Dėl pragmatinės lingvistinės vietovardžių analizės (remiantis Marijampolės apskrities vietovardžiais)

166 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII DALIA SVIDERSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: onomastyka (badania nad słowotwórstwem, pochodzeniem i motywacją nazw własnych). W SPRAWIE PRAGMATYCZNEJ LINGWISTYCZNEJ ANALIZY NAZW MIEJSCOWYCH (NA PODSTAWIE NAZW MIEJSCOWYCH POWIATU MARIJAMPOLSKIEGO)1 On Pragmatic Linguistic Analysis of Place Names (Based on the Place Names of Marijampolė County) ADNOTACJA Niniejszy artykuł stanowi naukowe wprowadzenie do pragmatycznych badań nad nazwami miejscowymi, zawierające kilka wyników rozpoczętej analizy. Opiera się on na unikatowych danych toponimicznych z kwestionariuszy międzywojennej Litwy, przechowywanych w zbiorach Funduszu Nazewnictwa LKI (nazwach miejscowych powiatu marijampolskiego). Analiza nazw miejscowych jednego obszaru etnicznego w wybranym aspekcie stanowi kontynuację wcześniejszych badań toponimów z punktu widzenia ich budowy i pochodzenia. W artykule przedstawiono główne teoretyczne i metodologiczne założenia pragmatyczno-lingwistycznej analizy nazw miejscowych oraz ujawniono rzadko wykorzystywane w toponimice litewskiej aspekty badawcze. W niniejszej publikacji oparto się na szczególnie interesujących i cennych, dotychczas niepublikowanych informacjach z rubryki uwag kwestionariuszy „Nazwy ziem”, które pozwoliły spojrzeć na analizowany materiał toponimiczny przez pryzmat doświadczeń użytkowników języka danego obszaru etnicznego. Przeprowadzone badanie podsumowano, przedstawiono wnioski i zalecenia. SŁOWA KLUCZOWE: okres międzywojenny, nazwy miejscowe, pragmatyczno-lingwistyczna analiza nazw miejscowych, emocjonalna konotacja wartościująca, obrazowa konotacja ekspresywna, etnokulturowy komponent konotacyjny, 1 Podziękowanie. Autorka artykułu serdecznie dziękuje za cenne uwagi, rady i życzliwość prof. Rūcie Petrauskaite, prof. Kazimierzowi Župerce oraz anonimowym recenzentom artykułu. Artykuły / Articles 167 Dėl pragmatinės lingvistinės vietovardžių analizės (remiantis Marijampolės apskrities vietovardžiais) stereotyp, sytuacja nominacyjna, intencja komunikacyjna, perlokucja, nadawca (nominujący), adresat. ADNOTACJA Artykuł stanowi naukowe wprowadzenie do pragmatycznych badań nazw miejsc, przedstawiając kilka wyników trwającej analizy. Opiera się na unikatowych danych the questionnaires of interwar Lithuania stored at the Department of Onomastics in the Institute of the Lithuanian Language (place names from Marijampolė County). The analytoponimicznych dotyczących nazw miejsc jednego regionu etnicznego; przyjęta perspektywa stanowi kontynuację wcześniejszych badań nazw miejsc, opartych na The article presents the major pragmatic theoretical and methodological principles of zwyczajowych aspektach słowotwórstwa i pochodzenia. analiza językowa nazw miejsc; been used in Lithuanian toponymy. The present publication is based on especially interesting and valuable information from the comments section of the “Land Names” quesujawnia aspekty badawcze, które dotychczas były ledwie poruszane w kwestionariuszach i nie zostały wcześniej opublikowane. Umożliwiło to podejście do materiału toponimicznego przez pryzmat doświadczeń użytkowników języka z określonego etnicznego region. Sformułowano uogólnienia badawcze; przedstawiono wnioski i zalecenia. SŁOWA KLUCZOWE: okres międzywojenny, nazwy miejsc, pragmatyczna analiza lingwistyczna nazw miejsc, emocjonalna konotacja wartościująca, wizualna konotacja ekspresywna, etniczno-kulturowy komponent konotacyjny, stereotyp, sytuacja nazewnicza, intencja komunikacyjna, perlokucja, nadawca (twórca nazwy), adresat. 0. WSTĘP W badaniach toponimiki regionalnej, obok słowotwórstwa nazw miejscowości, semantyki i innych specyficznych cech, można byłoby ustalić także więcej ogólnych zjawisk lingwistycznych – należących do dziedziny pragmatyki. Pragmatyczne podejście lingwistyczne do nazw miejscowości poszerzyłoby granice analizy toponimicznej. Zachowana zostałaby również kompleksowa, wieloaspektowa aktualność badań. Ponadto badania te potwierdziłyby lub obaliły deklarowaną swoistość, odmienność czy podobieństwa nazw miejscowości określonych obszarów Litwy, których być może mogłoby być więcej niż różnic. W tym celu należałoby włączyć do zakresu omawianych badań także toponimię innych obszarów. Rūta Marcinkevičienė jako prawdopodobnie pierwsza w kontekście współczesnych litewskich badań toponimicznych zwróciła uwagę na to, że znaczenie nazw własnych jest podobne do DALIA SVIDERSKIENĖ 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII konotacyjne znaczenie apelatywów <...>, nie tyle samo znaczenie, ile jego obrzeże, obejmujące różnorodne skojarzenia obrazowe i funkcjonalne oraz elementy wartościujące (por. Marcinkevičienė 2000: 137–146). Konotację Kowna badaczka analizowała za pomocą swobodnego i ukierunkowanego eksperymentu asocjacyjnego2, przeprowadzono także analizę kontekstową wybranej nazwy miejscowej. Dane z badań przeprowadzonych obiema metodami pozwoliły językoznawczyni wysnuć wniosek o istnieniu pewnych powiązań między kontekstem użycia nazwy miejscowej a jej konotacją. Badanie to skłoniło także inne lingwistki – Ilonę Sideravičiūtė-Mickienė i Saulę Juzelėnienė – jus elektronine tekstyno analizės programa, atrinkti Palangos ir Nidos miestų do zbadania kolokatów pod względem częstotliwości, po uprzednim podzieleniu ich według części mowy (Sideravičiūtė-Mickienė, Juzelėnienė 2005: 70–75). Pastaruoju atveju naujų teorinių įžvalgų, regis, neatsirado. Kazimieras Župerka zauważył, że w tekstach stylów funkcjonalnych nazwy miejscowe pełnią wyłącznie funkcję informacyjną, inaczej jest w tekstach meninio, publicistinio) (Župerka 2009: 263–271). Pirmuoju atveju vartojami tiesiogine reikšme, vietų vardai neįgyja konotacijų, antruoju – jų teikiamą pastylów swobodnych (potocznego, treść podstawową może przeważyć informacja dodatkowa – obraz miejsca. Zdaniem badacza w aktualizacji nazwy miejscowej3 ściśle powiązane są dwa składniki: słowo (jego skład dźwiękowy, budowa słowotwórcza, semantyka) oraz obraz miejsca nazwanego tym słowem. Zdaniem Aleksandrasa Vanagasa „przedmiotem badań semantyki hydronimu jest to specyficzne znaczenie hydronimu, które hydronim miał w momencie powstania, obejmowało cechy właściwe tu“ (Vanagas 1981: 9), nes „susidarymo metu hidronimai galėjo reikšti, buvo motyvuoti, tiksliau – turėjo labai platų ir konkretų semantinį turinį (nes konozarówno całemu rodzajowi obiektów, jak i cechy, które posiadał wówczas tylko ten jeden oznaczany obiekt)” (zob. także tamże, 6–17). A zatem najważniejsze jest to, co oznaczało słowo w momencie przejścia do nomina proprium [tu i dalej wyróżnienie moje – D. S.]. Takie podejście do jednej klasy nazw miejscowych (hydronimów) jest odpowiednie do analizowanych nazw miejscowych wszystkich klas (podklas). Przedstawiona różnorodność badań nazw miejsc w aspekcie lingwistyki pragmatycznej pokazuje, że możliwych jest kilka kierunków badań omawianych onimów, pozwalających ustalić: 2 Podczas eksperymentu psycholingwistycznego ludzie podają pierwsze słowa, które przychodzą im na myśl w związku z danym słowem-bodźcem. Na ich podstawie wyjaśnia się, jakie skojarzenia wywołuje u nich usłyszane, zobaczone i przeczytane słowo (zob. także Marcinkevičienė 2011: 32). 