Daiktavardžių kamienų kaitos tendencijos XIX amžiaus raštuose rytų aukštaičių patarme

REGINA RINKAUSKIENĖ Litewski Uniwersytet Edukologiczny Kierunki badań naukowych: dialektologia, morfologia, dawne piśmiennictwo. TENDENCJE ZMIAN TEMATÓW RZECZOWNIKÓW W XIX-WIECZNYCH TEKSTACH ZAPISANYCH W DIALEKCIE WSCHODNIOAUKSZTAJCKIM Tendencje w zakresie alternacji tematów rzeczownikowych w tekstach XIXth wieku napisanych w dialekcie wschodnioauksztockim STRESZCZENIE Artykuł poświęcony jest zagadnieniom morfologii tekstów XIX-wiecznych napisanych w dialekcie wschodnioauksztajckim. Omówiono język tekstów religijnych kilku ówczesnych przedstawicieli piśmiennictwa: Mykolasa Cerauskasa, Laurynasa Bortkevičiusa, Henriko Balevičiusa, Mykolasa Smolskisa, Tadasa Lichodzejauskasa, Kazimierasa Michnevičiusa-Mikėnasa, Antanasa Kitkevičiusa i Andriusa Benediktasa Klungysa. Najwięcej uwagi poświęcono zagadnieniom morfologii rzeczownika. W artykule omówiono tendencje zmian tematów rzeczowników. Zauważono, że wiele wahań w zakresie tematów rzeczowników występuje również we współczesnym dialekcie wschodnioauksztajckim. SŁOWA KLUCZOWE: XIX w., teksty religijne, dialekt wschodnioauksztajcki, tematy rzeczowników, mieszanie. ADNOTACJA Artykuł dotyczy zagadnień morfologii tekstów z XIXth wieku napisanych w gwarze wschodnioaukštaitskiej. Omawia język tekstów religijnych napisanych przez kilku ówczesnych autorów – Mykolasa Cerauskasa, Laurynasa Bortkevičiusa, Henrikasa Balevičiusa, Mykolasa Smolskisa, Tadasa Lichodzejauskasa, Kazimierierasa Michnevičiusa-Mikėnasa, Antanasa Kitkevičiusa oraz Andriusa Benediktasa Klungysa. Artykuł koncentruje się na zagadnieniach morfologii rzeczownika. Omówiono w nim tendencje do wahań tematów rzeczownikowych. Zaobserwowano 220 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Daiktavardžių kamienų kaitos tendencijos XIX amžiaus raštuose rytų aukštaičių patarme że w większości przypadków wahania tematów rzeczownikowych są charakterystyczne również dla współczesnej gwary wschodnioaukštaitskiej. SŁOWA KLUCZOWE: XIXth wiek, teksty religijne, gwara wschodnioaukštaitska, tematy rzeczownikowe, mieszanie. Zjawisko mieszania tematów rzeczownikowych jest charakterystyczne nie tylko dla wszystkich gwar języka litewskiego, lecz także dla języka ogólnego. Celem artykułu jest omówienie przypadków wahań tematów rzeczownikowych występujących w tekstach z XIX w. napisanych w gwarze wschodnioaukštaitskiej. Materiał zebrano z książki Kazimierasa Michnevičiusa-Mikėnasa Šventas Izidorius artojas (1859), litewskiej książki Antanasa Kitkevičiusa z pieśniami religijnymi Hymny ojców świętych (1848), książeczki Andriusa Benediktasa Klungysa Litanijos su maldomis (1842), książki Laurynasa Bortkevičiusa Giesmės apie keturiolika stacijų (1810), książeczek Mykolasa Cerauskasa Senas katekizmas (1803) i Kozonis padėkavonės (1803), książki Mykolasa Smolskisa Uovogos apie išganymą dūšios (1823), kazania Tadasa Lichodzejauskasa Gailus atminimas (1841) oraz książeczki Henrikasa Balevičiusa Keliavedys (1857)1. W analizie materiału zastosowano metody opisową i porównawczą. TEMATY DEKLINACJI MĘSKIEJ Do systemu deklinacji męskiej należą produktywne i stabilne tematy a, ia, įa oraz mniej stabilne tematy u, iu, które mają tendencję do przechodzenia w