Housenames of Fauna (Bird Names) Semantics in Vidzeme: Materials of Historical (Souls) Revisions in Vidzeme Guberniya 1826

130 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII ILGA JANSONE Latvian Language Institute, University of Latvia Dziedziny badań: onomastyka, semantyka, leksykologia, dialektologia. NAZWY DOMÓW ZWIĄZANE Z FAUNĄ SEMANTYKA NAZW (PTAKÓW) W VIDZEME: MATERIAŁY HISTORYCZNYCH (DUSZ) REWIZJE W VIDZEME GUBERNIA 18261 Vidžemės sodybų pavadinimai, suponuoti ornitonimų (paukščių pavadinimų): 1826 m. Dane katastralne guberni Vidzeme2 ADNOTACJA W artykule przeanalizowano łącznie 505 nazw domostw w Inflantach zawierających nazwę ptaka i wymienionych w materiałach rewizji guberni inflanckiej (dusz) z 1826 roku. Większość ornitleksemów używanych w nazwach domostw w Inflantach to szeroko znane i używane apelatywy we współczesnym języku łotewskim, na przykład: balodis, bezdelīga, dzenis, kaija, strazds, vārna, vanags, žagata, cīrulis, zvirbulis, vālodze, lakstīgala. Łączna liczba łotewskich leksemów w nazwach domostw w Inflantach wynosi 43 jednostki i odnoszą się one do ptaków dzikich, podczas gdy trzy łotewskie leksemy odnoszą się do ptaków domowych, a także występują leksem ogólny putns oraz leksem o wysokim stopniu uogólnienia – gailis wraz ze złożeniami pur(va)gailis, mež(a)gailis, ezergailis, rudz(u)gailis i sil(a)gailis. Nazwy ptaków używane tylko w niektórych poddialektach, takie jak pelēda, strads i strods, žīgurs oraz žēgurs, były używane rzadko. Było 1 Artykuł powstał w ramach projektu „Badania nad językiem łotewskim w kontekście XXI wieku” państwowego programu badań naukowych „Letonica – Historia, języki, kultura i wartości Łotwy”. 2 Rengimas finansuotas Latvijos Respublikos Nacionalinės mokslinių tyrimų programos „Letonica – Latvijos istorija, kalba, kultūra, vertybės“ projekto „Latvių kalbos tyrimai zaobserwowano, że niektóre leksemy ze współczesnych poddialektów były szerzej znane i W kontekście XXI wieku, za środki. Straipsniai / Articles 131 Housenames of Fauna (Bird Names) Semantics in Vidzeme: Materials of Historical (Souls) Revisions in Vidzeme Guberniya 1826 używane na początku XIX wieku, na przykład nazwy domostw z nazwami ptaków pelēda i strazds. Zapożyczenia z języków pokrewnych i kontaktowych były bardzo rzadko używane w nominacji nazw domostw w Inflantach; stwierdzono jedynie możliwe zapożyczenia z języka litewskiego (antis ʻkaczkaʼ), niemieckiego (Ente ʻkaczkaʼ), estońskiego (kajakas ʻmewaʼ, poddial. kikas (possibly, Liv’s kik) ʻkogutʼ, kukk ʻkogutʼ, luik ʻłabędźʼ) oraz rosyjskiego (утка ʻkaczkaʼ, курица ʻkuraʼ). Apeletywy nazw ptaków używane w nominacji nazw domostw na Łotwie language are mostly of the derived etymology linked with either onomatopoeic verbs and/ or designations for sounds emitted by birds; most of those words have a common origin in Latvian and Lithuanian languages. KEYWORDS: Historical (Souls) Revisions, Vidzeme, Housenames, Bird Names. ADNOTACJA W artykule analizuje się 505 nazw zagród, odnotowanych w katastrze guberni Vidzeme z 1826 roku, utworzonych od ornitonimów. Wiele nazw ptaków, które dały podstawę nazwom zagród w Vidzeme, jest szeroko używanych jako apelatywy nie tylko w ogólnym języku łotewskim, lecz także w jego gwarach. Zapożyczenia z języków wschodniobałtyckich lub sąsiednich są bardzo rzadko używane do tworzenia nazw zagród w Vidzeme. Dauguma latvių sodybų pavadinimų, reflektuojančių apeliatyvinės kilmės ornitonimus, yra onomatopėjinės kilmės. Daugelis šių apeliatyvų, vartojamų latvių ir lietuvių kalbose, yra tos pačios kilmės. SŁOWA KLUCZOWE: kataster, Vidzeme, nazwy zagród, nazwy ptaków (ornitonimy). W onomastyce historycznej istotne są materiały historycznych rewizji (dusz), zawierające zarówno toponimy, jak i antroponimy. Materiały rewizji Vidzeme have been preserved better and collected more accurately, that is why przedstawione w artykule dają wgląd w nazwy domostw o semantyce faunistycznej (ptasiej) z jednego regionu Łotwy – Vidzeme; ponadto podobieństwa zaobserwowano również w Kurlandii. Pierwsza historyczna rewizja (dusz) w guberni inflanckiej odbyła się w 1782 roku i została uznana za czwartą rewizję guberni rosyjskich. Kolejne rewizje przeprowadzano w krótszych lub dłuższych odstępach: piątą rewizję – w ILGA JANSONE 132 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII 1795 roku, szóstą rewizję – w 1811 roku, siódmą rewizję – w 1816 roku, ósmą rewizję – w 1834 roku, dziewiątą rewizję – w 1850 roku, a ostatnią rewizję – w 1858 roku. W dokumentach rewizyjnych dotyczących majątków ziemiańskich wymieniano mieszkańców majątków prywatnych i koronnych oraz związanych z nimi zabudowań gospodarczych (półmajątków, folwarków, karczm, młynów i innych), a także mieszkańców majątków pasterskich. Do 1816 roku wpisywano wyłącznie mężczyzn i jest bardzo prawdopodobne, że data ta nie jest dokładna. Od 1816 roku wpisywano wszystkie osoby, niezależnie od płci i wieku. Rewizja z 1826 roku nie była uznawana za odrębne wydarzenie (uważa się ją za powtórzenie their surnames were registered, namely, historical revision materials included both housenames and full names – first names, last names, patronyms across Vidzeme Guberniya for the first time, thus allowing to establish a connection rewizji z 1816 roku); miała jednak ogromne znaczenie, ponieważ uwzględniono chłopów posługujących się zarówno nazwami domowymi, jak i nazwiskami. Warto byłoby napisać opracowanie na temat pisowni w materiałach of the historical revision of ploughs and names because their orthography had Łotewskiego Państwowego Archiwum Historycznego nr 3. PICTURE 1. Excerpt from the historical revision materials of Vidzeme Guberniya in 1826 from Aloja private mansion. (LVVA3 foundation nr. 199, description nr. 1, file nr. 17, p. 8.) Artykuły / Articles 133 Housenames of Fauna (Bird Names) Semantics in Vidzeme: Materials of Historical (Souls) Revisions in Vidzeme Guberniya 1826 been influenced not only by clerks’ writing skills but also oftentimes low skills o języku łotewskim, o czym świadczy wiele form równoległych, a także pisownia poszczególnych nazw w języku niemieckim, na przykład określenia obiektów – Gesinde, Hoflage, Buschwächter, Lande, Krug, Mühle, opisowe dane osoby – Wirtschaft, Sohn, Frau itd.; w niektórych przypadkach opisowe i określające nazwy domów – Alt, Neu – były zwykle zapisywane w języku niemieckim. Historyczne rewizje w Vidzeme w XVIII i XIX wieku objęły 686 majątków, a kilka z nich zostało połączonych podczas rewizji w 1826 roku i 1834. Liczba nazw domów uwzględnionych w wykazach historycznych rewizji wynosiła sześć visions of Vidzeme Guberniya in 1826 reach 14,500, including independent farmsteads retaining their original household name, for example, in 1826 there domów o tej samej nazwie Dſerwan w prywatnym majątku Vecbebru parafii Koknese, natomiast w majątku Piņķu parafii Piņķu wymieniono cztery domy o nazwie Dſilne oraz cztery o nazwie Dumpe. Liczba nazw domów o semantyce faunistycznej wynosi 1 065 jednostek, co stanowi 7,34 procent ogólnej liczby nazw domów Vidzeme, przy założeniu, że każda jednostka odnotowana podczas historycznej rewizji Vidzeme jest uznawana za odrębną nazwę domu. Dane uzyskano również z tych majątków, które nie zawierały nazw zwierząt (ssaków, gadów, płazów i innych), jednak można the registered materials of 1826, and so they were obtained from the revisions of 1816 and 1834. Of the mentioned 1,065 units, 560 or 3.86 per cent are motivated housenames mówić o powstawaniu chłopskich gospodarstw w Vidzeme od XV wieku. 