3 W sprawie terminu zob. Župerka 2009: 263. Objaśnienie tego pojęcia podane przez autora jest również zestawione z wyjaśnieniem przeciwnego sposobu użycia środków językowych (co czyni omawiane pojęcie bardziej zrozumiałym): automatyzacja – użycie zwyczajowe, natomiast aktualizacja – użycie przyciągające uwagę, postrzegane jako niezwykłe, nadzwyczajne (zob. także Župerka 2008: 75). Pojęcie aktualizacji, zdaniem naukowca, jest bliskie pojęciom ekspresywności i wyrazistości (tamże). Artykuły / Articles 169 Dėl pragmatinės lingvistinės vietovardžių analizės (remiantis Marijampolės apskrities vietovardžiais) (1) jak wykorzystywana jest nazwa miejscowa jako znak językowy w określonych kontekstach pragmatycznych, (2) eksperyment asocjacyjny dotyczący nazwy miejscowej oraz (3) poszukiwanie jej komponentu pragmatycznego w znaczeniu społecznie postrzeganego i zakodowanego wyrazu pospolitego. W naszym przypadku istotny jest ten ostatni kierunek badań. W tym przypadku przedmiotem badań jest właśnie komponent pragmatyczny w znaczeniu onimu, a podstawowym pojęciem tego kierunku badań – konotacja. R. Marcinkevičienė definiuje konotację jako część znaczenia leksykalnego uzupełniającą denotacyjne znaczenie niektórych wyrazów. Konotacja ta obejmuje wszystko, co wykracza poza nazwanie, i ukazuje stosunek mówiącego kai kada ir bendraujančių žmonių tarpusavio santykius (Marcinkevičienė 2011: 31). Mokslininkės teigimu, ji būna 1) sisteminė, pastovi, atsispindinti žodynų straipsniuose, ir 2) kontekstinė4. Sisteminę konotaciją, remdamasi Juozo Pikčido wspominanej rzeczy, a według podziału lingwisty dzieli się na trzy rodzaje: a) obrazową ekspresywną, b) funkcjonalną stylistyczną i c) emocjonalno-oceniającą. W naszym przypadku, uwzględniając specyfikę analizowanego materiału, będzie mowa tylko o dwóch rodzajach konotacji stałej: obrazowej ekspresywnej i emocjonalno-oceniającej. „Emocjonalna konotacja wartościująca wskazuje, jak mówiący ocenia rzecz nazwaną danym słowem” (tamże). „Ocena emocjonalna jako komponent znaczenia słowa, tzw. sem konotacyjny, nie jest bezpośrednią reakcją emocjonalną mówiącego, lecz świadomym komunikatem o takim stosunku emocjonalnym przy użyciu utrwalonego w języku, skonwencjonalizowanego nentas iš esmės nesiskiria nuo konceptualiųjų, vadinamųjų denotatinių, reikšsposobu wyrażania. Zatem emocjonalny kompomės znaczenia semów” (Gudavičius 2007: 83–84). Ten rodzaj konotacji może być (a) pozytywny i (b) negatywny. Evalda Jakaitienė wyróżnia dwa rodzaje konotacji pozytywnej (przyjemnościową, patetyczną) oraz trzy rodzaje konotacji negatywnej (pejoratywną, ośmieszającą, wulgarną) języka mówionego (Jakaitienė 1988 48–57; 2010: 162). Te ostatnie oznaczenia (skróty) podawane są również w słownikach przy znaczeniach wyrazów jednoi wieloznacznych (w naszym przypadku malon., menk., vlg.). Słowo mające obrazową konotację ekspresywną określa denotat za pomocą obrazu, wywołuje różne skojarzenia (Marcinkevičienė 2011: 30). Ten rodzaj konotacji jest uwarunkowany sub jektywnymi skojarzeniami, w słownikach nie jest wskazywany oznaczeniami (skrótami) przy znaczeniach słów. Celem artykułu jest wyjaśnienie komponentów pragmatycznej natury w znaczeniach nazw miejscowości. Dążąc do tego celu, nie wolno tracić z oczu znaczenia sytuacji nazwania topoobiektu, w której należy zaakcentować intencję adresanta (w naszym przypadku nazywającego) wobec adresata oraz reakcje samego adresata. 4 Konotacja kontekstowa nie jest rozpoznawalna na podstawie znaczenia wyodrębnionego słowa, lecz ujawnia się w tekście, który często lub stale otacza dane słowo; sposoby jej badania wiążą się z najczęstszymi połączeniami analizowanego słowa albo z eksperymentem psycholingwistycznym (por. Marcinkevičienė 2011: 32). DALIA SVIDERSKIENĖ 170 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Dążąc do wyznaczonego celu, postawiono następujące zadania: 1) znaleźć w badanym materiale przykłady nazw miejscowości, których podstawą a) emotarti; cinio vertinimo požymį savo reikšmėje turintis žodis, b) vaizdingasis žodis, c) etnokultūrinį konotacinį komponentą savo reikšmėje turintis žodis, ir juos ap2) znaleźć w materiale międzywojennym przykłady nazw miejscowości o znaczeniu opartym na określonych skojarzeniach i omówić je. Žinant, kad emocinis vertinimas leksiškai reiškiamas trimis būdais: pačia rdzeniem słowa jako podstawą nominacji, afiksami słowotwórczymi oraz przenośnym użyciem słów (por. Gudavičius 2007: 85), należy stwierdzić, że unikatowe dane ankietowe dotyczące užribyje liko vietų vardai, turintys deminutyvų / pejoratyvų darybai būdingas priesagas. Tiriamoji medžiaga – Lietuvių kalbos instituto Vardyno skyriuje saugomi międzywojennej Litwy, tj. nagromadzenie toponimów według zasady lokalnej, zgodnie z byłymi powiatami, stanowią Zbieranie tych nazw miejscowych zostało zainicjowane w czwartym dziesięcioleciu ubiegłego wieku przez Państwową Komisję Archeologiczną Ministerstwa Oświaty, należącą wówczas do Muzeum Wielkiego Księcia Witolda w Kownie, oraz Komisję Zmiany Nazwisk i Nazw Miejscowych. Na podstawie przygotowanych arkuszy spisu nazw miejscowych, zatytułowanych Žemės vardai, nauczyciele szkół początkowych oraz leśniczowie, kierując się specjalnie opracowaną przez Kazysa Alminauskisa Instrukcija Lietuvos žemės vardynui surašyti (dalej – Instrukcija), przez kilka lat (głównie w latach 1935–1937) zapisywali nazwy miejscowe, a wypełnione arkusze odsyłali wspomnianej komisji. Ankiety zachowały się i obecnie są przechowywane w Vardynas; nazwy miejscowe zostały w nich odnotowane w trzynastu gminach: fonduose. Iš viso jose užrašyta per 150 000 vienetų vietų vardų5. Tyrimo pagrindu pasirinkti iš gyvosios kalbos užrašyti Marijampolės apskriBalbieriškis, Gudeliai, Igliškėliai, Kalvarija, Kazlų Rūda, Krosna, Liubavas, Liudvinavas, Mariampol, Prienai, Sasnava, Šilavotas i Veiveriai. Nazwom miejscowym każdej miejscowości zamieszkanej w gminie poświęcono osobną ankietę. Zgodnie z ówczesnym podziałem administracyjnym nazwy miejscowe zostały zapisane w 640 ankietach z wsi, zaścianków, majątków, miasteczek przykościelnych i folwarków należących do terytorium tych gmin oraz w 17 ankietach leśnictw. Łącznie w ankietach powiatu mariampolskiego zapisano ponad 5000 jednostek nazw miejscowych6. 5 Więcej o zbieraniu nazw miejscowych z żywego języka w czwartym dziesięcioleciu XX w. zob. Maciejauskienė 2002: 57; 2002a: 104; 2002b: 3–4; LVŽ I XIV–XV. 6 W tym miejscu artykułu, uwzględniając uwagi tajnego recenzenta dotyczące samodzielności prowadzonych badań oraz pierwszeństwa w analizowaniu i publikowaniu międzywojennego materiału ankietowego dotyczącego nazw ziemi powiatu mariampolskiego w odniesieniu do Geoinformacyjnej bazy danych litewskich nazw miejscowych (dalej – baza; dostęp przez internet http://lvvgdb.lki.lt), szczegółowo wyjaśnia się początki, przebieg, nowatorstwo i aktualność omawianych badań, a także granicę rozdzielającą je od informacji zamieszczonych w bazie. Straipsniai / Articles 171 Dėl pragmatinės lingvistinės vietovardžių analizės (remiantis Marijampolės apskrities vietovardžiais) Na początku 2001 r., podczas sporządzania indywidualnych planów w ówczesnym Dziale Onomastyki LKI, autorce niniejszego artykułu zaplanowano i zatwierdzono temat studium naukowego, a w 2004 r. także przyszłej rozprawy doktorskiej: tendencje słowotwórcze i etymologiczne nazw miejscowych powiatu mariampolskiego. Z punktu widzenia najważniejszych i zwyczajowych kierunków badań nazw własnych (słowotwórstwa, pochodzenia) planowano analizować nazwy miejscowe jednej jednostki administracyjnej, zapisane w okresie międzywojennym w ankietach nazw ziemi. Po zakończeniu w 2005 r. zbierania z ankiet materiału toponimicznego powiatu skelbiami recenzuojamuose mokslo leidiniuose ir vėliau, t. y. 2006–2012 m. Visų tarpukariu užrašytų Marijampolės apskrities vietovardžių savarankiškai vykdytųtyrimų rezultatai paskelbti atskiroje publikacijoje (plačiau žr. Sviderskienė 2012: 232–243). Joje pristatyta šio regimariampolskiego ukazała się pierwsza publikacja (zob. Sviderskienė 2005: 91–118). Wyniki badań prowadzonych na podstawie zebranego materiału, będące doświadczeniem badań onimicznych nazw miejscowych w aspekcie słowotwórczym i etymologicznym, nie tylko potwierdziły aktualność wykonanych prac, lecz także uwidoczniły niepełność badań nad nazwami miejscowymi południowo-zachodniego obszaru Litwy oraz konieczność ich kontynuowania. W 2013 r., po wznowieniu studiów doktoranckich na Uniwersytecie Witolda Wielkiego wspólnie z Uniwersytetem Kłajpedzkim, Instytutem Języka Litewskiego i Uniwersytetem Szawelskim, wspomniane prace Dalii Sviderskienė są kontynuowane. Posiadany materiał toponimiczny uzupełniono o nazwy miejsc zapisane w ankietach nadleśnictw powiatu mariampolskiego. W niewielkim stopniu zmieniono kierunek prowadzonych badań i skorygowano tytuł tematu naukowego – tworzenie i motywacja nazw miejscowych powiatu mariampolskiego. A zatem, mając na uwadze myśl Aleksandra Vanagasa dotyczącą badania toponimów w niezwykle ścisłym powiązaniu aspektów ich tworzenia, pochodzenia i semantyki, zapisane w ankietach nazw geograficznych nazwy miejscowe powiatu mariampolskiego, analizowane dotychczas z dwóch wspomnianych punktów widzenia, są nadal badane, z większym zagłębieniem się w ich motywację semantyczną, niż wymagał tego dotychczas temat badań. Wszystkie onyma kwalifikuje się i klasyfikuje, opierając się nie tylko na praktyce własnej onomastyki, tj. na metodologii analizy semantycznej nazw rzek i jezior A. Vanagasa, lecz także na pracach rosyjskich językoznawców i etnolingwistów, próbując