Daiktavardžių kamienų kaitos tendencijos XIX amžiaus raštuose rytų aukštaičių patarme

220 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII REGINA RINKAUSKIENĖ Lietuvos edukologijos universitetas Kierunki badań naukowych: dialektologia, morfologia, dawne piśmiennictwo. TENDENCJE ODMIANY TEMATÓW RZECZOWNIKÓW W PIŚMIENNICTWIE XIX WIEKU W DIALEKCIE WSCHODNIOAUKŠTAICKIM Tendencje zmian tematów rzeczownikowych w tekstach z XIX wieku napisanych na obszarze wschodnim Dialekt aukštaitski ADNOTACJA W artykule zgłębiono zagadnienia morfologii XIX-wiecznych tekstów napisanych w gwarze wschodnioauksztockiej. Omówiono język tekstów religijnych kilku przedstawicieli ówczesnego piśmiennictwa – Mykolasa Cerauskasa, Laurynasa Bortkevičiusa, Henrikasa Balevičiusa, Mykolasa Smolskisa, Tadasa Lichodzejauskasa, Kazimierasa Michnevičiusa-Mikėnasa, Antanasa Kitkevičiusa, Andriusa Benediktasa Klungysa. Najwięcej Straipsnyje aptariamos daiktavardžių kamienų kaitos tendencijos. Pastebėta, kad daugelis uwagi poświęcono zagadnieniom morfologii rzeczownika. Wahania tematów rzeczowników są charakterystyczne także dla współczesnej gwary wschodnioauksztockiej. SŁOWA KLUCZOWE: XIX w., teksty religijne, gwara wschodnioauksztocka, tematy rzeczowników, mieszanie. ADNOTACJA Artykuł dotyczy zagadnień morfologii tekstów XIX-wiecznych napisanych w gwarze wschodnioauksztockiej. Omówiono język tekstów religijnych napisanych przez kilku ówczesnych autorów – Mykolasa Cerauskasa, Laurynasa Bortkevičiusa, Henrikasa Balevičiusa, Mykolasa Smolskisa, Tadasa Lichodzejauskasa, Kazimierasa Michnevičiusa-Mikėnasa, Antanasa Kitkevičiusa, Andriusa Benediktasa Klungysa. Artykuł koncentruje się na zagadnieniach morfologii rzeczownika. Omówiono w nim tendencje zmian tematów rzeczownikowych. Zaobserwowano, że w Artykuły / Articles 221 Daiktavardžių kamienų kaitos tendencijos XIX amžiaus raštuose rytų aukštaičių patarme większości przypadków istotne zmiany tematów są również charakterystyczne dla współczesnej gwary wschodnioauksztockiej. SŁOWA KLUCZOWE: XIX wiek, teksty religijne, gwara wschodnioauksztocka, tematy rzeczowników, mieszanie. Zjawisko mieszania tematów rzeczowników jest charakterystyczne nie tylko kalbos tarmėms, bet ir bendrinei kalbai. Šio straipsnio tikslas – apžvelgti padla wszystkich litewskich przypadków wahań tematów rzeczowników występujących w XIX-wiecznych pismach napisanych w gwarze wschodnioauksztockiej. Materiał zebrano z książki Kazimierasa Michniewicziusa-Mikėnasa Šventas Izidorius artojas (1859), książki litewskich pieśni Antanasa Kitkewicziusa Hymny ojców świętych (1848), broszury Andriusa Benediktasa Klungisa Litanijos su maldomis (1842), książki Laurynasa Bortkewicziusa Giesmės apie keturiolika stacijų (1810), broszur Mykolasa Cerauskasa Senas katekizmas (1803) i Kozonis padėkavonės (1803), książki Mykolasa Smolskisa Uvogos apie išganymą dūšios (1823), kazania Tadasa Lichodzejauckasa Gailus atminimas (1841) oraz broszury Henrikasa Balewicziusa Keliavedys (1857)1. Przy analizie materiału posłużono się metodami opisową i porównawczą. TEMATY DEKLINACJI MĘSKIEJ Do systemu deklinacji męskiej należą produktywne i stabilne tematy a, a, ia oraz mniej stabilne tematy u, u, które mają tendencję do przechodzenia w inne tematy i mieszania się z nimi. 1 Ustalając dokładne pochodzenie autorów, tj. z którym konkretnym dialektem wschodnioaukštajskim moglibyśmy ich wiązać, oparto się na kilku źródłach (Biržiška 