505 or 3.48 per cent are motivated housenames containing a bird name. Prawdopodobnie właśnie wtedy powstały pierwsze nazwy domów; XVII wiek. Liczba gospodarstw chłopskich wzrosła w XIX wieku w wyniku podziałów rodzinnych however, relatively reliable information is available from the first half of the prowadzących do powstawania nowych gospodarstw własnych, a także w wyniku wykupywania domów dzierżawnych. Typowe dla środowiska kulturowego jest zatem wysuwanie na pierwszy plan gospodarstw dobrze wkomponowanych w naturalny krajobraz. Bliskość Łotyszy wobec natury odzwierciedla się zarówno w łotewskich pieśniach ludowych i wierzeniach, jak i w łotewskim modus vivendi w okresie, gdy domy in the choice of sacred places and abode could not but influence housenames. Although the housename group of fauna semantics is not big, it does show otrzymywały swoje nazwy. Wybierając nazwę domu, właściciele zazwyczaj nie preferowali konkretnego gatunku ptaka (na przykład baltpieres zoss ʻgęś białoczelnaʼ, meža zoss ʻgęś szaraʼ, īsknābja zoss ʻgęś krótkodziobaʼ); leksem odpowiadający określeniu gatunku używanemu w ogólnym języku łotewskim lub w subdialekcie (często, choć nie zawsze, może odpowiadać rodzajowi lub podgatunkowi) jest w praktyce ILGA JANSONE 134 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII zawsze używany (w przytoczonym przykładzie zoss – ‘gęś’), a także leksem oznaczający gatunek odpowiadający uogólnionemu wyobrażeniu o konkretnym ptaku, który zwykle gniazduje w pobliżu domu chłopa, lub leksemy nazw ptaków łownych. W niektórych przypadkach w nazwach domów zaczęto używać nazw ptaków wydających charakterystyczne dźwięki. Leksem będący uogólnionym wspólnym określeniem kilku speemów w cies in common Latvian and / or subdialects will be referred to as ornitholexniniejszym artykule (ornitoleksemem wspomnianego przykładu jest zoss). Chociaż klasyfikacja ornitoleksemów nastręcza trudności związanych z identyfikacją poszczególnych gatunków ptaków, a mianowicie z ich przyporządkowaniem do konkretnego rodzaju, na przykład ptaki sārtais strazds ʻdrozd rdzawyʼ, mājas strazds ʻszpakʼ i raibais zemesstrazds ʻdrozd ziemnyʼ należą do rodziny drozdowatych (Turdidae), natomiast niedru strazds ʻtrzciniakʼ, melnais meža strazds ʻmuchołówka leśnaʼ, dziedātājstrazds ʻdrozd śpiewakʼ, pelēkais strazds ʻdrozd szarolicyʼ, melnrīkles strazds ʻdrozd czarnogardłyʼ, apkakles strazds ʻdrozd obrożnyʼ i sila strazds ʻdrozd leśnyʼ należą do rodziny muchołówkowatych (Muscicapidae). W artykule odwołano się do klasyfikacji ornitologicznej według rzędów. Spośród 18 rzędów ptaków (Latvijas daba 4, 203–207) wyróżnionych na Łotwie w nazwach domów wykorzystano nazwy ptaków należących do 13 różnych rzędów. Przeprowadzono odrębną analizę w odniesieniu do motywowanych nazw domów containing poultry names, for example, vista ʻa henʼ, cālis ʻa chickʼ, and also housenames with a generalized bird name putns ʻa birdʼ and a lexeme gailis ʻa roosterʼ. Motywowane nazwy domów z ornitoleksemem gailis ʻa roosterʼ należą do odrębnej grupy, ponieważ wiele nazw złożonych zawiera ten leksem oraz can be designations for various bird families in colloquial and / or hunters’ proleksykon zawodowy. TOPONIMIZATION OF BIRD NAMES RZĄD PASSERIFORMES Pierwszeństwo przyznano badaniu nazw ptaków z rzędu Passeriformes spośród in Vidzeme housenames, which altogether make up 147 units or 29 per cent of wszystkich motywowanych nazw domów zawierających nazwy ptaków. Jednakże w nominacji nazw domów zawierających dwanaście określeń gatunków ptaków tego rzędu najpopularniejszą rodziną była rodzina paridae, reprezentowana przez takie leksemy jak zīle ʻsikoraʼ i zīlīte ʻsikorkaʼ. The literary name zīle is the most widespread bird name in the nomination of housenames; it appears in 32 housenames altogether. It should be admitted że leksem zīle w języku łotewskim ma homonimy i możliwe jest Straipsniai / Articles 135 Housenames of Fauna (Bird Names) Semantics in Vidzeme: Materials of Historical (Souls) Revisions in Vidzeme Guberniya 1826 że w nominacji nazw domów użyto homonimu oznaczającego żołądź – owoc dębu. Leksem nazwy domu zīle występuje w formie podstawowej (Sihle4, Siehle, Siele) oraz w nazwach złożonych (Jaun Sihl5, Wetz Sihl, Wezs Sihle, Kaln Sihle, Kalne Sihle, Leies Sihle, Leijes Sihle, Meſche Sihle, Siehle Alksne, Siehle Kaln Jahn, Siehle Purre Tanne, Siehle Wawur, Siele Gust, Siele Jahn, Siele Jatze, Siele Peter). Apelelatyw zīle został uwzględniony w pierwszych łotewskich słownikach XVII i XVIII wieku6 (por. Sihle ta, die Meiʃe Lange 1773: 296). Nazwy sikory w językach słowiańskich (por. np. is the same both in Latvian and Lithuanian (cf. Lith. zlė or žlė); however, it is different in Old Prussian (cf. Prus. sineco Mažiulis IV 110–111) which has anczes. sinice, pol. sinica, ukr. синця, starosłow. синица). Istnieją różne hipotezy dotyczące etymologii tej nazwy7. Jānis Endzelīns wiąże pochodzenie zīle z nazwą koloru zils – ‘niebieski’ (ME IV 732). Hipotezę tę popiera Ernst Fraenkel (LEW 1309) i przyjmuje Max Vasmer, który wskazał, że początkowo nazwa oznaczała konkretny gatunek – modraszkę (Parus caeruleus). Związek między ornitoleksemem a odgłosami ptaka, a mianowicie jego pochodzenie onomatopeiczne, został wspomniany w Rosyjskim słowniku etymologicznym M. Vasmera oraz w Łotewskim słowniku etymologicznym Konstantīnsa Karulisa (ЭСРЯ III 625, LEV II 559). K. Karulis wspomina o możliwym związku leksemu zīle z czasownikiem zināt ʻwiedziećʼ, a jego obserwacje wynikają z faktu, że w folklorze łotewskim i litewskim zīle jest tradycyjnie łączona z wróżeniem (LEV II 559). Najbardziej prawdopodobną ze wszystkich hipotez dotyczących leksemu zīle jest hipoteza onomatopeiczna. 4 Nawiasy wskazują ustalone formy zapisu ornitoleksemów pochodzące z materiałów rewizyjnych z całej guberni inflanckiej. 5 W artykule nie analizuje się szczegółowo form wyrazowych i złożeń, ponieważ ich drugi człon zwykle nie ma związku z konkretną nazwą ptaka; człony te zazwyczaj różnią siętiate housenames. 6 For the sake of comparison, the first dictionaries Lettus with Phraseologia Lettica of the Latvian language written by Georgius Mancelius and the Latvian–German Dictionary edited by Jakob Wykorzystano dzieła Langego mieszkającego w Inflantach. W niektórych przypadkach odwoływano się do innych słowników z XVII i XIX wieku. 