Antrinės netiesioginės nominacijos valgymo veiksmažodžių semantiniai atsiradimo ypatumai

230 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII ANŽELIKA GAIDIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as Las di ecciones de in es igaciones cien í icas: leksicología y leksicog a ía. ANTRINS NETIESIOGINS NOMINACIOS VALGYMO EMPRESOŽOJ SEMANTINIAI ATSIRADIMO YPATUMAI Seman ic Peculia i ies o Occu ence o Ea ing Ve bs o Seconda y Indi ec Nomina ion ANOTACIJA El obje o de es e a ículo es accionesmažodžiai de la segunda nominación indi ec a de la lengua li uana, escogidos de p epa ado Bend inės lie u ių kalbos žodyno. El es udio iene como obje i o de e mina , qué quie al o és enómenos, de obje os o acciones señas en el habla i s a seman inais p esen a c eado p elimina us secunda ias požymiais, lemiančiais an inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių a si- adimą, bei palygin i juos su a i inkamais gė mo eiksmažodžiais. S aipsnio pabaigoje indi ec os nomina ion algimo eiksmajodžių sinonimos ed. ESMINIAI VOODŽIAI: sinónimo, concep o, an inė ne iesioginė nominacija, me a o inis signi icaciones ans e ėlimas, seman inis požymis, sinónimos edklas. ANNOTATION The objec o his a icle is ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion o s anda d Li huanian language aken om S anda d Li huanian Language Dic iona y which is cu en ly in he p ocess o compila ion. This esea ch seeks o es ima e which ea u es o he ac ual phenomena, hings o ac ions become seman ic ea u es in he language and synonym de e mine he ise o he new ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion as well as o compa e hem wi h he co esponding d inking e bs. The a icle ends wi h a p elimina y ne wo k o ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion. KEYWORDS: synonym, concep , seconda y indi ec nomina ion, me apho ical ans e o meaning, seman ic ea u e, synonyms ne wo k. A ículos A icles 231 / An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai 0.Es a publicación con inúa se ciclo de in es igaciones de au o , des inado koncep ui p iklausančių eiksmažodžių eikšmių seman inių požymių analizei. Neabejojama, kad okio pobūdžio y imai galė ų ap i a spi ies ašku naujo i- VALGYMO y GėRIMO po sinónimos dicciona i, lie u ių kalbos esau , o as seman ικές on ologijas, de las cuales Li uania aún no exis e. 1. An e io men e en el a ículo de la au o a (plačiau ž . Gaidienė 2015) analiza seman iniai eiksmažodžio ge i sinónimos de apa ición mo í ai. Nunciado que mayo mayo pa e de bebidasmo accionesmajodžiai o man secunda ias indi ec as nominaciones accionesmajodžiai, los cuales o mando bene más impo an e papel u o me a o iniams polisemiškiem yšiam. De mane a dažniausiai ak ualizuojami seman iniai požymiai y a susiję su iziniu eiksmu me apó ica nomb ando bebidamo acción ( ankos judesiu), ej.: mes i ʻpaleis i lėk i olyn (pp . anka)ʼ → ʻge i (s aigiuosius bebidas) keli, y lysčioamu ga suʼ, ej.: pliaup i ʻsma kiai ly iʼdaug ʻ, godžiai s ėb i, ge iʼ. Es e obje o seleccionado concep o VALGY I, al cual eikš i del es udio bend inė lie u ių kalba iene no pocas eiksmažodžių: čiaumo i, d ož i, kąs i, kimš i, ki s i, y i, sp og i, šu in i, š eis i y . . Debido al come imo eiksmajodžių abundos a ículo decidida apsi ici a sólo an inės ne iesioginės nominacijos1 ( oliau ANN) eiksmajodžių, izclis os de p epa ado Bend inės lie u ių kalbos žodyno ( oliau BŽe), análisis. Tokį uen e elección ue lendada el deseo de exhibi ANN come imo eiksmajodžius, us ojamus bend inėje lie u ių kalboje. El a ículo examina odos2 BŽe encon a ANN accionmazodžiai3 de come . El obje i o desc i o del es udio de e mina qué da os de ealidad de enómenos, de obje os o acciones se con ie en en lengua gene al en signos seman ís icos, lemiančiais ANN el nacimien o de accionesmajodžių, obu us compa a con los co espondiamais accionesmajodžius de bebida. Obje i os de abajo: iznag ina se ANN come de accionmažodžių seman ines es uc u as; es ablece y desc ibi semán icos 1 P imin ina, que el esul ado de la p ima ia nominación es neiš es inis eiksmažodis, su gido hablan ios acue doim (Jakai ienė 1988: 24), ej.: gu k i ʻ algy i, ge i, les i (pʼp . godžiai, ápidamen e) (BŽe); esul ado secunda ia di ec a nominación da inys, que su aiška y signi icado se basa en o o, simplότερη es uc u a que iene ac iciumažodžiu (ž . en pa , p. 24), ej.: kąsno i ʻpamažu algy iʼ (BŽe); secunda ia indi ec a nominación esul ado semán ico da inys nue a se o mada palab a signi icado (ž . en ip, p. 24), ej.: d ož i 1. ʻcon cuchillo u o a he amien a a ilada pizza , smaili , compa i , aš in iʼ → 6. ʻgodžiai algy i, be iʼ (BŽe). 