Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo

AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, dialektologia, socjolingwistyka, fonetyka eksperymentalna. WSCHODNI AUKSZTOSZOWIE PANEWĖŻYSZCZANIE: ANALIZA KLASTEROWA W POSZUKIWANIU DIALEKTYZMU Wschodni aukštaitowie z okolic Poniewieża: analiza klasterowa w poszukiwaniu dialektyzmu ANOTACJA Celem artykułu jest sprawdzenie przydatności jednej z metod analizy klasterowej stosowanych w statystyce do określania podobieństw między miejscowościami zamieszkałymi przez wschodnich aukštaitów z okolic Poniewieża, na podstawie częstotliwości użycia cech gwarowych o charakterze dystynktywnym. Uwidocznione w trakcie analizy właściwości grupowania się badanych miejscowości pozwalają stworzyć model badawczy służący do pomiaru gwarowości i peryferyjności badanych miejscowości. Do badania losowo wybrano 90-minutowe nagrania dźwiękowe podgwary wschodnich aukštaitów z okolic Poniewieża, zebrane w dwóch centralnych punktach gwarowych – Pašvalys (112), Kapčiūnai (138) – oraz dwóch przygranicznych – Bučiūnai (52) i Stumbriškis (171). Podczas odsłuchiwania nagrań odnotowano częstotliwość występowania 13 dystynktywnych cech gwarowych charakterystycznych dla gwary poniewieskiej; dane te następnie wprowadzono do programu komputerowego SPSS Statistics, po czym przeprowadzono analizę klasterową. Uzyskane wyniki pozwalają stwierdzić, że zastosowany w badaniu model analizy klasterowej nadaje się do ujawniania prawidłowości grupowania się czterech punktów LKA gwary poniewieskiej ze względu na badane wielkości. Analiza pokazuje, że punkty LKA położone na pograniczu obszaru gwarowego niekoniecznie są peryferyjne – cechy gwarowe są w nich doskonale zachowane (w punktach LKA Bučiūnai, Pašvalys i Kapčiūnai lepiej zachowane są cechy silne, natomiast w Stumbriškis – słabe). Badanie pokazuje, że przy analizowaniu gwar metodą analizy klasterowej niezwykle istotny jest dobór materiału badawczego. SŁOWA KLUCZOWE: wschodni aukštaitowie z okolic Poniewieża, gwarowość punktów LKA, peryferyjność punktów LKA, analiza klasterowa. Straipsniai / Articles 175 AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ ADNOTACJA Celem artykułu jest sprawdzenie przydatności jednej z metod statystycznych – analizy skupień – do określenia podobieństwa zamieszkanych miejscowości wschodnich aukštaitów z okolic Poniewieża na podstawie częstości użycia wyróżniających cech dialektalnych. Osobliwości grupowania ujawnione w analizie badanych obszarów pozwalają stworzyć model służący do pomiaru dialektalności i peryferyjności tych obszarów. Na potrzeby badania losowo wybrano 90-minutowe nagrania wschodnich aukštaitów z okolic Poniewieża z dwóch centralnych punktów dialektalnych – Pasvalys (112), Kapčiūnai (138) – oraz dwóch peryferyjnych – Bučiūnai (52), Stum̃briškis (171). Podczas odsłuchiwania nagrań ustalono częstość użycia 13 cech dialektalnych wschodnich aukštaitów z okolic Poniewieża, a następnie wprowadzono ją do programu komputerowego SPSS Statistics i przeprowadzono analizę skupień. Wyniki wskazują, że zastosowany w badaniu model analizy skupień nadaje się do ujawniania wzorców grupowania punktów LLA wschodnich aukštaitów z okolic Poniewieża według wymiarów badawczych. Analiza pokazuje, że peryferyjne punkty LLA niekoniecznie są peryferyjne – cechy dialektalne są w nich doskonale zachowane (w punktach LLA Bučiūnai, Pasvalys i Kapčiūnai lepiej zachowują się cechy mocne, natomiast w Stum̃briškis lepiej zachowane są cechy słabe). Badanie wskazuje, że dobór materiału badawczego ma bardzo duże znaczenie dla analizy dialektów metodą analizy skupień. SŁOWA KLUCZOWE: wschodni aukštaitowie z okolic Poniewieża, dialektalność punktów LLA, peryferyjność punktów LLA, analiza skupień. 1. PRZEGLĄD BADAŃ NAD PONIEWIEŻANAMI Zainteresowanie dialektami języka litewskiego pojawiło się pod koniec XIX wieku. Wschodni aukštaitowie z okolic Poniewieża są wymieniani już w najwcześniejszych pracach dialektologicznych poświęconych językowi litewskiemu. O cechach wyróżniających poniewieżan pisali Leopold Geitler (Geitler 1875)1, Eduardas Volteris (Вольтеръ 1886; 1904: 325–335, 338–340, 345–354), Kazimieras Jaunius (Jaunius 1898)2: 114–161)), Antanas Baranauskas (Барановский 1898). Tę samą metodą opisową kontynuowano prace również na początku XX wieku – istotne są prace Kazimierasa Būgi (1924)3, Antanasa Salysa (1930, 1946)4, Jurgisa Gerulisa (1930: 35–46, 54–65, 66–76), Petra Būtėnasa (1932: 168–193) 1 Remiamasi Danguole Mikulėniene (2011: 19–27). 2 Zob. Jaunius 1970. 3 Zob. Būga 1961: 82–83. 4 Zob. Salys 1992: 114–119, 122–131. 176 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo prace. Przejęta od młodogramatyków tradycja badawcza była popularna także w okresie powojennym. W późniejszych badaniach zaczęto analizować wyraziste cechy podgwary panevėžiškiai, ich rozmieszczenie i podobieństwo do innych podgwar (Zinkevičius 1966; Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; LKT 1970: 14, 32–36; LKA 1977, 1982, 1991; Ručinskaitė 1984: 72–76; Kačiūskienė 1984: 42–53; Kačiūskienė, Girdenis 1997: 31–36)5, a także przyczyny ich powstania (Kazlauskas 1968: 10–20; Zinkevičius 1974: 148; Garšva 1977: 76–87; Kačiūskienė, Girdenis 1982: 189–191), wykorzystując eksperymentalną metodę audytywną, akustyczną i spektrograficzną. Już pod koniec XX wieku w badaniach nad panevėžiškiai pojawiają się cechy charakterystyczne dla socjolingwistyki — przy ocenie analizowanych danych zaczęto uwzględniać wiek informatorów. Jest to widoczne zarówno w pracach o charakterze opisowym (Zinkevičius 1975: 85; Zinkevičius 1979: 92–93), jak i w badaniach eksperymentalnych, spektrograficznych i audytywnych (Kačiūskienė 1982: 39–45; Garšva 1982a: 68–70; Kačiūskienė 1983: 24–38). W ten sposób porównywano użycie podgwary panevėžiškiai przez przedstawicieli różnych pokoleń. W pracach z początku XXI wieku zaczęto stosować metody statystyczne, psychoakustyczne, spektralne i oscylograficzne (wykorzystuje się je zarówno w pracach kompleksowych (Markevičienė 2001: 29–32; LKTCh 2004: 30–34, 184–1946; Zinkevičius 2006: 74–82), jak i w badaniach poszczególnych autorów (Kačiūskienė 2000: 25–31; Garšva 2002: 9–18; Kačiūskienė 2003: 88–92; Kačiūskienė 2005a: 49–53; Kačiūskienė 2005b: 499–503; Kačiūskienė 2009: 61–67; Kačiūskienė 2012: 53–62). W tym okresie przybywa również prac uwzględniających aspekty socjolingwistyczne: stosuje się metodę ankietową (Kačiūskienė 2005c), wprowadza zmienne wieku (Kačiūskienė 2006; Meiliūnaitė 2009) i wykształcenia (Kačiūskienė 2013a: 8), bada się świadomość językową (Kačiūskienė 2013b: 22). Coraz częstsze uwzględnianie socjolingwistyki w badaniach nad podgwarą panevėžiškiai pokazuje, że na początku XXI wieku, w warunkach intensywnych procesów zmian gwarowych, tradycyjne metody nie wystarczają już do rozpoznania i wyjaśnienia tego zjawiska. 