inne tematy i mieszania się z nimi. 1 Aby dokładnie ustalić pochodzenie autorów, czyli określić, z którą konkretną gwarą wschodnioaukštaitską można ich powiązać, oparto się na kilku źródłach (Biržiška 1963; Zinkevičius 1990; Vanagas 1996; LE 1954; LE 1963). Mykolas Cerauskas i Laurynas Bortkevičius z pochodzenia są wschodnimi aukštaitami z Poniewieża, Henrikas Balevičius i Tadas Lichodzejauskas – wschodnimi aukštaitami z Uciany, a Mykolas Smolskis i Antanas Kitkevičius – wschodnimi aukštaitami z Onikszt. Trudno dokładnie określić gwarę Kazimierasa Michnevičiusa-Mikėnasa. Wzmianka Z. Zinkevičiusa, że wspomniany autor pochodzi z okolic Onikszt, nie pozwala na jednoznaczne ustalenie, ponieważ w okolicach Onikszt można mówić gwarą oniksztańską, uciańską lub szyrwintycką. Niełatwo też dokładnie ustalić gwarę A. B. Klungysa, gdyż jako miejsce urodzenia podaje się „gdzieś niedaleko Łotwy”. Wskazując miejsca nauki, wymienia się powiat Alūkšta (łot. Ilūkste). Można jedynie przypuszczać, że A. B. Klungys mógł być wschodnim aukštaitem z Uciany, ponieważ enklawy gwary uciańskiej występują do dziś na terytorium Łotwy: w okolicach Aknystów, Subocza oraz w zachodniej części okolic Dyneburga. Straipsniai / Articles 221 REGINA RINKAUSKIENĖ Tendencje wzajemnego przechodzenia tematów deklinacji męskiej w tekstach z XIX w. zapisanych w gwarze wschodnioaukštockiej przedstawiono na rysunku 1 (zob. rysunek 1). a a įia įa įa įia u įu įu įia RYS. 1. Wzajemne mieszanie się tematów deklinacji męskiej Nie tylko nieproduktywne i niestabilne tematy łatwo przechodzą w stabilne i produktywne, lecz zaobserwowano także procesy odwrotne. W rzeczownikach o temacie a sapnas, dugnas odnotowano formy tematu įia: regėjos jog par sapni diedas 17₁₅ ABK; tumsiben inmes be dugnia 125₂₁ MS. Rzeczowniki sapnys, dugnys są charakterystyczne dla gwar wschodnioaukštockich: w Słowniku języka litewskiego (www.lkz.lt) oba rzeczowniki odnotowano w niemal wszystkich gwarach wschodnioaukštockich. Znaleziono również przypadek odwrotny: świeta paleyśtuwas 40₇ MS. Formy miejscownika liczby pojedynczej na u w rzeczownikach o temacie a (Ju tarnum tawa 82₂ LB; buwa <...> Klabonum² tas bažniczias 19₁₈ TL) należy tłumaczyć stałą wymianą tematów a i u, charakterystyczną dla wielu gwar aukštockich. Nie tylko w gwarach, lecz także w języku ogólnym rzeczowniki o temacie u często przyjmują w paradygmacie liczby mnogiej końcówki tematu a, na przykład: sūnai, sūnams, sūnais, turgai, turgams, turgais itd. Z tego powodu powstały zapewne również formy mianownika liczby pojedynczej rzeczowników o temacie u: da liji lietas³ 10₃ MC; žmogas⁴ unt Diewa ažmiršta 100₁₁ MS. W tekstach z XIX w. znaleziono formy miejscownika liczby mnogiej o temacie a rzeczownika niebiańskiego dangus w liczbie pojedynczej: kuris ira Danguosia 18₁₆ ABK; Ir dungúosna ataduótu 227₁₆ AK; kuris ira dangose 45₂ LB; jeygu nieturietu dunguosie ta Tiewa 15₂₃ TL. Rzeczownik ten oznacza w wyobrażeniu wierzących miejsce przebywania Boga (lub bogów), aniołów, świętych i dusz dobrych ludzi, raj, niebo. Jedną formę mianownika liczby mnogiej o temacie a odnotowano także w Słowniku języka litewskiego na podstawie tekstów kościelnych (Tesidžiaugia dangai, ir žemė tesilinksmina brš.). Podobne procesy obserwuje się także między tematami ia, įia i įu. Odnotowano kilka rzeczowników o temacie įu, które przyjęły formy tematu įia. Forma amžis rzeczownika amžius z tematem įia (vienas umžis <...