2 Algunos e bmawo ds de come , ijaos en los dicciona ios an e io es (LKŽe, DŽe), BŽe no ijao, ej.: chus i 10. ʻgodžiai algy iʼ (LKŽe); 6. ʻgodžiai algy i, ės i, g auž iʼ (DŽe); šlepsė i 2. ʻneg ažiai, čepsin algy i o ės i, a ulo i, obulo iʼ (LKŽe); 2. ʻneg ažiai algy i, čepsė iʼ (DŽe) 3 Requi íese en a iza que después de la inal BŽe edagación los a ículos del dicciona io incluidos en es e a ículo pueden i k ., odėl šiame s aipsnyje nenag inė i. cambia . ANŽELIKA GAIDIENĖ 232 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII las elaciones mu uas de signi ica i os de accionesmajodžių examinados así gau us duonuos a os, en las que se basa menis palygin i su ANN gė mo eiksmažodžiais; emian is iš i a medžiaga suku i p elimina ų ANN algymo eiksmažodžių sinonimų inklą. Teo inės analizándose elegidos accionesmajodžius, abo dan en el ya mencionado a ículo de au o , po lo que no pa eza pe inen e sus aquí epe i . 2. Veiksmajodis algy i es más ampliamen e u ilizado la palab a come pa a nusaki i. P esen inas ex osinas de la lengua li uana ijada a a és quince milías de su a osenen ejemplos4. Los dicciona ios de la lengua Li uania examinado eiksmažodis de ine de inido d ejopai. LKŽe y DŽe accionmazodio algy i el signi icado p incipal de inecida gana abs akčiai: (1) LKŽe ʻ a o i mais ą, mai in is, so in isʼ, p z.: Miegmi algau, ge iu iki so i SD445. Ben an es de come e apliques J.Jabl. Aquí sus comida a Jn. Vaipando como R130, MJ171. Mes lie u ninkai ba ščius y šiupinio skanų con lašiniais ga džiais iz i ius gi dami algom K.Donel. […]; (2) DŽe ʻ a o i comida, mai in isʼ, ej. : Valgy i pan, súubą, sū į, aisius. Egy i la cena. Quie o come se pasiga džiuendo. […]. BŽe se dis inguen dos e bmawo d algy i signi icados: (3) BŽe 1. ʻim i en mou hą, k am y i y y iʼ, p z. : Me duele el dien e, yo no puedo come . P ašom im i y algy i. Mien as comas no hables. Du miendo no comgyas. Él se sien a a la mesa y come obuolį. Los homb es comen mėsą [s iubą], incluso los oídos links a. Cuando e hamb es, eso y secą panon come ás. […]. 2. ʻ a o i elijo, comida; mai in isʼ: Y yo ishalkau come se. Nesino i nada: ni come gy i, ni a ninguna pa e i . Pe Užga ėnes la gen e mucho come. An e io men e la gen e peo comía. Liko como šaka: nė comé, nė du mijo. Cuando comgius, cuando y no elgius Yo ui. En nues o cul u al a eale se come con cuchis u, cuchillo y shaku e. […]. BŽe de iniendo la p ime a e bo de la palab a come se ha llamado la a ención a ísicos y isiológicos signos de la acción de come , i. i. alimen o ėmimasʼ, k am ymasʼ, ijimasʼ y bu naʼ, de iniéndose segundo en a izado el mismo p oceso de mai inimosi, sa inimosi como abs ac o, i biamen e eque ido enómeno. Tal p esen ación de signi icados pe mi e dis ingui dos concep os de come pu amen e isiológica y abs ac a (caus mai inimosi, sa inimosi p ocesą). 4 Ac ualmen e de lenguas li uanas ex yne ejemplos buscada según šaknį algpasi enkan pe sonales y noasmenyjamas accionesmažodžio algy i, algo, algė o mas. 5 A igosnyje dejados ab e ianzas como LKŽe. A ículos A icles 233 / An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai 3. Laikomasi nuomonės, kad a pažin i požymius, ak ualizuojamus koncep- ui VALGY I pe enecien es ANN accionesmajodžių signi icaciones, pueden ayuda los elemen os que cons i uyen el con enido del concep o conside ado de un co espondien e escena io de acción isiológica, que han sido es ablecidos sob e base de ejemplos6 análisis (ž . abelę 2). Kogni y inėje ling is ikje de los concep os (idealizuo as) kogni y inis modelis (Lako 2004: 99110), eimas o seman inis in e p e acinis ėmas (Fillmo e 1982), scena ijus (Lako 2004: 371372; 514537) y sk ip as (Schank, Abelson 1977: 42; Unge e , Schmid 1996: 211217), se puede a i ma que signi ica ap oximadamen e la misma aïky adin , en cie o o den, un conocimien o sob e alguna si uación su a ina o un e en o complejo. El come ( ambién y bebidamą) como p oceso isiológico la cons i uye una po o a sucesi as ases consecu i as: alimen os ėMIMAS (nebū ina azė) A SIkANDIMAS (o hacia SIURBIMAS, si YMAS (jei iziologinis p ocesas