2. METODYKA BADANIA GWAROWOŚCI Wraz ze zmianami gwar zmienia się również geolingwistyka, która stała się interdyscyplinarna: socjolingwistyka uzupełnia tradycyjne cele dialektologów (na przykład, 5 Wyniki badań z tego okresu opublikowano również w innych wydawnictwach. Warto wymienić teksty gwarowe z okolic Joniškėlis Kazimierasa Garšvy Joniškėlio apylinkės šnektos tekstai (1982b). 6 Mowę gwarową nagrali Aldona Jonaitytė, Stasys Tumėnas, D. Kazilionytė, S. Liolytė, Kazys Morkūnas, Aloyzas Vidugiris i Edmundas Trumpa, transkrypcji dokonali Aloyzas Vidugiris, Asta Leskauskaitė i Rima Bacevičiūtė. Straipsniai / Articles 177 AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ uwzględnia się zmienne socjolingwistyczne (wiek, płeć, wykształcenie itp.). Wraz z pojawieniem się nowych cech geolingwistyki teoretyczne założenia i zasady metodologiczne dialektologii z początku XXI wieku zaczęto określać terminem socjogeolingwistyka (Aliūkaitė 2011: 257; Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2014). Zjawiska językowe w badaniach socjogeolingwistycznych można analizować nie tylko za pomocą narzędzi tych dwóch kierunków, lecz także metodami innych dziedzin nauki. Celem niniejszego artykułu jest przetestowanie przydatności jednej z metod analizy skupień stosowanych w statystyce do ustalenia podobieństw między miejscowościami wschodnioauksztockich panevėžiškiai pod względem częstotliwości używania cech gwarowych7. Przedmiotem badania są charakterystyczne cechy podgwary panevėžiškiai. Przeprowadzona statystyczna analiza skupień pozwoli sprawdzić, jak grupują się badane miejscowości pod względem częstotliwości używania cech gwarowych. W ten sposób tworzony jest model badawczy służący do pomiaru gwarowości i peryferyjności języka w badanych miejscowościach: po wybraniu czterech punktów LKA (dwóch centralnych i dwóch granicznych) ustala się, w jakim stopniu zachowały się w nich cechy gwarowe oraz czy zastosowany model nadaje się do tego celu. W artykule pojęcia centralnego i granicznego punktu LKA stosowane są w ujęciu geograficznym: centralną nazywa się miejscowość położoną geograficznie bliżej centrum obszaru wschodnioauksztockich panevėžiškiai, a graniczną — osadę położoną w pobliżu granic z innymi podgwarami. Z tego względu pod względem językowym może ona stać się peryferyjna (przejściowa, tj. mogła przejąć cechy innych języków lub wyróżniające cechy gwarowe innych podgwar)8. Materiał badawczy stanowi 90 minut losowo wybranych nagrań dźwiękowych podgwary wschodnioauksztockich panevėžiškiai. Zebrano je w latach 1992, 2004 i 2012 w miejscowościach badanych już 60 lat wcześniej (zob. LKA 1977: 21–23, LKA 1982: 9–11, LKA 1991: 9–11) — Bučiūnai (52) (nr nagrania LK259701, nr rejestracyjny płyty kompaktowej CD 1496 RAP 116), Pąsvalys (112) (nr nagrania LK204602, nr rejestracyjny płyty kompaktowej CD 1508 RAP 122), Kapčiūnai (138) (nr nagrania LK029101, nr rejestracyjny płyty kompaktowej CD 1156 RAP 79) i Stūm̃briškis9 (171)10. 7 Wschodnioauksztoccy panevėžiškiai zamieszkują zachodnią część obszaru wschodnioauksztockiego. Graniczą z zachodnioauksztockimi šiauliškiai, wschodnioauksztockimi kupiškėnai, anykštėnai i širvintiškiai (zob. rysunek 1). 8 Apie centrinio ir periferinio LKA punkto terminus plačiau žr.: Morkūnas 1993: 4–7; Kardelis 2014; Kardelis, Stakutytė 2015). 9 Temu nagraniu nie nadano jeszcze numeru rejestracyjnego; jest przechowywane na serwerze Instytutu Języka Litewskiego wraz z innymi danymi zebranymi w 2012 r. 10 Nagrania zgromadzono w latach 2007–2013 w ramach projektu Współczesne badania geolingwistyczne na Litwie: optymalizacja sieci punktów i interaktywne upowszechnianie informacji gwarowych (zob. Gwara litewska). 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo W sposób eksperymentalny analizuje się cechy gwarowe występujące w mowie o podobnym tempie trzech kobiet (D. N., ur. 1926 r., zam. w Bučiūnai; J. L., ur. 1934 r., zam. w Pasvalys11; V. M., ur. 1909 r., zam. w Klovainiai12) i jednego mężczyzny (B. N., ur. 1946 r., zam. w Stumbriškis)13. Jak widać na rysunku 1, badane miejscowości leżą na obszarze aukštaitskim, dlatego cechuje je charakterystyczna dla wszystkich gwar aukštaitskich właściwość – akcentowane dyftongi ie, uo zachowują pełną postać, podobnie jak w języku ogólnym, w odróżnieniu od obszaru žemaitskiego (Zinkevičius 1966: 13–14; LKT 1970: 15; LKTCh 2004: 29). Punkty LKA należą do obszaru wschodnioaukštaitskiego, ponieważ w tej podgwarze zwężane są dyftongi an, am, en, em oraz dawne samogłoski nosowe ą, ę i wymawiane jako ɔn, ɔm, ɛn, ɛm oraz o, e (Zinkevičius 1966: 15, 83–84, 99–101; LKT 1970: 32–33; LKTCh 2004: 30, 173–175)14. Główną cechą odróżniającą gwarę panevėžyską jest zlanie się krótkich samogłosek wygłosowych, czyli tak zwana redukcja samogłosek. Pod względem stopnia redukcji badane punkty LKA należą do północnej części obszaru panevėžyskiego, gdzie krótkie samogłoski wygłosowe przeszły w mrukliwe dźwięki o nieokreślonej barwie, w odróżnieniu od części południowej, gdzie krótkie a, u w wygłosie zlewają się w jeden dźwięk podobny do u, ale niezaokrąglony, oznaczany jako v (Zinkevičius 