> mumis tieks 18₂₆ MS; per 2 Taka sama forma została zapisana w bajkach J. Basanavičiusa: Tapęs klebonumi kunigas Monkevičius Šeduvoje, atvažavęs į Raginėnus, pašventė laukus BsMtIII193. 3 W Słowniku języka litewskiego (www.lkz.lt) odnotowano jedynie przymiotnik lietas w znaczeniu „deszczowy”. 4 Forma rzeczownika o temacie a žmogas jest znana z rękopiśmiennego słowniczka wschodniego, przechowywanego w archiwum rękopisów Instytutu Literatury Litewskiej i Folkloru. 222 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Daiktavardžių kamienų kaitos tendencijos XIX amžiaus raštuose rytų aukštaičių patarme wiffą umži musu 827 MC) spośród wszystkich wschodnich aukštaitów jest charakterystyczne tylko dla gwary poniewieskiej5. W XIX w. ten rzeczownik mógł być używany szerzej, na co wskazują formy użyte w pracach M. Cerauskasa, M. Smolskisa i T. Lichdżejauskasa6. Formę rzeczownika karalius iia znaleziono tylko w książce M. Cerauskasa: ku Dowidas karalis rafza8 MC. Słownik języka litewskiego podaje przykład z obszaru gwary uciańskiej: Arelis, visų paukščių karalis, visa pundavojo (d.) (Užp.). Wskutek stałego wahania między tematami ia, iia i iu rzeczowniki o tematach ia lub iia przybierają końcówki tematów iu: pagal parsiergeima Įžganitojaus8 TL (por. Įžganitois Jezus Kristus183 TL); negale but mokitinium 7320 LB; begdami nog viena križielous 8425 MS. Jest to szczególnie charakterystyczne dla rzeczowników z przyrostkiem -toj-: pamietiem Tiewu, palinksmintoi, wienatii apda-rytoi musu niedalas 1025 TL; Įžganitojau mana 2014 TL. W tekstach z XIX w. spotyka się formę tematu ia jaučias (tu nie jauczias ir nie ar-klis 9511 MS). Materiał opublikowany przez Ž. Markevičienė wskazuje, że rzeczownik jaučias jest używany także w gwarze anykściańskiej (Markevičienė 2001: 18). Odnotowano charakterystyczną dla gwary poniewieskiej formę rzeczownika kraujas iia: tikra kuna Jawa, ir Kraujj 869 LB. TEMATY DEKLINACJI ŻEŃSKIEJ Wszystkie trzy tematy systemu deklinacji żeńskiej ā, iā, ē są dość stabilne i produktywne. W tekstach z XIX w. napisanych w gwarze wschodnioaukštajckiej zaobserwowano następujące tendencje do wzajemnego mieszania się tematów deklinacji żeńskiej (zob. rysunek 2). ā ↕ ē ē ↓ iā RYS. 2. Wzajemne mieszanie się tematów deklinacji żeńskiej Bardzo częste jest wzajemne mieszanie się tematów ā i ē: iszłasidawa del ju geriausiu ganikly 1312 KMM; ing umžynų palaymę 149 MC; palaymes žmoniu iejzka 313 MC; aszmenies strielos ira asztesniey 803 MS. Rzeczowniki ganyklė, palai̇mė ⁵ Z. Zinkevičius dar mini keletą žemaičių tarmės punktų (Zinkevičius 1966: 255). ⁶ W pracy T. Lichdžejauskasa obok siebie występują dwa warianty form rzeczownika amžius, o tematach iia i iu, por.: jaunam ir stipram umži ar pacziau senutuwiey 1318 TL; niežiuri <...