gė mas, šios azės nė a) – RIjIMAS – VIRškINIMAS es líquys a consis encia) kRAM- SO UMO o jAUSMAS. Dado que el concep o eimas más en a iza es á ico, y guión y guión dinaminį el ca ác e de cie o modelo cogni i ino, en es e a ículo se ha elegido u iliza el concep o de guión (el concep o de guión más se aplica a la desc ipción de p o o ipíes e en os sociookul ú icos, po ejemplo, [VALGYMO RESTORANE] guión). Como Geo geʼas Lako a i ma, el escena io se compone de a ios elemen os on ológicos: condición inicial, secuencia de acon ecimien os y condición inal, i. e. escena io es uc u ado según schemą: inicios eiga obje i o (Lako 2004: 371). En gene al el concep o de guiónus p ime amen e ue aplicado emociones desc ibi . 1 en la abla G. Lako ʼo (1987) y Zol áno Kö escesʼo (1988, 1990) desc ibie on PYkčIO (an. ANGER)7 y BAIMėS (an. FEAR) al guión, que componen sepa adas, consecu i amen e dispues as escenas (nuo mo i o has a la acción inal). 1 LENTEL. Pigočio y emo és escena io8 (págala G. Lako ą y Z. Kö escesʼą) PYKTIS BAIMĖ escena 1: Sk iaudado pudien i causa causa El insul a a la íc ima. o ensi o ac o causa la insa is acción. La Si uación pelig osa, íc ima mue e, ísico o psichinį dolo . íc ima sabe de el inminen e pelig o. escena 2: emoción Auka sien e Pyk is exis e. enojo susel os Auka cambios isiológicos. Baimė exis uoja. sien e miedo susel os isiológicos cambios. 6 Pa yzdžiai ue on ecopilados de Daba inės lie u ių kalbos eks yno (DLKT), Bend inės lie u ių kalbos žodyno (BŽe) y Lie u ių kalbos žodyno (LKŽe). 7 G. Lako ʼs a es e ipo de escena ios les llama a escena ios p o o ipicos (Lako 2004: 514). 8 In o mación omada y aducida del au o de a ículo de F. Unge e , H. Schmid lib o An in oduc ion o cogni i e linguis ics (1996: 141). ANŽELIKA GAIDIENĖ 234 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII PYKTIS BAIMĖ 3 scena: in en o o no con ola Auka s engiasi kon oliuo i pyk į. Auka s engiasi ne ody i baimės i / co e . escena 4: Pigocio pe žengia con ol p ó imas Pyk is empieza in ensidad pe žengia cie a lími e. cie o a con ola a la íc ima. Baimės in ensidad lími e. Auka yaekon ola el miedo. escena 5: Bausmė: bausmę sk iaudėjui. acción S aigus e acción: auka huye de el inal auka ocu e do pelig o. El p incipal p incipio de los escena ios desc i os consis en emen e desc ibi ca ego ía de emociones, i. e. desde el o igen de la emoción comienzo (1 escena: azón) y has a el inal (5 escena: ac o inal). En escena iijo p esen adas las escenas 3-čia (in en o con ola ) y 4- a (pé dida de con ol) son más ce can cen ías 2as escenas (emocia), po lo que, como mues an los es udios, 3-čia y 4 a escenas son da iausios en é minos de me á o as concep ualias (Unge e , Schmid 1996: 141). Como a i man F. Unge e is y H. Schmidas, si echá amos un is azo a PYkčIO me á o as, e íamos que sus seca e leja o denadamen e en el guión desc i os 2 y 3 escenas y 4 escenas desa ollándose, i. i. PYk IS en a calen ina liquys į en con enedo , liquis ís su ge, p esión c ecía, apa ece apo ( odas es as me á o as pe enecen 2 escena), en onces se uel e apo descon oliuojami (3 escena) y, si apo neišeina, el con enedo explo a (4 escena) (Unge e , Schmid 1996: 141). Basándose en el análisis del con ex o el a ículo p esen a un escena io VALGY I (ž . 2 abelę) del concep o, susci ando de a ios elemen os: nebū inojo ac o ísico, que aya an e bū inąjį iziologinį eiksmą, i. i. i. mo imien o(s) de la mano (-ų) con el medio de come sin ins umen o, y bū inních isiologinių acciones, i. i. i. i. a sam ikandimo, k ymo y ijimo (si la obje ocia de come es kie a) o siu bimo y ijimo (si la objec ocia de come es so os a) y consis encia de sen ido del gus o / Se de e minó que di e sos elemen os del concep o de escena io VALGY I de una u o a mane a son ac ualizados en signi icados de accionesmajodžių pe enecien es a es e concep o, po ejemplo, ʻmudesys ankaʼ (acción ísica) cap ados en el signi icado de acciónmajodio cablia ; ʻk am ymasʼ ( isiologinis eiksmas) eiksmažodžių aškin i, a in i y k . signi icmėse. S aipsniai / A icles 235 An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai 2 LENTEL. Koncep o VALGY I guión FIzINIS Nebū inasis ísic Nues o cul u al en es á i o y sano an e bū inoujį en a eale se come con cuchchu, VEIkSMAS p iek osnės aho a sien a, dedš u košę Comgámos a si seno ėje manos, p iemone sin ins umen o. / acción, andando