właściwie wykorzystać uznawane za uniwersalia językowe założenia teoretyczne i praktyczne. Analiza motywacyjna nazw miejscowych opiera się na wyodrębnieniu i badaniu zasad nazywania topoobiektów (zob. w tej sprawie Sviderskienė 2014: 16–17). Taki aspekt analizy jest nowy i perspektywiczny w studiach nad regionalną toponimiką litewską. Wyodrębnienie i badanie zasad nazywania topoobiektów są ważne dla wielu dziedzin nauki o języku, ponieważ skupiają etnolingwistyczną, sociolingvistinę, psicholingvistinę informaciją kalbos santykio su tikrove išaiškinimui, atspindi kalbos pasaulėvaizdį. W latach 2008–2009 nazwy miejscowe należące do terytoriów obecnych samorządów Kalwarii, Kazłowej Rudy i Mariampola, zapisane w okresie międzywojennym w odpowiednich ankietach nazw geograficznych, włączono do internetowej bazy danych, której tworzenie rozpoczęto w 2007 r. Tutaj były one grupowane, klasyfikowane i opisywane według przewidzianych zarówno lingwistycznych, jak i dostosowanych do przestrzeni internetowej oraz odpowiednich innych neto (apskrities) ir dabartinių minėtų savivaldybių ribos sutampa iš dalies. Taigi internetinę bazę papildė tik dalis šio straipsnio autorės ištirtos medžiagos (žr. bazės darbams panaudotos aspektów (szerzej zob. Bilkis 2011: 3–10). Nie można tracić z oczu tego, że międzywojenny administracyjny viemokslinės literatūros sąrašą: prieiga per internetą ties toponimų dalies ir savarankiškai vykdomų regioninių tyrimų akivaizdi. Pirmuoju atveju http://www.lvvgdb.lki.lt/vietovardziai/Default.aspx?pid=5). Ponadto granica rozdzielająca tarpukario anketų medžiagos dalį, standartizuotus atskirų toponimų darybos, kilmės aprašus ir kt. (plačiau žr. Bilkis 2011: 6, 9). Šią medžiagą galima toliau rūšiuoti ir tirti rūpimu aspekskelbiamos Marijampolės apskribazėje jest pewnym źródłem materiału toponimicznego, przedstawiającym go po opracowaniu pod pewnymi względami. W drugim przypadku materiał DALIA SVIDERSKIENĖ 172 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Zatem oczywiste jest, że nazwy miejscowości wykorzystane do realizacji celu artykułu stanowią jedynie niewielką część tego banku danych. W artykule stosowane są terminy o mieszanym pochodzeniu: zarówno litewskie, jak i mające rdzenie pochodzenia greckiego – odpowiada to już istniejącym tradycjom w litewskiej toponimii: vandénvardis – hidronmas; gyvẽnamosios viẽtos vadas – oikonmas; nazwa obszaru podmokłego – helonim; nazwa góry – oronim, nazwa pola, łąki – agronim, nazwa lasu – drimonim; nazwa drogi, ścieżki – hodonim. W razie potrzeby te wymienne synonimiczne nazwy miejscowe i toponimy. Jak stało się już zwyczajem we wszystkich litewskich studiach regionalnej toponimii (Mickienė 2001; Endzelytė 2005; Bartkutė 2008), do określania nazw pokrywy terenu: gór, pól, łąk, lasów, dróg i ścieżek, używa się terminu žemvardžiai zaproponowanego przez Petrasa Jonikasa (Jonikas 1990: 563). Używał go litewski geograf, zajmujący się także zagadnieniami języka, Stanislovas Tarvydas (Tarvydas: 1958 5, 46), inni litewscy językoznawcy (Savukynas 1963: 235; 1971: 168; Razmukaitė 2003: 67), a także etnolożka Auksuolė Čepaitienė (Čepaitienė 2013: 112, 129). Do utrwalonej tradycji stosuje się również niniejszy artykuł. toponimiczny z określonego obszaru, którego źródłem pierwotnym były ankiety, został przez mus, straipsnio terminus. Buvo pasirinkti įprasti lietuvių kalbininkų (Čepaiautorkę niniejszego artykułu samodzielnie i wszechstronnie opracowany lingwistycznie: przeanalizowano jego strukturę słowotwórczą, a spojrzenie na nazwy miejscowości z pozycji pragmatyki (przy)czyniło się również do stosowania innych terminów używanych w pracach (nu)lėmė ir kitus, papildotienė 2007; Župerka 2008; Jakaitienė 2010; Ryvitytė 2011): akt mowy – proces realizacji języka, nadawca (w naszym przypadku – nazywający) i odbiorca7, kompetencja pragmatyczna – zdolność rozumienia znaczenia, które nadawca (nazywający) zamierza przekazać, illokucja – komponent treści jednego z poziomów aktu mowy, przekazujący cel komunikacyjny nadawcy (intencję komunikacyjną), perlokucja – oddziaływanie działania, czyli to, co zostaje osiągnięte przez to, co zostało powiedziane. Czas zabrał w niepamięć informatorów i zapisujących powojenne nazwy miejscowe. Ta więc, aby wyjaśnić fonetyczne, wartościujące i innego rodzaju nazwy miejsc, którym towarzyszy čias žinias, informantų (mūsų atveju ir adresatų) reakcijas, belieka pasikliauti informacja zachowana w międzywojennej rubryce „Uwagi” ankiet. Poza tymi komentarzami, a kilmės, motyvacijos aspektais, jau duoda apčiuopiamų rezultatų. Ji yra informatyvi kaip visuma: paaiškėja atskirų vietovardžių poklasių darybos tipų produktyvumas, išryškėja jų panazwłaszcza dzięki różnicom, poznaje się prawidłowości nazywania topoobiektów obszaru etnicznego. Uzyskane wyniki badań toponimiki regionalnej są cenne dla nauki o onomastyce, istotne sintetinį lietuvių toponimikos darbą Lietuvos vietovardžių žodyną, reikšmingi ir baltistikai, ir indoeuropeistikai, jais gali pasinaudoti ir kitų mokslo sričių tyrėjai. Be to, aiškinantis vietovarprzy opracowywaniu motywacji nazw miejsc, pragmatycznych komponentów w znaczeniach nazw miejsc, szczególnie zaś przydatna jest dotychczas niepublikowana i niedostępna w publicznym dostępie internetowym informacja z rubryki „Uwagi” i innych rubryk ankiet nazw ziem (w tej kwestii szerzej zob. Wstęp do niniejszego artykułu, 0). 7 Inaczej w Wprowadzeniu do pragmatyki lingwistycznej Birutė Ryvitytė (2011), w którym używane są terminy „mówca” i „słuchacz”. W sprawie użycia tych ostatnich zob. także recenzję Ingi Hilbig (Hilbig 2011). Artykuły / Articles 173 Dėl pragmatinės lingvistinės vietovardžių analizės (remiantis Marijampolės apskrities vietovardžiais) opisów, charakterystyk motywacyjnych, tj. unikalnych, autentycznych danych o nazwach miejsc odnotowanych w ankietach, cechach topoobiektów, stosunku informatora do nich, analiza toponimów w jednym lub innym aspekcie (słowotwórczym, motywacyjnym)8, pretendująca do dokładności, wyczerpującości i precyzji, w wielu przypadkach jest niemożliwa. Ponadto studiowanie omawianych opisów oznaczałoby spojrzenie na badaną toponimiczną materię przez pryzmat doświadczenia użytkowników języka danego obszaru etnicznego. Nasze stanowisko potwierdza również opinia R. Marcinkevičienė: „W istocie nie słowo, lecz człowiek ma w umyśle określone znaczenie – koncept, pojęcie czy wyobrażenie, które może wyrazić jednym lub innym słowem. Dopiero gdy jednostka używa słów, pojawiają się skojarzenia i wyobrażenia. Dlatego znaczenia należy szukać nie w słowie ani w słowniku, lecz w kontekście jego użycia, pytając rozmówcę i porównując własne rozumienie konkretnego słowa z cechami usłyszanego lub przeczytanego słowa” (Marcinkevičienė 2011: 8). Jelena Berezovič (Jekaterynburg), prowadząc kompleksowe badania toponimów w aspekcie semantycznym i pragmatycznym (Березович 2014: 91), opiera się na założeniach aprašų, komentarų studijos atskleidžia realią vietovardžio atsiradimo (susidarymo) situaciją9 (žr. Толстая 2008: 13–14). S. Tolstaja ir anksčiau yra akcentaprzedstawionych przez Swietłanę Tołstą (Moskwa), w których stwierdza się, że nie „nagie” znaczenia wyjaśnione w słownikach odsłaniają semantykę nazw miejsc, lecz znaczenie opisów toponimów i towarzyszących im komentarzy (Толстая 2002: 112– 127). Twierdziła: im więcej toponim jest „opleciony” opowieściami, tym bardziej sam jest „mówiący”. Zgodnie z powszechną opinią rosyjskich badaczy, zmienne powtarzanie się komentarzy w opisach nazw miejsc dostarcza klucza do interpretacji znaczeń toponimów. Tym samym przedmiotem badań stają się również opisy i komentarze odnotowane w kwestionariuszach, które pomogą wyjaśnić stanowisko adresata. W omawianym materiale istotne pozostają również wypowiedziane przez informatorów charakterystyki cech wyróżniających nazywany topoobiekt oraz opis przyczyn nadania miejscu nazwy. a także Lietuvių etnologė, tautosakos, baltų religijos ir mitologijos tyrinėtoja Radvilė Racėnaitė, analizavusi, kaip atsiminimai apie praeitį įtvirtinami skirtinguose sakmių žanruose ir kaip jie sąveikauja su kraštovaizdžiu, rėmėsi Alytaus materiał ankiet dotyczących nazw ziemi powiatów wiłkomierskiego i trockiego (szerzej zob. Racėnaitė 2013: 107–131). W kontekście naszych badań nie wydaje się nieistotna jej obserwacja, że liczba opisów i komentarzy dotyczących nazw miejsc w ankietach zależy od pochodzenia spisującego 8 Wcześniej zdążyliśmy się już przekonać o przydatności informacji zawartych w innych rubrykach ankiet: wpisy w rubrykach „Rodzaj, wygląd, jakość powierzchni ziemi” oraz „Miejsca źródeł i ujść rzek, rzeczek i strumieni oraz ich charakterystyka” okazały się pomocne w dokładniejszym określeniu sposobu derywacji badanych toponimów, ich słów podstawowych, identyfikacji topoobiektów itp. (zob. Sviderskienė 2010: 341–353; 2012: 81–98). 