> niey umžiaus 1423 TL. Straipsniai / Articles 223 REGINA RINKAUSKIENĖ nie są używane na obszarze wschodnioauksztockim, znane są ze starych tekstów. Rzeczownik strėlė mógł przyjąć formę tematu a ze względu na twardą wymowę połączeń le, lė w gwarze wschodnioauksztockiej. Słownik języka litewskiego przytacza zdanie Jonasa Biliūnasa z formą tematu a (Po odmierzeniu dziesięciu kroków stanąłem, zdjąłem z ramion łuk, naciągnąłem strzałę i zacząłem mierzyć. J.Bil.). M. Smolskis również pochodzi z okolic Onikszt. Z. Zinkevičius wymienia ponadto Linkmenys, gdzie rzeczownik strėlė ma formę tematu a strėla (Zinkevičius, 1966: 229). W pracach wielu autorów odnotowano również rzeczownik o temacie iā, obecnie szeroko używany na obszarze wschodnioauksztockim: eilia: té éjlos Mėrgėlu stoja 239₈ AK; ajlu <...> pasatatiti pa liepam 33₂ KMM; niepastatik mani wienoy eyloy 44₉ MS. TEMATY DEKLINACJI ŻEŃSKIEJ → MĘSKIEJ Analiza języka tekstów z XIX w. wykazała, że tematy deklinacji żeńskiej mają tendencję do mieszania się nie tylko między sobą, lecz także z tematami deklinacji męskiej (zob. rysunek 3). ā ↓ iā ↓ ē ↓ a (i)ia (i)ia 3 RYS. Mieszanie tematów deklinacji żeńskiej z tematami deklinacji męskiej Najwięcej rzeczowników waha się między tematami ā i a: pėda / pēdas⁷ (bus palayrninti piedey 10₁₅ HB; buczioł szwintus piedus 10₁₁ HB; užusżoka nietikietey pedus giwenima 14₁₅ TL; eytumem Jo pedeys 84₈ MS); pabaiga / pabaigas⁸ (pabeyguy priżadu 72₁₁ HB); żabangos / żabangai (užkludijim żabangus welnia 58₁₀ LB; żmoniu żabungus 236₁₃ AK; perk albe imaj ira kajp żab un gaj 29₂ KMM); narsa / narsas (korojj iżz nopikantos, iżz narła 3₆ MC). Kilka przykładów wybranych z tekstów M. Smolskisa można najprawdopodobniej wiązać nie z innym rzeczownikiem ⁷ Z. Zinkevičius podaje rzeczownik rodzaju męskiego pėdas z wielu punktów wschodnioauksztockich (Zinkevičius1966: 214). ⁸ Forma rodzaju męskiego Słowniku języka litewskiego została odnotowana tylko w Postylli Jonasa Bretkūnasa Postilės: Pabaige svieto sumišimai bus krūvoje bei geri, bei pikti BPI208. 224 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Daiktavardžių kamienų kaitos tendencijos XIX amžiaus raštuose rytų aukštaičių patarme rdzeni, a także z odzwierciedleniem fonetyki gwary w ówczesnej ortografii9: Wisus dowanus nog Diewa 31 MS (por. dowanom Tawi Diewas apweyzdi 129 MS)10; bedus ir wargus <...> kinczia 616 MS (por. bedos ir wargey 2822 MS); turi <....> giediszkus kalbus ir mislīs 2224 MS; runkus ir kojas kapotu 4611 MS; tas bedus, ligas ir suspaudimus 4926 MS; par kitu maldus ir potierius 508 MS. Zjawisko to może potwierdzać forma użyta obok, porównajmy: runkus ir kojas kapotu 4611 MS oraz runkus, koius apkoleczija 9915 MS. Należy wspomnieć o przypadkach wahań między rdzeniami īa i (i)ia. Rzeczowniki marios / mariai (dideli Mariey kruta 810 MC); žarija / žarijas (žarijus ugnetus jukuopſi 2224 MC) mogą być rezultatem tłumaczenia, przejętym bezpośrednio z jednych pism religijnych do innych, ponieważ na przykład Lietuvių kalbos žodynas podaje takie zdanie: Žarijus ugnėtus sukuopsi ant galvos (katechizm z 1680 r.). Przypadki mieszania się rdzeni ē̄ i (i)ia znaleziono tylko dwa: arba su meliniejis unt kuna 4612 KMM; efme dulkiéys ir pelenais 124 MC). RDZENIE DEKLINACJI MĘSKIEJ → ŻEŃSKIEJ W tekstach z XIX w. odnotowano również proces odwrotny: rdzenie deklinacji męskiej wykazują tendencję do mieszania się z rdzeniami deklinacji żeńskiej. Tendencje do tego rodzaju mieszania przedstawiono na rysunku (zob. rysunek 4). a ↓ a ↓ (i)ia ↓ (i)ia ↓ ā ē iā ē 4 RYS. Mieszanie się rdzeni deklinacji męskiej z rdzeniami deklinacji żeńskiej