cuchillo y shaku e (BŽe). Él comego isiologinį eiksmą. (DLKT). pa icipaja no pa icipa aja anda con nebu o nei lėkščių, nei į ankių (DLKT). A liekan eiksmą FIZIOLOGINIS VEIkSMAS Esencial isiológico eiksmas: a) a sikandimas Juolab kad daugelis aikų ledus mėgs a algy i g andes kąsniais [...] (DLKT). b) masam ymas y Valgis de sopa sin g asbalos ijimas y inmedia o ue ex ao dina io: mechosas, pe o ue añadida da zo ias, las cuales al come apa eció que mijasą k am ai (DLKT). c) siu bimo y ijimas Senelis come s iubá desde Remb an o dubenėlio (DLKT). d) diges iónS enki ės come sensación de saciedad que lo alimen os ácilmen e dige ibles, ue a del es ómago más ápido a o os ó ganos diges i os (DLKT). / A liekan minė us eiksmus daly auja lūpos, dan ys, lengua is, ga klė, yklė y abdomen. VESMO ŽmogusIk Bi elės comego, no bi ėJis come el ėda. A LIkėjAS pescado (DLKT) / /. animal10 (LKŽe). Vienok e šunyčiai come go upučius, ku ie puola nuog ponų s alo VlnE46 (LKŽe). Gaidys šaukia iš as, pa s ne algo LKT355 (Nmč) (LKŽe). VEIkSMO OBjEk AS Konsis encija: i š as / skys as / kie as mais as. A sisakysiu kep ų bul ių i deš os, o algysiu bul ių košę su liesa a ške bei s ogūnais (DLKT). Kisielos puede come se an o ío a que calix á (DLKT). Ellos comen súubą, incluso los oídos links a (BŽe). Mama con a á las no icias del pueblo, y yo come é papá aj os dulces (DLKT). El pad e comía uno mésą (DLKT). 9 De los ejemplos se e que el ejecu o del ac o de come puede se no solo homb e, sino ambién animales. Sin emba go, en es e a ículo se examina sólo el ac o isiológico de come , ealizado po humano. ANŽELIKA GAIDIENĖ 236 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII VESMO Te minés p opiedades: Na u almen e, (DLKT /). Yo gus a de come come ibie á hay que come lo más posible a los sh es comida. apy ūgš ę košę (DLKT). Ellos beben, escuchan música [...] / OBjEk AS šal asIk šil as ka š as da žo ių comen solo qué en g o illos iscochada a meesa, (DLKT). 4. Al inal del a ículo se p esen a p elimina us10 ed de sinónimos de eiksmajodžių examinados. Sinonimos ed ue isualizable p og ama Gephy (plačiau e . h ps://gephi.gi hub.io/). 1. METAPORINISME REICHMI PERCLIMAS Las me a ó icas signi icados elacionados con come pueden se asociadas con signi icados p incipales o secunda ias, que son mo i uojancias. Po asèlimos de signi icados se pueden dis ingui los siguien es modelos me apho icos11: 1.1. Panašu en mo i uojancia signi icado nosakomó acción. 1.2. Panašu a mo y uojančia signi icado nosacomo acción du an e el le an ado sonido. Panašu a mo i uojančia 1.3. en signi icado nosakomo acción du an e e ec uada mo esį. 1.4. Panašu a mo y uojančia signi icado desc ibomo acción du an e emi ida empe a u a. 1.5. Panašu en mo y uojančia signi icado nosakomá acción, e ec uada animalūno. A con inuación es os modelos se analizan en meno de alle. 1.1. Panašu en mo i uojančia signi icadome nusakomą eiksmą Es ea modelo me a o iniam a ibuidos concep o VALGY I ANN eiksmažodžių signi icamien os me a o iniu yšiu siejamas con las p incipales (mo i uojanobjek u / subjek u. čiomis) eikšmėmis, ku iose už iksuo as eiksmas, da an is am ik ą po eikį 10 Más in es igaciones pueden acla a la p esen ada en es e a ículo e ma oz de algy i sinónimos inklą. 11 Ne e minados modelos coinciden con ANN bebidamo modelos de apa ición de signi icados accionmajodžių. A ículos A icles 237 / An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai 1.1.1. Anašu a mo i uojancia signi icado nosakomá acción, haciendo cie o e ec o en la es uc u a del obje o Mo i uojancias accionesmažodžių signi icmėmis nosakomu al cie o acción que hace el e ec o al obje o se puede concebi como des uccinį, po que en odos los casos a ados es cambiada la o ma del obje o, i. y. obje o: a) compa igamas pjaus omas smailinamas aš inamas e e c. / / ; b) ini icado sukamas; c) eliminado limomas; d) dalomas illkinamos; e) manejado p epa ado / a) Lyginamas pjaus omas smailinamas i ) ilgomas / minkš inamas. Pagal ai eiksmažodžiai žemiau suski s y i į pog upius. aš inamas o pan / /. obje o Es e subg upo pe enecien es de accionesmajodžių p o o ípicas signi icaciones nusakomas in ensi ous ísica acción es des uccinis ealizando acción ás iu į ankiu cambiada es uc u a del obje o. La me á o ica elacionada con come y p o o ipiné del e bo skap uo i (1) signi icados unen el undamen o