7 Do wyjaśnienia etymologii wykorzystano głównie słowniki języków bałtyckich wskazujące etymologię (ME, LEV, LEW, Smoczyński 2007), niektóre słowniki etymologiczne kontaktów językowych (EES, ЭСРЯ), a także niektóre kompleksowe opracowania dotyczące etymologii języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich (Sabaliauskas 1990, Гамкрелидзе & Иванов 1984, Sehwers 1953). Okazjonalnie odwoływano się do artykułów poszczególnych autorów dotyczących etymologii konkretnego leksemu. ILGA JANSONE 136 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Only three housenames can be linked with the terminological designation for the representative species of zīlīte. Leksem zīlīte w nazwach domów występuje wyłącznie w formie podstawowej (Sihliht, Sihlit). Ape­latyw zīlīte został już uwzględniony w pierwszych siedemnastoi osiemnastowiecznych słownikach języka łotewskiego (por. ein Meißchen/Sielite/nedʃe Phras. Lettica 1638: 279), gdzie występuje wraz z nazwą sniedze ʻsnow birdʼ, lecz jego niemieckie określenie odpowiada nazwie zīlīte. Leksem diminutive form of the lexeme zīle that was formed with a traditional deminutive suffix -īte. The second most popular bird names appearing in Vidzeme housenames zīlīte należy do nazw ptaków krukowatych reprezentowanych jako ornito­leksemy karakuls ‘ravenʼ, agate ‘magpieʼ, koraris ‘jackdawʼ. Ape­latyw karakuls jest związany z 19 nazwami domów. Leksem krauklis pojawia się w nazwach domów zarówno w formie głównej, ally in the feminine (Kraukle, Krauckle), in derivative forms (Kraukel, Krauklit, usuKrauklin), jak i w grupach wyrazowych (Kraukle Krug, Krauckle Krug, Krauklu Krug, Krisch Kraukle jetzt Jaun Kraukle genannt, Wetz Kraukle jetzt Jahn Kraukle genannt). Ape­latyw krauklis został już uwzględniony w pierwszych siedemnastoi osiemnastowiecznych słownikach języka łotewskiego (por. Raab/Kraucklis Lettus 1638: 138; Rabe/Krauklis Phras. Lettica 1638: 279; Krauklis tas, eine Rabe Lange 1773: 156); występuje zarówno w języku łotewskim, jak i kls ʻravenʼ) and can be linked with sound verbs Latv. kraucinât, kraukât, kŗaukt, Lith. kraũkti ʻkrächzen (to caw)ʼ imitating bird sounds (ME II 263, LEW 290, litewskim (por. lit. kraukls ʻcrowʼ i kriauLEV I 420). Wszystkie wymienione źródła wskazują, że słowiańskie krukъ ʻkrukʼ ma pochodzenie onomatopeiczne. Rzadziej występującym w nazwach domów Widzem leksemem ornitologicznym jest žagata ʻsrokaʼ (łącznie 13 jednostek). Leksem žagata występuje w nazwach domów zarówno w formie podstawowej (Sagat, Saggat, Schagat, Schaggat), w derywatach (Schaggaten), jak i w grupach wyrazowych (Kaln Schaggat, Lei Schaggat). Apelatyw žagata został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Specht/Schaggata Lettus 1638: 171; Eeʃter/ Hechʃter/Schaggata Phras. Lettica 1638: 279; Schaggata ta, ein Heiʃter Lange 1773: 272). J. Endzelīns considers the word žagata to be a borrowing from Lithuanian žagata ME IV 786; K. Karulis admits the origin of this word as a creation from imitacja dźwięku (LEV II 575). Tylko jedna nazwa domu zawiera leksem ornitologiczny kovārnis The lexeme kovārnis appears only as an appropriate form of the correspondʻkawkaʼ. apelatyw (Kowahrn). Straipsniai / Articles 137 Housenames of Fauna (Bird Names) Semantics in Vidzeme: Materials of Historical (Souls) Revisions in Vidzeme Guberniya 1826 Apelatyw kovārnis został już uwzględniony w pierwszym wydaniu 17. i 18. century dictionaries of the Latvian language (cf. Kohwahrs tas, eine Dohle Lange 1773: 155). The root of the word corresponds to the designation for a word vārna of the coraciiformes order of the coracidae family, and in some language groups (języki bałtyckie, słowiańskie i tocharskie); jest to nowa formacja fonetyczna z nagłosowym dźwiękiem *- od pra rdzenia *k[h]or-n-, np. lit. várna, prus. warne8 (Гамкрелидзе, Иванов 1984(2): 540). K. Karulis wskazuje, że apelatyw kovārnis jest złożeniem (LEV II 489), lecz J. Endzelīns jedynie odsyła do analogicznych form w innych językach, np. małorus. кáворон ʻSaatskräheʼ, słoweń. kâvran ʻKolkrabeʼ (ME II 350). Trzecią pod względem popularności rodziną ptaków wykorzystywaną w nominacji nazw domów jest rodzina szpakowatych z rzędu wróblowych, reprezentowana w takich ornito-leksemach jak strazds i strads/ strods. Apelatyw strazds występuje w nazwach domów w liczbie12. The lexeme strazds appears in housenames both in the principal form – usually in the feminine gender (Strasde), in derivative forms (Strasdin), and in word grupy (Leel Strasd, Leel Strasde, Mas Strasda, Mas Strasde, Kalne Strasde, Leijes Strasde). Ałłatyw strazds ʻdrozd; szpakʼ został już uwzględniony w pierwszych siedemnastowiecznych i osiemnastowiecznych słownikach języka łotewskiego (por. Drohʃʃel/Spreen/Straʃda Phras. Lettica 1638: 280; Straʃds tas, ein Krammetsvogel Lange 1773: 328). Jak wskazali Vyacheslav Ivanov i Tamaz Gamkrelidze, nazwa w kilku dawnych dialektach indoeuropejskich w Europie wywodziła się z imitacji dźwięków, na ample, Prus. tresde, Lith. strãzdas, Latv. strazds; however, if a Greek στρουϑός ʻsparrowʼ can be considered a sound imitation, it means that in old Indo-European dialects of Europe the name of strazds would be considered a semantic przykładzie eksinnowacji (Гамкрелидзе, Иванов 1984(2): 541; zob. także ME III 1083, LEW 920). Mniej niż 9 nazw domów związanych z dialektalnymi leksemami strads i strods występuje na wschodzie Widzemu, a także w Łatgalii (zob. ME III 1080). formie, Dialectical lexemes strads and strods in housenames appear in the principal zazwyczaj żeńskiej (Stradde, Strodde), w formach derywowanych (Stradding) oraz w grupach wyrazowych (Isſand Stradde, Leies Strodde). Ałłatyw strads powstał w wyniku zmian dźwiękowych strazds (ME III 1080). 8 Łotewskie vãrna można dodać do form litewskich i pruskich, a fakt ten nie został mentioned in Vyacheslav Ivanov’s and Tamaz Gamkrelidze’s study. ILGA JANSONE 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII W nominacji nazw domów pojawia się tylko kilka nazw ptaków z rodziny skowronkowatych (Alaudidae), a odpowiadającym im ornitoleksemem jest cīrulis ʻskowronekʼ. ApeIatyw cīrulis występuje w 19 nazwach domów. Leksem cīrulis występuje w nazwach domów zarówno w formie podstawowej (Zirul, Zihrul, Zierul, Zierull), jak i w grupach wyrazowych (Wezz Zihrul, Alt Zierul, Jaun Zihrul, Neu Zierul). ApeIatyw cīr(v)ulis został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Lerch/Zierwuls Lettus 1638: 116; ein Lerche/Zihrwulis Phras. Lettica 1638: 277; Zihrulis tas, eine Lerche Lange 1773: 402). Nie ma powszechnej zgody co do pochodzenia słowa cīrulis, jednak większość badaczy uważa, że wywodzi się ono z imitacji dźwięku (ME I 291–292, LEW 70, LEV I 181). Litewski crulis, cyruls jest poświadczony 70, Sabaliauskas 1990: 270). Ojārs Bušs w swojej to be borrowed from Latvian or Couronian languages (ME I 291–292, LEW analizie kurońskich i quasi-kurońskich słów w standardowym języku łotewskim wskazuje, że słowa cīrulis w języku łotewskim nie należy uznawać za słowo kurońskie (Bušs 2008 [1988]: 186), jednak rozpowszechnienie ornitoleksemu w języku litewskim ukazano w prospekcie Atlasu języków bałtyckich (BVA 2009: 94–95). Nazwy ptaków z rodziny wróblowatych są używane ponad dziesięć razy w nominacji nazw domów i reprezentowane przez standardowy ornitoleksem zvirbulis oraz jego dialektalny wariant žīgurs. Apelelatyw zvirbulis ʻwróbelʼ pojawia się w nominacji trzech nazw domów. Leksem zvirbulis w nazwach domów występuje w formie podstawowej (Swirbul) oraz w grupach wyrazowych (Kallne Swirbul, Leijes Swirbul). Apelelatyw zvirbulis