1963; Zinkevičius 1990; Vanagas 1996; LE 1954; LE 1963). Mykolas Cerauskas i Laurynas Bortkevičius są z pochodzenia wschodnimi Aukštaitami z okolic Poniewieża, Henrikas Balevičius i Tadas Lichodzejauskas – wschodnimi Aukštaitami z okolic Uciany, Mykolas Smolskis i Antanas Kitkevičius – wschodnimi Aukštaitami z okolic Onikszt. O dialekcie Kazimierasa Michnevičiusa-Mikėnasa trudno powiedzieć coś dokładnie. Wzmianka Z. Zinkevičiusa, że wspomniany autor pochodzi z okolic Onikszt, nie mówi nic konkretnego, ponieważ w okolicach Onikszt może być używany zarówno dialekt oniksztański, jak i uciański oraz szyrwintycki. Niełatwo jest dokładnie ustalić również dialekt A. B. Klungysa, ponieważ miejsce urodzenia podawane jest w sposób następujący – gdzieś w pobliżu Łotwy. Przy wymienianiu miejsc nauki wspomina się powiat iłłukszteński (łot. Ilūkste). Można jedynie przypuszczać, że A. B. Klungys mógł być wschodnim Aukštaitą z okolic Uciany, ponieważ enklawy dialektu uciańskiego istnieją również obecnie na terytorium Łotwy: w okolicach Aknyst, Subocza oraz w zachodniej części okolic Dyneburga. REGINA RINKAUSKIENĖ 222 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII W tekstach XIX wieku, napisanych w gwarze wschodnioauksztockiej, tendencje wzajemnego mieszania się tematów odmiany rzeczowników rodzaju męskiego przedstawiono na rysunku 1 (zob. rysunek 1). a a ia a a ↕ ia uu u ia ↕ ↕ ↓ ↓ RYS. 1. Wzajemne mieszanie się tematów odmiany rzeczowników rodzaju męskiego rzeczowników Ne tik neproduktyvūs ir nestabilūs kamienai lengvai pereina į stabiliuosius ir produktyviuosius, bet pastebėti ir atvirkštiniai procesai. a kamieno daiksapnas, dugnas odnotowano formy tematu ia: regiejos jog par sapni diedas 1715 ABK; tumsiben inmes be dugnia 12521 MS. Rzeczowniki sapnỹs, dugnỹs są charakterystyczne dla gwar wschodnioauksztockich: w Słowniku języka litewskiego (www.lkz.lt) oba rzeczowniki odnotowano niemal we wszystkich gwarach wschodnioauksztockich. Znaleziono również przypadek odwrotny: świeta pałeystuwas 407 MS. Występujące formy narzędnika liczby pojedynczej rzeczowników tematu a o temacie u (ʃu tarnum tawa 822 LB; buwa <...> Klabonum2 tas bažniczias 1918 TL) należy wyjaśniać stałą wymianą tematów a i u, charakterystyczną dla wielu gwar auksztockich. Nie tylko w gwarach, lecz także w języku ogólnym rzeczowniki tematu u często otrzymują w paradygmacie liczby mnogiej końcówki tematu a, na przykład: sūnai, sūnams, sūnais, turgai, turgams, turgais itd. Z tego powodu, jak się wydaje, powstały także formy mianownika liczby pojedynczej rzeczowników z tematem u: da ljii lietas3 103 MC; mogas4 unt Diewa amirszta 10011 MS. W piśmiennictwie XIX w. znaleziono formy miejscownika liczby mnogiej rzeczownika a-tematowego dangus: kuris ira Danguosia 1816 ABK; Ir dunguósna ataduótu 22716AK; kuris ira dangose 452 LB; jeygu nieturietu dunguosie ta Tiewa 1523 TL. Rzeczownik ten oznacza w wyobrażeniu wierzących siedzibę Boga (lub bogów), aniołów, świętych i dusz dobrych ludzi, raj, niebiosa. Jedną formę mianownika liczby mnogiej rzeczownika a-tematowego z pism kościelnych odnotowano także w Słowniku języka litewskiego (Tesidžiaugia dangai, ir žemė tesilinksmina brš.). Podobne procesy można zaobserwować także wśród tematów a, ia i u. Odnotowano kilka rzeczowników o temacie u, które przyjęły formy tematu ia. Forma rzeczownika amžius o temacie ia amžis (wienas umžis <…> mumis tieks 1826 MS; 2 Taka sama forma została zapisana w opowieściach J. Basanavičiusa: Tapęs klebonumi kunigas Monkevičius Šeduvoje, atvažiavęs į Raginėnus, pašventė laukus BsMtII193. 