de la ans e encia de simili ud de la ealizada ené gica, especí ica acción: (1) skap uo i 1. ʻskob i, duob i skap u, skap u d ožian hace ʼ: Skap uo i šaukš ą de un á bol. Si el á bol no es du o, es ácil skap ua . → 2. ʻgodžiai algy i a ės iʼ: Obuolį skap uo i. Chaikai skap uoja k iaušes (BŽe). Del e bo pus y i (2) p o o ipinas signi icanzas ʻgaląs i, aš in iʼ, many ina, es issi u uliojusi me a o inė elacionada con come el signi icado ʻmėgodžiai algy iʼ, cuya aslado bajo ambién podíamos conside a ene gingą, ikslingą eiksmą. Tal ez posible inculación de la signi icación elacionada con come y con šalu ine signi icación, ijada LKŽe (BŽe es a signi icación no ixejada), plg. ʻpučian aušin i, ėdin iʼ, ej. :Ensipilk pu os y pus yk po biškį Lp. (2) acia 2. ʻgaląs i, aš in iʼ: Tė as ilgai pus ė dalgį. Bus as cin u as cus u ui pus i i. → 4. ʻgodžiai algy iʼ: Kad acío niño, como pocos días no comido. Dejad mésą, más nada hab á (BŽe). Vícma del e bio ęs i (3) isle inė eikšmė ʻgodžiai, daug algy iʼ (p z.: Kad enčia, kad enčia mėsą. BŽe) p obablemen e se base en el signi icado p incipal ʻda y i ku inu inčius, įka pasʼ (p z.: Tė as kasme s ak oje en inėūna, ku ie odė s šalus ūgį. BŽe) o ʻ an ais pjaus y i, d ožinė iʼ (p z.: Lazdąs al [BŽe] mėmis. Con espec o a come y signi icados mo i oso es, como y aukščiau mi- nė ų eiksmažodžių, sieja ikslingo eiksmo (a liekamo am ik u į ankiu) pa- našumo pe kėlimo pama as. ANŽELIKA GAIDIENĖ 238 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII Es e subg upu ambién pe enece accionesmažodžiai d ož i (4) y ašy i (5), más ex ensamen e discu i en emp esniame au o ės s aipsnyje (ž . Gaidienė 2015: 207): (4) d ož i 1. ʻsu cuchillo u o o a il iu į ankiu pijaus i i, smailin i, compa gi i, aš in iʼ: D ož i pieš uku. Meis as d ož u u d ojia len ó. → 6. ʻgodžiai algy i, ge iʼ: D ož i lašinius. Chaikai ca žia deš eles, incluso oys links a (BŽe). (5) ašy i 1. ʻki iu, skliu u, kal u o cual o o ož i, kal i, skap uo i, skliu uo i, liigin i (medį, akmenį y e c.)ʼ: Kai išmū ija nue osus unda us, ašo ąs us. Meis ai ašé campo pied as. → 3. ʻgodžiai algy i a be iʼ: Yo a menudo comigo ašau y ašau. Chikai ašo blynus. Tašo como Bal us a škę ( lk.) (BŽe). b) Vyniojamas / sukamas objek as Veiksmažodžių ai y i (1), angy i (2) y a šy i (3) p o o ipines y me a o ines signi icados uneja el ac o de inniojimo del obje o, donde me a o iškai pa a o o el obje o es comida, y el ins umen o, median e la cual ese mais as inniojamas / u amas, es ližu is. (1) aciona 1. ʻ ynio i, suk i en i inioʼ: Pa ies ą aką ai o. S a ys s akleles, ai ys d obeles ( lk.). Rai osi ošis, en el uego pues a. → 13. ʻgodžiai algy iʼ: Toda amilia ai ė kep ą iš ieną (BŽe). (2) o dena 1. ʻ ynio i, inguo iʼ: S ilis ai modelos en el cabello įman iai angė me us kaspinų. Pajeme isokie laidai [ isokias cue as] angosi, nožkliūki e. → 4. ʻgodžiai algy iʼ: Niko nedi ba, sólo el pan ango (BŽe). (3) con amina 1. ʻblašky i, d aiky i, sclaidi i, el iʼ: El ien o polšo me los cabellos. Jau is a šo šiaudų kūgį. No manchiches mi ba zdos! → 2. ʻgodžiai, con ape i u alc) Eliminado limomas gy iʼ: Išalkęs jis dažnai a šo lašinius. Radau jį a šan į kopūs us (BŽe). obje o Veiksmažodžių šluo i (1) y š eis i (2) mo y uojan i as signi icaciones nusakomas ene gingas, e ec uado no ez y con cie o ins umen o (šluo a, šepečiu, e c.) acción, du an e el cual el obje o es eliminado limomas /. Mo i ojancias y mo i uo as signi icados, man ina, inculan e ec uado ene gingo, obje i o de acción simila idad aslado de base. (1) chlu i 2. ʻbaukian šluo a, šepečiu limi a , hace š a ųʼ: Senelė šluoja obą unos sykius po día. No iempo obá shlua , cuando ya gučiai po pue as ( lk.). 4. ʻgodžiai algy i, ės iʼ: Desde abajo pa ėjęs odo shluoja. Kad shluoja como es días sin come (BŽe). (2) šweis i 1. ʻ inan limi a , blizgin iʼ: Schweis i cuilius [šaukš us]. Aye con čiu š eičiau g indis. → 5. ʻgodžiai algy iʼ: Š eičia kaip iš badų (BŽe). A ículos A icles 245 / An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai šepesu kabliuʼ: Hoy homb es mėšlą kabliuoja. ), p esen ada BŽe. En al caso la ans e encia de signi icado pod íamos conside a como base algo lys o (pa y Spesies, medaus, košės) sėmimo, kabinimo con p iemone (pa y Spesies, šaukš u) judesio, nuk eip o en himsel , asocia i os a ka ojimą. Veiksmajo dio knaiby i iz es inė signi icación (ʻpo upu į