9 Sytuacja ta w teoretycznych pracach toponomastycznych nazywana jest również sytuacją onomastyczną. W sprawie terminu sytuacja onomastyczna zob. TMOI: 220. DALIA SVIDERSKIENĖ 174 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII miejsca. Spostrzeżenie badaczki opiera się na danych zawartych na stronie tytułowej ankiet: jakie nazwy miejscowości powiatu, gminy, miasteczka parafialnego, wsi i majątku zapisano w ankiecie, a także jakie dane dotyczące spisującego podano: nazwisko, imię, zawód (nauczyciel, -ka; leśniczy), miejsce urodzenia z dokładnością do gminy i powiatu oraz adres. Na tej podstawie można również rozstrzygnąć, czy spisujący jest miejscowy, czy obcy. Według badaczki wiedza o miejscach i ich nazwach jest przekazywana obcej osobie w większej obfitości: „oczywiste jest, że takich, czasem nawet przesadnie licznych, odniesień topograficznych jest najwięcej, gdy próbuje się opisać obcej osobie to czy inne miejsce w krajobrazie” (Racėnaitė 2013: 127). Wydaje się, że tendencja ta obowiązuje również w naszym przypadku. Prawdopodobnie w ten sposób dąży się do tego, by zostać właściwie zrozumianym, dlatego komentuje się własny wyraz językowy. Ponadto omawiana rzecz (w naszym przypadku topoobiekt) jest słabo znana spisującemu i niewłaściwie przez niego wyobrażana. Można sądzić, że dlatego dąży się również do wywołania w świadomości spisującego analogicznych (jak u informatora) procesów informacyjnych, asocjacyjnych itp., aby usłyszana nazwa miejscowa nie „pozostała dla niego duoti reikšmę ir yra vadinama pragmatine kompetencija (plg. Ryciałem obcym, figurą niezrozumienia, niedoszłym dialogiem” (Mykolaitytė 2013: 16). Przecież zdolność rozumienia tego, co zamierza przekazać inny rozmówca pervitytė 2011: 9). W celu osiągnięcia wyznaczonego celu i uwzględniając postawione zadania, w artykule do analizowanego materiału zastosowano: 1) metodę analizy lizės metodas, 3) aprašomasis metodas su lyginamojo metodo elementais. Tarpukario medžiagos vienetai pirmiausiai buvo vertinami darybos aspeksłowotwórczej, 2) metodę analizy komponentowej anatu, a do badania klasy nazw wodnych zastosowano opracowaną przez A. Vanagasa klasių (poklasių) vietovardžiams analizuoti. Šiuo būdu išsiaiškinus vietų varstrukturalno-gramatyczną metodę analizy (szerzej zob. Vanagas 1970: 21–27), łatwo dającą się zastosować również do podstawowych wyrazów innych dų, ich Konotaciniai pamatinių žodžių skirtumai paaiškėjo iš žodyne pateikiamų pažymų (santrumpų) ir komponentinės šių žodžių reikšmių analizės. Be to, buvo analizuojami tarpukario anketose užfiksuoti vietovardžių aprašymai, pateikėjų statusu morfologicznego i leksykalnego; następnie pracowano ze Słownikiem języka litewskiego (drugie wydanie elektroniczne (2013)); dalej – LKŽe2. komentarze, z których, jak już wspomniano, ujawniły się również reakcje adresata, dane dotyczące miejsc i nazw. Nazwy miejscowości w rozdziałach artykułu ułożone są w porządku alfabetycznym. Formanty słowotwórcze w derywatach z końcówkami i sufiksami oraz jeden człon od drugiego w złożeniach oddziela się łącznikiem. Na podstawie opublikowanych źródeł hydronimicznych10 akcentuje się nazwy wód. Akcentuje się również inne nazwy miejsc wiarygodnie zaakcentowane w kwestionariuszach. Jeżeli na podstawie danych międzywojennych toponim nie został zaakcentowany lub jego akcentowanie 10 Oficjalne drukowane źródła nazw wód: Lietuvos TSR upių ir ežerų vardynas (1963; dalej – LUEV) i Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas (1981; dalej – LHEŽ). Artykuły / Articles 181 Dėl pragmatinės lingvistinės vietovardžių analizės (remiantis Marijampolės apskrities vietovardžiais) ż. Ss: n. os. *Žvairys lub podobne, por. n. os. Waliul Zwayris 1610 m. (IAK), por. lie. žvairỹs, - ʻczyjeś zezowate oczy, kto jest zezowatyʼ. 2) Ocena ze względu na sposób mówienia: Miketón-iškė pv. Lbv: avd. *Miketonis lub podobnie, por. lie. mikẽtis ʻkto się jąka, bełkocze, zacina się podczas mówieniaʼ; Vekč-iškė ar. Klvr: avd. *Vekčius lub podobnie, por. lie. vekčióti, -iója, -iójo ʻjąkać sięʼ; 3) Ocena pod względem ruchu i szybkości pracy: Riõgl-iškis upl. Mrj: skr. avd. *Rioglys lub podobne, por. Valentinum Roglis z 1639 r. (IAK), także por. lie. rioglỹs, - ʻktoś niezręczny, niezdarny, niezgrabiasz, ofermaʼ (znaczenie hydronimu z punktu widzenia motywacji – strumień przepływający przez należący do Rioglia obszar ziemi)28; Tupika ż. Brb – najprawdopodobniej od pvd. Tupikas (LPŽ II 1086), por. lie. tupkas, -ė Mrj pot. ʻktoś, kto kręci się w miejscu, powoli pracuje, powolny pracownikʼ; 4) Ocena pod względem wyrażania emocji: Verksn-škės pv. Klvr: pvd. Verksnỹs (LPŽ II 1195), por. lit. verksnỹs, - ʻten, kto nieustannie płacze lub szybko wybucha płaczemʼ. U podstawowych słów wszystkich tych nazw miejscowych występuje ujemna konotacja, zawarta w znaczeniach apelatywnych nazw osób. Interesujący okazał się zaobserwowany w badanym materiale derywat pochodzenia osobowego Vilkpaul-ynė mš. część KzR: avd. *Vilkpaulis lub podobne, w związku z czym por. lit. vikas oraz avd. Paũlius (LPŽ II 410; LVKŽ5 261). Miejsce najprawdopodobniej otrzymało nazwę od nazwiska Paũlius osoby mieszkającej tutaj / właściciela części lasu. Zatem najważniejsza cecha miejsca jest określana przez drugi człon tego złożonego onimu Vilkpaulis –paul-: ‘miejsce zamieszkania Paulusa / część lasu zarządzana przez Paulusaʼ. Ponieważ w ankiecie nie podano żadnych dodatkowych danych ani komentarzy, pozostaje przypuszczać, że pierwszy człon złożenia Vilkpaulis vilkprzekazuje pewną (najprawdopodobniej negatywną) konotację. Badając motywację nazw miejscowych powiatu mariampolskiego, zauważono również, że nie wszystkie nazwy miejsc, których wyrazem podstawowym jest vikas, są bezpośrednio związane z tą nazwą zwierzęcia, tj. oznaczają miejsca jego występowania (życia, przebywania itp.), na przykład oronim Vik-a-kalnis kln. Tamże. W ankietach dworu i wsi Purviniškės zapisano, że to położone wyżej miejsce pokrywy ziemnej znajduje się na polach uprawnych, a pagórek jest piaszczysty. Z opisów tych wynika, że pierwszy człon złożeń ma również wartościujący komponent znaczeniowy, tj. konotacyjną semę ‘fałszywyʼ29. Wartościujący komponent znaczeniowy, jak się wydaje, mają również inne złożone nazwy miejsc badanego obszaru z „zwierzęcymi” pierwszymi członami, na przykład oronim 28 Być może nie należy wykluczać także alternatywnej możliwości wyjaśnienia pochodzenia hydronimu Riõgliškis – mógł on pochodzić od lit. riõglinti (-yti), -ina, -ino ‘niezgrabnie chodzić, wlec sięʼ, por. Gdzie ryglinisz, ryglini? Mrj. 29 Według J. Lubienė „negatywna ocena emocjonalna fitonimów i mikonimów języka rosyjskiego jest szczególnie wyraźnie przekazywana właśnie za pomocą nazwy wilka, trujące rośliny lub grzyby nazywa się „wilczymi” (Lubienė 2012: 111). DALIA SVIDERSKIENĖ 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Blus-a-kalnis aukšt. Igl: lie. blusà30; hodonimai Kurap-kelis (< *Kurapk-kelis) kl. Gdl: lit. kuropatwa; Rupuž-kelis kl. KzR: kłamstwo. ropucha. W omawianych przypadkach sema konotacyjna – ‘lichyʼ. Ponadto, jak wskazują te jednostki nominacyjne, wszystkie istoty żywe (pchła, kuropatwa, ropucha) są małe, być może dlatego właśnie ich nazwy zostały użyte w procesie nominacji w celu określenia mniejszych niż zwykle rozmiarów topoobiektów (wyżyn i dróg). Zatem zauważalna część złożeń nazw miejscowych charakteryzuje się negatywną konotacją, związaną zapewne z nazwami zwierząt stanowiącymi określające człony złożeńmų semantika. A. Gudavičiaus teigimu, „gyvūnai kalboje paprastai vertinami neigiamai“ (Gudavičius 2007: 87)31. 2. VIETŲ VARDAI, PADARYTI IŠ VAIZDINGŲICH SŁÓW Wyrazistą grupę tworzą nazwy miejscowości utworzone od czasowników. Nazwa bagna Marm-ỹnė Mrj wiąże się z czasownikiem marmti, mama, -jo, użytym w pobocznym znaczeniu przenośnym ‘paplać, trajkotać (podczas gotowania); gwałtownie gotować’, por. Mama puodas – dar pradės bėgti sriuba Brt [podstawowe znaczenie ‘z dźwiękiem zapadać się, tonąćʼ]. Nazwa góry Ùžkirsč-iai Lbv – wiązana z lit. užkisti, ùžkerta, užkito prk. ‘przez rąbanie zawalić, zamknąć; zastąpićʼ, por. Nawet gołym okiem można było zobaczyć z przodu olbrzymie góry, które zagradzały drogę (z piśmiennictwa) [podstawowe znaczenie ‘odłączyć część od całościʼ]. Tego typu nominacja prawdopodobnie ma na celu wpłynięcie na wyobraźnię adresata poprzez wywołanie pewnych skojarzeń związanych z dźwiękiem (Marmỹnė) i obrazem (Ùžkirsčiai). W analizowanym materiale zwrócono uwagę także na nazwy terenowe, których podstawą słowotwórczą są onomatopeje związane z czasownikami konotowanymi. Nazwa łąki Šnkšt-a-pievė KzR wiąże się z lit. šnkšt ‘czekś, ciaukś (na oznaczenie ścięcia, odcięcia)ʼ, por. Aš tik šnikšt ir nupjoviau šniūrą Vv. Taki wybór podstawy słowotwórczej nazwy terenowej potwierdzają także następujące dane geografii lingwistycznej, wyjaśniające, jakiej szerokości jest šniūras (lit. šniras ‘długi, wąski kawałek ziemi, pasʼ), że można go ściąć / odciąć jednym zamachem: 31 Badania motywacji litewskich fitonimów i mikonimów (Gritėnienė Šniras – kap tik akėčia galima pereiti (toks siauras) Brt32. Ištiktukas šnkšt su30 Dėl jo darybos ir kilmės aiškinimo dar žr. LVŽ I 523. 2006; 2010: 163–181; 2013; Lubienė 2012: 99–122; 2013: 52–70) potwierdzają tę obserwację. 32 Według etnolożki A. Čepaitienė powierzchnię ziemi obliczano grzędami, zagonami (pasem pola zajmowanym podczas jednego przejścia pługa), bruzdami (o szerokości 10–12 cm), bronami (około 1 m) (zob. Artykuły / Articles 183 Dėl pragmatinės lingvistinės vietovardžių analizės (remiantis Marijampolės apskrities vietovardžiais) wiąże się z czasownikiem konotowanym šnkštelėti, -ėja, -ėjo ‘nagle ściąć <...>ʼ. Zatem wrażenie wywołane działaniem odtwarzane jest w języku za pomocą Kalno vardas Zig-lius Prn – sietinas su ištiktuku zg, kuriuo, LKŽe2 duowykrzyknika dźwiękonaśladowczego šnkšt. nazwami, charakteryzuje się sakomas 1. ėjimas, bėgimas mažais žingsneliais, 2. tabalavimas, švytavimas33. Susiejus kalbamąjį ištiktuką su bendrakamieniu veiksmažodžiu zigaluoti, -uoja, okoliczności, w jakich przebiega działanie – powtarzając nu- -avo ‘biegać, włóczyć sięʼ, por. Gdzie teraz tak się wybierasz zigaluot? Vv, staje się jasne, że na tym komam ėjimui, bėgimui mažais žingsneliais žymėti. Taigi topoobjekto įvardiobszarze najprawdopodobniej aktualizowane jest podstawowe znaczenie wykrzyknika dźwiękonaśladowczego poprzez powtarzanie w procesie schodzenia (być może ze względu na stromość góry); jako podstawę słowotwórczą wybrano wykrzyknik dźwiękonaśladowczy zg, najwyraźniej zamierzając podkreślić, uwydatnić określane przezeń działanie – bieg małymi krokami. 3. NAZWY MIEJSCOWE UTWORZONE Z WYRAZÓW POSIADAJĄCYCH KOMPONENT ETNOKULTUROWY KONOTACJI W SWOIM ZNACZENIU „Niektórzy naukowcy wskazują na znaczenia etymologiczne i etnokulturowe (lub części znaczeń), które jedni uważają za części znaczenia denotacyjnego, inni zaś – za części znaczenia konotacyjnego. Np. znaczenie etnokulturowe mają tylko te słowa (leksemy), które nazywają specyficzne realia” (Lubienė 2009: 21). Przyjmując ten ostatni pogląd (znaczenie etnokulturowe jest częścią znaczenia konotacyjnego34) i patrząc z perspektywy Čepaitienė 2013: 298). Por. jeszcze lit. akčios ‘bardzo wąski pas ziemiʼ: Rėžis – dvejos akčios Rm (zdanie ilustracyjne z innego obszaru). 33 Zdanie ilustracyjne z tym wykrzyknikiem zapisano w słowniku na innym obszarze: Tabaluoja kaip mazgas zg, zg, zg Ds. 34 Interesujące i związane ze znaczeniem etnokulturowym, czyli z częścią znaczenia konotacyjnego, jest to, co odnalazł i opisał Vigmantas Butkus, badający topografię literacką, jak teiginiui nepritarti neįmanoma), „labai intriguojantis“ Patricko Churos tyrimo fragmentas: „jis sam twierdzi (w analizie książki Henry’ego Davida Thoreau Walden, czyli życie w lesie (1854), której integralną częścią jest plan Waldenu, obok zwykłej analizy literackiej wykorzystał geodezję: zarówno jako naukę, jak i praktykę. Podążając za Thoreau (jego książką, zapiskami, dokumentami), sam mierzył Walden i jego okolice, a równolegle do studiów Waldenu, czyli życia w lesie, studiował plany tych miejsc i mapy topograficzne. Najważniejsze uogólniające wnioski z badań nad Churą: każdy konkretny fakt dotyczący przyrody, naturalnego krajobrazu symbolizuje fakt dotyczący duszy, a zatem im uważniej studiujesz przyrodę (w tym przypadku poprzez geodezję), tym lepiej rozumiesz siebie; dlatego prace pomiarowe Thoreau nad Waldenem i jego okolicami były dla niego zajęciem duchowym, sposobem rozumienia świata, który „opisał” w swojej słynnej książce DALIA SVIDERSKIENĖ 184 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII publikację dotyczącą matiki, nie šių dienų pozicijos, kai modernybė ir industrializacija išstumia iš gyvenimo tam tikrus specifinius tautos gyvensenos reiškinius, skelbti aptariamosios tewspominając o kilku nazwach miejsc zapisanych w okresie międzywojennym z żywego języka, z zachowanymi słowami bezekwiwalentowymi35, nazywającymi specifines tautos realijas36, kurių nėra kitų tautų kultūroje, būtų neleistina. Šią grupelę sudaro (a) istorinės praeities realijų pavadinimai: mažažemių wspomniane nazwy działkowiczów (zachowane w oikonimie) Dažininkai (t. Dažinykai) bk. (Daukšiai) część Pdvn: lit. dažininkas ‘mažažemis, sklypininkasʼ (zob. także LVŽ II 143–144), (b) nazwa miejscowości (zachowana w agronimie) Preñtai ar. Ss: kłam. preñtas ‘starożytna miara długości (około 4,5 m); miara powierzchni (około 18,66 m2)ʼ, por. Kupiłem pstry i dziewięć prentów ziemi Kt. Jeszcze jedna nazwa miary, márgas ‘miara ziemiʼ, zachowana w większej liczbie jako ploto vietovardžiuose Márgai kln. Igl, Lbv; Marg-ẽliai pv. Brb; Marg-ẽlis kln. Ldvn, Ss; 2 pv. KzR; Kal-ia-margis kln. KzR; Pst-a-margis kln. KzR, čia, reprezentant badanej leksyki wyróżniającej się swoistością narodową, może być wspomniana tylko częściowo. Margas – słowo pochodzące z języka niemieckiego morgen – ranek, obliczane jako powierzchnia, którą można zaorać od śniadania do południa (Čepaitienė 2013: 297). Niemiecki margas jest mniejszy od naszego. Litewski margas – 0,71 ha; dawny margas koronny (polski) równy 0,59 ha (zob. także Martinkėnas 2011) 37. „Materialny świat rzeczy ma znaczącą cechę, która determinuje jego porządek. Jest proporcjonalny. „Tu jeden przedmiot, narzędzie, sprzęt lub mebel pasuje do innego, mieści się w innym lub mieści inny” (Čepaitienė 2013: 295). Temu twierdzeniu etnolożki nie przeczy nazwa miejscowa Traina pv. Prn, utworzona prawdopodobnie od lit. tranas ‘część wozu – przymocowana do tylnej belki rozwidlona rynienka, do (Butkus 2011: 59). Cytat ten uzupełnia także spostrzeżenie językoznawczyni Giedrė Čepaitienė, oparte na myśli Jokūbasa Minkevičiusa: „naród pozostaje w relacji ze swoją przyrodą psychologicznie, estetycznie i etycznie”, a moralność narodu wynika z symbiozy jego natury i kultury (cyt. za Čepaitienė 2007: 256). 35 Na temat tego terminu zob. Gudavičius 2007: 89; 2009: 93–96. Według Reginy Kvašytė językoznawcy różnych krajów używają terminów lakūna, regionišytė 2009: 56–67) na nė geografinė leksika, kultūriniai skoliniai, beekvivalentė leksika. Lietuvių kalbotyroje tinkamiausiu laikytinas terminas beekvivalentė leksika, kalbininkės nuomone, yra sąlygiškas (plačiau žr. Kvaokreślenie leksyki wyróżniającej się swoistością narodową. 36 Więcej na temat użycia pojęcia realia zob. Maksvytytė 2012: 50–56. 37 Dane geografii lingwistycznej na badanym obszarze potwierdziły również inną nazwę miary katis, kártis ‘taka miara do odmierzania produktów sypkich’, wspomnianą przez piszącego o metrologii w dawnej Litwie Vincasa Martinkėnasa (zob. Martinkėnas 2011): Katį miežių gavau Klvr; Jis du karčiùs kviečių užsimeta Grš; Jam katis rugių nešti tik juokai Gdl; Katį bulvių pasodyk AlksnV; Seniau žmonės javus mieruodavo kačiais Šn. Niestety, inwentarz nazw miejscowych powiatu mariampolskiego nie poświadczył tej ostatniej, zachowanej w toponimii badanego obszaru. Artykuły / Articles 185 Dėl pragmatinės lingvistinės vietovardžių analizės (remiantis Marijampolės apskrities vietovardžiais) kurį įleidžiamas pertrauktis; pertrauktis kartu su loveliuʼ. Šiauliškių k. Žemės w ankiecie nazwowej napisano: pośrodku łąki rozwidlają się. Podana przyczyna, dla której denotat został nazwany właśnie taką nazwą, jest jasna i zrozumiała: konfiguracja łąki przypominała nazywającemu dwudzielne koryto z wpuszczonym przewężeniem, które „pasują do siebie pod względem kształtów lub wymiarów. Pasuje do siebie całe tworzone i stworzone przez człowieka środowisko jako system, którego podstawową jednostką odniesienia jest on sam – człowiek” (tamże)38. 