3 W Słowniku języka litewskiego (www.lkz.lt) odnotowano tylko przymiotnik lietas w znaczeniu ‘deszczowy’. 4 Forma rzeczownika o temacie a žmogas znana jest z rękopiśmiennego słowniczka wschodniego, znajdującego się w Rękopiśmiennym Archiwum Literatury i Folkloru Litewskiego. Artykuły / Articles 223 Daiktavardžių kamienų kaitos tendencijos XIX amžiaus raštuose rytų aukštaičių patarme wiʃʃą umi musu 827 MC) ze wszystkich wschodnich gwar wyżowych jest właściwa tylko mieszkańcom okolic Poniewieża5. W XIX w. rzeczownik ten mógł być używany szerzej: wskazują na to formy zastosowane w pracach M. Cerauskasa, M. Smolskisa i T. Lichdzejauskasa6. Forma tematu ia rzeczownika karalius została znaleziona tylko w książce M. Cerauskasa: ku Dowidas karalis raʃza 88 MC. W lis, visų paukščių karãlis, visa pundavojo (d.) (Užp.). Dėl nuolatinio a, ia ir u kaSłowniku języka litewskiego podano przykład z obszaru uteniskiego: wahania tematów ia lub ar rzeczowników przyjmują końcówki tematów u: pagal parsiergieima Iganitojaus 89 TL (por. Iganitois Jezus Kristus 183 TL); negale but mokitinium 7320 LB; begdami nog wiena kriielous 8425 MS. Jest to szczególnie charakterystyczne dla rzeczowników z przyrostkiem -toj-: pamietiem Tiewu, palinksmintoi, wienatii apdarytoi musu niedalas 1025 TL; Iganitojau mana 2014 TL. W piśmiennictwie XIX wieku znajduje się forma tematu a jaučias (tu nie jauczias ir nie arklis 9511 MS). Materiały publikowane przez Ž. Markevičienė pokazują, że rzeczownik jaučias jest używany także w gwarze anyksciańskiej (Markevičienė 2001: 18). Odnotowano charakterystyczną dla gwary poniewieskiej formę tematu ia rzeczownika kraujas: tikra kuna ʃawa, ir Krauji 869 LB. ŻEŃSKI LINKSNIAVIMO KAMIENAI W systemie odmiany żeńskiej wszystkie trzy tematy ā, ā, ē są dość stabilne i produktywne. W XIX-wiecznych tekstach napisanych w gwarze wschodnioaukštaitskiej zaobserwowano następujące tendencje wzajemnego mieszania tematów odmiany żeńskiej (zob. rysunek 2). ā ē ēā ↕ ↓ RYS. 2. Wzajemne mieszanie tematów odmiany żeńskiej Bardzo częste jest obustronne mieszanie między tematami ā i ē: iszłasidawa del ju geriausiu ganikły 1312 KMM; ing umžyną pałaymę 149 MC; pałaymes moniu ieʃzka 313 MC; aszmenies striełos ira asztresniey 803 MS. Rzeczowniki ganyklė, palaimė 5 Z. Zinkevičius wymienia ponadto kilka punktów dialektu żmudzkiego (Zinkevičius 1966: 255). 6 W pracy T. Lichdzejauska obok siebie występują dwojakie, tj. o tematach ia i u, formy rzeczownika amžius, por.: jaunam ir stipram umi ar pacziay senotuwiey 1318 TL; nieiuri <...> niey umiaus 1423 TL. REGINA RINKAUSKIENĖ 224 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII nie występują na obszarze wschodnioauksztockim, znane są ze starych pism. Rzeczownik strėlė mógł uzyskać formę tematu a wskutek wymawianych twardo w gwarze wschodnioauksztockiej połączeń le, lė. Słownik języka litewskiego podaje zdanie Jonasa Biliūnasa z formą tematu a (Atmatavęs dešimtį žingsnių, atsistojau, nusiėmiau nuo pečių lanką, įtempiau strėlą ir pradėjau taikinti. J.Bil.). M. Smolskis również jest z pochodzenia anykščianinem. Z. Zinkevičius wspomina również Linkmenis, w których rzeczownik strėlė ma temat a: strla (Zinkevičius, 1966: 229). W pracach wielu autorów odnotowano również obecnie szeroko używany na obszarze wschodnich Auksztotów rzeczownik