Najczęściej odnotowywano rzeczowniki wahające się między rdzeniami (i)ia i ē, na przykład: atsiartina unt Kunigu be gailestes 675 KMM; barnesų be perstogies 972 MS; warejas girditi unt czistas upeles 1314 KMM; su didely rupiesty 643 HB. 9Samogłoski zredukowane tego rodzaju są bardziej charakterystyczne dla gwar širvintiškiai i południowych panevėžiškiai (ŠT 2009: 35; RAP 2014: 29). Według danych Ž. Markevičienė na pograniczu gwary anykštėnai z panevėžiškiai w miejsce krótkich a, e na końcu wyrazu mogą być wymawiane wyraźne lub nieco przytłumione samogłoski u, i (Markevičienė 2001: 29). 10 Rzeczownik o rdzeniu a dowanas w „Lietuvių kalbos žodynas” odnotowano wyłącznie na podstawie prac B. Vilentasa (XVI w.). 11 Z. Zinkevičius podaje rzeczownik o takim rdzeniu barnė z sąsiedniej gwary uteniškiai, z punktu Užpaliai (Zinkevičius 1966: 219). Straipsniai / Articles 225 REGINA RINKAUSKIENĖ Pozostałe przypadki mieszania się tematów odnotowano tylko po jednym przykładzie: nu̇stume galinus nog ʃoſtos 239 LB; wienoy Leywiej12 sedietu 747 MS; kusciomis muſztas 172 LB. Rzeczowniki sosta i kumščia nie są charakterystyczne dla wschodnich Auksztotów. Lietuvių kalbos žodynas (www.lkz.lt) podaje je na podstawie dawnych tekstów lub z obszaru żmudzkiego. Ponieważ wydawcy tekstów z XIX w. nie posługiwali się jednym czystym dialektem, można przypuszczać, że rzeczowniki te mogły zostać przejęte z innych poddialektów. DEKLINACJA MIESZANA Tematy i i C należące do deklinacji mieszanej są najmniej stabilne i mają skłonność do przechodzenia w mocne tematy deklinacji męskiej lub żeńskiej. Tendencje mieszania się tematów deklinacji mieszanej zaobserwowane w tekstach z XIX w. przedstawiono na rysunku (zob. rysunek 5). im ↓ | if ↓ | if ↓ | if ↓ | if ↓ | Cm ↓ | Cm ↓ | Cf ↓; iā | i̇ā | ē | ā | (i)i̇a | im | (i)i̇a | if 5 RYS. Tendencje mieszania się tematów deklinacji mieszanej Odnotowano wiele rzeczowników o temacie i, które przyjęły formy innych tematów: širdis (szirdžiu nabażnu 109 HB; karsztu szirdžiu 5918 MS; Netiktev žinksneys, bet [zirdziu 108 LB; ir asz suspaustas szirdžiu atsilepiu 1026 TL; dekawoiu tau [zirždžia karſzcziausia 303 MC; Isz wisas szirdes sawa 43 KMM; wisu szirdžiu tikraj Jam tiki 362 KMM; atidodu szirdžiuy Tawa 11318 MS; idant futrinta szirde <...> atrasciau 1110 LB); tulžis (tilžiu <...> but girditu 709 HB; tulžiu pagirdžiau 1205 MS; su tulži, pritaise gierima 769 LB); oczy (po akiu tiek swieta 145 LB; po akiu wisa świeta 4115 MS); nadzieja (džaugias tuo saldžiu wilcziu smertes 7116 KMM); zwierzę (wiſſi žwerey lauka giartu 816 MC; Wiſſi Žwerey unt Lauka 75 MC; tuos Žwerius giariausiey yžleyka Diewas 811 MC); ogień (nog ugnies 817 LB; dega ugniu 819 LB; ne perła-jstu tawi <...> ładeis, ugni, liggu 608 KMM; dabar <...> karsztoy ugniey 4512 MS); ćma (po tawim gules kundžios 10119 MS); część13 (dala pirma 71 MC; kiatwirtą dalą meatu 1024 MC); korzeń (daug runda [zakniu 1121 MC); mózg (diega smagienos 984 MS). 12 Według danych Z. Zinkevičiusa rzeczownik laivė odnotowano na obszarze gwary poniewieskiej, kupiskiej i uciańskiej (Zinkevičius 1966: 229). 13 Taki rzeczownik o temacie i̇ā, dalia (dalis), był używany już na początku XVI w. w dziele K. Sirvydasa Punktai sakymų (Zinkevičius 1966: 247). 