4. ASOCJACYJNE I STEREOTYPOWE WARTOŚCINAZWY MIEJSC O ZNACZENIU NIMO Zdaniem J. Berezovič do konotacji dołącza asocjacyjne tło toponimów. tingas ekstralingvistinis kalbamojo komponento statusas sąlygotas tuo, kad šis Ypaneturi nie ma weryfikacji lingwistycznej. Może być eksplikowany w aktach motywacji, ale nie samej nominacji (por. Березович 2001: 8). Jako przykład badaczka podaje nazwy miejsc Темник (jez.), Тёмной (wyż.), Бездённое (jez.), Бездонный (rz.), utworzone od apelatywów темный (ciemny) i бездонный (bezdenny), którym towarzyszą komentarze informatorów: „ciemne jezioro, tam złe moce wodzą ludzi, a potem ich topią”; „tam jest cmentarz i taki ponury strumyk, straszne miejsce”; „tam nie ma dna; ludzie mówią, że pojawiają się tam diabły”; „starsi zabraniali się w nim kąpać; straszne miejsce, jest bez dna”.” Stałość i powtarzalność tego rodzaju reakcji świadczy o tym, że odpowiednie znaczenia mogą uzyskać status konotacji językowych (zob. także tamże). Wydaje się, że to, co powiedziano, wiąże się również z koncepcją stereotypu Renaty Grzegorczykowej. Za stereotyp uważa ustalone konotacje znaczeń, skojarzenia związane z odpowiednim zjawiskiem rzeczywistości, utrwalone w języku za pomocą frazeologizmów i innych względnie stabilnych połączeń. Aloyzas Gudavičius, uzasadniając swoje twierdzenie, że w lingwistyce pojęcie stereotypu bywa rozumiane bardzo szeroko, również podaje ten ostatni przykład koncepcji stereotypu językoznawczyni (zob. Gudavičius 2007: 156). W naszym przypadku, bodaj trafniejszy i bardziej związany z celem artykułu jest uproszczony, tema yra ši žodžio stereotpas reikšmė: ‘visuomenės sąmonėje funkcionuojanschematyczny, nacechowany emocjonalnie obraz jakiegoś obiektuʼ (TŽŽ: 704). Potwierdza ją również przykład z materiału ankiet z okresu międzywojennego: w ankiecie wsi Petkeliškiai zapisano nazwę torfowiska Šeldekšnýnas inaczej Vélniaraistis kampio pavidalo žemės plotas 38 Kita vertus, galbūt agronimas galėtų būti sietinas su lie. tranas reikšme ‘medžio gabalas, iš kurio skeliamos skalos, skalmedisʼ; dėl semantikos dar plg. Klỹnai dr., 2 pv. Brb: lie. klỹnas ‘tri- <...>ʼ (w ankiecie wsi Vartai „Nazwy ziemi” napisano: wyodrębnione spiczaste działki pól). DALIA SVIDERSKIENĖ 186 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII (Šeldekšnýnas ‖ Véln-ia-raistis drp. Vv), w rubryce charakterystyki obiektu neišdžiūstamas durpynas. Pirmasis vardas reiškia šeldekšnių priaugusią vietą, kitas – sietinas su apeliatyvu vélnias. Antrasis žemėvardis vertinamas pritaikant tam tikrą nesikeičiantį standartinį požiūrį kur velniai, ten sunkumai ir nesėkmės, napisano, nie zwracając uwagi na indywidualne znaczenie nazwy miejscowej ‘miejsce porośnięte szakłakamiʼ (por. šeldẽkšnis ‘krzew lub drzewo z rodziny szakłakowatych (Frangula)ʼ). A zatem za pomocą nazwy miejscowej Šeldekšnýnas ukazuje się dość stereotypowe, nacechowane emocjonalnie wyobrażenie miejsca, które charakteryzuje się jako niezasychające, oraz jego negatywna ocena. „Badanie stereotypów etnicznych jest aktualne, ponieważ stereotypy związane z grupami etnicznymi wpływają na zachowanie ludzi, odzwierciedlają charakterystyczne dla danej wspólnoty postrzeganie świata oraz nastawienie wobec innych ludzi” (Papaurėlytė, Župerka 2010: 185). W innym przypadku leksykalnie neutralna nazwa terenowa Abrom-ỹnė l. Mrj ma wariant równoległy Žyd-ỹnė. riamame plote žymi žmonių gyvenamąsias ar gyventas vietas (plg. Ambrazas 2000: 55). Taigi Abromỹnė: avd. Abrõmas (LPŽ I 60; LVKŽ5 39) motyvacijos Derywaty z przyrostkiem -ynė, utworzone od nazw osobowych, pod względem typologicznym oznaczają ‘miejsce zamieszkania Abromasaʼ. Znaczenie innej nazwy terenowej Žydỹnė, używanej w żywej mowie: lie. žỹdas, -ė – ‘miejsce zamieszkania osoby narodowości żydowskiejʼ – uzupełnia i precyzuje znaczenie pierwszej nazwy miejscowej (‘miejsce zamieszkania Abromasa, który jest osobą narodowości żydowskiejʼ)39 oraz, jak się wydaje, ukazuje stosunek nazywającego do innego, odmiennego (innej narodowości, innego języka, innych obyczajów) człowieka, mieszkającego / który mieszkał w tym miejscu. Jest on postrzegany jako „obcy”, nieprzychylnie (por. Papaurėlytė, Župerka 2010: 199)40. 5. OMÓWIENIE WYNIKÓW (A), WNIOSKI (B), REKOMENDACJE (C) A. Przedstawiona w artykule część materiału zapisanego z żywej mowy w ankietach powiatu mariampolskiego w latach trzydziestych XX w., związana z otoczeniem, mieszkańcami jednej lub innej wsi, pozwoliła po raz kolejny41 zauważyć, że zachowane ankiety, ich autentyczne dane, stanowią odrębny, ważny element dziedzictwa międzywojennego. 39 Według danych powszechnego spisu ludności z 1923 r. w powiecie mariampolskim mieszkało 6,42% Żydów. Skład narodowościowy pozostałych mieszkańców powiatu przedstawiał się następująco: Litwini – 87,92%, Niemcy – 3,42%, Polacy – 1,31%, Rosjanie – 0,33%, pozostali – 0,60%. Szerzej na temat danych demograficznych badanego obszaru zob. Subačius 2009: 228. 40 Por. również spostrzeżenie językoznawczyni Giedrė Čepaitienė: „różne narody w różny sposób traktują «swoje» i «obce» (Čepaitienė 2007: 257). 41 Por. Sviderskienė 2012a: 240. Straipsniai / Articles 187 Dėl pragmatinės lingvistinės vietovardžių analizės (remiantis Marijampolės apskrities vietovardžiais) Badanie ujawniło pewną część zasobu słownictwa tego obszaru Litwy, zachowaną w nazwach miejscowych: nie tylko ekspresywną, opartą na wyrażaniu emocji, lecz także wulgarną i pejoratywną. W artykule przypomniano również niektóre zapisane w okresie międzywojennym nazwy miejscowe, których wyrazy podstawowe (dažininkas, preñtas), wraz z wymarłymi realiami oraz towarzyszącymi im konotacjami kulturowymi, już wycofały się z aktywnego użycia. Žodžiai mudrùs, skaistùs, apibūdinantys žmogų (gyvą padarą), yra poros tiriamojo ploto vietovardžių nominacijos pamatas. Tai neprieštarauja teiginiui, kad emocinis komponentas teikia žinių apie adresanto (įvardytojo) santykį su nazywanym obiektem. Nie można jednak tracić z oczu i tego, że postrzegając pewne obiekty powierzchni pokrywy ziemskiej jako zmysłowe, adresant (nazywający) widzi jak gdyby więcej, niż jest w rzeczywistości42. W artykule omówiono kilka nazw terenowych utworzonych od nazw osobowych pochodzenia przezwiskowego. Właśnie te nazwy osobowe (wyrazy podstawowe nazw terenowych) oceniano tutaj w aspekcie pragmatycznym. Wiele z nich utworzono na podstawie określonej cechy czasownikowej – działania, charakteru działalności (Rioglỹs, Šlùbis, Tupikas i in.) lub stanu (Verksnỹs), od czasowników, których znaczenie to ʻmówić niewyraźnie, niejasnoʼ (miksti, veksti), ʻporuszać się powoli, kulejąc, niezgrabnieʼ (riõglinti, šlubúoti, tupinti). Negatywna ocena opiera się tutaj na wyśmiewaniu (Kušlỹs, Vekčius, Žvairỹs i in.) oraz umniejszaniu (Storkojis). Bezpośredni wyraz tych odcieni oceny mógł powstać w warunkach familiarnego sposobu komunikowania się, podczas kontaktów w środowisku codziennym. Na podstawie tych nazw osobowych można również wnioskować o wzajemnych relacjach między przedstawicielami wspólnoty. Prawdopodobnie nie można ich uznać za równych – kpina i umniejszanie zdają się być związane z „tymi stojącymi szczebel niżej“. Analizowane przykłady pokazały również, że przedstawiciele badanego obszaru gardzą powolnymi pracownikami. Spostrzeżenie to wiąże się z uwagą historyka Petra Kalniusa: Litwini z innych regionów, powszechnie uznając przesadną tumą, kartu mano, jog tai yra ir gana teigiamas jų bruožas, ekonomiškumas gerąja prasme, kad šis bruožas nulemia suvalkiečių racionalesnį ūkininkavimą, schludność i pracowitość mieszkańców Suwalszczyzny (szerzej zob. Kalnius 2002: 23–52). A zatem opinie przedstawicieli badanego obszaru etnicznego i innych obszarów Litwy związane z pracowitością są zbieżne. Niezręczna mowa członków wspólnoty „swoich“ nie tylko nie pozostaje niezauważona, lecz także nie jest oceniana – jak widać, negatywnie. „Głośnomówiący, mówiący powoli, 42 kalba taupi, tiesi, net stačiokiška“ – apie suvalkiečių (zanavykų) kalbą ir kalbėseną rašo kalbininkas K. Župerka, aiškinęsis, į kokias tarminės kalbėsenos Emotywami mogą być określane również subiektywnie postrzegane konkretne okoliczności (w sprawie tego twierdzenia zob. Jakaitienė 2010: 163). DALIA SVIDERSKIENĖ 188 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII ka 2006: 178–191). Z tego, co powiedziano, apraiškas kreipia dėmesį nekalbininkai ir kokiais metakalbiniais komentarais tarminė