został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Wróbel/Swirrbuls Lettus 1638: 171; ein Sperling/Swirrbulis Phras. Lettica 1638: 280; Swirbulis tas, der ment był szeroko badany. E. Fraenkel łączy go ze staro-cerkiewno-słowiańskim vrabii ʻzvirbulisʼ, czeskim vrabec, polskim wróbel itd. (LEW 1328), J. Endzelīns — ze słowami o Sperling Lange 1773: 339). The etymology of zvirbulis is not clear. It is related to Lithuanian žvìrblis (ME IV 776–777, LEW 1328); however, its further developpoczątkowym dźwięku z-, mianowicie ž- (ME IV 777), podczas gdy Wojciech rekonstruuje *arb-/*irb- (Smoczyński 2007: 796). indicates the possible contamination between the words of the root virband Smoczyński restores the common root appearing in the Baltic and Slavic lanBardziej rozpowszechnioną wersją jest dialektalne žīgurs (także žēgurs), które występuje w 11 housenames. Dialektalne leksemy žīgurs i žēgurs występują w nazwach domów zarówno w formie podstawowej (Schigur, Schiggur, Sihgur), jak i w grupach wyrazowych (Kalne Schägur, Kalne Schiggur, Kalne Leies Schägur, Leijes Schiggur, Leies Leies Schägur, Kaup Schehgur, Straipsniai / Artykuły 145 Housenames of Fauna (Bird Names) Semantics in Vidzeme: Materials of Historical (Souls) Revisions in Vidzeme Guberniya 1826 Toporov wskazuje, że na podstawie pruskiego oznaczenia Aytegenis (dzięciołek) można uznać genis (w języku pruskim) za Nomen act. od bałtyckiego *genʻsistʼ (bić, uderzać) (Топоров E–H 205–206). ApeLatyw dzilna występuje w nazwach ośmiu domów. Leksem dzilna występuje w nazwach domów zarówno w formie podstawowej (Dſilne), w formach pochodnych (Dſilnan), jak i w grupach wyrazowych (Jaun Dſilne, Wetz Dſilne, Meſche Dſilne, Tihrum Dſilne). ApeLatyw dzilna został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. grün Specht/Dʃillna Phras. wyrażano opinie na Lettica 1638: 280; Dʃilna ta, ein gelblichter Specht Lange 1773: 90); different opintemat jego etymologii. J. Endzelīns łączy łot. dzilna z łot. dzlts ʻgelb (żółty)ʼ (ME I 550), E. Fraenkel uwzględnia łot. dzina, dzilnis, lit. gilnà w haśle gélti ʻstechen, wehtun (physisch und psychisch) (kłuć, ranić, zadawać ból (fizycznie i psychicznie))ʼ (LEW 145–146). K. Karulis wspomina również o jego związku z IDE *dhelbhʻto dig, to hollow outʼ (LEV I 253). TOPONIMIZATION OF BIRD NAMES OF RZĄD GOŁĘBIOWYCH Nazwy ptaków balodis „gołąb” i ūbele „synogarlica” z rodziny gołębiowatych, należące do rzędu gołębiowych, pojawiają się w nominacji nazw domów. Nazwy domów wywodzące się od nazw ptaków z rzędu gołębiowych stanowią 33 jednostki, czyli 6,5 procent obiektów o semantyce ptasiej. Ornito­leksem balodis występuje w 19 nazwach domów; jest szóstym pod względem popularności ornito­leksemem. Leksem balodis występuje w nazwach domów zarówno w formie podstawowej (Balod, Ballod, Ballohd, Ballohds, Ballosch), w formach derywowanych (Ballodan, Balloden, Ballodin), jak i w grupach wyrazowych (Kallne Ballod, Leijes Ballod). Oczywiście ustalona forma Ballud jest dialektalnym wariantem leksemu z parafii Alūksne. Apelatyw balodis został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. taub/ ballohdis Lettus 1638: 181; Taube/Ballohdis Phras. Lettica 1638: 279; ballodis tas, die Taube Lange 1773: 49); można go powiązać ze wspólnym leksykonem języków bałtyckich (por. lit. balañdis), a wspólne określenie w językach bałtyckich odnosi się do barwy (por. łot. balts, lit. bãlas, báltas) (zob. ME I 259–260, LEW 31, Smoczyński 2007: 42). W XX wieku podjęto próbę powiązania obu nazw w językach bałtyckich z osetyjskim bælon ʻgołąb domowyʼ, rozszerzając tym samym związek etymologiczny z obszaru języków bałtyckich na ILGA JANSONE 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII areas of the Baltic and Indo-Iranian languages (see Гамкрелидзе, Иванов 1984 (2)I 602; Sabaliauskas 1990: 29; Karaliūnas I 77; ME I 259–260). Apelatyw oznaczający gołębie – dūja, z pewnym współczesnym konotacyjnym znaczeniem, występuje w nazwach dziesięciu gospodarstw. Leksem dūja w nazwach miejscowości występuje w formie podstawowej (Duije, Duijes) oraz w grupach wyrazowych (Mesche Duije, Kalne Duije/ Kalne Duje, Leijes Duje). Ponadto pojawiają się również nazwy gospodarstw z leksemem tūja. Wszystkie nazwy gospodarstw są albo grupami wyrazowymi (Strupp Thujes, Garr Thujes, Jaun Thujes, Wetz Thujes, Tuhjas Melſup), albo grupami złożonymi (Latwan Tuhjan, Andre Inne określenie Tuhjan) used only in Lēdmane’s private mansion of Lielvārde parish, Bučauska’s private mansion of Cesvaine parish, and also in Alūksne manor house. gołębia – dūve zostało już uwzględnione w pierwszych słownikach języka łotewskiego (por. Duhwe, duhwiņa, eine zahme Taube Lange 1773: 93). Jeśli nazwy domów z leksemem dūja można z całą pewnością odnieść do grupy semantycznej fauny, nazwy domów z równoległym leksemem tūja nastręczają trudności. Tylko pod względem ortograficznym nazwy tych domów można odnieść do grupy semantycznej flory; jednakże w mowie potocznej częściej pojawia się nazwa dzīvībaskoks (po łacinie Thuja occidentalis). A jeśli uwzględnimy nazwę dworu Tūja w parafii Liepupe, możemy stwierdzić, że nazwa dworu Tūja nie ma semantyki flory, lecz jest nazwą o semantyce fauny. Niemiecka nazwa Taubenhof (niemieckie Taube ʻgołąbʼ, Hof ʻdwórʼ) stanowi podstawę wyjaśnienia etymologicznego i można ją powiązać z nazwą gołębia – dūja, przy czym na zmianę t : d mógł wpłynąć niemiecki wyraz Taube. Autorzy „Baltisches historisches Ortslexikon” (zob. Ortslexikon II 637) wskazują taką etymologię. Niemiecka nazwa dworu Tūja Kragenhof w parafii Alūksne nie daje odpowiedzi, jednak jego łotewska nazwa również wiąże się z nazwą dūja, mianowicie od 1631 do 1791 roku właścicielami dworu Tūja byli przedstawiciele rodziny von Taub (zob. Ortslexikon II 298). Etymologically, the lexeme dūja is a borrowing from MLG dūve, and hence Latvian dūve which turned into dūja as a result of the deminutive dūviņa > dūjiņa (ME I 524, Sehwers 1953: 178). Leksem ornitologiczny ūbele występuje w czterech nazwach domów, zarówno w formie podstawowej (Ubel, Uhbels/ Uhbel/ Uhbele), jak i w grupach wyrazowych (Ubel Krug, Uhbel Gesinde). Appellativum ūbele zostało już uwzględnione w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Turteltaube/Ubele Phras. Lettica 1638: 279; Uhbele ta, eine Turteltaube Lange 1773: 362). Jest to słowo onomatopeiczne, wywodzące się od czasownika dźwiękonaśladowczego ūbuôt (ME IV 403, LEV II 448). Straipsniai / Articles 147 Housenames of Fauna (Bird Names) Semantics in Vidzeme: Materials of Historical (Souls) Revisions in Vidzeme Guberniya 1826 TOPONIMIZATION OF BIRD NAMES OF RZĄD SOKOŁOWATYCH Nazwy ptaków z rzędu sokołowatych były niegdyś aktywnie używane w nominacji nazw domów w Vidzeme; łącznie stanowią 32 jednostki, czyli 6,3 procent wszystkich nazw ptaków w motywowanych nazwach domów. Najpopularniejsze są nazwy pochodzące z rodziny jastrzębiowatych, przy czym używano dwóch nazw ptaków z tej rodziny; są to następujące ornitholeksemy: vanags ʻjastrząbʼ oraz ērglis vanags appears in the nomination of 30 housenames, and together with the appellative dzenis it shares the second place in the use of ornitholexemes. The lexeme vanags