kneibian , gnaiban algy iʼ: Vaikai py agą knaibo. Viešnia cogió he amien as y comenzó ellos knaibi a pescú. Knaibo mechosos pedaliuką medio alandį (BŽe) puede se asociada con p o o ype (mo i uojančia) signi icado ʻne ez, a menudo knieb i, kneib iʼ, ej. : Mama knaibo ešlą i s kukulienę. Las muje es (su) cuiliais knaibė de g indino joles (BŽe). En al caso la base de aslado de signi icación ambién pod íamos conside a asocia i os judesio, encamin o en sí, a ka ojimien o. 5 LENTEL. Judesio di ección (koncep ų VALGY I y GER I compa ación) Koncep as VALGY I Koncep as GER I Judesys Pa yzdžiai Judesys Pa yzdžiai encaminado en sel kabliuo i encaminado en sel auk i knaiby i --pujado de sí mismo a o --nume ado en sí mismo)mau i de sí mismo (an sí mismo mauk i / --muchas eces o ien ado hacia abajo lek i Es e me apó ico modelo del concep o GER I aiška es di e sai esnė negu concep o VALGY I. Koncep u GER I pe enecien es accionesmajodžiai p o o ypinėmis signi icmadas ma ymi judesius, enc eip us no sólo á sí mismo (pa y ať, auk i), sino y de sí mismo (pa y ať, mes i), sob e sí mismo (pa y ať, mau i, mauk i) y k . Concep u VALGY I pe enecien es accionesmajodžių p o o ipines signi icanzas ma can judesius, encendidous en sí (pa yりに, kabliuo i, knaiby i). 1.4. Panašu a mo y uojančia signi icado desc imomo la empe a u a emi ida du an e la acción A Es e modelo me o iniam pe enece eiksmajodis (1) šu in i (plačiau ž . Gaidienė 2015: 210). (1) šu in i 1. ʻda y i, que šus ų (1 .), pamažu coc i (uždeng ame inde con nedaug lysčio o apo es)ʼ: Šu in i bul es [ži nius, igočius]. → 9. ʻgodžiai come se o bebe iʼ, ej. : Acabamos chu i i los dulces caju é casi baščia (BŽe). ANŽELIKA GAIDIENĖ 246 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII 1.5. Panašu į mo y uojančia eikšme nusakomą acción, ealizada po animalūno Me a o inė acciónma oz del ės i (1) signi icado ʻgodžiai o neg ažiai algy iʼ, ej. : Él ßía odo de ila. da como izbadėjęs lobo (BŽe), issi u ulio de la signi icancia p o o ípica ʻ a o i ėdalą, paša ą (apie gy ūnus, excep o paukščius)ʼ, ej. : Cabkliai ėda a ižas. Gy uliai ėda, paukščiai lesa, las pe sonas comengo. Pigią mėsą (BŽe). Kaip bu o ašy a anks esniame au o ės s aipsnyje (ž . Gaidienė 2015: 211), gy ūnai i jų a liekami eiksmai lie u ių kalboje pap as ai e inami neigiamai, šunys ėda ( lk.) po lo an o base de la ans e encia de signi icado me a ó ica pod íamos conside a imp esión es é ica, i. e. neg ažų, despecado e lejo indicin į come (hablando sob e pe sonas). Tie aičių a mée el uso de accionmajo io ės i en el signi icado de come (hablando sob e pe sonas) es ši eikšmė pap as ai pa eikiama a ski ai (su pažyma a m. (= a minis): (1) LKŽe (dial.) ʻ algy iʼ: Ans daug ėda K . Mum ės no is Z . P ašom ės i, s e- habi ual (ne u i menkinamojo a spal io), po lo que dicciona ios eliai Z . […]. (2) DŽe a m. ʻ algy iʼ. (3) BŽe a m. ʻ a o i mais ąʼ: Ziemą uogienę sólo ėsk i no ėk. A es e modelo me apó ico ambién se a ibuye eiksmajodis liuob i (2) (plačiau ž . Gaidienė 2015: 211). (2) liuob i 1. ʻduo i ės iʼ: Kiaules liuobiame bul ėmis. Tiempo ac es liuob i lunas. Animuliai aún neliuob i. → 4. ʻgodžiai algy i, ge iʼ: Liuobia lašinius incluso išsijuosęs (BŽe). 2. METONIMINIS REICHMI PERCUMIMA Me oniminis eikšmių pe kėlimo būdas nė a dažnas, ap ik i keli okio pe - kėlimo a ejai. Nag inėjamus koncep o VALGY I eiksmažodžius galima ski i: 1) esul ado en luga de acción, 2) pa e en luga del odo y 3) azón en luga de esul ado me oniminėms especies. 2.1. El esul ado en ez de la acción Rezul a o sus i ui del ac o me oniminea especie, cuya b iskís seman ín požymis y a pilnumo pojū is, p iski iami eiksmažodžiai pamp i (1), pus i (2) i sp og i (3). A ículos A icles 247 / An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai (1) pamp i 1. ʻpūs is, plės is, pu s i, pus iʼ: Ka ė p isi ijo dobilų su asa e ėmė pamp i. Pe siédusį pamps an į aguo į hay que a inė i. → 2. ʻgodžiai, mucho bebe , egy i, my iʼ (BŽe). (2) pus i 1. ʻdidė i ū iu, apim imi (pp . ko kenksminga zaėdus, za algius)ʼ: Ka ės desde dobilų pun a. Desde ap i algimien o mediu iai pun a. → 2. ʻgodžiai egy i o be iʼ: Jam sólo pus i e ūpi, a an e abajo nė k us (BŽe). (3) explo a 6. ʻgodžiai mi i, ės i, ge iʼ: Su icien e e expl i mielos, déik y me (BŽe). Plg. LKŽe 4. ʻlabai p isipildžius se empiamam, plechiamamʼ: O ya expls a anam midu iai p igė ęs ha agua Lk. Desde esos pelų i expls a na u aleza e šiam ien e ai, que zaėda sus Rd. No puedo aguan a más, me la boca medio explo a! LMD(Sln). 