šneka yra apibūdinama nelingvistiniuose tekstuose (plačiau žr. Župermożna wnioskować, że oceny samych mieszkańców badanego obszaru i przedstawicieli innych regionów etnicznych, związane z „głośnikami” i „lėtakalbiais“, sutampa tik iš dalies. Wśród materiału międzywojennego zaobserwowana semantycznie powiązana para helonimów Šiknãbalė i Uodeglė jest odpowiednim przykładem do badania nazw miejscowości w aspekcie pragmatycznym. Pragmatyka bada relacje między środkami komunikacji a ich użytkownikami. Pragmatyka jest właśnie tym, jak słuchacz pojmuje semantykę (por. Župerka 2008: 42). A zatem nazywający wykonał określone działanie językowe, które w zrozumiały sposób „przekazał” wspólnocie. Nie należy tracić z oczu także innej możliwości: być może w języku nie znaleziono alternatywnego odpowiedniego środka wyrażenia, aby nazwać miejsce jedną nazwą, dlatego informacja jest przekazywana za pomocą połączenia dwóch nazw. Zauważono, że część nazw miejsc w żywej mowie wykazuje wariantywność (Abromỹnė ‖ Žydỹnė, Pauliùko kálnas ‖ Triedakalnis, Šeldekšnýnas ‖ Vélniaraistis), dzięki czemu pełniej wyrażają zarówno denotacyjną, jak i konotacyjną treść swojej semantyki. Asocjacyjne nazwy miejsc (Abromỹnė ‖ Žydỹnė, Šeldekšnýnas ‖ Vélniaraistis) nie charakteryzują denotatu, ponieważ są tworzone od współistniejącej leksykalnie neutralnej nazwy miejsca na podstawie jej podobieństwa semantycznego. Zatem ta nazwa miejscowa opisuje nie obiekt topograficzny, lecz inną nazwę miejscową na podstawie skojarzeń przez nią wywoływanych, opartych na stereotypowym myśleniu. Jeżeli jedną z wariantowo laus vietos vardo. Asociacinis vardas yra tarsi žaismas kitu jo vardu. Jeigu asoużywanych nazw wyrażany jest stosunek między cechami denotatu a tą nazwą, to inną, asocjacyjną nazwą wyrażany jest stosunek między nią a wspomnianą współistniejącą leksykalnie neutralną nazwą miejscową; podstawą jest jakaś nazwa obiektu (w tym przypadku moczaru) (Vélniaraistis : vélnias, rastas), to innej nazwie nadanej miejscu (Šeldekšnýnas : šeldẽkšnis) niejako narzuca się cechy tego obiektu, których w rzeczywistości ono nie posiada. W wyniku badań zarysowały się kontury subiektywnie ważnych emocjonalnie i kulturowo form (samo)identyfikacji. Analizowane przypadki pokazały, że na tym obszarze przejawia się właściwa wszystkim Litwinom skłonność do zazwyczaj negatywnej oceny emocjonalnej43. tinės konotacijos ryšys <...>“ (Marcinkevičienė 2011: 31). Być może częściowo zadecydowała o tym specyfika badanego materiału – nazwy Verbalinį poveikį daro vietų vardai, kuriais apeliuojama į adresatą. Tam tikrų leksemų pasirinkimas – ar vardo pamatas yra emotyvas, ar ekspresyvas – tai ir miejscowe zapisano z żywej mowy. Tej hipotezie, jak się wydaje, nie przeczy również spostrzeżenie R. Marcinkevičienė, że „silny związek negatywnej oceny i stylu potocznegoB. Po omówieniu wyników można wyciągnąć wnioski. 43 Zob. w sprawie tego stwierdzenia Gudavičius 2009: 99. Artykuły / Articles 189 Dėl pragmatinės lingvistinės vietovardžių analizės (remiantis Marijampolės apskrities vietovardžiais) determinuje intencję nazwania topoobiektu. Jak wiadomo, emotywy oddziałują na uczucia adresata, ekspresywy – na wyobraźnię. Reakcje adresata wyrażane są bezpośrednio i przedstawiane w formie komentarzy oceniających, umożliwiających tym samym wnioskowanie o perlokucyjnym efekcie nazwy miejscowej. Ze względu na swoją podstawę denotacyjną leksyka emotywna ma charakter sytuacyjny, ponieważ emocje są ściśle związane z podmiotem, który ich vietų vardai, kurių darybos pamatas yra emotyvas, laikytini situaciniais. Situaciniai yra ir iš ekspresyvų padaryti vietų vardai, ypač tada, kai situacija doświadcza, oraz z obiektem, który je wywołuje. A zatem jest również stosowana do sytuacji innego typu, powiązanej z pierwszą podobieństwem i (lub) innymi relacjami (Marmỹnė, Ùžkirsčiai). Funkcję pewnych figur stylistycznych w „tekstach krajobrazowych” badanego obszaru pełnią nie tylko nazwy miejsc Plerva, Šnkštapievė, Ziglius, lecz także antropomorfizowane nazwy miejsc Mùdrė, Pupučiai, Skastė i inne. W ten sposób realizowane są różnorodne illokucyjne zamysły adresanta (nazywającego). Antropomorficzne nazywanie topoobiektów w odniesieniu do adresata nie pozwala uniknąć deformacji odzwierciedlenia rzeczywistości, dlatego nie może być wystarczająco informatywne. Aby adresatowi łatwiej było rozpoznać topoobiekty, zamiast jednej nazwy miejscowości o szerszym znaczeniu można wybrać dwie nazwy o bardziej konkretnym znaczeniu, wzmacniające zarówno jasność, jak i obrazowość (para semantycznie powiązanych helonimów Šiknãbalė i Uodeglė). Wykorzystana w badaniu grupa nazw miejsc, w której jednostkach odnotowano przezwiskowe imiona osobowe, ujawniła charakterystyczny dla przedstawicieli regionu etnicznego stosunek do cech charakteru, wyglądu i zachowania członków wspólnoty. Wariantywne formy nazw ziem ukazały, że kalboje leidžia tiriamojo ploto bendruomenei geriau suvokti vietovardžių reikšmes, lydimas emocinio, stereotipinio vertinimo, bei dalintis šiomis kompetenich koegzystencja w żywej cija się wzajemnie. Z nazw miejsc można wnioskować także o stereotypach podtrzymywanych przez przedstawicieli regionu etnicznego, ponieważ te są najbardziej uzasadnione. Wyniki pragmatycznej lingwistycznej analizy nazw miejscowości okręgu mariampolskiego wykazały, że nadanie onimu (nazwy miejscowości) można zakwalifikować jako działanie językowe charakteryzujące nazywającego. Ten wybiera optymalny środek językowy i celowo kieruje go do adresata, zamierzając najskuteczniej wpłynąć na niego w sytuacji nazywania. W ten sposób ujawniają się światopogląd i sposób postrzegania świata nazywającego, tj. jego jako przedstawiciela określonego obszaru etnicznego, dla którego ważne jest to, ką jis daro – įvardija vietas. Tik tuomet jos tampa pažįstamos, apgyvendintos, sutapatintos su konkrečia tautine bendrija ir kultūra. DALIA SVIDERSKIENĖ 190 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII C. W przyszłości na uwagę badacza zasługiwałyby także inne obszary cech pragmatycznych. Na przykład możliwe jest negatywne znaczenie cechy motywacyjnej „kobiecy”44 (na temat tego znaczenia w języku rosyjskim zob. ППК: 118). Nie można tu tracić z pola widzenia tego, że „tło leksykalne ma specyfikę narodową”, „w różnych językach ekwiwalentne słowa mogą wywoływać różne skojarzenia” (Gudavičius 2009: 101). Na szczególną uwagę zasługują także nazwy miejsc utworzone od lie. gùdas (na przykład Gud-ã-pievė pv. Klvr; Gùd-a-raistis pv. Gdl i in.). Ponieważ gùdas nie jest właściwym etnonimem, geograficznie nie jest związany z żadnym terytorium ani Karaliūnas 1999: 44), taigi, remiantis vietovardžių aprašais anketose, kiekvienu narodem (por. w konkretnym przypadku należałoby wyjaśnić, kiedy lit. gùdas jest używany w znaczeniu „Białorusin (czasem Polak lub Rosjanin)”, kiedy pierwszy człon złożeń ma również wartościujący komponent znaczeniowy. W przyszłości (1) z morfopragmatycznego punktu widzenia powinny zostać ocenione również nazwy miejscowości mające przyrostki charakterystyczne dla tworzenia form deminutywnych / pejoratywnych; (2) jak współwystępowanie nazw miejscowości w aktach mowy zależy od sytuacji językowej – oficjalnej i potocznej (zwłaszcza w klasie ojkonimów); (3) istotna byłaby pragmatyczna analiza nazw miejscowości, oparta na przeciwstawieniu kilku sytuacji nominacyjnych należących do różnych przekrojów synchronicznych. Wyniki tej analizy częściowo pomogłyby określić oznaki zmieniającej się „mody onomastycznej” (współczesność, zmienność itp.). A zatem inwentaryzacja nazw miejscowości powiatu mariampolskiego w aspekcie pragmatycznym została rozpoczęta. Spostrzeżenia przedstawione w artykule stanowią niezbędną przesłankę bardziej szczegółowych badań toponimii z omówionej perspektywy, ponieważ wykorzystane do realizacji celu artykułu nazwy miejscowości stanowiły jedynie niewielką część dostępnego banku danych. Włączenie do badań pragmatycznych analiz nazw miejscowych innych obszarów tovardžių pragmatinę problematiką platesniu mastu – kitų šalių panašaus poLitwy znacznie poszerzyłoby horyzonty litewskiej toponimiki i pozwoliłoby analizować je w kontekście badań nad osobliwościami. 