appears in housenames both in the principal form (Wanʻorzełʼ. Apelatyw ag, Wannag, Wannags, Waagge), w formach derywowanych (Wannadſen), w złożeniach (Pollowannag) oraz w grupach wyrazowych (Kalne Vannag, Leies Vannag, Leijes Wannag, Purre Wannag, Ogelneck Wannag). Apelatyw vanags został już uwzględniony w pierwszych słownikach z 1638 the Latvian language of the 17th and 18th centuries (cf. Habich/Wannags Lettus roku,82; ein Habicht/Wannags Phras. Lettica 1638, 277; Wannags tas, der Habicht Lange 1773, 377). A. Sabaliauskas wiąże łot. vanags wraz z lit. vãnagas, prus. sperglavanagis ze wspólną warstwą leksykalną języków bałtyckich (Sabaliauskas 1990: 152). Dalsza etymologia wyrazu nie jest dostatecznie jasna (możliwe warianty etymologii omówiono w LEW 1194 i LEV II 481–482; ME IV 468). Only one housename contains the lexeme ērglis, and it is only in the principal form of the feminine gender (Ergle). Apelatyw ērglis został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Adler/Ehrghle Lettus 1638, 18; ein Adler/Ehrgliß Phras. Lettica 1638, 277; Ehrglis tas, der Adler Lange 1773, 110); zachował on starą podstawę *he/orin we wszystkich językach bałtyckich, z których wywodzą się łot. ḕrglis, lit. dial. arẽlis, erẽlis, prus. arelie (=arelis) (Гамкрелидзе, Иванов 1984(2): 538; w sprawie pruskiego arelie zob. także Топоров A–D 101–102). Tylko jedna nazwa domu zawiera ornito­leksem piekūns ʻsokółʼ w formie odpowiedniej dla apelatywu Peekun z rodziny sokołowatych. ma związek z gotyckim It is possible that the appellative piekūns was included in Carl Christian Ulmann’s Latvian-German dictionary of 1872 for the first time (cf. peekuhns, ein großer Flake Ullmann 1872: 194). J. Endzelīns mentions the possible Lath. Piecwyrazem finger („palec”) oraz afgańskim fanged („porywać, chwytać, łapać”) (ME III 262). ILGA JANSONE 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII TOPONIMIZATION OF BIRD NAMES OF THE GALLIFORMES ORDER Names of the galliformes order have been actively used in Vidzeme nazwy domów; stanowią one łącznie 30 jednostek, czyli 5,9 procent wszystkich names in motivated housenames. The most popular of this order were two designations from the tetraonidae family represented in the housenames by such ornitholexemes as mednis ʻwood grouseʼ, rubenis ʻblack grouseʼ and teteris ʻheathnazw ptaków cock („kogut”). Apelatyw mednis występuje w nominacji 11 nazw domów w Vidzeme. Leksem mednis występuje w nazwach domów w formie podstawowej, zwykle w rodzaju żeńskim (Medna, Medne), oraz w grupach wyrazowych (Medne Zenne, Muisches Kripan Mednes). Apelatyw mednis został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Meddens Mednis, ein Auerhahn Lange 1773: 187). łot. mednis (wraz ze starszą formą medenis) wywiedziony od *medinis, co odpowiada litewskiemu przym. medinis ʻdrewniany,’ (ME II 590, LEV I 575–576). Both lexemes of the tetrao tetrix family appear in the housenames of Vidzeme: the appellative rubenis was a motivating word in eight housenames lecz teteris – w siedmiu nazwach domów. Leksem rubenis występuje w nazwach domów w formie podstawowej (Rubben, Rubbin) oraz w grupach wyrazowych (Grosz Rubben, Klein Rubben, Mas Rubben, Rubben Ansch, Rubben Martz, Tupeſchan Rubben). Apelatyw rubenis został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Dzięcioł/Tetteris/Rubbenis Lettus 1638: 35; Birckhan/Tetteris/ Rubbenis Phras. Lettica 1638: 279; Rubpodczas gdy E. Fraenkel bens tas, ein Birkhuhn Lange 1773: 253). J. Endzelīns and E. Fraenkel expressed opposite opinions about Latv. Rubenis: J. Endzelīns thinks that the name of a bird derives from the sound verb rubinât ʻutter mating-callsʼ (ME III 552), wykazał, że czasownik dźwiękonaśladowczy wywodzący się od rzeczownika proach Latv. rubenis (LEW 744). In the explanation of the etymology a more usual apwskazuje kierunek – ʽczasownik dźwiękonaśladowczyʼ → ʻnazwa ptakaʼ. Leksem teteris występuje w nazwach domów zarówno w formie podstawowej (Tetter), Rzeczownik in derivative form (Teterit), and in word groups (Kaln Tetter, Leijes Tetter). pospolity teteris został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Birckhun/Tetteris/Rubbenis Lettus 1638: 35; Birckhan/Tetteris/Rubbenis Phras. Lettica 1638: 279; Tetteris tas, Birkhahn Lange 1773: 348). Onomatopeiczny, zreduplicowany rdzeń *t[h]et[h](e)r jest częsty w nazwach Straipsniai / Artykuły 149 Housenames of Fauna (Bird Names) Semantics in Vidzeme: Materials of Historical (Souls) Revisions in Vidzeme Guberniya 1826 ptaków we wszystkich głównych grupach dialektalnych IDE, np. prus. tatarwis ‘samica cietrzewiaʼ, lit. tetervà ʻteterisʼ, łot. teteris, jednakże wiek tej nazwy nie pozwala ustalić jej pierwotnego znaczenia ani konkretnego gatunku ptaka, który był oznaczany przez leksemy tego rdzenia (Гамкрелидзе, Иванов 1984(2): 540; zob. także Būga 1908: 138, ME IV 169, Sabaliauskas 1990: 35, LEW tion of housenames and they are represented by 1084–1085). Bird names of the phasianidae family appear less frequently in the nominaornitholexemes irbe ʻkuropatwaʼ and paipala ʻprzepiórkaʼ. Nazwy domów z leksemem irbe zaliczono do tych należących do rodziny Phasianidae, do której należy laukirbe ʻkuropatwa zwyczajna, Perdix perdixʼ, będąca najpopularniejszym gatunkiem kuropatwy, podczas gdy savukārt mežirbe ʻjarząbek, Bonasia bonasiaʼ i baltirbe ʻpardwa białogłowa, Lagopus lagopusʼ, zgodnie z ostatnimi zmianami w klasyfikacji, należą do Tetrao tetrix Leksem irbe występuje w nazwach domów wyłącznie w formach family. The appellative irbe appears in three Vidzeme housenames. derywowanych (Irbiht, Irben). Rzeczownik pospolity irbe został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Haʃelhun/Irrbe Lettus 1638: 85; Rebhun/Irrbe Lettus 1638: 140; Haʃelhun/Irrbe Phras. Lettica 1638: 278; Irbe ta, ein Feldhuhn Lange 1773: 132). Nie ma zgody co do etymologii tego słowa. Większość etymologów uważa, że łot. irbe, lit. jerub (z wariantami) jest słowem o tym samym rdzeniu co łot. rubenis (zob. ME I 708–709, LEW 193–194); istnieje jednak próba powiązania łot. irbe z nazwą koloru (zob. LEV I 344). Leksem paipala występuje tylko w jednej nazwie domu, gdzie jest wymieniony z innym sufiksem – Paippul. Apelatyw paipala został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Wachtel/Paipole Phras. Lettica 1638: 278; Paipala ta, eine Wachtel Lange 1773: 225). J. Endzelīns wiąże to ze znaczeniem Latv. paipala to Lith. píepala, Old Prussian. penpalo and Rus. перепелъ (ME III 34), E. Fraenkel relates the further etymology with the IDE root *pelʻfliegen, „trzepotać, pływać (latać, unosić się, pływać)”, a także K. Karulis popiera to wyjaśnienie (LEW 586, LEV II 10). TOPONIMIZATION OF BIRD NAMES OF RODZINA KRASKOWATYCH Bird names of the coraciiformes family also contributed to the choice of nazwy domów – łącznie 22 jednostki, czyli 4,4 procent wszystkich nazw domów o semantyce ptasiej. Nazwy ptaków należących do rodziny kraskowatych są używane wyłącznie ILGA JANSONE 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII w nominacji nazw domów i reprezentowane przez ornitoLeksem vārna ʻwronaʼ. Leksem vārna występuje w nazwach domów zarówno w formie