o temacie ā eilia: té éjlos Mérgélu stoja 2398 AK; ajlu <…> pasatatiti pa liepam 332 KMM; niepastatik mani wienoy eyloy 449 MS. ŻEŃSKIEGO → MĘSKIEGO LINKSNIAVIMO KAMIENAI Badając język piśmiennictwa XIX wieku, zauważono, że tematy deklinacji żeńskiej mają skłonność do mieszania się nie tylko między sobą, lecz także z tematami deklinacji męskiej (zob. rysunek 3). ā ā ē ↓ a(i)a (i)a ↓ ↓ RYS. 3 Mieszanie tematów deklinacji żeńskiej z tematami deklinacji męskiej Najwięcej rzeczowników, które wahają się między tematami ā i a: pėda / pėdas7 (bus pałayminti piedey 1015 HB; bucziot szwintus piedus 1011 HB; uuszoka nietikietey pedus giwenima 1415 TL; eytumem Jo pedeys 848 MS); pabaiga / pabaigas8 (pabeyguy priżadu 7211 HB); žabangos / žabangai (užkludiʃim žabangus welnia 5810 LB; moniu abungus 23613 AK; perkałbeimaj ira kajp abungaj 292 KMM); narsa / narsas (koroii iʃz nopikantos, iʃz narʃa 36 MC). Kilka przykładów wybranych z tekstów M. Smolskiego najprawdopodobniej można wiązać nie z innym rzeczownikiem 7 Z. Zinkevičius podaje rzeczownik rodzaju męskiego pėdas z wielu punktów wschodnioaukštajckich (Zinkevičius1966: 214). 8 Forma rodzaju męskiego w Słowniku języka litewskiego została zapisana tylko w Postylli Jonasa Bretkūnasa: Pabaige svieto sumišimai bus krūvoje bei geri, bei pikti BPI208. Artykuły / Articles 225 Daiktavardžių kamienų kaitos tendencijos XIX amžiaus raštuose rytų aukštaičių patarme rdzeni, a także z odzwierciedleniem fonetyki gwarowej w ówczesnej ortografii9: Wisus dowanus nog Diewa 31 MS (por. dowanom Tawi Diewas apweyzdi 129 MS)10; bedus ir wargus <…> kinczia 616 MS (por. bedos ir wargey 2822 MS); ma <…> giediszkus kałbus ir mislis 2224 MS; runkus ir kojas kapotu 4611 MS; tas bedus, ligas ir suspaudimus 4926 MS; par kitu małdus ir potierius 508 MS. Zjawisko to mogą uzasadniać formy użyte obok siebie, porównajmy: runkus ir kojas kapotu 4611 MS oraz runkus, koius apkoleczija 9915 MS. Należy wspomnieć o przypadkach wahań tematów iā i (i)a. Rzeczowniki marios / mariai (dideli Mariey kruta 810 MC); žarija / žarijas (žarijus ugnetus ʃukuopʃi 2224 MC) mogą być rezultatem tłumaczenia, bezpośrednio przejętym z jednych pism religijnych do innych, ponieważ na przykład Lietuvių kalbos žodynas podaje takie zdanie: Žarijus ugnėtus sukuopsi ant galvos (katechizm z 1680 r.). ē ir (i)a tematów stwierdzono tylko dwa przypadki mieszania: albo su meliniejs unt kuna 4612 KMM; eʃme dulkieys ir pełenais 124 MC). MĘSKIEGO → ŻEŃSKIEGO LINKSNIAVIMO KAMIENAI W piśmiennictwie XIX wieku odnotowano również proces odwrotny: tematy deklinacji męskiej mają tendencję do mieszania się z tematami deklinacji żeńskiej. Tendencje tego mieszania przedstawiono na rysunku (zob. rysunek 4). a a (i)a ↓ (i)a ā ē ↓ ā ē ↓ ↓ RYS. 4 Mieszanie tematów deklinacji męskiej z tematami deklinacji żeńskiej Najwięcej odnotowano rzeczowników, które wahają się między tematami (i)a i ē, na przykład: atsiartina unt Kunigu be gajłestes 675 KMM; barnes11 be perstogies 972 MS; warejas girditi unt czistas upełes 1314 KMM; su dideły rupiesty 643 HB. zamiast krótkich a, e na końcu wyrazu mogą 9 Tokio tipo redukuoti balsiai būdingesni širvintiškių ir pietinių panevėžiškių patarmėms (ŠT 2009: 35; RAP 2014: 29). Ž. Markevičienės duomenimis, anykštėnų paribyje su panevėžiškiais być wymawiane wyraźne lub nieco przytłumione samogłoski u, i (Markevičienė 2001: 29). 10 Rzeczownik tematu a dovanas w „Słowniku języka litewskiego” podano wyłącznie na podstawie prac B. Vilentasa (XVI w.). 