2.2. La pa e en luga del odo Las e iksmaodjis kąs i (1) y y i (2) asignan pa e en luga del odo me onimine especie, pues o que mo i uojancias de es as accionesmaodjis signi icam (plg. kąs i ʻa gnyb i dan imis (kąsnį)ʼ y y i ʻs um i ykle mais ą į sk andįʼ) signi icami el ac o de come bū inieji e apai comida ijimas y comida ijimas, y mo yo uosi kand (me oniminie) signi icam (plg wha s i, iskip iʼ y y i ʻgodžiai, deglu iʼ) imamas el p oceso de come . (1) kąs i 3. ʻa gnyb i dan imis (kąsnį)ʼ: Kandu obuolio. P ime a kąsk panos, despues mechos. → 4. ʻ algy i, kąsniuo iʼ: Los homb es kanda silkę con pan, ge ia alų. Plegom kąs i skilandžio. Sėski e a la mesa, kąski e. Pus yčių kandau des e o (BŽe). (2) ay i 1. ʻs um i ykle comida en es andįʼ: No engo den os, es o odo yju nek am és como ga nys. Tokį kąsnį yk, kokį apžiži ( lk.). → 3. ʻgodžiai algy i, ge iʼ: Ko yji s aciami, sedesk?! Rija como cabkly, abaja como gally ( lk.). Él echya mésą [lašinius] sin pan. Chikai yia y yia dulces (BŽe). 2.3. La causa en luga del esul ado P o o ipinė (mo i uojan e) accionmazodio kimš i (1) signi icado es á elacionado con cie o obje o kišim en o o obje o idų, plg. ʻkiš i (į indą, e mę)ʼ: Papie ius kemšu in o s alčių. Kimš i pakulas en plyšius. Vy ai kimšo šiená en da žina. En chiužino kimš aba hays audos. Viską kemšasi en bolsones (BŽe). El mo i adoji signi icado del e ba ambién es á elacionado con el obje o (mais o) kišim en o o obje o idų, sólo me onimialmen e usado obje o es del homb e idus, plg. ʻdauggy i, godžiai al, ės iʼ: ANŽELIKA GAIDIENĖ 248 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII Vaikai kemša y kemša pi agą. Panon is kemšu. Kimšo odo de la mesa. Vaisių, uogų A kimšome, kiek no ėjome (BŽe). es a me onimina especie se a ibuye y accionmajo odis sp ing i (2), cuyo signi icado ʻgodžiai algy i, y iʼ es me oniminis pe kėlimas, cuando acción (godaus ijimo) pasekmė ima eikš i pa į eiksmą. (2) sp ing i 1. ʻnegalė i nu y iʼ: Negaliu algy i juodos duonos – sp ings u (juoda pan). El niño comiendo sp ings a a ias eces. → 5. ʻgodžiai algy i, y iʼ: Uno sp ings i manzanas, y a o os no duodi (BŽe). A con inuación se p esen a en el a ículo p elimina us ANN come del accionmajodžių sinónimos ed. 1 PAV. P elimina us secunda ia indi ec a de nominaciones come del accionmažodžių sinónimos ed A ículos A icles 249 / An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai IŠVADOS An inas indi ec as nominaciones (ANN) accionesmajodžių, pe enecien es al concep o VALGY I, análisis signi ica i os pe mi e hace las siguien es conclusiones: 1. P o o ipiškiausi ANN comiendo ges majodžių signi ica i os me a o iniai modelos son: 1) panašu en mo y uojancia signi icado unsakomą eiksmą y 2) panašu en mo y uojancia signi icado nosakomo acción du an e el le an ado sonido. 1) Mo i uojancias accionesmajodžių signi icmēm nosacomu a cie o cie o accionom dadas e ec o al obje o es de a iado ca ác e , i. y. obje o: a) compa able pjaus omas smailinamas ás inamas y e c. (skap uo i); / / b) inniado sukamas ( ai y i /); c) eliminable limomas (šluo i); d) dalomas smulkinamas (ka py i); e) manekomas p epa ámas (do o i) y / ) ilgomas minkš inamas (dažy i). Realizó un es udio cla i icó que al concep o VALGY I a ibuidos accionesmajodžių mo y uojan i as signi icmidades nusakomu acción al obje o dadas e ec os es de di e soi esn ca ác e negu concep o GER I. Es o decida el p opio bebido y comido obje o pobūdis bebido obje o es líquido, y comido mais as (die a consis encia), es deci , o noje él puede se ininiado (liežu io pagalba), smulkinamas ( andan ų pagalba) y e c. 2) El concep o VALGY I pe enecien es a los mo i os de acciones con signi ica i os signi ica i os son los sonidos di undidos du an e los dajinamen os son de ipo aškėjimo sonasi lūžinėjan , andžan, ūkinėjan y pan ( aškin i); pauškėjimo daužan , kalenan y e c. am cie o u į ankiu (pauškin i) y . . Así accionesmajodžių, a ibuidos al concep o VALGY I, acciones signi icmadas p o o ipís icas señalimi suelen elacionados con di e sos ac os, cie os obje os de uncionamien o, animales y k . scleidjiamais obje o es mais as (dažniausiai kie a konsis encija), bebamos liquis is. 2. Nuncia unos me oniminio come (kaip y gė mo) accionesmažodžių signi icanzas de ans e encia casos, los cuales pueden ga sais, o eiksmažodžių, p iski iamų koncep ui GER I, – su skysčio e- kėjimo, liejimosi a ba plakimosi me u keliamu ga su. Tokių me a o inių eikšmių a si adimą lėmė algomo i ge iamo objek o ūšis: algomas asigna esul ado en luga de acción (pamp i), de pa e en luga de odo (kąs i) y azón en luga de esul ado (kimš i) me onymía especiesim. 