na, Wahrne, Warne), in derivative forms (Warnen), in compounds (Wahrnakrug, Wahrneporesch), and in word groups (Wahrne Krug, Warnes Krug, Wahrn Krug, podstawowej (WahrJaun Wahrne, Wezz Wahrne). Apelatyw vārna został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Kräe/Wahrna Lettus 1638, 106; eine Kräe/Wahrna Phras. Lettica 1638, 279; Wahrns tas, eine Krähe Lange 1773, 371); w jednej grupie językowej (języki bałtyckie, słowiańskie i tocharskie) jest to innowacja fonetyczna z początkowym dźwiękiem *- od prapnia *k[h]or-n-, np. lit. várna, prus. warne10 (Гамкрелидзе, Иванов 1984(2): 540). A. Sabaliauskas dodaje łot. vãrna, lit. vanas, várna, prus. warnis, warne do wspólnej warstwy leksykalnej języków bałtyckich i słowiańskich (Sabaliauskas 1990: 120). TOPONIMIZATION OF BIRD NAMES OF RZĄD GĘSIOKSZTAŁTNYCH Niekiedy przy nadawaniu nazw domom preferowano nazwy ptaków z rzędu dzięciołowych – łącznie 20 jednostek, czyli 4 procent wszystkich nazw domów o semantyce ptasiej. Z rzędu dzięciołowych w nazwach domów reprezentowane są jedynie ptaki z rodziny kaczkowatych, oznaczane przez ornitoleksemy gulbis ʻłabędźʼ, gaigala ʻgągołʼ, pīle ʻkaczkaʼ oraz ich zapożyczone odpowiedniki. Leksem gulbis występuje w nazwach domów zarówno w formie The appellative gulbis appears in ten housenames. podstawowej, zwykle jako żeńska Gulbe, w formach derywowanych (Gulban, Gulbit), jak i w formach złożonych (Ans Gulben, Anz Gulben, Jahn Gulben, Marting Gulben). Apelatyw gulbis został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Schwan/Ghullbis Lettus 1638, 164; ein Schwan/Ghullbis Phras. Lettica 1638, 279; Gulbis tas, ein Schwan Lange 1773, 126). A. Sabaliauskas zalicza ten leksem do wspólnej warstwy leksykalnej języków bałtyckich i słowiańskich, a jednocześnie przyznaje, że Christian Stang odnosi go wyłącznie do leksyki języków bałtyckich (Sabaliauskas 1990: 117–118; więcej na temat związku z formami języków słowiańskich zob. także ME I 676, LEW 175). Anatolij Nepokupnij rozszerza jednak obszar 10 Also Latv. Do litewskich i pruskich form językowych można dodać łot. vãrna, a fakt ten nie jest wspomniany w opracowaniu Wiaczesława Iwanowa i Tamaza Gamkrelidzego. Straipsniai / Articles 151 Housenames of Fauna (Bird Names) Semantics in Vidzeme: Materials of Historical (Souls) Revisions in Vidzeme Guberniya 1826 użycia bałtyckiego gulbis i słowiańskiego kъlpь, ustalając odpowiedniości na całym obszarze wokół Morza Bałtyckiego (Непокупный 1966: 81–87). Obok łotewskiego apelatywu gulbis w jednej nazwie gospodarstwa możliwe jest, że analogiczny estoński leksem luik ʻgulbisʼ pojawia się w nazwie gospodarstwa w parafii Gaujiena w formie podstawowej zakończonej ujednoliconą końcówką łotewską -e (Luike). Według estońskich etymologów leksem luik leży u podstaw estońskiego czasownika dźwiękonaśladowczego luikama oraz fińskiego luikata (EES 2012: 253). W nominacji jednej nazwy gospodarstwa pojawia się leksem pīle w nituve form (Pilit). Certainly, taking into consideration that the length of the vowel in this housename is not indicated, the hypothesis that the housename dimiiszwiązanym z apelatywem pils nie należy porzucać; jednak taka hipoteza jest mało prawdopodobna. Apelatyw pīle został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Antvogel/Piele Lettus 1638, 21; Ente/Piele Lettus 1638, 53; eine zahme Endte/Piele Phras. Lettica 1638, 277; Ente die, ta pihle Lange 1777: 207). Najwyraźniej łot. pīle jest innowacją leksykalną, która zastąpiła starszy leksem zachowany w języku litewskim i staropruskim antis. Pīle jest rezultatem onomatopeizacji (zob. ME III 232, LEV II 48). Niektórzy autorzy uważają, że wyraz ten ma pochodzenie kurońskie, lecz pogląd ten został obalony przez O. Bušsa (Bušs 2008 [1988]: 186). Interesującą parę stanowią nazwa domu Ente w parafii Straupe oraz Ante w parafii Opekalns. Leksem Ente jest stosunkowo pewnym zapożyczeniem z niemieckiego Ente ʻkaczkaʼ; mając na uwadze wpływ niemieckich właścicieli ziemskich i pastorów, zapożyczenia wydają się oczywiste; ale Ante jest podobne do lit. antis ʻkaczkaʼ, a jego zakończenie stanowi ujednolicone -e. Czy litewska pożyczka mogła pojawić się w pobliżu granicy estońskiej? Grodzisko Drusku lub Korneta znajduje się niedaleko tego miejsca, a słownik „Nazwy miejscowości Łotewskiej SRR” zawiera dawną nazwę gospodarstwa, którą J. Endzelīns porównuje z nazwą wsi Drùskiai, dlatego a hill name Drùska-kalnis in Lithuania (Lvv I (1) 230). T. Gamkrelidze and V. Ivanov write that at the time when separate IDE dialects had already been established, pīles (ducks) were domesticated poultry, IDE *anḤt[h]- stało się określeniem dzikiej kaczki, a w kilku językach (w tym w staroprus. antis ʻkaczkaʼ, również lit. ántis ʻkaczkaʼ, OHG anut, niem. Ente ʻkaczkaʼ, ros. ýть, утка, утва ʻkaczkaʼ) zachowało związek z pra-pierwiastkiem (Гамкрелидзе, Иванов 1984(2): 543). Analogiczna rosyjska утка leksemu pīle w nazewnictwie nazw gospodarstw jest bardziej rozpowszechniona i pojawia się w czterech nazwach gospodarstw wymienionych w odpowiedniej formie oryginalnej (Utke, Uttke). Takie nazwy gospodarstw pojawiły się w parafiach Salaca i Matīšu, a także w parafiach Opekalna i Tirza. Jeśli te ostatnie parafie Salaca i Matīšu należą do parishes are located near the border of Russia and belong to the High Latvian ILGA JANSONE 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII dialect with a large number of borrowings from the Russian language, then Sawidzemskiego dialektu liwskiego i znajdują się w pobliżu Estonii, to słowa słowiańskie nie przedostały się do tego języka. Możliwe, że w nazwach gospodarstw pojawił się inny, nieustalony leksem. Ornitoleksem gaigala pojawia się w nazewnictwie dwóch nazw gospodarstw i występuje wyłącznie w formie podstawowej (Gaigal). Apelatyw gaigala został już uwzględniony w pierwszych słownikach imitacji the Latvian language of the 17th and 18th centuries (cf. Teucher/Ghaighalis Phras. Lettica 1638, 278; Gaigale ta, ein Fiʃchgeyer Lange 1773, 114). Latv. gaigala, and Lith. gagalas, Prus. gegalis connect with sound verbs of the reduplicated sound *ge-/*ghe-. Takie czasowniki dźwiękonaśladowcze i utworzone od nich rzeczowniki są dobrze znane w językach słowiańskich, np. staro-cerkiewno-słowiańskie glagolъ ʻsłowoʼ, glagolati ʻmówićʼ, ros. dial. gologolitь ʻgawędzićʼ (ME I 583–584, LEW 128, LEV I 278, Топоров E–H 187–189). TOPONIMIZATION OF BIRD NAMES OF RZĄD ŻURAWIOWYCH Niekiedy do nazw domów wybierano nazwy ptaków z rzędu żurawiowych – łącznie 19 jednostek, czyli 3,8 procent wszystkich nazw domów o semantyce ptasiej. W tworzeniu nazw domów reprezentowanych przez ornito­leksem dzērve ʻżurawʼ wykorzystano wyłącznie nazwy przedstawicieli rodziny żurawiowatych z rzędu żurawiowych. Leksem dzērve w nazwach gospodarstw występuje zarówno w we, Dſerwe, Dſehrwe), in derivatives (Dſerwit, Dſerwan, Dſerwen), in word groups (Kalna Dſehrwe, Leies Dſehrwe, Leel Dſerwe, Mas Dſerwe, Masſ Dſerwe), and in formie podstawowej (Dser w formach złożonych (Jaun Dſerweneek Gesinde). Żuraw/Dʃehrwe Lettus 1638, 106; (ein) Kranich/Dʃehrwe Phras. Lettica 1638, 279, 280; Dʃehrwe ta, ein Kranich Lange 1773, 87); Apelatyw dzērve