1966: 92, 119–121; LKT 1970: 35; LKTCh 2004: 175–176). W niniejszej pracy stopień gwaryzmu badanych miejscowości mierzy się, sprawdzając produktywność sześciu samogłosek (o, ė, i, u, y, ū) i dwóch dyftongów (ie, uo), które różnią się akcentowaniem lub występują w różnych częściach wyrazów. Dodatkowo odnotowuje się częstotliwość cofania akcentu. Dwie cechy występują w swoisty sposób tylko na północnym obszarze panevėžyskim. W pozycji nieakcentowanej północni Panevėžyskianie, w odróżnieniu od południowych, realizują dyftongi ie, uo jako e, o (Zinkevičius 1966: 16, 87; LKTCh 2004: 176). W badanych miejscowościach występuje również cofanie akcentu – na północnym obszarze panevėžyskim działa prawo powszechnego cofania akcentu, zgodnie z którym akcent cofa się nie tylko z krótkiej, lecz także z długiej końcówki akcentowanej intonacją rosnącą – nie tylko na sylabę długą, ale i krótką – a także intensywne warunkowe cofanie akcentu, gdy akcent cofa się z 11 W tym nagraniu zarejestrowano wypowiedzi kilku kobiet. Jednak przez większość czasu mówi jedna informatorka, dlatego w badaniu przyjęto, że analizowano mowę tej jednej kobiety. 12 Informatorka ta mieszka w Klovainiai, jednak nagranie w bazie danych przypisano do punktu Kapčiūnai (138). 13 Odsetek informatorek jest większy niż odsetek informatorów, dlatego również w niniejszym badaniu analizuje się więcej nagrań dźwiękowych kobiet niż mężczyzn. 14 Te i inne cechy odróżniające gwarę panevėžyską od pozostałych zaobserwowano już pod koniec XIX wieku – o różnicach w wymowie akcentowanych samogłosek rdzeniowych ie, uo, dyftongów an, en, krótkich samogłosek i, u, akcentowanego rdzeniowego o i innych cech w różnych częściach kraju pisał Volteris (Вольтеръ 1886: 1–12). Straipsniai / Articles 179 AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ trumpos galūnės į priešpaskutinį bet kokio ilgumo skiemenį (Zinkevičius 1966: 37–40, LKT 1970: 34–35, LKTCh 2004: 30–31)15. Pozostałe badane cechy są bardziej uniwersalne. Należą do nich wspomniane akcentowane samogłoski tematyczne ie, uo, których jakość na badanym obszarze nie różni się od jakości w innych gwarach auksztaickich i języku ogólnym. Podobnie jak wszyscy wschodni Auksztaici, północni Panevėžiškiai wydłużają akcentowane (z akcentem nieprzeniesionym) krótkie u, i poza wygłosem i wymawiają je bardzo wąsko (Zinkevičius 1966: 107; LKT 1970: 34; LKTCh 2004: 177). Przy wymawianiu nieakcentowanych samogłosek tematycznych y, ū postępują odwrotnie – zastępują je odpowiednimi krótkimi i, u (Zinkevičius 1966: 110; LKT 1970: 34; LKTCh 2004: 176). Jednak w odróżnieniu od wielu Auksztaickich akcentowane tematyczne o na obszarze Panevėžiškiai wymawia się bez a zabarwienia, natomiast w nieakcentowanej końcówce przechodzi ono w a (Zinkevičius 1966: 70). Akcentowane tematyczne ė zazwyczaj zostaje zachowane (Zinkevičius 1966: 74), natomiast nieakcentowane końcowe ė wymawia się jako e (Zinkevičius 1966: 75; LKTCh 2004: 176–178). W badaniu analizuje się zatem częstość występowania siedmiu silnych lub wyraźnych (akcentowane samogłoski tematyczne ie, uo, o, ė, i, u, przenoszenie akcentu) oraz sześciu słabych lub niewyraźnych (nieakcentowane samogłoski tematyczne y, ū, ie, uo, nieakcentowane samogłoski końcowe ė, o) cech gwarowych wyróżniających Panevėžiškiai (zob. tabela 1)16. Cechy te są częste i, jak widać z tabeli częstości ich użycia, wielokrotnie występują w mowie Panevėžiškiai. Potwierdzają to również najnowsze badania tej gwary (zob. Aliūkaitė et al. 2014: 188–191). Materiał zebrany w badanych miejscowościach gwarowych opracowano w kilku etapach: 1) przesłuchano nagrania dźwiękowe zebrane w różnych okresach w badanych punktach LKA; 2) przeprowadzono analizę nagrań dźwiękowych – podczas ich odsłuchiwania odnotowano częstość użycia 13 cech gwarowych wyróżniających Panevėžiškiai; 3) częstości wprowadzono do programu komputerowego SPSS Statistics i przeprowadzono analizę skupień17. Po zastosowaniu metody analizy skupień określono podobieństwo wybranych czterech punktów LKA należących do gwary Panevėžiškiai wśród wschodnich Auksztaickich i podzielono je na grupy 15 Zazwyczaj akcent nie jest przenoszony z końcówki w przysłówkach stopnia wyższego, zaimkach oksytonicznych i formach 3. osoby czasu przyszłego (Zinkevičius 1966: 38); w końcówkach wyrazów wielosylabowych akcent jest przenoszony na najbliższą sylabę (Zinkevičius 1966: 39), nie jest natomiast przenoszony na przedrostek (LKTCh 2004: 180). 16 Główne kryteria rozróżniania cech silnych (lub wyraźnych) i słabych (lub niewyraźnych) to zasięg występowania, rozpoznawalność i podatność na wyrównanie: cechy silne są charakterystyczne dla stosunkowo niewielkiego obszaru danej gwary, szybko rzucają się w oczy i łatwo ulegają wyrównaniu, natomiast cechy słabe są typowe dla wielu pokrewnych gwar, trudniej je dostrzec, dlatego też nie ma skłonności do ich korygowania (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 46–47). 17 Apie programą plačiau žr.: IBM SPSS Statistics; Vaitkevičius, Saudargienė 2006. 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Wschodni Auksztotczycy panevėžiškiai: analiza skupień w poszukiwaniu cech gwarowych 1 PAV. Tiriamosios rytų aukštaičių panevėžiškių vietovės (Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2014: 189) Straipsniai / Articles 181 AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ w grupy podobnych obiektów – skupienia. Dane badawcze pogrupowano tak, aby różnice między badanymi miejscowościami w obrębie utworzonego skupienia były jak najmniejsze, a między skupieniami – jak największe (Čekanavičius, Murauskas 2002: 195; Vaitkevičius, Saudargienė 2006). ¹ TABELA. Częstość występowania cech gwarowych wyróżniających gwarę panevėžiškiai w badanych miejscowościach18 SIŁA CECHA BUČIŪNAI Czas nagrania 43 min 8 s PASVALYS Czas nagrania 46 min 42 s KAPČIŪNAI Czas nagrania 28 min 28 s STUMBriškis Czas nagrania 62 min 11 s Silna Akcentowane ie w rdzeniu zachowuje się ~ 79 ~ 55 ~ 28 ~ 66 Silna Akcentowane