Liaudiški ir tarmiški augalų genčių vardai šiuolaikinėje lietuvių prozoje

Straipsniai / Articles 85 AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: leksykologia, dialektologia. LUDOWE I DIALEKTALNE NAZWY RODZAJÓW ROŚLIN WE WSPÓŁCZESNEJ LITEWSKIEJ PROZIE Folk and Dialectal Names of the Genera of Plants in Contemporary Lithuanian Prose STRESZCZENIE Przedmiotem badań artykułu jest 203 jednowyrazowe nazwy rodzajów roślin znalezione w 80 utworach 49 autorów współczesnej prozy litewskiej, które pod jakimś względem (rdzeniem, znaczeniem, budową lub składem fonetycznym) różnią się od nazw naukowych. Nazwy roślin, które nie należą do leksyki języka ogólnego, mają wyraźne znamiona regionalne i są szerzej używane w jednym lub kilku dialektach, w artykule nazywane są dialektyzmami vardai, kurių šaknis kitokia nei įprasta mokslo terminijoje, tačiau priklausantys visuotinei lub dialektalnymi nazwami roślin. Nazwy roślin należące do leksyki ogólnej, tzn. znane niemal wszystkim użytkownikom języka litewskiego i niemające wyraźnych związków z żadnym dialektem, w artykule nazywane są ludowymi nazwami roślin lub kolokwializmami. Głównym celem badania jest ustalenie, jakich ludowych i gwarowych jednowyrazowych nazw rodzajów roślin używa się we współczesnej prozie litewskiej, przeanalizowanie ich struktury, pochodzenia i rozpowszechnienia, a także omówienie funkcji i kontekstu ich użycia w tekstach literackich. SŁOWA KLUCZOWE: styl artystyczny, proza, nazwa rośliny, dialektyzm, kolokwializm. ADNOTACJA Przedmiotem badań przedstawionych w artykule jest 203 jednowyrazowych nazw rodzajów roślin występujących w 80 utworach 49 autorów współczesnej prozy litewskiej, które pod pewnym względem (rdzeniem, znaczeniem, budową lub składem fonetycznym) różnią się od swoich nazw naukowych. W artykule mianem dialektyzmów lub gwarowych nazw roślin określa się nazwy roślin, które nie należą do leksyki standardowej, wykazują wyraźne cechy regionalizmu i są częściej używane w jednej lub kilku gwarach. The names of plants having sios AURELIJA GRITĖNIENĖ 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXII związane z którąkolwiek z gwar określa się mianem a different root than that usually used in scientific terminology but belonging to general lexis, i.e. known to nearly all users of the Lithuanian language and having no clear links ludowych nazw roślin lub kolokwializmów. Głównym celem badań jest ustalenie, jakie ludowe i gwarowe jednowyrazowe nazwy rodzajów roślin pojawiają się we współczesnej prozie litewskiej, przeanalizowanie ich struktury, pochodzenia i rozpowszechnienia oraz omówienie funkcji i kontekstu ich użycia w tekstach literackich. KEYWORDS: artistic style, prose, name of the plant, dialecticism, colloquialism. WSTĘP Iki pat XX a. vidurio lietuvių literatūros kalba buvo maitinama gyvųjų tarmės versmių. Rašomosios kalbos kanoną tuo metu didžia dalimi formavo gyvotarmės, dlatego też i w naszych czasach bogactwo języka nadal pozostaje ważnym kryterium wartości utworu. W XXI wieku, gdy coraz bardziej rozkwita popularna kultura rozrywkowa, także w literaturze przybywa tekstów „produkcji”, zapomina się, że istotą literatury jest sztuka słowa, że bez przyzwoitego władania słowem nigdy nie powstanie dobre dzieło. Do tekstów literackich bezkrytycznie dopuszcza się absolutnie wszystko, dlatego litewska proza w ostatnich latach doświadcza prawdziwego antyestetycznego szoku (Sprindytė 2006: 23, 29, 34). W opozycji do szybkiej mowy narzucanej przez środki masowego przekazu w twórczości literackiej ujawnia się zachowany przez niektórych autorów archetyp języka ludowego (Kubilius 2003: 43–44). Uważniejsze zbadanie tekstów współczesnych litewskich prozaików kilku pokoleń ujawnia te dwie dość odmienne tendencje – jedni twórcy, odczuwając wpływ globalizacji, otwierają się na kultury świata, odwracają się od kultury narodowej, przejmują slang, podczas gdy teksty innych są zorientowane na trwałe wartości, nadal nie oderwane od ziemi ojców i doświadczenia dzieciństwa, zachowujące ustną wiejską narrację i pieśniowe intonacje (Bukelienė 2004: 106; Kubilius 2003: 95). To właśnie te ostatnie utwory stały się impulsem do dokładniejszego zbadania, ile śladów regionalizmu – różnorodności, bogactwa i obrazowości wyrazu słownego – zachowało się w tekstach literackich profesjonalnych autorów. Przede wszystkim chodzi o dialektyzmy. Wzbogacają one nie tylko język ogólny. W utworach literackich słowa gwarowe pomagają indywidualizować język bohaterów, tworzą autentyczne środowisko, a twórcy często używają ich nie tylko w dialogach, lecz także w języku autorskim, dlatego użycie dialektyzmów jest interesujące nie tylko dla badaczy literatury, ale również dla językoznawców (zwłaszcza dialektologów, leksykografów, etnolingwistów i etnostylistów). Typy i funkcje dialektyzmów w litewskiej literaturze pięknej szczegółowo opisał Juozas Pikčilingis (Pikčilingis 1975: 99–125). O słowach żywego języka Ievos Simonaitytės ir Mykolo Sluckio prozoje rašė Pranas Kniūkšta (Kniūkšta 1981: 52–72). Kazys Morkūnas omówił wschodniolitewskie elementy w utworach Ignasa Šeiniausa (Morkūnas Artykuły / Articles 87 Liaudiški ir tarmiški augalų genčių vardai šiuolaikinėje lietuvių prozoje 2009: 1–8). Leksykalne dialektyzmy w utworach Romualdasa Granauskasa były wielokrotnie analizowane (Akelaitienė, Žiliūtė-Batavičienė 2011: 5–15; Paulauskytė 2001: 19–20). Autorka artykułu wcześniej omówiła ludowe nazwy roślin występujące we współczesnej litewskiej prozie dziecięcej (Gritėnienė 2014: mybes meniniuose tekstuose tiria rusų lingvistai. Paminėsime tik keletą darbų, 50–62). Dość szeroko obejmujące utwory literatury rosyjskiej z różnych Leonido Leonovo, Michailo Šolochovo ir kitų rusų rašytojų tekstuose analizavo Borisas Larinas (Ларин 1974: 238–261); XX a. pradžios rusų prozos kūriokresów: funkcje dialektyzmów używanych w niuose omówili Irina Kurnosova i Alina Popowicz (Курносова 1995; Попович 2013); pochodzenie i funkcje dialektyzmów w utworach Antona Czechowa omówiła Taisija Kudinowa 2000). Išsamiai aprašyti XX a. Ispanijos grožinėje literatūroje vartoti dialek- (Кудинова tizmai (Дворецкая 2005). Osobne studium poświęcono zbadaniu nazw roślin występujących w utworach Williama Szekspira (Ryden 1978). Przedmiotem