został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. zachował on dawny rdzeń *kʼer we wszystkich językach bałtyckich, od którego wywodzą się dalsze derywaty, łot. dzẽrve, lit. gérvė, prus. gerwe (Гамкрелидзе, Иванов 1984(2): 540; zob. także LEW 137–138, ME I 548, LEV pochodzenie onomatopeiczne tego słowa arī LEW 660, LEV II–I 249, Топоров E–H 223–227). Artykuły / Articles 153 Housenames of Fauna (Bird Names) Semantics in Vidzeme: Materials of Historical (Souls) Revisions in Vidzeme Guberniya 1826 TOPONIMIZATION OF BIRD NAMES Z RZĘDU STRIGIFORMES Nazwy ptaków z rodziny strigidae należących do rzędu strigiformes były so used in housenames – a total of 15 units or 3 per cent of all the motivated nazwami domów zawierającymi nazwy ptaków i reprezentowanymi przez ornito­leksemy pūce ʻowlʼ, pelēda ʻtawny owlʼ and apogs ʻlittle owlʼ. The appellative pūce appears in six housenames. The lexeme pūce appears in housenames in the principal form only (Putze, Puhze, Puhtze). The appellative pūce had already been included in the first dictionaries of the Latvian language of the 17th and 18th centuries (cf. eine Eule/Uhpis/Puhza Phras. Lettica 1638, 280; Puhze ta, eine Eule Lange 1773, 242). J. Endzelīns writes about (ME III 444; skat. 83, LVDA 1999: 100–101). Dialektalny leksem pelēda występuje w czterech nazwach domów w parafiach Ērģeme (2), Limbaži i Suntaži. W części leksykalnej „Dialektalnego atlasu języka łotewskiego” słowo pelēda jest popularne w Łatgalii oraz we wschodniej części Vidzeme i Zemgale (LVDA 1999: 100–101; mapa 38), lecz zasięg wspomnianego ornito­leksemu pelēda jest znacznie szerszy i obejmuje północno-zachodnią część Vidzeme. Leksem pelēda w nazwach domów występuje w formie podstawowej (Pellad, Pellehdu) oraz w grupach wyrazowych (Kalna Pellehd, Leies Pellehd). Apelatyw pelēda został już uwzględniony w pierwszych słownikach the Latvian language of the 17th and 18th centuries (cf. Fledermauß/ ickʃpahrni/ Pell=ahd Phras. Lettica 1638, 280), but it relates to an animal name of the vesrodziny podkowcowatych (pertilionidae) z rzędu nietoperzy (chiroptera). Pod względem etymologicznym uważa się go za złożenie składające się z łot. pele, lit. pel oraz łot. êst, lit. sti (ME III 196, LEW 566, LEV II 35). Ponadto E. Fraenkel pisze, że wyraz ten powstał jako słowo tabu (LEW 566). Apelatyw apogs występuje w pięciu nazwach domów. Leksem apogs występuje w nazwach domów w formie podstawowej (Appog, Appoga) oraz w grupach wyrazowych (K[alna] Appog, L[ejas] Appog). 1773, 23); jest to powszechne zarówno w języku The appellative apogs had already been included in the first dictionaries of the Latvian language of the 17th and 18th centuries (cf. Eule/Appohx Lettus 1638, 55; Kautz oder Eul/Apohx Lettus 1638, 100; Appohgs tas, eine Nachteüle Lange łotewskim, jak i litewskim (por. lit. tyckich (zob. Sabaliauskas 1990, 148). Etymologia nie apúokas ʻeagle owl; owlʼ) and relates to the common lexical stratum of the Baljest dostatecznie jasna. Rdzeń tego słowa odpowiada czasownikom dźwiękonaśladowczym łot. ūkšuot, ūkšêt ʻwzdychać ILGA JANSONE 154 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII (wzdychać)ʼ, lit. kauti ʻwołać (to haloo)ʼ (ME I 133, LEW 14), lecz problem dotyczący znaczenia przedrostka ap-, omówiony przez J. Endzelīnsa, pozostaje nierozwiązany (ME I 133, LEV I 73). Pomimo niepewności słowo apogs można dodać do grupy słów pochodzenia onomatopeicznego. TOPONIMIZATION OF BIRD NAMES OF THE CICONIIFORMES ORDER Nazwa ptaka z rodziny ardeidae dumpis ʻbąkʼ pojawia się w nazewnictwie nazw gospodarstw; wymieniono ją 9 razy, co stanowi 1,8 procent wszystkich nazw gospodarstw zawierających nazwy ptaków. Leksem dumpis pojawia się w nazwach gospodarstw zarówno w formie podstawowej, zwykle w rodzaju żeńskim (Dumpe), jak i w grupach wyrazowych (Dumpe Runtze). Apelatyw dumpis został już uwzględniony w pierwszych słownikach the Latvian language of the 17th and 18th centuries (cf. Dumpis, ein RohrdomMelchiora Langego 1773, 95). J. Endzelīns, odwołując się do opracowania Johannsa Sehwersa, twierdzi, że leksem dumpis jest zapożyczeniem ze staro-wysoko-niemieckiego raredump ʻRohrdommel (bąk)ʼ (ME I 515; skat. arī Sehwers 1953: 29); K. Karulis, odnosząc się do średnio-dolnoniemieckiego raredump (braku pierwszej części tego słowa w języku łotewskim), uważa, że łot. dumpis ʻptakʼ wiąże się z łot. dumpis ʻbunt, powstanieʼ, a zatem wnioskuje, że ptak wydaje hałas (LEV I 240). TOPONIMIZATION OF BIRD NAMES Z RZĘDU KUKUŁKOWYCH Nazwa ptaka z rodziny kukułkowatych, należącego do rzędu kukułkowych, dzeguze, jest używana w nominacji nazw domów; wymieniono ją pięć razy i stanowi jeden procent wszystkich oznaczeń ptaków w nazwach domów. Leksem dzeguze ʻkukułkaʼ w nazwach domów występuje w formie podstawowej (Dsegus, Dſegus, Dseggus) oraz w grupach wyrazowych (Kaln Dſeggus, Leis Dſeggus). Apelatyw dzeguze został już uwzględniony w pierwszych słownikach języka łotewskiego z XVII i XVIII wieku (por. Guckuck/Dʃägguʃe Lettus 1638, 81; der Kuckuck/Dʃägguʃe Phras. Lettica 1638, 279; Dʃegguʃe ta, der Gukkuk Lange 1773, 86). A. Sabaliauskas zalicza lit. gegùžė i łot. dzguze, a także prus. geguse do wspólnej warstwy leksykalnej języków bałtyckich i słowiańskich (Sabaliauskas 1990: 117). Ponadto J. Endzelīns, E. Fraenkel i M. Vasmer wskazują na odpowiedniość między formami bałtyckimi i słowiańskimi; jednakże oni to robią Straipsniai / Artykuły 161 Housenames of Fauna (Bird Names) Semantics in Vidzeme: Materials of Historical (Souls) Revisions in Vidzeme Guberniya 1826 Zapożyczenia z języków pokrewnych i kontaktowych w nominacji nazw domów w Vidzeme są bardzo rzadkie. Możliwe, że w korpusie ugruntowały się zapożyczenia 14,500 housenames some may have remain unnoticed; presently, however, onz litewskiego (antis „kaczka”), niemieckiego (Ente „kaczka”), estońskiego (kajakas ʻgullʼ, subdial. kikas (possibly, Livonian kik) ʻroosterʼ, kukk ʻroosterʼ, luik („łabędź”) i rosyjskiego (утка „kaczka”, курица „kura”). Latgalskich apelatywów (dūja, dumpis) nie uznano za zapożyczenia. Apelatywy oznaczające nazwy ptaków, but it is likely that they entered Latvian as borrowings from German. używane przy nominacji nazw domów, są w większości wyrazami o etymologii derywacyjnej, związanymi bądź z czasownikami dźwiękonaśladowczymi, bądź z określeniami odgłosów ptaków; większość z nich ma tę samą etymologię w języku łotewskim i litewskim. The analysis of bird names in motivated housenames of Vidzeme may provide an insight into the semantics of the mentioned lexicon in the beginning RYCINA 3. Najbardziej rozpowszechnione ornito-leksemy w łotewskich nazwiskach (diagram opracowano na podstawie informacji zawartych w rozprawie doktorskiej P. Balodisa (Balodis 2012)) 0 50 100 150 200 250 300 350 400 450 Kogut Gołąb Skowronek Hawk Łabędź Głuszec Ptak, ptaszek Dzięcioł Cietrzew Wróbel Kruk ILGA JANSONE 162 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII of the 19th century as well as an insight into the criteria for choosing specific nazwy domów. SOURCES LVVA = foundation nr. 199, description nr. 1 – Historical (Souls) revision materials of Vidzeme Guberniya (Vidzemes guberņas dvēseļu revīziju materiāli ) of the Latvian State Historical Archives. ABBREVIATIONS AND REFERENCES Balodis Pauls 2008: Latviešu personvārdu etimoloģiskās semantikas teorētiskais modelis un tā realizācija. Promocijas darbs. Rīga: Latvijas Universitāte. Būga Kazimieras 1908: Aistiški studijai. Tyrinėjimai lygintinjo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityję. I-oji dalis. Peterburgas: Imperatoriškosjos mokslų akademijos spaustuve. Bušs Ojārs 2008 [1988]: Literārās valodas kursismi un kvazikursismi. – Bušs Ojārs. No ģermānismiem līdz superlatīvam. Rīga: LU Latviešu valodas institūts, 2008, 185.