uo w rdzeniu zachowuje się ~ 42 ~ 16 ~ 21 ~ 24 Silna Akcentowane ė w rdzeniu zachowuje się ~ 59 ~ 67 ~ 50 ~ 70 Silna Akcentowane o w rdzeniu jest zachowywane ~ 65 ~ 87 ~ 40 ~ 63 Silna Akcentowane u w rdzeniu jest wydłużane ~ 70 ~ 50 ~ 47 ~ 87 Silna Akcentowane i w rdzeniu jest wydłużane ~ 63 ~ 70 ~ 50 ~ 83 Silna Cofnięcie akcentu ~ 88 ~ 90 ~ 68 ~ 137 Słaba Nieakcentowane uo w rdzeniu przechodzi w o ~ 2 ~ 3 ~ 1 ~ 4 Słaba Nieakcentowane ie w rdzeniu przechodzi w ę ~ 7 ~ 13 ~ 4 ~ 12 Słaba Nieakcentowane y w rdzeniu przechodzi w i ~ 15 ~ 12 ~ 10 ~ 25 Słaba Nieakcentowane ū w rdzeniu przechodzi w u ~ 4 ~ 1 0 ~ 7 Słaba W nieakcentowanej końcówce ė przechodzi w e ~ 40 ~ 28 ~ 8 ~ 41 Słaba W nieakcentowanej końcówce o przechodzi w a ~ 121 ~ 78 ~ 86 ~ 157 18 Nagrań słuchała badaczka posługująca się rodzimą gwarą. Ponieważ częstość odnotowano na podstawie odsłuchu nagrań spontanicznej mowy, przedstawione dane mogą być obarczone błędem wynikającym z czynników ludzkich. 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo W badaniu postanowiono eksperymentalnie przetestować dwie metody tworzenia klastrów – hierarchiczną i niehierarchiczną (dwustopniową). Rozróżnia się je ze względu na sposób doboru miar podobieństwa, kryteria określania odległości między klastrami oraz strategię podziału na klastry. Główna różnica polega na tym, że w metodzie dwustopniowej analizy klastrów liczba klastrów jest z góry znana (wybierana) podczas grupowania danych badawczych (Čekanavičius, Murauskas 2002: 202). Analizując uzyskane wyniki analizy klastrów, należy uwzględnić, że w pracy badana jest spontaniczna mowa informatorów, a nie jednakowe teksty, warunki mówienia są różne, a próba danych badawczych jest bardzo mała, dlatego wyniki analizy klastrów mogą nie być całkiem dokładne. W niniejszej pracy, biorąc jednak pod uwagę materiał badawczy, zakłada się jedynie sprawdzenie, czy metoda ta w ogóle ujawni prawidłowości grupowania miejscowości według częstości występowania użytych cech gwarowych. Mówiąc ściślej, sprawdza się, czy analiza klastrów może wskazać miejscowości skłaniające się ku peryferyjności ze względu na częstość używanych cech gwarowych oraz pokazać podobieństwo miejscowości, które najlepiej zachowały cechy gwarowe, z uwzględnieniem różnych czynników, takich jak odległość geograficzna, peryferyjne vs. centralne położenie miejscowości w granicach podgwary wschodnioaukštaitskiej panevėžiškiai oraz różnice socjogeolingwistyczne. 3. ANALIZA CECH RÓŻNICUJĄCYCH GWARĘ PANEVĖŽIŠKIAI METODĄ KLASTRÓW Aby sprawdzić, jak miejscowości objęte badaniem grupują się pod względem częstości użycia 13 głównych cech różnicujących panevėžiškiai (zob. tabelę 1), zastosowano jedną metodę hierarchiczną i jedną niehierarchiczną – w programie komputerowym SPSS Statistics przeprowadzono hierarchiczną analizę (łączenia) oraz dwustopniową analizę klastrów. SPSS Statistics Ze względu na małą ilość danych w obu przypadkach wybrano minimalną liczbę klastrów – 2. Uzyskane wyniki hierarchicznej analizy klastrów pokazują, że częstość użycia cech różnicujących gwarę jest najbardziej podobna w Bučiūnai, Pasvalys i Kapčiūnai, dlatego te punkty LKA utworzyły jeden klaster. Drugą grupę podobnych obiektów tworzy Stum̃briškis (zob. tabelę 2). TABELA 2. Wyniki hierarchicznej analizy klastrów według częstości użycia 13 cech różnicujących gwarę wschodnioaukštaitską panevėžiškiai Nr klastra Punkt LKA przypisany do klastra 1 Bučiūnai, Pasvalys, Kapčiūnai 2 Stum̃briškis Straipsniai / Articles 183 AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ Ponieważ pierwszy klaster obejmuje jeden peryferyjny (Bučiūnai) i dwa centralne (Pasvalỹs, Kapčiūnai) punkty LKA, można stwierdzić, że cechy gwarowe wyróżniające badane miejscowości mogą być zachowane w podobnym stopniu, niezależnie od ich położenia geograficznego. Z drugiej strony dane ze Stum̃briškis, miejscowości położonej na obrzeżach obszaru gwarowego panevėžiškiai, która jest najmniej podobna do trzech pozostałych badanych punktów LKA, wskazują, że typowe cechy gwarowe panevėžiškiai mogą być gorzej zachowane w peryferyjnym punkcie LKA. Dendrogram pokazuje w przejrzysty sposób kolejność łączenia klastrów (zob. rysunek 2). Widać na nim, że największe podobieństwo występuje między peryferyjnym i centralnym punktem LKA — w miejscowościach Bučiūnai i Pãsvalys produktywność użycia cech wyróżniających gwarę panevėžiškiai jest podobna. Mniej tych cech wystąpiło w mowie informatora mieszkającego w pobliżu Kapčiūnai. Najbardziej wyróżnia się peryferyjny punkt LKA Stum̃briškis — poziom gwarowości w tej miejscowości jest najmniej podobny do poziomu w trzech pozostałych badanych miejscowościach. 2 RYS. Dendrogram łączenia klastrów (1 Bučiūnai, 2 Pasvalỹs, 3 Kapčiūnai, 4 Stum̃briškis) Na wyniki hierarchicznej analizy klasterowej mogły wpłynąć różne uwarunkowania socjogeolingwistyczne punktów LKA: wieś Stum̃briškis, w odróżnieniu od trzech pozostałych, leży najbliżej dużego miasta powiatowego (głównego ośrodka przyciągającego urbanizację), Panevėžys, dlatego język ogólny może oddziaływać na gwarę, powodując mniejszą częstotliwość użycia cech gwarowych w porównaniu z innymi punktami LKA. Na wyniki mógł wpłynąć również fakt, że Stum̃briškis jest peryferyjnym punktem LKA — graniczy z obszarem kupiškėnai, a część mieszkańców tej wsi jest napływowa i posługuje się mową półgwarową19. 19 Możliwość, że na wyniki wpłynęło najdłuższe nagranie dźwiękowe z punktu LKA Stum̃briškis, zostaje wykluczona, ponieważ wyniki są dość podobne, gdy częstotliwość użycia cech gwarowych w tym punkcie LKA porówna się z częstotliwością odnotowaną w innych miejscowościach. Ponadto informator nie mówi w nagraniu sam — badacze nieustannie zadają mu pytania. 