badań niniejszego artykułu są ludowe i gwarowe nazwy rodzajów roślin, zebrane z tekstów litewskich prozaików początku XXI wieku1. Krytycy literaccy zauważają, że we współczesnej prozie litewskiej wyraźnie nasila się niepoetycka ekspresja, mówi się nawet o oczywistym upadku słowa (Sprindytė 2006: 275), jednak obok tego, jako przeciwwaga dla półmowy, żargonu i języka nienormatywnego, wyłania się gwarowość. Po przeczytaniu ponad 100 utworów współczesnej prozy litewskiej ludowe nazwy roślin znaleziono w 80 utworach 49 autorów2. Materiał badawczy obejmuje 203 różne fitonimy. Wybrani autorzy są twórcami tekstów reprezentujących różne formy krótkiej i długiej narracji. Podczas gromadzenia materiału do badań najwięcej uwagi poświęcono klasycznym gatunkom prozy – nowelom, opowiadaniom, opowieściom, powieściom3, jednak, mając na uwadze, że gatunki te ustępują miejsca tak zwanym gatunkom pogranicznym, czyli marginalnym – eseistyce, memuarystyce, dziennikom, stylizacji itd. (Arnatkevičiūtė 2006: 63), w polu badań znalazło się również kilka utworów tego gatunku. Pod względem struktury w litewskiej prozie odnotowano kilka typów ludowych i gwarowych nazw roślin: 1) jednowyrazowe nazwy rodzajowe, na przykład notrėlė ʻpokrzywaʼ (Urtica) 1 Jest to wybór czysto chronologiczny. Literaturoznawcy wskazują, że nowa litewska literatura etapas prasideda dar anksčiau – nuo XX a. 9 dešimtmečio. Atkūrus nepriklausomybę, kūrėjai sulaukia laiko, kai gali rašyti laisvai, kitaip nei iki tol, atsiranda palanki terpė eksperimentams i improwizacji. Szerzej na ten temat zob. Brazauskas 2014: 14; Martinaitis 2003: 23–26; Sprindytė 2006: 9–10. 2 Szczegółowa metryka podana jest na końcu artykułu, w „Skrótach źródeł”. 3 O tradycyjnych klasyfikacjach gatunkowych i problemach wyznaczania ich granic zob. Kalėda 1996: 11–14. AURELIJA GRITĖNIENĖ 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXII (K. Saj. 2010 96)4, paleistuvė ʻkalankėʼ (Kalanchoe) (L. Čern. 2009 (a) 90) ir kt.; 2) dvižodžiai ar trižodžiai frazeologiniai genčių ir rūšių vardai5, pavyzdžiui, nakties królowa ʻechinopsisʼ (Echinopsis) (B. Jon. 2009 220), kluczyki świętego Piotra ʻpierwiosnek lekarskiʼ (Primula veris) (H. Gud. 150, E. Ign. 274) i in. ; 3) dwuwyrazowe nazwy gatunków6, na przykład dziki mak ʻmak polnyʼ (Papaver rhoeas) (L. Gut. 2007 9), dzika cykoria ʻcykoria podróżnikʼ (R. Šer. 2014 60) i in. ; 4) jednowyrazowe, odmiana dvižodžiai, trižodžiai ar net keturžodžiai veislių vardai7, pavyzdžiui, bulvių veislė Uzvara (A. Žag. 559), pomidorų veislė Puškino-Bizono (A. Žag. 544), kriaušių Mičiurino žieminė Bėra (A. Žag. 558), odmiana jabłoni Antaninė Perpus Finkuota (Mičiurininė) (A. Žag. 547). W niniejszym artykule szerzej analizowane są jedynie nazwy roślin należące do pierwszej grupy, tj. jednowyrazowe nazwy rodzajów roślin, różniące się pod jakimś względem od naukowych nazw roślin. Oczywiste autorskie (pavyzdžiui, žirgarūgštynė (J. Kral. 73))8, tik raštų kalboje pasitaikantys vardai (pavyzdžiui, bizonžolė ʻlegėstasʼ (Silphium) (H. Gud. 359), kinmedis ʻchininmedisʼ neologizmy (Cinchona) (L. Gut. 2013 94), vėjažolė ʻzawilecʼ (Anemone) (J. Skab. 2004 220)), żargonizmy (na przykład siemkė ʻsłonecznikʼ (Helianthus) (R. Šer. 2008 22)) oraz niezidentyfikowane nazwy roślin (na przykład burtažolė (J. Skab. 2004 170), devynžolės (J. Kral. 44), rumbė (J. Skab. 2004 183)) nie są szerzej omawiane w artykule9. Te nazwy roślin, które nie należą do leksyki języka ogólnego, mają wyraźne cechy regionalne, są szerzej używane w jednym lub kilku dialektach; w artykule określa się je synonimicznie jako dialektyzmy lub dialektalne nazwy roślin. Nazwy roślin mające 4 Prie autoriaus pavardės sutrumpinimo nurodomas kūrinio puslapis, kuriame pirmą kartą fikinną šasuotas augalo vardas. 5 W wybranych do badania utworach odnotowano około 20 frazeologicznych nazw roślin. 6 W wybranych tekstach prozatorskich znaleziono około 80 różnych ludowych nazw gatunków roślin. 7 W tekstach znaleziono około 70 różnych ludowych nazw odmian roślin. Większość z nich (około 60) odnotowano w powieści Agnė Žagrakalytė Eigulio duktė: byla F 117 (2013). Inni nasi prozaicy (Henrikas Čigriejus, R. Granauskas, Kazys Saja, Renata Šerelytė i in.) najczęściej wymieniają niektóre popularniejsze odmiany jabłoni i pszenicy, na przykład jabłoń antonówka (R. Šer. 2010 123), antonówki (H. Čig. 2011 105), grapšteinas (R. Šav. 2009 100), papinki (H. Čig. 2011 105), jabłoń papierówka (R. Gran. 2013 (a) 29), pszenica oścista, bezostna, dwurzędowa, czterorzędowa, miękka (K. Saj. 2010 147). 8 O wiele więcej autorskich neologizmów stosuje się we współczesnej litewskiej prozie dla dzieci. Szerzej zob. Gritėnienė 2014: 8–13. 9 Kai kurie pavadinimai laikytini ne tarmybėmis, o korektūros arba nežinojimo klaidomis – nuo mokslo kalboje vartojamų pavadinimų jie skiriasi labai menkai – balsių ilgumu, vienu priebalsiu i in., użyte tylko po jednym razie przez jednego autora w którymś z utworów, na przykład antūris ʻanturiumʼ (Anthurium) (A. Meil. 136), galinzoga ʻgalinsogaʼ (Galinsoga) (H. Gud. 60), kupolis ʻkūpolisʼ (Melampyrum) (H. Gud. 293), machonija ʻmahoniaʼ (Mahonia) (J. Skab. 2000 45) i in. Takie fitonimy również nie są szerzej analizowane w artykule. Artykuły / Articles 89 Liaudiški ir tarmiški augalų genčių vardai šiuolaikinėje lietuvių prozoje W artykule roślinne nazwy należące nie tyle do zwyczajowej terminologii naukowej, ile do leksyki ogólnej, tzn. znane niemal wszystkim użytkownikom języka litewskiego, niemające wyraźnych związków z żadnym dialektem, określa się jako ludowe nazwy roślin lub kolokwializmy. Głównym celem badania jest ustalenie, jakich ludowych i dialektalnych jednowyrazowych nazw rodzajów roślin używa się we współczesnej prozie litewskiej, a także omówienie ich pochodzenia, rozpowszechnienia i tendencji użycia. LUDOWE I DIALEKTALNE FITONIMY IDENTIFIKAVIMO PROBLEMOS Przy ustalaniu naukowych nazw roślin opierano się przede wszystkim na materiale Słownika języka litewskiego (LKŽ), jego kartotek oraz różnych lotyniškų mokslinių augalų vardų nomenklatūra ne sykį keitėsi, todėl straipssłowników dialektalnych. W badaniu litewskich nazw roślin opiera się nie tylko na Słowniku nazw botanicznych (1998) opracowanym przez Ramunėlė