1 Bučionys, Paswolis, Kapčionys 2 Stumbryszki AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ 190 Acta Linguistica Lithuanica LXXII W miejscowościach Bučionys, Kapčionys i Paswolis wyższe niż w Stumbryszkach są jedynie średnie częstotliwości użycia trzech cech silnych — są to akcentowane rdzeniowe ie, uo, o. Dlatego podsumowując, można stwierdzić, że gwarowość wspomnianych trzech punktów LKA podtrzymuje dominacja cech kalboje, o Stubriškio – labiau silpnųjų nei stipriųjų. 6 lentelėje taip pat matysilnych w mowie informatorów, podczas gdy nieakcentowane rdzeniowe ie, uo, ū we wszystkich badanych miejscowościach są cechami wyróżniającymi występującymi dość rzadko. Nie należałoby jednak twierdzić, że cechy te mają tendencję do zanikania — uważa się, że ogólnie w mowie informatorów występuje niewiele słów z tymi cechami (na przykład piemuõ, puodnė, pūgà). Patrząc na trwałość poszczególnych cech (zob. tabele 1, 4 i 5), widać, że w czterech kamieno ie, o, ė, i, u, kirčio atitraukimas ir silpnoji ypatybė – nekirčiuotas galūnės o. Jos yra dažniausiai vartojamos nagrinėjamose gyvenamosiose vietovėse. badanych punktach LKA największą skłonność do zachowania mają akcentowane Najrzadziej w języku informatorów występują cechy słabe – nieakcentowane kamieno ie, uo, y, ū, ė – ir viena stiprioji – kirčiuoti kamieno uo. Ar jos linkusios išnykti, yra jau kitų, išsamesnių, tyrimų klausimas. 4. IŠVADOS Po eksperymentalnym zastosowaniu metody analizy skupień do określenia podobieństwa, dialektalności i peryferyjności czterech punktów wschodniolitewskich gwarantów panevėžiškiai LKA można sformułować następujące wstępne wnioski. Zastosowany w badaniu model analizy skupień jest odpowiedni – za pomocą tej metody ujawniono grupowanie się czterech punktów džius dėsningumai. Analizė rodo, kad paribiniai LKA punktai tarmiškumo požiūriu nebūtinai panevėžiškiai LKA według badanych cech. Peryferyjne – w położonych na obrzeżu obszaru gwarowego wschodniolitewskich gwarantów panevėžiškiai miejscowościach Bučinai i Stubriškis dialektalność jest doskonale zachowana, punkty te nie przejęły wyraźnych cech gwarowych sąsiadujących z nimi podgwar. W punktach LKA w Bučinai, Pãsvalysie i Kapčinai dialektalność najlepiej zachowuje się dzięki dominacji w języku informatorów cech silnych (akcentowanych rdzeniowych ie, uo, o), natomiast w Stubriškis – bardziej dzięki cechom słabym (nieakcentowanym rdzeniowym ie, uo, y, ū oraz nieakcentowanym końcówkowym ė, o) niż silnym (akcentowanym rdzeniowym ė, i, u, retrakcja akcentu). Pozostałe cechy analizowane w badaniu nie wykazują wyraźnych prawidłowości. W badaniu gwar metodą analizy skupień bardzo ważny jest dobór materiału badawczego: należy wybierać nagrania dźwiękowe o podobnej długości i większą ich liczbę. Na wyniki może wpływać również różny okres ich gromadzenia oraz tempo mowy informatorów. Aby uniknąć nieścisłości, częstość użycia cech powinna Straipsniai / Articles 191 Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo doskonale oceniać znaki dialektalne znający specjalista. Do badania można by wykorzystać transkrybowane teksty. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva 2011: Projektas „Šiuolaikiniai geolingvistikos tyrimai Lietuvoje: punktų tinklo optimizacija ir interaktyvioji tarminės informacijos sklaida“. – Respectus philologicus 20(25), 257–260. Aliūkaitė Daiva, Bakšienė Rima, Jaroslavienė Jurgita, Judžentytė Gintarė ir kt. 2014: Punktų tinklo tankis geolingvistinės skirties aukštaičiai : žemaičiai požiūriu. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), 129–196. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingvistika: ideologija, teorija ir metodai. Pagrindinės sąvokos. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), 29–47. Būga Kazimieras 1961: Rinktiniai raštai 3. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Būtėnas Petras 1932: Augštaičių tarmės okuojančiosios pašnektės sienos. – Archivum Philologicum 3, 168–209. Čekanavičius Vydas, Murauskas Gediminas 2002: Statistika ir jos taikymai 2. Vilnius: TEV. Garšva Kazimieras 1977: Akcentuacijos ir vokalizmo sąryšis šiaurės vakarų panevėžiškių tarmėje. – Lietuvių kalbotyros klausimai 17, 76–87. Garšva Kazimieras 1982a: Svarbesnės šiaurės vakarų panevėžiškių fonologijos ypatybės. – Baltistica 18(1), 65–74. Garšva Kazimieras 1982b: Joniškėlio apylinkių šnektos tekstai. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Garšva Kazimieras 2002: Panevėžiškių fonetikos raida abipus Latvijos sienos. – Acta Linguistica Lithuanica 47, 9–18. Gerullis Georg 1930: Litauische Dialektstudien. Leipzig: Markert & Petters Verlag. Girdenis Aleksas, Zinkevičius Zigmas 1966: Dėl lietuvių tarmių klasifikacijos. – Kalbotyra 14, 139–147. IBM SPSS Statistics. Prieiga internete: http://www.insol.lt/statistics. AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Jaunius Kazimieras 1898 (1970): Dialekt poniewieski. – Językoznawca Kazimieras Jaunius, red. Vincentas Drotvinas, Vladas Grinaveckis. Wilno: Mintis. Kačiuškienė Genovaitė 1982: Ilość samogłosek zachodnich północnych poniewieskich i jej interpretacja fonologiczna. – Kalbotyra 33(1), 39–45. Kačiuškienė Genovaitė 1983: Šiaurės panevėžiškių murmamųjų balsių fonetinės ypatybės, distribucija ir fonologinė interpretacija. – Kalbotyra 34(1), 24–38. Kačiuškienė Genovaitė 1984: Šiaurės panevėžiškių tarmės balsių psichoakustinė klasifikacija. – Kalbotyra 35(1), 42–53. Kačiuškienė Genovaitė 2000: Użycie nieakcentowanych i/u oraz ẹ/ọ w spójnych tekstach z okolic Joniškėlis i Pakruojis. – Baltu filoloģija 9, 25–31. poglądy na rodzimy dialekt. – Kačiuškienė Genovaitė 2003: Trečiojo amžiaus universitetas Šiauliuose: klausyPedagogija 69, 88–92. Kačiuškienė Genovaitė 2005a: Opis dialektów poniewieskich – pierwsze naukowe studium dialektu północnoponiewieskiego. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 1, 49–53. Kačiuškienė Genovaitė 2005b: Miejsce Antanasa Baranauskasa i Kazimierasa Jauniusa w historii badań nad dialektem północnoponiewieskim. – Prace zjazdu Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk 19, 499–503. Kačiuškienė Genovaitė 2005c: Nazwy budynków gospodarskich w gwarze północnych panevėžiškiai: badanie ankietowe. – Człowiek w przestrzeni języka, 60–64. Kačiuškienė Genovaitė 2006: Cechy fonologii gwary północnych panevėžiškiai. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Kačiuškienė Genovaitė 2009: Korpus mówionego języka litewskiego: użycie form gwarowych. – Filologia 14, 61–67. Kačiuškienė Genovaitė 2012: Odzwierciedlenie cech fonetycznych gwar w „Korpusie mówionego języka litewskiego”. – Baltistica 8, 53–62. Kačiuškienė Genovaitė 2013a: Silne i słabe cechy gwary północnych mieszkańców okolic Poniewieża na początku XXI wieku. – Międzynarodowa interdyscyplinarna konferencja naukowa Badania gwar XXI wieku: perspektywy geolingwistyczna i socjolingwistyczna. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 8. Kačiuškienė Genovaitė 2013b: Gwarowe postawy mieszkańców północnych okolic Poniewieża: badanie socjolingwistyczne. – Międzynarodowa konferencja naukowa Gwary – dziedzictwo kultur narodów Europy (tezy referatów). Wilno: Uniwersytet im. Mykolasa Romerisa, 22. Kačiuškienė Genovaitė, Girdenis Aleksas 1982: „Żmudzka“ anaptyksa šiaurės panevėžiškių tarmėje ir jos kilmė. – Baltistika 18(2), 189–191. Straipsniai / Articles 193 Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo Kačiuškienė Genovaitė, Girdenis Aleksas 1997: Akcenty wschodnioauksztockie i północnożmudzkie: podobieństwa i różnice. – Kalbotyra 46(1), 31–36. Kardelis Vytautas 2014: Wyspy języka litewskiego: aspekty problemowe. – Lietuvių kalba 8. Dostęp online: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/ view/56/60. Kardelis Vytautas, Stakutytė Emilija 2015: Z dziejów dialektologii litewskiej. – Lietuvių kalba 9. Dostęp w internecie: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/ article/view/161/131. Kazlauskas Jonas 1968: Gramatyka historyczna języka litewskiego. Wilno: Mintis. Labov William 1972: Sociolinguistic patterns. Filadelfia: University of Pennsylvania Press. Dialekty języka litewskiego. Dostęp w Internecie: www.tarmes.lt. LKA 1977: Atlas języka litewskiego. 1. Leksyka. Wilno: Mokslas. LKA 1982: Atlas języka litewskiego. T. 2. Fonetyka. Wilno: Mokslas. LKA 1991: Atlas języka litewskiego. T. 3. Morfologia. Wilno: Mokslas. LKT 1970: Dialekty języka litewskiego. Chrestomatia, red. Elena Grinaveckienė, Kazimieras nauskienė, Asta Leskauskaitė, Edmundas Trumpa. Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Morkūnas. Vilnius: Mintis. LKTCh 2004: Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, sud. Rima Bacevičiūtė, Audra IvaLitewskiego. Markevičienė Žaneta 2001: Teksty gwar auksztaickich 2. Wilno: wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Meiliūnaitė Violeta 2009: Wokalizm gwar południowoponiewieskich i cechy jego rozwoju. Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego, Instytut Języka Litewskiego. Mikulėnienė Danguolė 2011: Wkład Leopolda Geitlera w dialektologię litewską: aspekt geolingwistyczny. – Dialektologia i geolingwistyka we współczesnej Europie Środkowej, Morkūnas Kazys 1993: O 19–27. pojęciu „dialekty peryferyjne“. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 30, 4–7. Ručinskaitė Irena 1984: Jakościowa opozycja samogłosek „mamrotanych“ w dialekcie północnych panevėžiškiai. – Kalbotyra 35(1), 72–76. Salys Antanas 1992: Pisma 4. Dialekty języka litewskiego. Rzym: Litewska Katolicka Akademia Nauk. AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ 194 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Spolsky Bernard 2011: Ferguson and fishman: Sociolinguistics and tge sociology języka. Podręcznik SAGE socjolingwistyki. Londyn: SAGE Publications. Vaitkevičius Raimundas, Saudargienė Aušra 2006: Statystyka z SPSS w badaniach psychologicznych: podręcznik. Kowno: wydawnictwo VDU. Mikulėnienė Danguolė, Meiliūnaitė Violeta (red.) 2014: Dialekty języka litewskiego początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze). Wilno: Briedis. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia języka litewskiego. Wilno: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1974: Drobiazgi VI. – Baltistica 10(2), 148. Zinkevičius Zigmas 1975: O wymianie č‘, dž‘ // t‘, d‘ w paradygmacie nazw własnych północnych mieszkańców okolic Poniewieża. – Kalbotyra 26(1), 85. Zinkevičius Zigmas 1979: Wycofanie akcentu i paradygmaty akcentuacyjne. – Kalbotyra 30(1), 90–93. Zinkevičius Zigmas 2006: Pochodzenie dialektów litewskich. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Baranowski Antoni 1898: Uwagi o języku litewskim i słowniku. Petersburg: Drukarnia Cesarskiej Akademii Nauk. Wolter Edward 1886: Program do wskazywania osobliwości gwar Litwy и Жмуди. СанктПетербургъ: Типографiя Императорской Академiи Наукъ. Вольтеръ Эдуардъ 1904: Литовская хрестоматия 2. СанктПетербург: Типоgrafia Cesarskiej Akademii Nauk. Wschodnia Auksztotańszczyzna paneweżyska: analiza skupień Analiza w poszukiwaniu dialektyzmu STRESZCZENIE This paper aims to test the appropriateness of one of the statistical methods – cluster analiza (zarówno hierarchiczna, jak i dwuetapowa) – w celu określenia podobieństwa zamieszkanych miejscowości wschodniej Auksztotańszczyzny paneweżyskiej zgodnie z częstotliwością użycia wyróżniających cech dialektalnych. Osobliwości grupowania, które wyłoniły się z analizy obszarów badawczych, pozwalają nam stworzyć model do pomiaru dialektyzmu i peryferyjności obszarów badawczych. Artykuły / Articles 195 Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo Zidentyfikowano 90-minutowe nagrania wschodniej Auksztotańszczyzny paneweżyskiej central – Pasvals (112), Kapčinai (138) – and two marginal – Bučinai (52), Stubriškis (171) – dialectal points were randomly selected for this study. While listening to the recordings, the frequencies of usage of 13 dialectal features of the Eastern Aukštaitian of zebrane z dwóch Paneweżysów: 7 cech dialektalnych jest silnych (akcentowane ie, uo, o, ė, i, u w rdzeniu oraz cofnięcie akcentu), podczas gdy 6 z nich jest słabych (nieakcentowane y, ū, ie, uo w rdzeniu oraz nieakcentowane ė, o w zakończeniu). Częstości wprowadzono następnie do programu komputerowego SPSS Statistics i przeprowadzono analizę skupień. Wyniki sugerują, że model analizy skupień (zarówno hierarchicznej, jak i dwuetapowej) pokazuje, iż skrajne plied in the research is suitable for revealing the grouping patterns of the Eastern Aukštaitian of Panevėžs LLA points according to the research dimensions. The analysis indicates punkty LLA niekoniecznie są peryferyjne – cechy dialektalne są doskonale zachowane na obszarach peryferyjnych Bučiūnai i Stumbriškis. W punktach LLA w Bučiūnai, Pasvalysie i Kapčiūnai dialektyzm jest lepiej zachowany dzięki cechom silnym (akcentowane ie, uo, o w rdzeniu), podczas gdy w Stumbriškis – cechy słabe (nieakcentowane ie, uo, y, ū w rdzeniu oraz nieakcentowane ė, o w zakończeniu) występują częściej niż cechy silne (akcentowane ė, i, u w rdzeniu oraz cofnięcie akcentu). Inne analizowane cechy nie wykazują wyraźnych prawidłowości. Badania wskazują, że dobór materiału badawczego ma bardzo duże znaczenie dla badania dialektów metodą analizy skupień: należy wybrać nagrania o podobnym czasie trwania oraz większą ich liczbę. Na wyniki może wpływać inny okres gromadzenia materiału lub tempo mowy informatorów. Aby uniknąć niedokładności, częstość użycia cech dialektalnych powinna być badana przez specjalistę w zakresie cech dialektalnych. Do badań można również wykorzystać teksty transkrybowane. Złożono 21 stycznia 2015 r. AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]