184 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo Argumenty te pozwalają przypuszczać, że punkt LKA Stum̃briškis może mieć charakter peryferyjny — w badanej miejscowości obok typowych cech wschodnioauksztockiej gwary panevėžiškiai mogą być używane także elementy innych gwar (utėnaiškiai, kupiškėnai) lub języka ogólnego; z tych powodów tworzy on odrębną grupę. Na rysunku 1 widać, że Bučiūnai również jest peryferyjnym punktem LKA — graniczy z obszarem šiauliškiai. Jednak, jak pokazują wyniki hierarchicznej analizy klasterowej, nie ma wątpliwości co do żywotności wyróżniających cech gwarowych panevėžiškiai — według danych z badania wieś ta jest najbardziej podobna do Pãšvalys, którego gwara, jak wynika z najnowszych badań, stanowi silny geolekt zachodnich wschodnich auksztotów (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261)20. A zatem w Bučiūnai, położonym na obrzeżu obszaru gwary panevėžiškiai, cechy gwarowe są zachowane równie dobrze jak w miejscowości położonej w centrum tego obszaru. W związku z tym nie ma podstaw, by peryferyjny punkt LKA Bučiūnai, w odróżnieniu od Stum̃briškis, nazywać peryferyjnym. Przeprowadzona dwuetapowa analiza klasterowa przynosi nieco inne wyniki: częstotliwość użycia wyróżniających cech gwarowych jest najbardziej zbliżona w Bučiūnai, Pasvalys i Stum̃briškis; te punkty LKA tworzą jedną grupę podobnych obiektów, a Kapčiūnai — drugą (zob. tabela 3). TABELA 3. Wyniki dwuetapowej analizy klasterowej według częstotliwości użycia 13 wyróżniających cech wschodnioauksztockiej gwary panevėžiškiai Nr klastra Punkt LKA przypisany do klastra 1 Bučiūnai, Pasvalỹs, Stum̃briškis 2 Kapčiūnai Tym razem jednak grupują się inaczej niż w przypadku uzyskanych wcześniej danych: jeden centralny (Pasvalys) i dwa peryferyjne (Bučiūnai, Stum̃briškis) punkty LKA, natomiast drugi klaster tworzy miejscowość centralna (Kapčiūnai), a nie peryferyjna. Uzyskane wyniki budzą wątpliwości — wskazują, że silne i słabe cechy gwarowe mogą być lepiej zachowane w peryferyjnych punktach LKA niż w punkcie centralnym. Tabela 4 pokazuje, że w punktach LKA tworzących pierwszy klaster średnie wartości wszystkich użytych cech są wyższe niż w drugim. Oznaczałoby to, że w punktach LKA pierwszego klastra gwarowość jest lepiej zachowana niż w drugim — częstotliwość użycia wszystkich badanych cech jest wyższa w Bučiūnai, Pasvalys i Stum̃briškis niż w Kapčiūnai. Wątpliwości może budzić fakt, że w pierwszym klastrze niemal wszystkie dane są bardzo rozproszone (odchylenie standardowe waha się od 20 Geolektem nazywa się „[...] niejednorodny (zróżnicowany) regionalny wariant języka, którego areał nie ma bardzo wyraźnych granic geograficznych. Pod względem językowym jest on kontynuacją tradycyjnej gwary, zachowującą pewien zbiór dawnych cech gwarowych” (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 41). Straipsniai / Articles 185 AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ TABELA 4: Centra klastrów według 13 cech różnicujących Klaster | ie Śr. 66,67; Odch. st. 12,014 | 28,00; · | 57,00; 21,679 | uo Śr. 27,33; Odch. st. 13,317 | 21,00; · | 25,75; 11,325 | o Śr. 71,667; Odch. st. 13,317 | 40,000; · | 63,750; 19,207 | ė Śr. 65,333; Odch. st. 5,686 | 50,000; · | 61,500; 8,963 | i Śr. 72,000; Odch. st. 10,149 | 50,000; · | 66,500; 13,772 | u Śr. 69,000; Odch. st. 18,520 | 47,000; · | 63,500; 18,699 | Przesunięcie akcentu z sylaby końcowej Śr. 105,00; Odch. st. 27,731 | 68,00; · | 95,75; 29,239 | Nieakcentowane końcówki | Klaster | ie Śr. 10,67; Odch. st. 3,215 | 4,00; · | 9,00; 4,243 | uo Śr. 3,000; Odch. st. 1,000 | 1,000; · | 2,500; 1,291 | y Śr. 17,333; Odch. st. 6,807 | 10,000; · | 15,500; 6,658 | ū Śr. 4,000; Odch. st. 3,000 |,000; · | 3,000; 3,162 | ė Śr. 36,33; Odch. st. 7,234 | 8,00; · | 29,25; 15,349 | o Śr. 118,667; Odch. st. 39,552 | 86,000; · | 110,500; 36,189 | 1 2 Razem 1 2 Razem 186 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo od niewielkiego (1) do bardzo wysokiego – aż 39,552). Być może można to wyjaśnić tym, że analizowane w badaniu wartości są dość duże. Im większe są zaś średnie wartości, tym większe są również odchylenia standardowe. Najniższe częstości użycia cech w miejscowości Kapčiūnai (zob. tabela 1), które oczywiście pokrywają się z podanymi średnimi (nieakcentowane ū w temacie – 0 użyć, nieakcentowane uo w temacie – 1, nieakcentowane ie w temacie – 4), wskazują, że wymienione słabe cechy w tym punkcie LKA są nieproduktywne i słabo zachowane w mowie informatorów. Można by przypuszczać, że z tego powodu mają tendencję do zanikania i zastępowania innymi wariantami. Dane te jednak niewiele różnią się od średnich częstości użycia cech w trzech punktach LKA tworzących drugi klaster (odpowiednio 4, 3 i 10,67). Dlatego skłaniamy się ku przypuszczeniu, że nieakcentowane ū, uo, ie rzadko występują w mowie informatorów zamieszkujących wszystkie cztery miejscowości, ale zostały zachowane. W badaniu nie wyklucza się możliwości, że zastosowanie różnych metod analizy klasterowej do tych samych danych może przynieść różne wyniki (Čekanavičius, Murauskas 2002: 196). Zakłada się jednak, że na uzyskane wyniki mogła wpłynąć różna długość badanych nagrań – z tego powodu w najkrótszym nagraniu z punktu LKA w Kapčiūnai użyto mniej analizowanych cech niż w pozostałych trzech. Mogło to również wpłynąć na niskie średnie częstości użycia cech różnicujących w tej miejscowości, wskazujące na niski poziom dialektalności w tej wsi. Aby uzasadnić to założenie, sztucznie znormalizowano częstość użycia cech w Kapčiūnai (w programie SPSS Statistics częstość użycia cech dialektalnych różnicujących w tym punkcie LKA zastąpiono średnimi częstościami z pozostałych trzech punktów LKA) i ponownie przeprowadzono obliczenia. Po wykonaniu tej procedury wyniki pokryły się z danymi uzyskanymi w analizie hierarchicznej (zob. tabela 5). TABELA 5. Wyniki dwuetapowej analizy klasterowej na podstawie częstości użycia 13 cech różnicujących wschodnioaukštaitskich panevėžiškiai po sztucznej normalizacji częstości użycia cech w Kapčiūnai Nr klastra Punkt LKA przypisany do klastra 1 Bučiūnai, Pasvalys, Kapčiūnai 2 Stumbrškis Porównanie wyników grupowania badanych punktów LKA uzyskanych obiema metodami ujawnia pewną tendencję: ze względu na podobieństwo