Jankevičienė, lecz także na danych zamieszczonych w Banku Terminów Republiki Litewskiej (http://terminai.vlkk.lt). Najłatwiej zidentyfikować nazwy roślin, gdy sami autorzy wyjaśniają znaczenie lub motywację nazwy dialektalnej albo wskazują, w której części Litwy roślina jest tak nazywana. „Aby użyć dialektyzmu, autor musi «wykazać się umiejętnością» jego przedstawienia: wpleść go w zdanie lub szerszy kontekst tak, aby ów kontekst ujawnił treść słowa” (Pikčilingis 1975: 121). Można podać niejeden przykład tego, jak kontekst pomaga ustalić znaczenia fitonimów: „Tutaj, w okolicach Demeniškes, ludzie nazywają tę potężną i kolczastą roślinę durnaropą. Słownik botaniczny z kolei nazywa ją ostem i opisuje jako roślinę z rodziny astrowatych, a ponadto podaje łacińską nazwę Carduus” (R. Sad. 92). „Karvelukai już dojrzewają nasiona, ale to z całą pewnością są karvelukai, nikt ich nigdy nie nazywał sinavadami” (H. Gud. 113). „[…] lekarska kokoryczka, w ludowej mowie nazywana także kurvažole. Czemu się dziwić, że jest trująca – już sama nazwa wszystko mówi” (R. Šer. 2013 55). „[…] Cykoria. Słowo to znane jest tylko z książek, ponieważ Dzukuowie tę wspaniałą roślinę – kwiat ugorów – nazywają arkline rugiagėle. Nazwa, podobnie jak w przypadku innych ziół, wymyślona przez ludzi, niezwykle trafna i tajemnicza. Do chabra podobna cykoria swoim błękitnym kwiatem, po kolorze nie odróżniłbyś jej” (R. Sad. 230). Naukową nazwę rośliny (zwłaszcza jeżeli słowo ma kilka znaczeń) pomaga ustalić podany przez autora morfologiczny opis rośliny lub wskazanie jej właściwości leczniczych: „Trawa podwórzowa jeszcze zielona, letnia, niedaleko ścieżki babka, szalenie dobra, kiedyś, gdy się skaleczysz, jak wyciąga gorączkę” (H. Čig. 2007 153). „[…] chciałem szarpnąć siostrę za rękaw i pokazać jej zwiędły „pantofelek Kopciuszka”, tak nazywaliśmy nieznany kwiat o długiej łodydze przypominającej halabardę, kołyszącej niebieskimi kiściami kwiatów, podobnymi do pantofelków nawleczonych złotą nicią” (R. Šer. 2008 172). AURELIJA GRITĖNIENĖ 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Skaitant prozos tekstus rasta keletas augalų pavadinimų, kurių mokslinio nie udało się ustalić nazwy. Czasami w identyfikacji nazwy rośliny nie pomaga również bardzo ogólny opis rośliny, na przykład: „Dziewięćziół chroni przed chorobą i cierpieniem. [...] Szczęście odczuwam, ratując człowiekowi życie dziewięciorgiem ziół” (J. Kral. 44). „A jeżyki jeszcze nie kwitły, to jesienne kwiaty, mają bardzo drobne kwiatuszki” (H. Gud. 113). Kita problema nustatant tikslų mokslinį augalo pavadinimą – vardų daugiareikšmiškumas. Gyvojoje kalboje dažnai vienu vardu pavadinami net keroślin, dlatego jeśli autor nie podaje dokładnej naukowej nazwy rośliny, trudno zdecydować, o jaką konkretną roślinę wspomina w swoim dziele, na przykład: gumbažolė (R. Šer. 2013 88) – nazwą gumbažolė lud nazywa wiele ziół, dawniej stosowanych w leczeniu guzów; jievaras (J. Kunč. 2006 37, R. Marč. 316), jovaras (R. Sad. 100) – tymi nazwami lud nazywa kilka drzew: ʻtopolę czarnąʼ (Populus nigra), ʻklon jaworʼ (Acer pseudoplatanus), ʻgrab pospolityʼ (Carpinus betulus), tą nazwą może ʻgudobelėʼ (Crataegus), ʻplatanasʼ (Platanus); kupstukai (H. Gud. 113) – tokiu bendru być nazywana niejedna roślina ogrodowa rosnąca kępami: kostrzewa, pierwiosnek, różne gatunki rozchodników itp. ; kregždažolė (V. Mart. 187) w żywym języku oznacza kilka roślin: ʻciemiężyk białokwiatowyʼ (Vincetoxicum hirundinaria), ʻglistnik jaskółcze zieleʼ (Chelidonium majus) i ʻwyżlin większyʼ (Antirrhinum majus). Jak już wcześniej wspomniano, takie dotąd niezidentyfikowane nazwy roślin nie są analizowane w artykule. KOLOKWIALIZMY Niemal jedna czwarta omawianych w artykule nazw rodzajów roślin jest powszechnie znana i zrozumiała dla wszystkich, szeroko używana na całej Litwie, odnotowana w którymś z wydań Słownika współczesnego języka litewskiego. Takie fitonimy związane ze sferą nieoficjalną, codzienną, jak już wcześniej wspomniano, należy nazywać nie dialektyzmami, lecz ludowymi nazwami roślin albo kolokwializmami – powszechnie używanymi słowami ludowego języka potocznego ja – vienas iš ryškesnių šiuolaikinės lietuvių kalbėsenos bruožų. Pastaruoju (Jakaitienė 2010: 174). W czasie kolokwializacji w tekstach niemal wszystkich stylów nienė 2013: 150). Šnekamajam stiliui būdingos leksikos ypač daug pastebima viešojoje erdvėje – televizijoje, politikų kalbose (Tamaševičius 2009: 143–146; występują elementy stylu potocznego (SmetoŽuperka 2013: 185). Tendencja ta jest oczywista również w tekstach artystycznych. W wybranych utworach prozaików znaleziono ponad 30 fitonimów, które należy uznać za kolokwializmy, na przykład: abrikosmedis ʻmorela zwyczajnaʼ (Armeniaca vulgaris) (V. Mart. 33), apelsinas (K. Sab. 2012 59, M. Sluc. 144), apelsinmedis (V. Rykš. 234, K. Sab. 2012 59, R. Šav. 2013 61) ʻapelsininis citrinmedisʼ (Citrus sinensis), batvinis Artykuły / Articles 91 Liaudiški ir tarmiški augalų genčių vardai šiuolaikinėje lietuvių prozoje ʻburak jadalnyʼ (Beta vulgaris subsp. vulgaris var. conditiva) (L. Gut. 2013 236), dagilis ʻostrożeńʼ (Carduus) (A. Žag. 234), dilgynė (L. Gut. 2013 168, K. Sab. 2008 29, J. Skab. 2000 228, J. Skab. 2004 147, A. Žag. 255) ʻpokrzywaʼ (Urtica), dobilėlis (D. Jaz. 15), dobiliukas (L. Gut. 2013 168, V. Mart. 165, J. Skab. 2000 151, A. Žag. 15) ʻkoniczyna białaʼ (Trifolium repens), ėglis ʻjałowiecʼ (Juniperus) (L. Gut. 2011 58, L. Gut. 2013 14, J. Kral. 19, A. Zur. 2010 112, A. Žag. 181), epušė ʻosikaʼ (Populus tremula) (L. Gut. 2007 234, L. Gut. 2008 48, S. Par. 29), erškėtrožė ʻdzika różaʼ (Rosa) (L. Čern. 2009 (b) 132, L. Gut. 2008 156, L. Gut. 2013 10, E. Ign. 17, B. Jon. 2011 27, K. Sab. 2008 154, M. Sluc. 179, J. Skab. 2000 162, R. Šer. 2013 78, G. Vil. 104, A. Žag. 323), figowiec ʻfigowiecʼ (Ficus) (L. Gut. 2007 274, M. Ivaš. 238, K. Sab. 2014 15), mieczyk ʻmieczykʼ (Gladiolus) (A. Žag. 393), granat ʻgranatowiec właściwyʼ (Punica granatum) (K. Sab. 2008 26), kocanka ʻkocanka dwupiennaʼ (Antennaria dioica) (B. Jon. 2009 198), floksy ʻfloks wiechowatyʼ (Phlox paniculata) (H. Gud. 113), laur ʻlaurʼ (Laurus) (L. Gut. 2013 96), piołun ʻpiołunʼ (Artemisia absinthium) (L. Gut. 2007 66, R. Šer. 2010 113), nasturcja ʻnasturcjaʼ (Tropaeolum) (B. Jon. 2007 20, J. Kunč. 2000 59, J. Kunč. 2006 30, I. Mer. 61, K. Sab. 2008 26, J. Skab. 2000 18, A. Žag. 124), piołun ʻpiołunʼ (Artemisia absinthium) (H. Čig. 2003 24, H. Čig. 2011 40, L. Gut. 2007 66, L. Gut. 2008 82, L. Gut. 2011 58, L. Gut. 2013 112, E. Ign. 317, K. Sab. 2011 166, K. Saj. 2010 55, J. Skab. 2000 178, J. Skab. 2004 179, R. Šer. 2010 8, R. Šer. 2013 89, A. Urb. 2014 226, A. Zur. 2000 57), piktadagis ʻlenktagalvis dagysʼ (Carduus nutans) (J. Kral. 88), puplaiškis ʻtrilapis pupalaiškisʼ (Menyanthes trifoliata) (H. Čig. 2007 51, R. Gran. 2014 15, J. Kunč. 2006 58), ramunėlė (J. Ap. 288, L. Gut. 2013 211, B. Jon. 2007 75, J. Skab. 2004 117), ramunėlis (H. Čig. 2007 119, A. Žag. 124) ʻvaistinė ramunėʼ (Chamomilla recutita), šaltmėtė ʻpipirinė mėtaʼ (Mentha × piperita) (R. Šav. 2009 141), švendrė ʻnendrėʼ (Phragmites) (L. Čern. 2009 (b) 133, L. Gut. 2008 260, J. Skab. 2000 172, J. Skab. 2004 79, R. Šav. 2009 197, R. Šer. 2006 8), topolis (J. Ap. 396, H. Čig. 2003 63, H. Čig. 2007 115, H. Čig. 2011 76, R. Gran. 2005 (a) 29, R. Gran. 2007 248, E. Ign. 260, B. Jon. 2011 68, A. Žag. 154) ʻtuopaʼ medisʼ (Vitis) (Populus), trauklapis ʻgyslotisʼ (Plantago) (L. Gut. 2007 241, L. Gut. 2013 101, S. Par. 93), trūkžolė ʻpaprastoji trūkažolėʼ (Cichorium intybus) (H. Čig. 2003 182), vynuogė ʻvyn- (R. Šer. 2014 21, L. Gut. 2011 322, B. Jon. 2011 82, A. Žag. 453), zuikiakrūmis ʻsausakrūmisʼ (Sarothamnus) (B. Jon. 2011 87), žibutė ʻtriskiautė žibuoklėʼ (Hepatica nobilis) (V. Čep. 124, R. Gran. 2014 135, H. Gud. 273, L. Gut. 2011 59, E. Jan. 43, J. Kunč. 2000 91, V. Mart. 164, R. Mat. 13, I. Mer. 195, N. Peč. 11, S. Sak. 35, J. Skab. 2004 wierzba wiciowaʼ (Salix viminalis) 146, M. Sluc. 10, R. Šer. 2001 130, R. Šer. 2013 42, Š. Šim. 6, A. Žag. 130), žilvitis ʻžil- (H. Čig. 2003 44, H. Čig. 2011 131, L. Gut. 2008 254, L. Gut. 2011 58, L. Gut. 2013 96, B. Jon. 2011 76, A. Rus. 34, A. Zur. 2000 6, A. Zur. 2010 150, A. Žag. 154). „Bliskość języka mówionego jest oznaką żywotności słowa” (Pikčilingis 1971: 151), toteż moglibyśmy powiedzieć, że kolokwializmy w tekstach stylu artystycznego są niejako ogniwem pośrednim, pozwalającym twórcy zagłębić się jeszcze bardziej – w kierunku mowy gwarowej. AURELIJA GRITĖNIENĖ 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXII FONETYCZNE I MORFONEMICZNE ELEMENTY GWAROWE W wybranych tekstach prozatorskich odnotowano stosunkowo niewiele elementów fonetycznych i morfonemicznych. Wszystkie one są używane w języku artystycznym w sposób umotywowany. Najwięcej elementów fonetycznych występuje w języku dialogów. Tworząc realistyczne, żywe portrety bohaterów, dąży się również do oddania ich języka w sposób jak najbardziej autentyczny. Najwyrazistsze cechy fonetyki gwary wschodnioauksztockiej to redukcja krótkich samogłosek końcówki, przejście akcentowanego ą w ū, przejście nieakcentowanego uo w półdługie a, na przykład: ūžals10 (A. Žag. 565) (gwara północnoponiewieska), ūžalėliu (L. Gut. 2001 128) (gwara uciańska) ʻdąb, dąbeczkiemʼ (Quercus). Gwary południowoauksztockie – mazurzenie, wymowa twardych spółgłosek l i š przed e, na przykład: blindzės ʻłozyʼ (Salix) (L. Gut. 2011 384), dzirgėlės ʻpokrzywyʼ (Urtica) (B. Jon. 2007 102), eglali ʻjodełkąʼ (Abies) (L. Gut. 2011 397), gvazdikuciai ʻaksamitkiʼ (Tagetes) (H. Gud. 113), lenkuciai (H. Gud. 113), marguciai (H. Gud. 113) ʻtakie rośliny ogrodoweʼ, pucinėlis ʻkalinątekʼ (Viburnum) (L. Gut. 2011 58), pušalė ʻsosenkaʼ (Pinus) (L. Gut. 2011 101). Żmudzini północni zamiast ogólnolitewskiego uo wymawiają ọu, akcentowane ą zamieniają w ọn, w rdzeniu wyrazu ė wymawiają jak ie, na przykład onžouls ʻdąbʼ (Quercus) (R. Gran. 2007 235), vuobilieliu (Triticum) (E. Ign. 119). Prozos tekstuose rasta ir keletas morfoneminių tarmybių, t. y. tokių vardų, ʻjabłoneczekʼ (Malus) (R. Gran. 2007 17). Żmudzini południowi zamiast dyftongu ie wymawiają dyftongoid i˙, na przykład kvyčius ʻpszenicęʼ, które od naukowych nazw roślin różnią się nieregularnymi przekształceniami samogłosek lub spółgłosek rdzenia albo tematu: aržuolas ʻdąbʼ (Quercus) (K. Saj. 2003 31), činčibiras tasis kadagysʼ (Juniperus communis) (J. Kral. 50, K. Saj. 2003 27, K. Saj. 2010 17, R. Šav. ʻstrychnowiecʼ (Strychnos) (V. Čep. 420), kačiažolė ʻkocimiętkaʼ (Nepeta) (R. Šer. 2008 159), kačpėdė ʻkocankaʼ (Antennaria) (B. Jon. 2007 104), kadugys ʻjałowiec pospolityʼ (papras2009 31, R. Šer. 2013 147), lendrė ʻtrzcina pospolitaʼ (Phragmites australis) (J. Ap. 372), palergonija ʻpelargonijaʼ (Pelargonium) (H. Čig. 2007 160, H. Čig. 2011 150), tabokas ʻtabakasʼ (Nicotiana) (H. Čig. 2007 49). Fonetyczne formy gwarowe są używane najczęściej wtedy, gdy autorzy starają się przekazać intonację języka mówionego. Najczęściej gwarą mówią postacie R. Granauskasa – starsze pokolenie wiejskie, które zachowało autentyczny język: „Nie tłuczcie szyby, nie rysujcie ściany, nie łamcie jabłoneczek, a ja dla was dąb, żołądź... Wszyscy telszanie tak mówią” (R. Gran. 2007 235). R. patiū padėigiau. Nešuokiniekėt par tas ėgleles, kad nenulaužytomėt vėršūnieliu“ (R. Gran. 2007 17). „Onžouls prašė pasakyti, kad tebėr gyvs ir sveiks. […] Ta sakė: Granauskasa 10 Wszystkie formy fonetyczne gwarowe odnotowane w tekstach w artykule podawane są w takim przypadku gramatycznym, w jakim zostały użyte przez autorów. Artykuły / Articles 93 Liaudiški ir tarmiški augalų genčių vardai šiuolaikinėje lietuvių prozoje żmudzkość jest otwarta, naturalna, samoistna, wyłaniająca się bez racjonalnych wysiłków autora (Bukelienė 2004: 65), nadająca autentyzmowi utworu objętość i tonację durową (Sprindytė 2013: 135). Po dukski i równie naturalnie przemawiają także bohaterowie nowel Leonasa Gutauskasa – starzy dziadowie. W tekstach tego prozaika niemało jest wtrętów gwarowych. Pozwalają one odczuć piękno gwary i ukazują pragnienie autora, by je zachować (Daubaraitė 2012: 13), na przykład: „[…] jedni w lesie družbantais pracują, sosny ir kitap, iššokįs pabarškinu botagu pušalaitėn, parėkaunu […]“ (L. Gut. 2011 38). sadzą, inni na polach orzą [mężczyźni]“ (L. Gut. 2011 29). „[…] ja też tak, „[…] na podwórzach rosną chwasty, żeby ci przypominały czasy naszych książąt, gdyby przemówiły […]“ (L. Gut. 2011 102). Substrat gwarowy w litewskiej prozie czasów