11 Z. Zinkevičius taki rzeczownik tematu barnė podaje z sąsiedniej gwary uciańskiej, punktu Užpaliai (Zinkevičius 1966: 219). REGINA RINKAUSKIENĖ 226 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Innych przypadków mieszania tematów znaleziono tylko po jednym przykładzie: nuʃtume galingus nog ʃoʃtos 239 LB; wienoy Łeywiey12 sedietu 747 MS; kusciomis muʃztas 172 LB. Rzeczowniki sosta i kumščia nie są typowe dla mieszkańców wschodniej Aukštaitii. Słownik języka litewskiego (www.lkz.lt) podaje je ze starych pism lub z obszaru Żmudzi. Ponieważ wydawcy pism z XIX wieku nie pisali jednym czystym dialektem, można przypuszczać, że rzeczowniki te mogły zostać przejęte z innych poddialektów. ODMIANA MIESZANA Tematy i oraz C należące do odmiany mieszanej są najbardziej niestabilne, mają skłonność do przechodzenia w tematy silnej odmiany rodzaju męskiego lub żeńskiego. Tendencje mieszania tematów odmiany mieszanej zaobserwowane w piśmiennictwie XIX w. przedstawiono na rysunku (zob. rysunek 5). im if if if ↓ if Cm Cm ↓ Cf ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ā ā ē ā (i)a im(i)a if RYS. 5 Tendencje mieszania tematów odmiany mieszanej Odnotowano wiele rzeczowników tematu i, które przyjęły formy innych tematów: širdis (szirdżiu nabażnu 109 HB; karsztu szirdiu 5918 MS; Netiktey inksneys, bet ʃzirdziu 108 LB; ir asz suspaustas szirdiu atsilepiu 1026 TL; dekawoiu tau ʃzirdzia karʃzcziausia 303 MC; Isz wisas szirdes sawa 43 KMM; całym sercem naprawdę Mu wierzy 362 KMM; oddaję serce Twoje 11318 MS; aby zranione serce <…> odnalazło 1110 LB); żółć (żółcią <…> lecz słyszał 709 HB; żółcią napoiłem 1205 MS; żółcią, napój przyprawiwszy 769 LB); akis (po akiu tiek swieta 145 LB; po akiu wisa świeta 4115 MS); nadzieja (cieszy się tą słodką nadzieją śmierci 7116 KMM); zwierz (wszystkie zwierzęta polują na dziką zwierzynę 816 MC; Wszystkie zwierzęta na polu 75 MC; te zwierzęta najlepiej Bóg pożywia 811 MC); ogień (od ognia 817 LB; pali się ogniem 819 LB; jstu tawi <…> ładejs, ugni, liggu 608 KMM; dabar <…> karsztoy ugniey 4512 MS); ne perłakandis (po tawim gułes kundios 10119 MS); dalis13 (dala pirma 71 MC; kiatwirtą dalą meatu 1024 MC); šaknis (daug runda ʃzakniu 1121 MC); smegenys (diega smagienos 984 MS). 12 Według danych Z. Zinkevičiusa rzeczownik laivė został odnotowany na obszarze gwar panevėžyskiej, kupiszkėńskiej i uteniskiej (Zinkevičius 1966: 229). 13 Taki rzeczownik dalia (dalis) o temacie ā był używany już na początku XVI wieku w dziele K. Sirvydasa Punktai sakymų (Zinkevičius 1966: 247). Artykuły / Articles 227 Daiktavardžių kamienų kaitos tendencijos XIX amžiaus raštuose rytų aukštaičių patarme Podobne procesy oddziałują również na tematy odmiany spółgłoskowej; najczęściej mają one tendencję do przyjmowania form mocnych tematów odmiany rodzaju męskiego lub żeńskiego: šuo (Szunies krauju wadina 347 KMM; keyp nog szunia pasiutusia 2121 MS); woda (unt wiena undienia 5529 MS; idant undieniey <…> nieużupiłtu 2011 HB); piemuo (pa waldziu wiena péménia 1128 ABK); miesiąc (pirmuoasias menesis pagiwenima sawa, wiras ir pati, karszcziausiu <…> turi mejły 415 KMM; du menesej perejna 418 KMM); ostrze (aszmenies striełos ira asztresniey 803 MS); kamień (aukluwa naragas au akmenia 3411 KMM; akmenies pliszta 11217 MS); jesień (iłgajs rudenia wakarajs 2814 KMM); siostra (Izydorius ir ja suadeta, giwena kajp brolis su seseri 391 KMM). Zauważalny