–191. Bušs Ojārs, Siliņa-Piņķe Renāte 2012: Purgailis – putns, augs vai pārpratums? – Baltistica, VIII priedas. Vilnius: Vilniaus universitetas. BVA 2009: Baltu valodu atlants. Prospekts. Rīga / Vilnius: Latvijas Universitāte, Latviešu valodas institūts, Lietuvių kalbos institutas. EES 2012: Eesti etümoloogia sõnaraamat. Koostanud ja toimetanud Iris Metsmägi, Meeli Sedrik, Sven-Erik Soosaar. Peatoimetaja Iris Metsmägi. Tallinn: Eesti Keele Sihtasutus. ĒIV – Kagaine Elga. Ērģemes izloksnes vārdnīca. 1.–3. sēj. Rīga: Zinātne, 1977–1983. Karaliūnas Simas I: Baltų praeitis istorinuose šaltiniuose I. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2004. Lange Jacob 1773: Lettiʃch-Deutʃcher Theil des volʃtändigen Lettiʃchen Lexici, darinnen nicht nur sämtliche Stammwörter dieʃer Sprache ʃamt ihren Abʃtämlingen, ʃondern auch die ʃeltene, nur in gewißen Gegenden gebräuchliche Wörter, zum Nachʃchlagen, angezeigt werden. Schloß Ober// Pahlen, 1773. Straipsniai / Articles 163 Housenames of Fauna (Bird Names) Semantics in Vidzeme: Materials of Historical (Souls) Revisions in Vidzeme Guberniya 1826 Lange Jacob 1777: Vollʃtändiges deutʃchlettiʃches und lettiʃchdeutʃches Lexicon, nach den Hauptdialecten in Lief= und Curland ausgefertigt von Jacob Lange. Mitau: J. Fr. Steffenhagen. Latvijas daba: Latvijas daba. Enciklopēdija. 1. 4. sēj. Rīga: Latvijas enciklopēdija, 1994–1998. Lettus 1638: LETTUS, Das iʃt Wortbuch / Sampt angehegtem täglichem Gebrauch der Lettiʃchen Sprache; / Allen vnd jeden Außheimiʃchen / die in Churland / Semgallen vnd Lettiʃchem Liefflande bleiben / vnd ʃich redlich nehren wollen / zu Nutze verfertigt / Durch / Georgivm Mancelivm Semgall. der H. Schrifft Licentiatum &c. Erster Theil. Gedruckt vnnd verlegt zu Riga / durch Gerhard Schröder / Anno M. DC XXXVIII [1638]. LEV – Konstantīns Karulis. Latviešu etimoloģijas vārdnīca 1–2. Rīga: Avots, 1992. LEW – Fraenkel Ernst. Litauisches etymologisches Wörterbuch 1–2. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1955–1962. LVDA 1999: Brigita Bušmane, Benita Laumane, Anna Stafecka. Latviešu valodas dialektu atlants. Leksika. Darba zin. vad. B. Laumane. Rīga: Zinātne, 1999. Lvv I – Endzelīns Jānis. Latvijas PSR vietvārdi 1(2). Rīga: Latvijas PSR Zinātņu akadēmijas izdevniecība, 1961. Mažiulis Vytautas: Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1. A–H. Vil nius: Mokslas, 1988; 2. I–K. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993; 3. L–P. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1996; 4. R–Ž. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1997. ME – Mülenbachs Kārlis. Latviešu valodas vārdnīca. Rediģējis, papildinājis, turpinājis J. Endzelīns. 1.–4. sēj., R., 1923.–1932. Oken Lorenz 1837: Allgemeine Naturgeʃchichte für alle Stände, von Profeʃʃor Oken. Siebenten Bandes erʃte Abtheilung. Stuttgart: Hoffmannʼʃche Verlags=Buchhandlung. Ortslexikon: Baltisches historisches Ortslexikon. II. Lettland. Hrsg. von Hans Feldmann und Heinz von zur Muhlen. Koln—Wien, 1990. Phras. Lettica 1638: Phraseologia Lettica / Das ist: Täglicher Gebrauch der Lettischen Sprache. Verfertigt / durch Georgium Mancelium Semgallum / Der H. Schrifft Licentiatum &c. Ander Theil. Diesem ist beygefüget das Spruchbuch Salomonis. Zu Riga Gedruckt vnnd Verlegt durch Gerhard Schröder / 1638. Sabaliauskas Algirdas 1990 – Sabaliauskas Algirdas. Lietuvių kalbos leksika. Vilnius: Mokslas, 1990. ILGA JANSONE 164 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Sehwers Johannes 1953: Sprachlich-kulturhistorische Untersuchungen vornehmlich über den deutschen Einfluβ im Lettischen. Berlin, 1953. Smoczyński Wojciech 2007: Słownik etymologiczny języka litewskiego. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2007. Thomsen Vilhelm 1890: Beröringer mellem de finske og de baltiske (litauisk-lettiske) Sprog. En sproghistorisk Undersøgelse. Kopenhaga: Bianco Lunos Kgl. Drukarnia Nadworna. Ulmann Carl Christian 1872: Lettisches Wörterbuch. Pierwsza część. Łotewsko-niemiecki słownik biskupa dr. Carla Christiana Ulmanna. Ryga: Verlag von is, 81–87. H. Brutzer & Co. Zeps Valdis 1962: Latvian and Finnic linguistic convergences. Indiana University. Гамкрелидзе Тамаз В., Иванов Вячеслав В. 1984: Индоевропейский язык и индоевропейцы 1–2. Тбилиси: Издательство Тбилисского университета, 1984. Непокупный Анатолий Павлович 1966: Лингвои зоогеографические замечания к взаимосвязи балт. gulbis и слав. kъlpь. – Baltistica 2(1). Vilnius: MintСталтмане Велта 1981: Латышская антропонимия. Фамилии. Mосква: Наука. Топоров Владимир Николаевич: Прусский язык. Словарь. A–L. Mосква: Наука, 1975–1990. ЭСРЯ – Фасмер Mакс. Etymologiczny słownik języka rosyjskiego 1–4. Moskwa: Прогресс, 1964–1973. Vidžemės sodybų pavadinimai, suponuoti ornitonimų (paukščių pavadinimų): 1826 m. Dane katastralne guberni Vidzeme SANTRAUKA W artykule omówiono 505 nazw zagród w guberni widzemskiej (według danych katastralnych z 1826 r.), utworzonych od ornitonimów. Wiele nazw ptaków, które stały się podstawą nazw zagród w Widzemiu, to częste apelatywy ogólne języka łotewskiego, np.: balodis, bezdelīga, dzenis, kaija, strazds, vārna, vanags, žagata, cīrulis, zvirbulis, vālodze, lakstīgala. Ogółem naliczono 43 ortonimy, które stały się podstawą nazw zagród w Widzemiu; większość z nich to określenia dzikich ptaków, 3 nazwy ptaków domowych, hiperonim putns, częsty hiponim gailis, występujący w złożeniach pur(va)gailis, mež(a)gailis, ezergailis, rudz(u)gailis i sil(a)gailis. Niektóre ornitonimy są Artykuły / Articles 165 Housenames of Fauna (Bird Names) Semantics in Vidzeme: Materials of Historical (Souls) Revisions in Vidzeme Guberniya 1826 używane rzadko i tylko w pojedynczych gwarach, np.: pelēda, strads i strods, žīgurs oraz žēgurs. Ustalono, że niektóre z wymienionych dialektyzmów były znacznie szerzej używane na początku XIX w., por. na przykład nazwy zagród z ornitonimami pelēda i strazds. Zapożyczenia z języków wschodniobałtyckich lub języków sąsiednich są bardzo rzadko używane w tworzeniu nazw zagród w Widzemiu, por. lit. antis „Anas”, vo. Ente „t. s.“, es. kajakas „Larus“, es. dial. kikas „Gallus“ (być może także liw. kik „t. p.“), kukk „t. s. „luik Cycnus“, ros. kaczka „Anas“, kura „Gallina“. Dauguma latvių sodybų pavadinimų, reflektuojančių apeliatyvinės kilmės ornitonimus, yra onomatopėjinės kilmės. Daugelis šių apeliatyvų, vartojamų latvių ir lietuvių kalbose, yra tos pačios kilmės. Nadesłano 14 sierpnia 2015 r. ILGA JANSONE Instytut Języka Łotewskiego LU Plac Akademii 1, LV-1050 Ryga, Łotwa ilgaja[email protected]