226 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Daiktavardžių kamienų kaitos tendencijos XIX amžiaus raštuose rytų aukštaičių patarme Podobne procesy zachodzą również w tematach deklinacji spółgłoskowej; najczęściej skłaniają się one ku przyjmowaniu form tematów mocnych deklinacji męskiej lub żeńskiej: šuo (Szunies krauju wadina 34₇ KMM; keȳp nog szunia pasiutusia 21₂₁ MS); vanduo (unt wiena undienia 55₂₉ MS; idant undieniey <...> nieuzupiltu 20₁₁ HB); piemuo (pa waldziu wiena péménia 11₂₈ ABK); mėnuo (pirmuoasias menesis pagivenima sawa, wiras ir pati, karszcziausiu <...> turi mejly 41₅ KMM; du menesej perejna 41₈ KMM); ašmuo (aszmenies strielos ira asztresniey 80₃ MS); akmuo (ażukluwa naragas ažu akmenia 34₁₁ KMM; akmenies pliszta 112₁₇ MS); ruduo (ilgais rudenia wakarajs 28₁₄ KMM); sesuo (Izydorius ir ja sužadeta, giwena kajp brolis su seseri 39₁ KMM). Zauważalny jest również proces odwrotny, tj. tematy deklinacji mocnej są mieszane z rzeczownikami o temacie i: barnis (wilßos barnis rundas 16₁₃ MC); rūpestis (Keip didžiaujia ira, to mana rupeftis 1₁₅ MC; rupefties ne turi 24₂₈ MC); žmonės (burtiniku, žmonis wilojenti 8₇ ABK); malonė (taj ira malonis 68₈ KMM; malonis Jezusą <...> kas Tawi apsakis 13₂₃ MS); krikščionis (nepradieiey but Krikščionim 32₂₀ LB). W tekstach z XIX w. odnotowano formę rodzaju żeńskiego rzeczownika žveris¹⁴ (bekim ir saugokimes, kaip nog pikto žalggczia ir žweries sztrosznos 64₂₂ MS); mianownik tematu spółgłoskowego rzeczownika geluonìs¹⁵ (gielo unt pacziu szirdi preyna 79₂₇ MS) oraz formę rodzaju męskiego rzeczownika o temacie i avis (senas szuwa, jautrus awja sargas 16₁₄ KMM). WNIOSKI Teksty z XIX w. odzwierciedlają bardziej archaiczny obraz morfologii wschodnioauksztockiego poddialektu. Odnotowane przypadki mieszania tematów rzeczownikowych opierają się przede wszystkim na faktach dotyczących rodzimych poddialektów autorów. Podobnie jak we współczesnym wschodnioauksztockim poddialekcie, tematy nieproduktywne łatwo przechodzą w produktywne lub przyjmują ich formy (u → a, Cₘ → (i)ia itp.), choć występują również przypadki odwrotne (a → u; (i)ia → iu). Zmiany tematów rzeczownikowych są zauważalne nie tylko między rzeczownikami tego samego rodzaju (iu → ia, ā → ē), lecz także między rzeczownikami rodzaju męskiego i żeńskiego (ā → a, ē → ia). Szczególnie rzadki przypadek znaleziono w pracy K. Michnevičiusa-Mikėnasa: senas szuwa, jautrus awja (= avio) sargas 16₁₄. 14 W Słowniku języka litewskiego (www.lkz.lt) formy rodzaju żeńskiego podawane są wyłącznie z obszaru południowoauksztockiego. 15 Zdaniem Z. Zinkevičiusa taki rzeczownik nie należy do dawnego tematu spółgłoskowego, lecz został utworzony później. Odnotowano go w wielu poddialektach wschodnioauksztockich (Zinkevičius 1966: 266). Straipsniai / Articles 227 REGINA RINKAUSKIENĖ SKRÓTY ABK – Andrius Benediktas Klungys AK – Antanas Kitkevičius HB – Henrikas Balevičius KMM – Kazimieras Michnevičius-Mikėnas LB – Laurynas Bortkevičius MC – Mykolas Cerauskas MS – Mykolas Smолskis TL – Tadas Lichodzejauskas LITERATŪRA Biržiška Vaclovas 1963: Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865, biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos 2. Čikaga: JAV LB Kultūros fondas. LE – Lietuvių enciklopedija 2, red. Vaclovas Biržiška. Boston: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1954. LE – Lietuvių enciklopedija 28, red. Jonas Grinius. Boston: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1963. Markevičienė Žaneta 2001: Aukštaičių tarmių tekstai 2. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas 1–20, 1941–2002. Elektroninė versija, redaktorių kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. redaktorė), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga per internetą www.lkz.lt. RAP – rytų aukštaičiai panevėžiškiai, sud. Violeta Meiliūnaitė, Vida Marcišauskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2014. ŠT – Širvintiškių tekstai, sud. Žaneta Markevičienė, Valdimantas Markevičius, Aurimas Markevičius. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. Vanagas Vytautas 1996: Lietuvos rašytojų sąvadas. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla. Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija. Vilnius: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1990: Lietuvių kalbos istorija 4: Lietuvių kalba XVIII–XIX a. Vilnius: Mokslas. 228 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Daiktavardžių kamienų kaitos tendencijos XIX amžiaus raštuose rytų aukštaičių patarme The Tendencies of Substantive Stem Alteration in 19th Century Texts Written in the Eastern Aukštaitian Dialect S U M M A R Y The analysis of the texts of the 19th century religious authors written in the Eastern Aukštaitian dialect (the following little-studied authors were selected for the research: Henrikas Balevičius, Laurynas Bortkevičius, Andrius Benediktas Klungys, Mykolas Cer- auskas, Antanas Kitkevičius, Tadas Lichodzejauskas, Mykolas Smोलskis and Kazimieras Michnevičius-Mikėnas) reveals the following tendencies of substantive stem alteration: ā → a (bus palayminti piedev 1015 HB; pabeyguy prižadu 7211 HB; užkludijim žabangus welnia 5810 LB); ā → ē (iszlasidawa del ju geriausiu ganikly 1312 KMM; ing umžyną palaymę 149 MC); iā → ia (dideli Mariey kruta 810 MC); ia → iā (kusciomis mufztas 172 LB); ia → ē (atsiartina unt Kunigu be gajl estes 675 KMM; barnes be perstogies 972 MS; warejas girditi unt czistas upeles 1314 KMM); a → ā (nuſtume galingus nog foſtos 239 LB); a → ia (regiejos jog par sapni diedas 1715 ABK; tumsiben innes be dugnia 12521 MS); ē → ia (arba su meliniejis unt kuna 4612 KMM); ē → iā (té éilos Mérgélu stoja 2398 AK); iu → ia (vienas umzīs <...> mumis tieks 1826 MS; ku Dowidas karalis raſza 88 MC). The nouns of non-productive stems often acquire the forms of productive stems, for example: szirdžiu nabażnu 109 HB; tilžiu <...> but girditu 709 HB; po akiu tiek swieta 145 LB; džiaugias tuo saldžiu wilcziu smertes 7116 KMM; keep nog szunia pasiutusja 2121 MS; su pilnu wilcziu 2111 TL; pa waldziu wena pémenia 1128 ABK; unt wena undenia 5529 MS; ilgais rudenia wakarajs 2814 KMM. Opposite cases were also identified, for example: łu tarnum tawa 822 LB; pagal parsiergieima Ižganitojaus 89 TL; buwa <...> Klabonum tas bažniczias 1918 TL; aszmėnies strielos ira asztsreniey 803 MS; begdami nog wena križielous 8425 MS. Įteikta 2015 m. balandžio 2 d. R E G I N A R I N K A U S K I E N Ė Lietuvos edukologijos universitetas Taraso Ševčenkos g. 31, LT-03111 Vilnius, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 229