częstości użycia cech dialektalnych klastra nigdy nie tworzą wyłącznie centralne punkty LKA, a drugiego – wyłącznie peryferyjne. Potwierdza to pogląd, że na obszarze wschodnioaukštaitskich panevėžiškiai Straipsniai / Articles 187 AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ Centra klastrów według 13 cech różnicujących, cech panevėžiškich, po sztucznym znormalizowaniu częstości cech użytych w Kapsiūnai Klaster ie Śred. Odch. stand. n. 67,00 12,000 66,00 · 66,75 9,811 uo Śred. Odch. stand. n. 28,33 13,051 24,00 · 27,25 10,874 o Śred. Odch. stand. n. 74,67 11,240 63,00 · 71,75 10,874 ė Śred. Odch. stand. n. 63,67 4,163 70,00 · 65,25 4,646 i Śred. Odch. stand. n. 68,33 4,726 83,00 · 72,00 8,287 u Śred. Odch. stand. n. 63,00 11,269 87,00 · 69,00 15,122 Cofnięcie akcentu Śred. Odch. stand. n. 94,33 9,292 137,00 · 105,00 22,642 1 2 Ogółem Nieakcentowane tematyczne ie Śred. Odch. stand. n. 10,33 3,055 12,00 · 10,75 2,630 uo Śred. Odch. stand. n. 2,67,577 4,00 · 3,00,816 y Śred. Odch. stand. n. 14,67 2,517 25,00 · 17,25 5,560 ū Śred. Odch. stand. n. 3,00 1,732 7,00 · 4,000 2,449 ė Śred. Odch. stand. n. 34,67 6,110 41,00 · 36,25 5,909 o Śred. Odch. stand. n. 106,00 24,269 157,00 · 118,75 32,294 1 2 Ogółem 188 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo dialektyczność może być równie dobrze zachowana zarówno w miejscowościach położonych w centrum, jak i na pograniczu obszaru dialektalnego (w tym przypadku – w Bučiūnai). Wyniki hierarchicznej i dwustopniowej analizy skupień (po znormalizowaniu danych) również pozwalają sądzić, że punkt graniczny LKA nie zawsze jest peryferyjny: być może punkt dialektalny LKA w Stumbríš kio można by nazwać peryferyjnym, ponieważ jego wyniki najbardziej różnią się od danych z pozostałych trzech miejscowości. Bučiūnai jednak, mimo swojego położenia geograficznego na obszarze dialektalnym panevėžiškiai, nie są peryferyjnym punktem LKA – cechy dialektalne są tam zachowane równie dobrze jak w centralnych punktach LKA w Pãsvalys i Kapčiūnai. W wyniku zmiany rezultatów wskutek procesu normalizacji zmieniły się również średnie częstości cech użytych w punktach LKA – nieznacznie zmalały w pierwszej grupie podobnych obiektów, a wzrosły w drugim klastrze (zob. tabela 6). Uzyskane dane wskazują, że wszystkie cechy słabe i większość cech mocnych są lepiej zachowane w miejscowości Stumbríškis niż w Bučiūnai, Pãsvalys i Kapčiūnai. Pozwala to podważyć założenie przyjęte wcześniej w badaniu, że z powodu odmiennych przyczyn socjogeolingwistycznych poziom dialektyczności w Stumbríškyje jest najniższy. Przeciwnie, punkt LKA w Stumbríškis wyróżnia się na tle pozostałych trzech produktywnym użyciem akcentowanych tematycznych ė, i, u, cofnięcia akcentu, nieakcentowanych tematycznych ie, uo, y, ū oraz nieakcentowanych końcówek ė, o – cechy te są częste i skłonne do utrzymywania się w mowie informatorów z tej miejscowości. Wymienione cechy dialektalne są dość dobrze zachowane również w Bučiūnai, Kapčiūnai i Pasvalys, choć rozproszenie danych badawczych w pierwszym klastrze nie pozwala na tak stanowcze stwierdzenie (odchylenie standardowe waha się od 0,577 dla nieakcentowanego tematycznego uo do 24,269 dla nieakcentowanego końcowego o). Wyniki te wyjaśniają, dlaczego punkt LKA w Stumbríškis tworzył odrębny klaster w wynikach hierarchicznej i dwustopniowej analizy skupień (po znormalizowaniu danych). Podważają one również założenie przyjęte w badaniu, że częstość użycia cech dialektalnych w Stumbríškyje różni się od częstości w pozostałych trzech punktach LKA z powodu jego peryferyjnego położenia. Dane uzyskane w dwustopniowej analizie skupień pozwalają stwierdzić, że ze względu na dominującą produktywność wspomnianych cech dialektalnych nie ma podstaw, by nazywać tę miejscowość peryferyjną, mimo że leży ona na pograniczu. Dane z przeprowadzonych analiz potwierdzają również tezę, że pod względem dialektyczności punkt LKA w Bučiūnai nie jest peryferyjny – średnie częstości użycia cech różnicujących w tej miejscowości są zbliżone do wartości dla dwóch pozostałych centralnych punktów LKA – Kapčiūnai i Pãsvalys. Można zatem zauważyć, że na dialektyczność punktów LKA w Bučiūnai i Stumbríškis, położonych na pograniczu obszaru dialektalnego panevėžiškiai, nie wpływa ani silna, lecz szybko zanikająca gwara kupiškėnai, ani mieszkańcy okolic Šiauliai, których cechy dialektalne są mniej wyraziste. Straipsniai / Articles 189 AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ W miejscowościach Bučiūnai, Kapčiūnai i Pašvalys wyższe niż w Stumbr iškis są jedynie średnie częstości użycia trzech cech silnych – są to akcentowane samogłoski rdzenia ie, uo, o. Dlatego podsumowując, można stwierdzić, że dialektalność trzech wymienionych punktów LKA podtrzymuje dominacja cech silnych w mowie informatorów, natomiast w Stumbr iškis – cech słabych, których jest więcej niż silnych. Z tabeli 6 widać również, że nieakcentowane samogłoski rdzenia ie, uo, ū są dość rzadko występującymi cechami różnicującymi we wszystkich badanych miejscowościach. Nie należy jednak twierdzić, że cechy te mają tendencję do zanikania – przypuszcza się, że w mowie informatorów ogólnie występuje niewiele wyrazów zawierających te cechy (na przykład piemuõ, puodynė, pūgà). Analizując częstość występowania poszczególnych cech (zob. tabele 1, 4 i 5), widać, że w czterech badanych punktach LKA największą tendencję do zachowania mają akcentowane samogłoski rdzenia ie, o, ė, i, u, cofnięcie akcentu oraz cecha słaba – nieakcentowana końcówka o. Są one najczęściej używane w omawianych miejscowościach. Najrzadziej w mowie informatorów występują cechy słabe – nieakcentowane samogłoski rdzenia ie, uo, y, ū, ē – oraz jedna cecha silna – akcentowana samogłoska rdzenia uo. To, czy mają one tendencję do zanikania, jest już kwestią innych, bardziej szczegółowych badań. 