3. Realizó un es udio cla i icó que acompañando el come acción a menudo ac ualizuojan seman iniai signos es án elacionados con el come obje o (ypač kie u mais u), el cual puede se smulkinamas dan imis, inniojamas ližu iu y pan. También muy de allada mane a de come : mano(s) mo esys(ias) con medio de come sin he amien a / lūpų dan ų liežu io ac i idad y ien e como alpykla, como so umo jausmo bu einė. / ANŽELIKA GAIDIENĖ 250 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIII SININIM TINKLO ABRUMPINIMAI pa e en luga del odo (me oniminé especie) Me a P me apho ico signi ica i os ans e ėlimas Me onP me oniminis signi ica i os ans e èlimas Panašu en GV DV panašu en mo i uojančia signi icme nusakomą eiksmą, desempeñado po un animal Panašu a J panašu a mo i uojančia signi icadome nusakomą mo esį Panašu a KG panašu a mo i uojančia signi icadome nosacomo la acción du an e el le an ado sonido Panašu a T panašu a mo y uojančia signi icadome nusakomo la empe a u a emi ida du an e la acción Panašu į V – panašu į mo y uojančia eikšme nusakomą eiksmą e ec o a obje o PO PR causa en luga de esul ado (me oniminė especieis) PS e ec o al suje o esul ado en luga de acción (me oniminė ūšis) LITERATŪRA BŽe – engiamas Bend inės lie u ių kalbos žodynas. Redak o ių kolegija: D. Liu ke i- čienė ( y . edak o ė), G. Nak inienė, R. Pe okienė, D. S e ikienė, K. Vosyly ė, J. Za- ba skai ė. P og amuo ojas V. Sa ke ičius. D. 1: Į adas, B, C, H, J, O. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2013. D. 3: Č, E, Ę, Ė, F, Z. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2014. P ieiga in e ne e: h p://bkz.lki.l ; BŽe ank aš is. DLKT – Daba inės lie u ių kalbos eks ynas. Kaunas: VDU. P ieiga in e ne e: h p:// eks ynas. du.l / eks ynas/ DŽe – Daba inės lie u ių kalbos žodynas: šeš as ( ečias elek oninis) leidimas, y . ed. S asys Keinys. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2006; in e ne o e sija, 2011. P iei- ga in e ne e: h p://dz.lki.l . Fillmo e Cha les 1982: F ame Seman ics. – Linguis ics in he Mo ning Calm. Seoul. Gaidienė Anželika 2015: Seman inės eiksmažodžio ge i sinonimų a si adimo p iežas ys. – Ac a Linguis ica Li huanica 72, 196–220. Kö esces Zol án 1988: The language o lo e. Lewisbu gh: Associa ed Uni e si y P ess. Kö esces Zol án 1990: Emo ion concep s. New Yo k: Sp inge . S aipsniai / A icles 251 An inės ne iesioginės nominacijos algymo eiksmažodžių seman iniai a si adimo ypa umai Lako – Джордж Лакофф 2004: Женщины, огонь и опасные вещи: что категории языка говорят нам о мышлении. Пер. с англ. И.Б. Шатуновского. Москва: Языки славянской культуры. LKŽe – Lie u ių kalbos žodynas 1–20: elek oninis a ian as. Redak o ių kolegija: Ge - ūda Nak inienė ( y . edak o ė), Jonas Paulauskas, Ri u ė Pe okienė, Vy au as Vi - kauskas, Jolan a Zaba skai ė. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2005 (a naujin a e - sija, 2008). P ieiga in e ne e: www.lkz.l . Schank Roge , Abelson Robe 1977: Sc ip s, Plans, Goals, and Unde s anding: An Inqui y in o Human Knowledge S uc u es. Hillsdale, NJ: Law ence E lbaum. Unge e F ied ich, Schmid Hans-Jö g 1996: An in oduc ion o cogni i e linguis- ics. London: Longman. Seman ic Peculia i ies o Occu ence o Ea ing Ve bs o Seconda y Indi ec Nomina ion SUMARY The objec o his a icle is ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion o he Li huanian language aken om S anda Li huanian Language Dic iona y which is cu en ly in he p ocess o compila ion. This esea ch seeks o es ima e which ea u es o he ac ual phenomena, hings o ac ions become seman ic ea u es in he language and de e mine he ise o new ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion as well as o compa e hem wi h he co esponding d inking e bs. The a icle ends wi h a p elimina y synonym ne wo k o ea ing e bs o seconda y indi ec nomina ion. Į eik a 2014 m. sep iemb e 1 d. ANŽELIKA GAIDIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uania [email protected]