jest również proces odwrotny, t. j. tematy odmiany mocnej zostały pomieszane z rzeczownikami tematu i: barnis (wiʃʃos barnis rundas 1613 MC); troska (Keip didziauʃia ira, to mana rupeʃtis 115 MC; rupeʃties ne turi 2428 MC); ludzie (burtiniku, monis wilojenti 87 ABK); łaska (taj ira małonis 688 KMM; małonis Jezusa <…> kas Tawi apsakis 1323 MS); chrześcijanin (nepradieiey but Krikścionim 3220 LB). W piśmiennictwie XIX wieku znaleziono formę14 rodzaju żeńskiego rzeczownika žvėris (bekim ir saugokimes, kaip nog pikto algczia ir weries sztrosznos 6422 MS); mianownik rzeczownika geluonis o temacie spółgłoskowym15 (gieło unt pacziu szirdi preyna 7927 MS) oraz formę rodzaju męskiego rzeczownika i-tematowego avis (senas szuwa, jautrus awja sargas 1614 KMM). WNIOSKI Piśmiennictwo XIX wieku odzwierciedla bardziej archaiczny obraz morfologii gwary wschodnioaukštajskiej. Odnotowane przypadki mieszania tematów rzeczowników opierają się przede wszystkim na faktach rodzimych gwar autorów. Podobnie jak we współczesnej gwarze wschodnioaukštaitijskiej, nieproduktywne tematy łatwo przechodzą w produktywne lub przyjmują ich formy (u → a, Cm → (i)a itd.), choć występują również przypadki odwrotne (a → u; (i)a → u). Zauważalna jest zmiana tematów rzeczowników nie tylko między tematami tego samego minės daiktavardžių (u → a, ā → ē), bet ir tarp vyriškosios ir moteriškosios giminės daiktavardžių (ā → a, ē → a). Ypač retas atvejis rastas K. Michnevigičiaus-Mikėno darbe: senas szuwa, jautrus awja (= avio) sargas 1614. 14 W Słowniku języka litewskiego (www.lkz.lt) formy rodzaju żeńskiego podawane są wyłącznie z obszaru południowoaukštaitijskiego. 15 Zdaniem Z. Zinkevičiusa taki rzeczownik nie jest pozostałością dawnego tematu spółgłoskowego, lecz został utworzony później. Jest on odnotowany w wielu gwarach wschodnioaukštaitijskich (Zinkevičius 1966: 266). REGINA RINKAUSKIENĖ 228 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII SKRÓTY ABK – Andrius Benediktas Klungys AK – Antanas Kitkevičius HB – Henrikas Balevičius KMM – Kazimieras Michnevičius-Mikėnas LB – Laurynas Bortkevičius MC – Mykolas Cerauskas MS – Mykolas Smolskis TL – Tadas Lichodzejauskas LITERATŪRA Biržiška Vaclovas 1963: Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865, biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos 2. Čikaga: JAV LB Kultūros fondas. LE – Lietuvių enciklopedija 2, red. Vaclovas Biržiška. Boston: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1954. LE – Lietuvių enciklopedija 28, red. Jonas Grinius. Boston: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1963. Markevičienė Žaneta 2001: Aukštaičių tarmių tekstai 2. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas 1–20, 1941–2002. Elektroninė versija, redaktorių kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. redaktorė), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga per internetą www.lkz.lt. RAP – Rytų aukštaičiai panevėžiškiai, sud. Violeta Meiliūnaitė, Vida Marcišauskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2014. ŠT – Širvintiškių tekstai, sud. Žaneta Markevičienė, Valdimantas Markevičius, Aurimas Markevičius. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. Vanagas Vytautas 1996: Lietuvos rašytojų sąvadas. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija. Vilnius: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1990: Lietuvių kalbos istorija 4: Lietuvių kalba XVIII–XIX a. Wilno: Mokslas.