44 Na przykład Bób-a-kalnis mš. część Mrj i in. Artykuły / Articles 197 Dėl pragmatinės lingvistinės vietovardžių analizės (remiantis Marijampolės apskrities vietovardžiais) Улльман С. 1970: Uniwersalia semantyczne. Dostęp przez internet: http://www. philology.ru/linguistics1/ullman-70.htm [dostęp: 2014-08-01]. Федотова Т. В. 2008: Специфика метафорических топонимов в аспекте восприятия мира человеком. Вестник ВГУ, серия: Лингвистика и межкультурная коммуникация 2, 48–51. On Pragmatic Linguistic Analysis of Place Names (Based on the Place Names of Marijampolė County) PODSUMOWANIE Oprócz słowotwórstwa, semantyki i innych specyficznych cech nazw miejscowych w badaniach toponimii regionalnej można również uwzględnić inne ogólnojęzykowe aspekty związane ze sferą pragmatyczną. Pragmatyczno-językowe podejście do nazw miejscowych poszerzyłoby granice analizy toponimicznej. Zachowałoby ono również znaczenie złożonych, wieloaspektowych badań. Różnorodność badań nazw miejscowych z perspektywy lingwistyki pragmatycznej przedstawiona w artykule pokazuje, że istnieje możliwość wyodrębnienia kilku kierunków badań analizowanych ony­mów. W tym przypadku istotnym obszarem badań jest poszukiwanie komponentu pragmatycznego w znaczeniu społecznie postrzeganej i kodowanej nazwy własnej. Aby wyodrębnić komponenty o charakterze pragmatycznym w znaczeniach nazw present research the research object is a pragmatic component in the meaning of the onym, with connotation as the principal concept of the research field. miejscowych, należy uwzględnić znaczenie sytuacji nadawania nazwy obiektowi toponimicznemu, podkreślając intencję nadawcy (w naszym przypadku – nadawcy nazwy) wobec adresata, a także reakcje samego adresata. Materiał badawczy stanowią unikatowe dane toponimiczne pochodzące z kwestionariuszy międzywojennej Litwy, przechowywane w Dziale Onomastyki Instytutu Języka Litewskiego. Podczas gdy pragmatyczna analiza językowa nazw miejscowych z jednego regionu etnicznego stanowi kontynuację wcześniejszych badań nazw miejscowych z powiatu mariampolskiego, odnotowanych w okresie międzywojennym pod względem słowotwórstwa i pochodzenia, podstawę niniejszych badań stanowią również nazwy miejscowe z tego samego powiatu, odnotowane w rzeczywistym użyciu językowym. W dążeniu do osiągnięcia celu sformułowano następujące zadania: 1) znaleźć w materiale badawczym przykłady nazw miejsc zawierających jako podstawę słowotwórczą a) słowo nacechowane emocjonalnie, b) słowo ekspresywne, c) słowo, którego znaczenie zawiera konotacyjny komponent etniczno-kulturowy, oraz omówić je; 2) zidentyfikować przykłady DALIA SVIDERSKIENĖ 198 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII of place names of the meaning based on certain associations in the interwar material and omówić je. Mając na uwadze, że ocena emocjonalna jest wyrażana leksykalnie na trzy sposoby, tj. poprzez rdzeń słowa jako podstawę nominacji, afiksy słowotwórcze oraz przenośne użycie słów, należy zauważyć, że nazwy miejsc z przyrostkami charakterystycznymi dla tworzenia zdrobnień / określeń pejoratywnych pozostały poza zakresem uwagi. Opisom i komentarzom odnotowanym w kwestionariuszach, które pomagają określić stanowisko adresata, również nadano status przedmiotu badań. W materiale nieAby osiągnąć cel i zrealizować zadania, w der analysis the addressee’s position does not only reveal in the descriptions expressed by information providers on the peculiarities of the toponym object being named but also in the description of the conditions under which the place is given its name. artykule zastosowano wobec materiału badawczego następujące metody: 1) metodę analizy słowotwórczej; 2) metoda analizy komponen­towej; 3) metodę opisową z elementami metody porównawczej. Jednostki materiału międzywojennego zostały najpierw ocenione z perspektywy słowotwórczej poprzez zastosowanie metody analizy strukturalno-gramatycznej opracowanej przez A. Vanagasa do analizy nazw zbiorników wodnych, którą można również z łatwością zastosować do analizy nazw miejsc innych klas (podklas). Po zidentyfikowaniu podstaw słowotwórczych nazw miejsc oraz ich statusu morfologicznego i leksykalnego na podstawie tej metody w dalszej części badań skupiono się na „Słowniku języka litewskiego” (2013). Konotacyjne różnice między słowami bazowymi stały się jasne na podstawie skrótów podanych w słowniku oraz analizy komponentowej znaczeń tych słów. Ponadto przeanalizowano opisy nazw miejscowych zapisane w kwestionariuszach z okresu międzywojennego oraz komentarze informatorów; jak wspomniano wcześniej, ujawniły one reakcje adresata. W ten sposób analizowany materiał toponimiczny oceniono przez pryzmat doświadczeń użytkowników języka z określonego regionu etnicznego. Badania ujawniły pewną część zasobu słownictwa charakterystycznego dla określonego regionu Litwy, zachowaną w nazwach miejscowych: nie tylko ekspresywnego, opartego na wyrażaniu emocji, lecz także wulgarnego i pejoratywnego. The article also recalls certain place names recorded in the interwar period with the base words (dažininkas, preñtas) already withdrawn from active usage together with defunkcjonalne realia i towarzyszące im konotacje kulturowe. Nazwy miejscowe odwołujące się do adresata wywierają oddziaływanie werbalne. Wybór określonych właściwości leksykalnych – tego, czy słowo bazowe jest słowem emotywnym czy ekspresywnym – określa intencję nadania nazwy obiektowi toponimicznemu. Jak powszechnie wiadomo, słowa emotywne odwołują się do uczuć adresata, podczas gdy addressee’s reactions are expressed directly and provided in the form of evaluative comments, thus enabling to decide on the perlocutionary effect of the place name. słowa ekspresywne oddziałują na jego wyobraźnię. Leksyka emotywna jest sytuacyjna ze względu na swoją bazę denotacyjną, ponieważ emocje są ściśle związane z podmiotem, który ich doświadcza, oraz z obiektem, który je wywołuje. Stąd nazwy miejscowe with an emotive word as their base word should also be considered situational. Straipsniai / Artykuły 199 Dėl pragmatinės lingvistinės vietovardžių analizės (remiantis Marijampolės apskrities vietovardžiais) Co więcej, nazwy miejscowe utworzone od słów ekspresywnych również mają charakter sytuacyjny, zwłaszcza w przypadkach, gdy sytuacja zostaje odniesiona do sytuacji innego related to the former by similarity and / or other relations (Marmỹnė, Ùžkirsčiai). typu, czym jest Nie tylko nazwy miejscowe Plerva, Šnkštapievė, Ziglius, lecz także antropomorfizowane nazwy miejscowe Mùdrė, Pupučiai, Skastė i inne pełnią funkcję określonych figur stylistycznych w omawianych „tekstach krajobrazowych” regionu. W ten sposób realizowane są różnorodne intencje illokucyjne nadawcy (nazywającego). Antropomorficzne nazywanie obiektów toponimicznych z perspektywy adresata nie jest wolne od deformacji odzwierciedlenia rzeczywistości; nie może więc być dostatecznie informacyjne. Aby obiekty toponimiczne były łatwiej rozpoznawalne przez adresata, zamiast jednej nazwy miejscowości o szerszym znaczeniu można wybrać dwie nazwy o bardziej szczegółowym znaczeniu, wzmacniając w ten sposób zarówno jasność, jak i obrazowość (para semantycznie powiązanych helonimów Šiknãbalė i Uodeglė). Grupa nazw miejscowych zarejestrowanych w wykorzystanych w badaniu jednostkach, zawierających przezwiskowo powiązane nazwy osobowe, ujawniła podejście charakterystyczne dla przedstawicieli regionu etnicznego do cech osobistych, wyglądu zewnętrznego i zachowania niektórych członków wspólnoty. Zróżnicowane formy nazw miejsc (Abromỹnė ‖ Žydỹnė, Pauliùko kálnas ‖ Triedakalnis, Šeldekšnýnas ‖ Vélniaraistis itd.) pokazały, że ich współistnienie w rzeczywistym użyciu językowym umożliwia społeczności analizowanego obszaru lepsze rozumienie znaczeń tych of place names accompanied by an emotional and stereotypical evaluation and to share kompetencji między sobą. Ponadto nazwy miejscowe umożliwiają rozstrzygnięcie, jakie stereotypy są podtrzymywane przez przedstawicieli regionu etnicznego, ponieważ są one najbardziej wiarygodne. Obserwacje przedstawione w artykule są niezbędnym warunkiem wstępnym bardziej dogłębnych badań toponimicznych z omawianej perspektywy, ponieważ nazwy miejscowe wykorzystane do osiągnięcia celu postawionego w artykule stanowią jedynie niewielką część dostępnej bazy danych. Uwzględnienie analizy nazw miejscowych z innych regionów Litwy w badaniach pragmatycznych znacznie poszerzyłoby horyzonty litewskiej toponimii i umożliwiłoby analizę problemów pragmatycznych związanych z nazwami miejscowymi na szerszą skalę – w context of similar research of other countries. Wpłynęło 19 października 2015 r. DALIA SVIDERSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected], [email protected]