4. WNIOSKI Po eksperymentalnym zastosowaniu metody analizy skupień w celu określenia podobieństwa, dialektalności i peryferyjności czterech punktów LKA wschodnioauksztockich poddialektu poniewieskiego można sformułować następujące wstępne wnioski. Zastosowany w badaniu model analizy skupień jest odpowiedni – metoda ta pozwoliła ujawnić prawidłowości grupowania się czterech punktów LKA poniewieskiego poddialektu według badanych wielkości. Analiza pokazuje, że przygraniczne punkty LKA niekoniecznie są peryferyjne pod względem dialektalności – w miejscowościach Bučiūnai i Stumbr iškis, położonych na skraju obszaru dialektu wschodnioauksztockiego poniewieskiego, dialektalność jest doskonale zachowana; punkty te nie przejęły wyraźnych cech dialektalnych sąsiadujących z nimi poddialektów. W punktach LKA Bučiūnai, Pašvalys i Kapčiūnai dialektalność najlepiej zachowuje się dzięki dominacji w mowie informatorów cech silnych (akcentowane samogłoski rdzenia ie, uo, o), natomiast w Stumbr iškis – cech słabych (nieakcentowane samogłoski rdzenia ie, uo, y, ū oraz nieakcentowane końcówki ė, o), a nie silnych (akcentowane samogłoski rdzenia ė, i, u oraz cofnięcie akcentu). Pozostałe cechy analizowane w badaniu nie wykazują wyraźnych prawidłowości. W badaniu dialektów metodą analizy skupień bardzo ważny jest dobór materiału badawczego: należy wybierać nagrania dźwiękowe o podobnej długości i większą ich liczbę. Na wyniki może mieć wpływ także zróżnicowany okres ich gromadzenia oraz tempo mówienia informatorów. Aby uniknąć nieścisłości, częstość użycia cech powinna 190 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo Oceny powinien dokonać specjalista doskonale znający cechy gwarowe. Do badania można by wykorzystać transkrybowane teksty. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva 2011: Projektas „Šiuolaikiniai geolingvistikos tyrimai Lietuvoje: punktų tinklo optimizacija ir interaktyvioji tarminės informacijos sklaida“. – Respectus philologicus 20(25), 257–260. Aliūkaitė Daiva, Bakšienė Rima, Jaroslavienė Jurgita, Judžentyte Gintarė ir kt. 2014: Punktų tinklo tankis geolingvistinės skirties aukštaičiai: žemaičiai požiūriu. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), 129–196. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingvistika: ideologija, teorija ir metodai. Pagrindinės sąvokos. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), 29–47. Būga Kazimieras 1961: Rinktiniai raštai 3. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Būtenas Petras 1932: Aukštaičių tarmės okuojančiosios pašnektės sienos. – Archivum Philologicum 3, 168–209. Čekanavičius Vydas, Murauskas Gediminas 2002: Statistika ir jos taikymai 2. Vilnius: TEV. Garšva Kazimieras 1977: Akcentuacijos ir vokalizmo sąryšis šiaurės vakarų panevėžiškių tarmėje. – Lietuvių kalbotyros klausimai 17, 76–87. Garšva Kazimieras 1982a: Svarbesnės šiaurės vakarų panevėžiškių fonologijos ypatybės. – Baltistica 18(1), 65–74. Garšva Kazimieras 1982b: Joniškėlio apylinkių šnektos tekstai. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Garšva Kazimieras 2002: Panevėžiškių fonetikos raida abipus Latvijos sienos. – Acta Linguistica Lithuanica 47, 9–18. Gerullis Georg 1930: Litauische Dialektstudien. Leipzig: Markert & Petters Verlag. Girdenis Aleksas, Zinkevičius Zigmas 1966: Dėl lietuvių tarmių klasifikacijos. – Kalbotyra 14, 139–147. IBM SPSS Statistics. Prieiga internete: http://www.insol.lt/statistics. Straipsniai / Articles 191 AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ Jaunius Kazimieras 1898 (1970): Panevėžiškių tarmė. – Kalbininkas Kazimieras Jaunius, sud. Vincentas Drotvinas, Vladas Grinaveckis. Vilnius: Mintis. Kačiuškienė Genovaitė 1982: Vakarinių šiaurės panevėžiškių balsių kiekybė ir jos fonologinė interpretacija. – Kalbotyra 33(1), 39–45. Kačiuškienė Genovaitė 1983: Šiaurės panevėžiškių murm amųjų balsių fonetinės ypatybės, distribucija ir fonologinė interpretacija. – Kalbotyra 34(1), 24–38. Kačiuškienė Genovaitė 1984: Šiaurės panevėžiškių tarmės balsių psichoakustinė klasifikacija. – Kalbotyra 35(1), 42–53. Kačiuškienė Genovaitė 2000: Nekirčiuotų i/u ir ę/ǫ vartojimas Joniškėlio ir Pakruojo apylinkių rišli uose tekstuose. – Baltų filologija 9, 25–31. Kačiuškienė Genovaitė 2003: Trečiojo amžiaus universitetas Šiauliuose: klausytojų požiūris į gimtąją tarmę. – Pedagogija 69, 88–92. Kačiuškienė Genovaitė 2005a: Panevėžio tarmių aprašas – pirmoji mokslinė šiaurės panevėžiškių tarmės studija. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 1, 49–53. Kačiuškienė Genovaitė 2005b: Antano Baranausko ir Kazimiero Jauniaus vieta šiaurės panevėžiškių tarmės tyrimo istorijoje. – Lietuvių katalikų mokslo akademijos suvažiavimo darbai 19, 499–503. Kačiuškienė Genovaitė 2005c: Sodybų statinių pavadinimai šiaurės panevėžiškių tarmėje: anketinis tyrimas. – Žmogus kalbos erdvėje, 60–64. Kačiuškienė Genovaitė 2006: Šiaurės panevėžiškių tarmės fonologijos bruožai. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Kačiuškienė Genovaitė 2009: Sakytinės lietuvių kalbos tekstynas: tarminių formų vartosena. – Filologija 14, 61–67. Kačiuškienė Genovaitė 2012: Tarmių fonetinių ypatybių atspindžiai „Sakytinės lietuvių kalbos tekstyne“. – Baltistica 8, 53–62. Kačiuškienė Genovaitė 2013a: Stipriosios ir silpnosios šiaurės panevėžiškių tarmės ypatybės XXI a. pradžioje. – Tarptautinė tarpdaykinė mokslinė konferencija XXI amžiaus tarmių tyrimai: geolingvistinė ir sociolingvistinė perspektyvos. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 8. Kačiuškienė Genovaitė 2013b: Šiaurės panevėžiškių tarminės nuostatos: sociolingvistinis tyrimas. – Tarptautinė mokslinė konferencija Tarmės – Europos tautų kultūrų paveldas (pranešimų tezės). Vilnius: Mykolo Romerio universitetas, 22. Kačiuškienė Genovaitė, Girdenis Aleksas 1982: „Žiemgališkoji“ anaptiksė šiaurės panevėžiškių tarmėje ir jos kilmė. – Baltistika 18(2), 189–191. 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo Kačiūškienė Genovaitė, Girdenis Aleksas 1997: Rytų aukštaičių ir šiaurės žemaičių priegaidės: bendrybės ir skirtumai. – Kalbotyra 46(1), 31–36. Kardelis Vytautas 2014: Lietuvių kalbos salos: probleminiai aspektai. – Lietuvių kalba 8. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/56/60. Kardelis Vytautas, Stakutytė Emilija 2015: Iš lietuvių dialektologijos raidos. – Lietuvių kalba 9. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/161/131. Kazlauskas Jonas 1968: Lietuvių kalbos istorinė gramatika. Vilnius: Mintis. Labov William 1972: Sociolinguistic patterns. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. Lietuvių kalbos tarmės. Prieiga internete: www.tarmes.lt. LKA 1977: Lietuvių kalbos atlasas. 1. Leksika. Vilnius: Mokslas. LKA 1982: Lietuvių kalbos atlasas. T. 2. Fonetika. Vilnius: Mokslas. LKA 1991: Lietuvių kalbos atlasas. T. 3. Morfologija. Vilnius: Mokslas. LKT 1970: Lietuvių kalbos tarmės. Chrestomatija, red. Elena Grinaveckienė, Kazimieras Morkūnas. Vilnius: Mintis. LKTCh 2004: Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, sud. Rima Bacevičiūtė, Audra Ivanauskienė, Asta Leskauskaitė, Edmundas Trumpa. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Markevičienė Žaneta 2001: Aukštaičių tarmių tekstai 2. Vilnius: VU leidykla. Meiliūnaitė Violeta 2009: Pietų panevėžiškių vokalizmas ir jo raidos bruožai. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas, Lietuvių kalbos institutas. Mikulėnienė Danguolė 2011: Leopold Geitler’s Contribution to Lithuanian dialectology: geolinguistic aspect. – Dialektologie a geolingvistika v současné střední Evropě, 19–27. Morkūnas Kazys 1993: Dėl sąvokos „periferinės tarmės“. – Lietuvių kalbotyros klausimai 30, 4–7. Ručinskaitė Irena 1984: „Murmamųjų“ balsių kokybinė opozicija šiaurės panevėžiškių tarmėje. – Kalbotyra 35(1), 72–76. Salys Antanas 1992: Raštai 4. Lietuvių kalbos tarmės. Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija. Straipsniai / Articles 193 AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ Spolsky Bernard 2011: Ferguson and fishman: Sociolinguistics and tge sociology of language. The SAGE handbook of sociolinguistics. London: SAGE Publications. Vaitkevičius Raimundas, Saudargienė Aušra 2006: Statistika su SPSS psichologiniuose tyrimuose: mokomoji knyga. Kaunas: VDU leidykla. Mikulėnienė Danguolė, Meiliūnaitė Violeta (sud.) 2014: XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai). Vilnius: Briedis. Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija. Vilnius: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1974: Smulkmenos VI. – Baltistica 10(2), 148. Zinkevičius Zigmas 1975: Apie č‘, dž‘ // t‘, d‘ kaitą šiaurės panevėžiškių vardažodžių paradigmoje. – Kalbotyra 26(1), 85. Zinkevičius Zigmas 1979: Kirčio atitraukimas ir kirčiavimo paradigmos. – Kalbotyra 30(1), 90–93. Zinkevičius Zigmas 2006: Lietuvių tarmių kilmė. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Барановскій Антоній 1898: Замѣтки о литовскомъ языкѣ и словарѣ. Санктпетербургъ: Типографія Императорской Академіи Наукъ. Вольтеръ Эдуардъ 1886: Программа для указанія особенностей говоровъ Литвы и Жмуди. СанктПетербургъ: Типографія Императорской Академіи Наукъ. Вольтеръ Эдуардъ 1904: Литовская хрестоматия 2. СанктПетербургъ: Типографія Императорской Академіи Наукъ. Eastern Aukštaitian of Panevėžys: Cluster Analysis in Search of Dialecticism SUMMARY This paper aims to test the appropriateness of one of the statistical methods – cluster analysis (both hierarchical and two-steps) – to determine the similarity of the populated localities of Eastern Aukštaitian of Panevėžys in accordance with the frequency of usage of distinctive dialectal features. The grouping peculiarities that emerged from the analysis of the research areas allow us to create a model to measure the dialecticism and peripherality of the research areas. 194 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Rytų aukštaičiai panevėžiškiai: klasterinė analizė ieškant tarmiškumo 90 minute long recordings of the Eastern Aukštaitian of Panevėžys collected from two central – Pasvalys (112), Kapčiūnai (138) – and two marginal – Bučiūnai (52), Stumbriškis (171) – dialectal points were randomly selected for this study. While listening to the recordings, the frequencies of usage of 13 dialectal features of the Eastern Aukštaitian of Panevėžys were identified: 7 of the dialectal features are strong (the stressed ie, uo, o, ė, i, u in the stem and the retraction of accent), while 6 of them are weak (the unstressed y, ū, ie, uo in the stem and the unstressed ė, o in the ending). The frequencies were then entered into the SPSS Statistics computer program and the cluster analysis was performed. The results suggest that the cluster analysis (both hierarchical and two-steps) model applied in the research is suitable for revealing the grouping patterns of the Eastern Aukštaitian of Panevėžys LLA points according to the research dimensions. The analysis indicates that the marginal LLA points are not necessarily peripheral – dialectal features are perfectly maintained in the marginal areas of Bučiūnai and Stumbriškis. In Bučiūnai, Pasvalys and Kapčiūnai points of LLA dialecticism is better maintained due to the strong features (the stressed ie, uo, o in the stem), while in Stumbriškis – the weak ones (the unstressed ie, uo, y, ū in the stem and the unstressed ė, o in the ending) more than the strong ones (the stressed ė, i, u in the stem and the retraction of accent). Other analyzed features show no clear regularities. The research indicates that the selection of the research material is very important for the examination of dialects by the cluster analysis method: recordings of similar duration and a higher number of them should be selected. The results may be influenced by a different collection period or the speech rate of informants. To avoid the inaccuracies, the frequency of the usage of dialectal features should be examined by the specialist of dialectal features. Transcribed texts, as well, could be used for the research. Įteikta 2015 m. sausio 21 d. AGNĖ PUKEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 195