nowożytnych przebija się świadomie, rozważnie i umotywowanie. Tak przemawiać swoimi postaciami ośmielają się tylko pisarze starszego pokolenia, sami znający gwarę i niebojący się tego demonstrować. Zdania napisane przez autorów gwarą czasami odbiegają od norm czystej gwary, nie zawsze precyzyjnie odzwierciedlają fonetyczne cechy gwary, jednak nie było to głównym celem twórców. Czytelnik wierzy w taki język bohaterów, wydaje mu się on autentyczny, naturalny i to w zupełności wystarcza, aby stworzyć żywe portrety bohaterów lub barwne litewskie pejzaże. GWARY LEKSYKALNE Podstawową cechą języka artystycznego jest obrazowość. W jej tworzeniu pomagają specjalne środki wyrazu obrazowego. Posługując się gwarowymi środkami leksykalnymi – słowami mającymi rdzeń, którego nie ma ani w języku nė 2010: 178), – autoriai stengiasi sukurti kuo įtaigesnį, tikroviškesnį, gyvesnį vaizduojamo pasaulio vaizdą. „Kalbos gyvumą lemia visų pirma autentiška iš ogólnym, ani w innych gwarach (Jakaitieamžių einanti lietuviška kalbos dvasia, išreiškiama gausiu žodynu, semantikos platumu ir gyvumu, tradiciniais žodžių santykiais“ (Pupkis 2005: 382). W tekstach autorów pochodzących z Żmudzi, mieszkających tam lub tworzących, odnotowano niejeden żmudzinizm. Na obszarze gwary żmudzkiej używane są następujące nazwy roślin: gyslapis (R. Gran. 2013 (a) 74) ca urens) (J. Kral. 14), kalakutžolė ʻžąsinė sidabražolėʼ (Potentilla anserina) (J. Ap. 73, R. Gran. 2013 (a) 74, E. Ign. 54), kibišis ʻpaprastoji varnalėšaʼ (Arctium tomentosum) ʻbabkaʼ (Plantago), gudnoterė ʻpokrzywa żegawkaʼ (Urti- (J. Ap. 10), kumelrūgštė ʻszczaw rozpierzchłyʼ (Rumex confertus) (V. Jas. 2007 55), notrėlė ʻpokrzywa (Urtica) (K. Saj. 2010 96), raskilėlis (E. Ign. 28) ʻprzywrotnikʼ (Alchemilla), rūgštelė ʻszczaw zwyczajnyʼ (Rumex acetosa) (I. Mer. 85) i in. Za wschodnionarusyzmy uznaje się następujące nazwy: degutis ʻfirletka poszarpanaʼ (Lychnis flos-cuculi) (J. Kral. 83), gyslalapis ʻbabkaʼ (Plantago) (H. Čig. 2007 153), raitūzai ʻlilia tygrysiaʼ (Lilium lancifolium) (A. Žag. 124), rasakėlėlis (J. Kral. 44) ʻprzywrotnikʼ (Alchemilla), šilkagvaizdikis ʻgoździk brodatyʼ (Dianthus barbatus) (H. Čig. 2003 AURELIJA GRITĖNIENĖ 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Zdarza się, że różne nazwy roślin są używane w dziełach tego samego nyje: H. Čigriejus savo novelėse tuopą (Populus) vadina topoliu (H. Čig. 2003 63, autoraČig. 2007 115, H. Čig. 2011 76) oraz topiliu (H. Čig. 2007 57), R. Granauskas nazywa to drzewo tapaliu (R. Gran. 2007 230) i topoliu (R. Gran. ]} si ce 2005 (a) 29, R. Gran. 2007 248), H. Gudavičius sierotę nazywa broliukais i brolukais (H. Gud. 113), L. Gutauskas paralelnie używa słowa verbą (L. Gut. 2011 58) i blindę (L. Gut. 2011 291), riešutą (L. Gut. 2011 192) i lazdyną (L. Gut. 2011 48), na tej samej stronie znajdujemy ėglį i kadagį (L. Gut. 2011 275), gyslotį i trauklapį (L. Gut. 2013 101), dilgėlę i dilgynę (L. Gut. 2013 168). Taka różnorodność wariantów pokazuje, że pisarze starszego pokolenia wciąż odczuwają silny wpływ gwar i często w ich tekstach nawet nieświadomie konkurują ze sobą leksyka języka literackiego i mówionego. Ponadto użycie różnych leksemów często jest motywowane przez samego autora (różnych leksemów używają narrator i postacie utworu). Ważny jest kontekst użycia ludowej nazwy rośliny w utworach prozatorskich. Nazwy gwarowe, jak już niejednokrotnie wcześniej wspominano, przede wszystkim wiążą się ze starszym pokoleniem – rodzicami, dziadkami, przodkami – z tymi ludźmi, którzy nadal znają gwarę i są bliscy naturze, żyją w niej i w jej rytmie: „[…] tych drobnych ziółek przyniesionych z łąk Skroblaus, których prawdziwej nazwy nie znała, ale mama nazywała je cukierkaitėm, mówiła: śni mi się łąka cukierkaitių”20 (L. Gut. 2011 58). „Z taką – owiniętą wokół płaszczyka, pachnącą kocimiętką chustą brnęłam, trzymając się ręki babci, przez całą wieś Vidugiriai […]” (B. Jon. 2009 198). „Brolukai. Tak nazywali moi dziadkowie, tak nazywała Magdukė. A ona była królową ziół…“ (B. Jon. 2009 202). „Najstarszego dębu wielkiej rodziny już dawno nie ma, ale dopóki będzie słowo, będę mógł słyszeć, jak szumi ūžals, – tak oto zaszumi z ust ojca“ (A. Žag. 565). Na użycie słowa gwarowego wpływa również przedstawiona przestrzeń utworu: dość często obok ludowych fitonimów wymienia się konkretne nazwy miejsc (nazwy wsi, strumieni, lasów), regiony etnograficzne lub etnonimy, na przykład: „Stanaunykas – to dacki żeń-szeń. Na przeziębienie. Wzmacnia cały organizm [...]“ (N. Peč. 235). „U nas, na Żmudzi, żmudziny także można zobaczyć w wielu miejscach, mięty i szałwii również nie brakuje“ (A. Žag. 124). „Pamiętam, były takie niebieskie, niebieskie [oczy], niczym kwiatki chabrów w otoczonej żytem wsi Skaistgiriai“ (E. Jan. 54). Czasami użycie ludowych nazw roślin wynika z przedstawianej przez prozaików przeszłości. Oto Kristina Sabaliauskaitė w swoich powieściach odtwarza XVIII-wieczną czasoprzestrzeń Wilna. Toteż całkiem naturalnie w ustach bohaterów brzmią również dawne nazwy roślin, noszące znamię tamtych czasów: kartupelis (K. Sab. 2014 164), 20 W latach 2000–2001 w gazecie „Šalcinis” (nr 36–41) drukowano wspomnienia merkiniškė Vladzė Ališauskaitė-Ališauskienė o zaginionej rodzinnej wsi Rudnia „Man sapnuojas cukierkaitių pieva“. Najprawdopodobniej stąd fraza ta trafiła również do noweli L. Gutauskasa „Bitės ir ugnis“. W sprawie motywacji nazwy cukierkaičiai zob. Lapelė 2007: 5. Straipsniai / Articles 101 Liaudiški ir tarmiški augalų genčių vardai šiuolaikinėje lietuvių prozoje bulba, luterański kartupelis (K. Sab. 2014 161), szparag (K. Sab. 2014 135), piwonia (K. Sab. 2008 154) i in. Jednak czas napisania utworu zdradzają używane przez autorkę nowe zapożyczenia: „[…] on [Norvaiša] z obrzydzeniem wyciągał liść rukoli spod pasztetu“ (K. Sab. 2014 161)21. Spojrzenie L. Gutauska również bardzo często kieruje się ku przeszłości. Wiele trumposios prozos kūrinių galėtume pavadinti praeities istorijų katalogais, kuriuose dabartis iškyla tik kaip fonas, postūmis ką nors prisiminti. Kai kuriuos jego tekstów można czytać jako autentyczne historie lub wspomnienia (Daubaraitė 2012: 13), a najczęściej wojnę i okres powojenny wspomina starsze pokolenie, pamiętające jeszcze dawne nazwy roślin. Obce wyrazy i hybrydy (cukierkaitės, czarnobylas, radastas i in.) jeszcze bardziej przybliżają czytelnika do ówczesnej rzeczywistości (wojennej i powojennej). PODSUMOWANIE Literatūros kritikai teigia, kad epochų lūžyje tikrovė keičiasi greitai ir neatznajomo. Chociaż ze współczesnej prozy litewskiej stopniowo znikają „ukochane wzgórze, stary dąb, łączka poziomek z dzieciństwa” (Sprindytė 2006: 47), to jednak w naszej prozie stosunkowo często używa się ludowych i gwarowych nazw roślin. Po dokładnym przeczytaniu niemal 100 utworów prozatorskich autorów litewskich XXI w. w 80 utworach 49 autorów znaleziono 203 nazwy roślin, które pod jakimś względem (rdzeniem, znaczeniem, budową lub składem fonetycznym) różnią się od naukowych nazw roślin. Większość tych nazw można znaleźć w LKŽ, jednak około 50 nazw nie odnotowano ani w wielkim słowniku, ani w kartotece jego uzupełnień. Do słownika nie trafiły nie tylko nazwy roślin mające obcy rdzeń (beladona, čampaka, čarnobylas, čerbolylas, kaprifolija, karagačius, krakatūzas, muškatėlis itd.), lecz także niektóre rodzime litewskie nazwy (baltauogis, karvelukai, kibišis, lenkučiai, martukės, paleistuvė, raguotukai, raktukai, vilkarnė itd.). Te ostatnie nazwy powinny trafić przynajmniej do lizowanych tekstów literackich, lecz także autorka artykułu podczas ekspedycji napotykała różne LKŽ papildymų tekstus, nes šių vardų gyvumą tarmėse patvirtina ne tik anazapożyczone z języków obcych nazwy roślin. Większość z nich (17 nazw) ma rdzeń pochodzenia rašyta medžiaga. Kilmės požiūriu gana didelę grupę sudaro mūsų prozininkų gausiai varłacińskiego, lecz do języka litewskiego trafiła za pośrednictwem innych 21 Litewska nazwa rośliny oleistej z rodziny kapustowatych to gražgarstė (Eruca); por. wł. rucola, ang. arugula (zob. L. Vaicekauskienė 2013: 20). AURELIJA GRITĖNIENĖ 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXII (dažniausiai slavų arba vokiečių) kalbas. 19 skolinių gauta iš slavų kalbų. 9 augalų pavadinimai laikytini hibridais. Ze względu na rozpowszechnienie w tekstach prozatorskich odnotowane nazwy roślin można podzielić na kilka grup. Najwęższy zakres użycia mają żmudzinizmy, gwary wschodniolitewskie i dźukińskie. Zbiór leksykalnych dialektyzmów jest używany szerzej – na całym obszarze dialektu aukštaitskiego. Inne nazwy są znane na całej Litwie. Omówione w artykule nazwy roślin w utworach prozatorskich pełnią kilka funkcji. Przede wszystkim należy wymienić funkcję nominatywną (tzn. w ten sposób po prostu nazywa się określone rośliny). Świadomie używane dialektalne nazwy roślin wraz z innymi środkami artystycznymi pomagają prozaikom indywidualizować język bohaterów. Ponadto nazwy dawne i obcego pochodzenia odzwierciedlają przedstawiany w utworach czas przeszły, a dialektalne nazwy roślin leczniczych oraz dawne nazwy kwiatów z ogródków etnograficznych pomagają autorom malować autentyczne obrazy otoczenia i uwydatniają koloryt miejsca. Interesujące jest również to, że ludowe i dialektalne nazwy roślin w tekstach prozatorskich czasami stają się imionami postaci, na przykład dziewczyna Astra (R. Ašk.), wuj Jievaras (A. Zur. 2000), lekarka Žibutė (Žiba, Žibka) (P. Dirg.), koza Žibutė (J. Kunč. 2006), ciotka Konvalija, wuj Jeronimas (R. Šer. 2001) i in. Oczywiste jest, że w epoce globalizacji i agonii słowa nasi prozaicy ostatecznie nie odwracają się od narodowości i dialektalności – często świadomie akcentują je na różnych poziomach języka. Nowa literatura, dążąc do wywierania wpływu, sięga po żargon, niestandardowe środki wyrazu, a nawet prymitywną mowę warstwy niskiej (Smetonienė 2013: 156), a jako przeciwwaga dla tego wyłania się świadomie podkreślana przez niektórych autorów dialektalność, swoistość i odmienność wyrazu słownego. Ludowe (dialektalne) nazwy roślin – to tylko odrębna semantyczna grupa słów, jednak tendencje jej użycia pokazują, że w narracji czasów nowoczesnych żywy język jest jednym z kamieni węgielnych pomagających autorom zachować indywidualność i swoistą nacionalinį stilių. SKRÓTY ŹRÓDEŁ G. Adom. – Adomaitytė Gintarė. Ulica Kwiatów. Wilno: Gimtasis žodis, 2005. J. Ap. – Aputis Juozas. Bėgiai išnyksta rūke. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 2010. R. Ašk. – Aškinytė Rasa. Człowiek, któremu niczego nie było potrzeba. Wilno: Vaga, 2013. V. Bubn. – Bubnys Vytautas. W trzepocie kwietnia. Wilno: Alma littera, 2002. V. Čep. – Čepas Vytautas. Pod słońcem zmienia się tylko czas. Wilno: Alma littera, 2008. L. Čern. 2008 – Černiauskaitė Laura Sintija. Progi Benedykta. Wilno: Alma littera, 2008. Artykuły / Articles 103 Liaudiški ir tarmiški augalų genčių vardai šiuolaikinėje lietuvių prozoje L. Čern. 2009 (a) – Černiauskaitė Laura Sintija. Pokój w krzewie jaśminu. Wilno: Alma littera, 2009. L. Čern. 2009 (b) – Černiauskaitė Laura Sintija. Oddychanie w marmurze. Wilno: Alma littera, 2009. R. Čern. – Černiauskas Rimantas. Historie miasteczka. Wilno: Versus aureus, 2012. H. Čig. 2003 – Čigriejus Henrikas Algis. Ludzie równonocy. Wilno: Vaga, H. Čig. 2007 – 2003. Čigriejus Henrikas Algis. Wrona ociera łzę. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2007. H. Čig. 2011 – Čigriejus Henrikas Algis. I przyniósł zapach chmielu. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2011. P. Dirg. – Dirgėla Petras. Książki Alibi. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2004. R. Gran. 2003 – Granauskas Romualdas. Staw. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2003. R. Gran. 2005 (a) – Granauskas Romualdas. Psy na niebie. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 2005. R. Gran. 2005 (b) – Granauskas Romualdas. Cenotaf. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 2005. R. Gran. 2007 – Granauskas Romualdas. Mgła nad dolinami. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 2007. R. Gran. 2011 – Granauskas Romualdas. Trzy samotności. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 2011. R. Gran. 2013 (a) – Granauskas Romualdas. Išvarytieji. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 2013. R. Gran. 2013 (b) – Granauskas Romualdas. Żywoty świętych. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 2013. R. Gran. 2014 – Granauskas Romualdas. Trzecie życie. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 2014. D. Grig. – Grigaliūnienė Danutė. Saulelė vakaran. Kaišiadorys: Gija, 2008. H. Gud. – Henrikas Gudavičius. Ogród cibory. Wilno: Litewskich Pisarzy sąjungos leidykla, 2013. AURELIJA GRITĖNIENĖ 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXII L. Gust. – Liudas Gustainis. Cień dzikiego szczygła, psa i inne cienie. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 2012. L. Gut. 2001 – Gutauskas Leonardas. Cienie. Wilno: Związku Pisarzy Litewskich leidykla, 2001. L. Gut. 2007 – Gutauskas Leonardas. Musės. Palėpė. Vilnius: Vaga, 2007. L. Gut. 2008 – Gutauskas Leonardas. Rzeczy. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 2008. L. Gut. 2011 – Gutauskas Leonardas. Pieśni psów. Wilno: Gimtasis žodis, 2011. L. Gut. 2013 – Gutauskas Leonardas. Fragmenty. Wilno: Lietuvos rašytojų sągos jungos leidykla, 2013. E. Ign. – Ignatavičius Eugenijus. Marso pilnatis. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjunleidykla, 2000. M. Ivaš. – Ivaškevičius Marius. Žali. Wilno: Tyto alba, 2002. E. Jan. – Janušaitis Edmundas. Žaliakalnis – historia odrodzenia. Powieść 36 snów. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2013. V. Jas. 2007 – Jasukaitytė Vidmantė. Kiedy byliśmy wilkami. Wilno: Alma littera, 2007. V. Jas. 2008 – Jasukaitytė Vidmantė. Zabiłam swoją córkę. Wilno: Alma littera, 2008. D. Jaz. – Jazukevičiūtė Dalia. Nazywa się Syberia. Wilno: Alma littera, 2013. B. Jon. 2007 – Jonuškaitė Birutė. Kregždėlaiškis. Wilno: Versus aureus, 2007. B. Jon. 2009 – Jonuškaitė Birutė. Tango bałtyckich zamków błyskawicznych. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2009. B. Jon. 2011 – Jonuškaitė Birutė. Zapnij mnie. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2011. D. Kaj. – Kajokas Donaldas. Kazašas. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2007. J. Kral. – Kralikauskas Juozas. Upadek dynastii. Wilno: Tyto alba, 2002. J. Kunč. 2000 – Kunčinas Jurgis. Codziennie na wojnę. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2000. J. Kunč. 2006 – Kunčinas Jurgis. Noc białych serów. Wilno: Gimtasis žodis, 2006. Artykuły / Articles 105 Liaudiški ir tarmiški augalų genčių vardai šiuolaikinėje lietuvių prozoje E. Kurk. – Kurklietytė Elena. Prządka cieni. Historia dzikiej Todės. Wilno: Alma littera, 2009. R. Marč. – Marčėnas Rimantas. Powolne pośpiechy u Doma. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2002. V. Mart. – Martinkus Vytautas. Dwanaście kładek. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy leidykla, 2011. R. Mat. – Mataitytė Rūta. Svajonė apie sniegą. Versus aureus, 2013. A. Mil. – Meilūnaitė Alina. Nieożywione miasta. Wilno: Tyto alba, 2014. I. Mer. – Mer Icchokas. Stacja w połowie drogi. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 2004. J. Mik. – Mikelinskas Jonas. W uchu dinozaura. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2009. S. Par. – Parulskis Sigitas. Ciemność i partnerzy. Wilno: Alma littera, 2012. N. Peč. – Pečiūra Nėrius. Wileński cyberpoemat. Wilno: Tyto alba, 2004. V. Rykš. – Rykštaitė U. Rad. – Radzevičiūtė Undinė. Žuvys ir drakonai. Vilnius: Baltos lankos, 2013. Vaiva. Dramat kostiumowy. Wilno: Alma littera, 2013. A. Rus. – Ruseckaitė Aldona. Morze wody. Wilno: Związek Pisarzy Litwy leidykla, 2010. K. Sab. 2008 – Sabaliauskaitė Kristina. Silva rerum. Vilnius: Baltos lankos, 2008. K. Sab. 2011 – Sabaliauskaitė Kristina. Silva rerum II. Vilnius: Baltos lankos, K. Sab. 2011. 2012 – Sabaliauskaitė Kristina. Danielius Dalba i inne historie. Wilno: Baltos lankos, 2012. K. Sab. 2014 – Sabaliauskaitė Kristina. Silva rerum III. Wilno: Baltos lankos, R. Sad. – 2014. Sadauskas Romas. Życie przy gościńcu. Obrazki z Demeniszek. Wilno: Žuvėdra, 2009. K. Saj. 2010 – Saja Kazys. Nie wiadomo gdzie, nie wiadomo co. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 2010. S. Sak. – Sakalauskaitė Saulė. Dzień rozbitych serc. Wilno: Alma littera, 2010. J. Skab. 2000 – Skablauskaitė Jolita. Trzecie tysiąclecie. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 2000. AURELIJA GRITĖNIENĖ 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXII J. Skab. 2004 – Skablauskaitė Jolita. Septyniadangė erdvė. Vilnius: Lietuvos rašywydawnictwo Związku Pisarzy, 2004. M. Sluc. – Sluckis Mykolas. Spełnienie nie według Joanny. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 2003. R. Szaw. 2009 – Szavelis Rimantas. Okiennica w wichurze. Wilno: Versus aureus, 2009. R. Šav. 2013 – Šavelis Rimantas. Odrobina blasku księżyca. Wilno: Lietuvios sąjungos leidykla, 2013. R. Šer. 2001 – Šerelytė Renata. O ji tepasakė miau. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąrašytojų jungos leidykla, 2001. R. Šer. 2006 – Šerelytė Renata. Balsamista. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2006. R. Šer. 2008 – Šerelytė Renata. Dzieci Sinobrodego. Wilno: Alma littera, R. Šer. 2010 – 2008. Šerelytė Renata. Jeździec wiatru. Wilno: Związek Pisarzy Litwy leidykla, 2010. R. Šer. 2013 – Šerelytė Renata. Imię w ciemności. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2013. R. Šer. 2014 – Šerelytė Renata. Ballady kokonu. Wilno: Alma littera, 2014. Š. Šim. – Šimulynas Šarūnas. W życie przy jabłoniach. Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2001. A. Tap. – Tapinas Andrius. Godzina wilka. Wilno: Alma littera, 2013. A. Urb. 2012 – Urbonaitė Audronė. Cukruota žuvis. Vilnius: Alma littera, 2012. A. Urb. 2014 – Urbonaitė Audronė. Kambarys żydowskich przedmiotów. Wilno: Alma littera, 2014. G. Vil. – Viliūnė Gina. Madonna wileńska. Wilno: Alma littera, 2014. A. Zur. 2000 – Zurba Algimantas. Idzie... Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 2000. A. Zur. 2010 – Zurba Algimantas. Krisius. Wilno: Gimtasis žodis, 2010. A. Žag. – Žagrakalytė Agnė. Eigulio duktė: byla F 117. Vilnius: Tyto alba, 2013. Artykuły / Articles 107 Liaudiški ir tarmiški augalų genčių vardai šiuolaikinėje lietuvių prozoje LITERATŪRA Akelaitienė Gražina, Žiliūtė-Batavičienė Dainora 2011: R. Granausko kūrinių leksinės tarmybės. – Žmogus ir žodis: Didaktinė lingvistika 13, 5–15. Arnatkevičiūtė Laima 2006: Lietuvių esė postmodernizmo situacijoje: Rolandas Rastauskas. – Lituanistica 65(1), 63–72. Brazauskas Nerijus 2010: XX a. lietuvių modernistinis romanas: raidos ir poetikos linkmės. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Bukelienė Elena 2004: Proza ties tūkstantmečio riba. Kaunas: Šviesa. Daubaraitė Jolanta 2012: Leonardas Gutauskas. „Šunų dainos“: praeities katalogas. – Literatūra ir menas 22, 12–13. Gritėnienė Aurelija 2014: Liaudiški augalų vardai šiuolaikinėje lietuvių vaikų prozoje. – Žmogus ir žodis: Didaktinė lingvistika 16, 50–62. Gritėnienė Aurelija 2014: Šakutmedžiai, bulbumai ir žlembės šiuolaikinėje lietuvių vaikų prozoje. – Gimtoji kalba 2, 8–13. Jakaitienė Evalda 2010: Leksikologija. Studijų knyga. Antras pakartotinis leidimas. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Jankevičienė Ramunėlė 1998: Botanikos vardų žodynas. Vilnius: Botanikos instituto leidykla. Kalėda Algis 1996: Romano struktūros matmenys: literatūrinės komunikacijos lygmuo. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Keinys Stasys 1984: Lietuvių kalbos hibridai (sąvoka, rūšys ir normiškumas). – Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. A serija 3(88), 113–123. Klimavičius Jonas 2005: Kas yra krakatūzai? – Gimtoji kalba 10, 8–9. Kniūkšta Pranas 1981: Rašytojas ir žodis. Vilnius: Mokslas. Kubilius Vytautas 2003: Tautinė literatūra globalizacijos amžiuje. Kaunas: VDU leidykla. Lapelė Mindaugas 2007: Kempės upelio slėnyje. – Šalcinis 62, 4–5. LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas 1–20, 1941–2002, elektroninis variantas, redaktorių kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. red.), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: www.lkz.lt [2015-02-28]. Marozas Vitas 2008: Różnorodność i ochrona ekosystemów lądowych. Kowno: Akademija. AURELIJA GRITĖNIENĖ 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Martinaitis Marcelijus 2003: W przełomie dziesięcioleci. – Najnowsza litewska tūra (1988–2002), sud. Giedrius Viliūnas. Vilnius: Alma littera, 9–30. Martinaitis Marcelijus 1992: Papirusai iš mirusiųjų kapų: Atgimimo ir Vilties knyga, litera1988–1991. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy. Morkūnas Kazys 2009: Mowa gwarowa Bagaslaviškis dla Ignasa Šeiniusa: ojczysta czy rodzinna. – Litewskie badania lokalne. Język. Litewskie gminy. Gelwony. Dostęp online: http:// www.llt.lt [2014-02-27]. Paulauskytė Teresė 2001: [recenzija] Romualdas Granauskas. Raudonas ant balto. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 2000. – Język ojczysty 4, 19–20. Pupkis Aldonas Pikčilingis Jonas 1971: Lietuvių kalbos stilistika 1. Vilnius: Mintis, 1971. Pikčilingis Jonas 1975: Lietuvių kalbos stilistika 2. Vilnius: Mokslas, 1975. 2005: Studia nad kulturą języka. Wilno: Gimtasis žodis. Rydén Mats 1978: Nazwy roślin u Szekspira. Identyfikacje i interpretacje. Sztokholm: Almqvist & Wiksell, 1978. Smetonienė Irena 2013: Buitinio stiliaus invazija į kitus funkcinius stilius. – Šiuowspółczesne kierunki i problemy stylistyki. Wilno: Wydawnictwo Litewskiego Uniwersytetu Edukologicznego, 150–158. Sprindytė Jūratė 2006: Stany prozy 1988–2005. Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru. Sprindytė Jūratė 2013: Pisanie, zapisywanie – do świadomości czy do rowu? („Żywoty świętych” R. Granauskasa). – Metai 5–6, 135. Tamaševičius Giedrius 2009: Tendencje upraszczania języka w przestrzeni publicznej. – Kultura języka 82, 138–148. Vaicekauskienė Loreta 2013: „Długów się boisz – majątku nie zrobisz”. Potrzeby i tendencje zapożyczania leksyki w tekstach pisanych z lat 1991–2013. – Językoznawstwo stosowane 2013(3). Dostęp w internecie: www.taikomojikalbotyra.lt [2015-02-24]. Župerka Kazimieras 2013: O przedmiocie etnostylistyki języka. – Kierunki i problemy współczesnej stylistyki. Wilno: wydawnictwo Litewskiego Uniwersytetu Edukologii, 183–191. Župerka Kazimieras 2012: Stylistyka. Szawle: wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Дворецкая Екатерина 2005: Андалусские диалектизмы и регионализмы в literaturze pięknej Hiszpanii XX wieku. Dostęp online: http://www.dissercat.com/content/andalusskie-dialektizmy-i-regionalizmy-v-khudozhestvennoi-literature-ispanii-xx-veka [2015-01-14]. Artykuły / Articles 109 Liaudiški ir tarmiški augalų genčių vardai šiuolaikinėje lietuvių prozoje Кудинова Таисия 2000: Просторечие и диалект в языке А. П. Чехова. К charakterystyce osobowości językowej pisarza. Dostęp online: http://www.dissercat.com/content/prostorechie-i-dialekt-v-yazyke-p-chekhova-k-kharakteristike-yazykovoi-lichnosti-pisatelya [2015-02-12]. Курносова Ирина 1995: Диалектная лексика в художественной прозе начала XX w. Dostęp w internecie: http://cheloveknauka.com/dialektnaya-leksika-v-hudozhestvennoy-proze-nachala-xx-v [2015.01.16]. Ларин Борис А. 1973: Диалектизмы в языке советских писателей. – Эстетика слова и язык писателя. Ленинград: Художественная литература, 228–261. Попович Алина 2013: Диалектизмы в повестях И. А. Бунина «Деревня» и „Suchodoł” (aspekt funkcjonalno-stylistyczny). Dostęp w internecie: http:// dspace.onu.edu.ua:8080/bitstream/123456789/5082/1/108-113.pdf [2014-02-21]. Folk and Dialectal Names of the Genera of Plants in Contemporary Lithuanian Prose PODSUMOWANIE Po dokładnej lekturze blisko 100 utworów prozatorskich autorów litewskich XXI wieku w 80 utworach znaleziono 203 nazwy roślin, które pod pewnym względem (rdzeniem, znaczeniem, budową lub składem fonetycznym) różnią się od naukowych nazw roślin; of 49 authors. The main aim of research was to identify what folk and dialectal one-word names of the genera of plants appear in contemporary Lithuanian prose, to analyse their Pod względem pochodzenia dość liczną grupę stanowią różne nazwy roślin zapożyczone z języków obcych i szeroko używane przez litewskich autorów prozy. Większość z nich (17 nazw) ma rdzeń łaciński, lecz do języka litewskiego trafiła za pośrednictwem innych języków (zwykle słowiańskich lub germańskich). 19 zapożyczeń pochodzi z języków słowiańskich. 9 nazw roślin uznaje się za hybrydy. na kilka grup. Wyrazy wykazujące cechy In respect of prevalence, the names of plants recorded in prose texts can be divided dialektu żmudzkiego, wschodnioaukštackiego i dzukijskiego są używane na najbardziej ograniczonym obszarze. Grupa leksykalnych dialektyzmów jest używana szerzej – na całym obszarze dialektu aukštackiego. Inne nazwy są znane na całej Litwie.