Nauji dvikamieniai asmenvardžiai 1991–2010 m. Lietuvos vardyne

82 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII DAIVA SINKEVIČIŪTĖ Vilniaus universitetas Kierunek badań naukowych: onomastyka. NOWE DWUCZŁONOWE IMIONA OSOBOWE 1991–2010 R. LIETUVOS VARDYNE New Compound Proper Names of the Period 1991–2010 in the Lithuanian Onomasticon ADNOTACJA Przedstawiając nowe dwuczłonowe imiona osobowe nadawane obywatelom Republiki Litewskiej urodzonym w latach 1991–2010, omówiono jeden ze sposobów unowocześniania litewskiego zasobu imion w ostatnich dziesięcioleciach. Badanie wykazało, że przy tworzeniu imion dwuczłonowych do zwyczajowo używanych tematów dołączane są nowe człony, powstałe od apelatywów (lub imion pochodzenia apelatywnego), skróconych form imion dwuczłonowych lub imion obcego pochodzenia, które stanowią najczęstsze podstawy. Wskazują one, że przy tworzeniu tematu imienia znaczenie jego słowa podstawowego nie jest istotne. Odnotowano również imiona utworzone z dwóch nowych tematów, które potwierdziły tendencje tworzenia imion osobowych z jednym nowym tematem. Z badanych imion wynika, że główną przyczyną powstawania nowego elementu imienia jest znajomość lub częstotliwość występowania antroponimu, który go zawiera; potwierdził to również dobór powszechnych rdzeni do nowych imion. Najczęstszą podstawą rdzeni jest pierwsza sylaba i pierwsza spółgłoska drugiej sylaby, co wskazuje, że gdy część wyrazu staje się rdzeniem, najważniejsza jest jej część znaczeniowa – początek, zwykle przekraczający granicę sylaby. SŁOWA KLUCZOWE: antroponim, nowe imię dwurdzeniowe, apelatyw, skrót, imię obcego pochodzenia. ADNOTACJA Przedstawiając nowe złożone imiona osobowe nadawane obywatelom Litwy urodzonym w latach 1991–2010, artykuł omawia jeden ze sposobów aktualizowania zasobu litewskich nazw własnych w ostatnich dziesięcioleciach. Badanie wykazało, że złożone nazwy własne tworzy się poprzez łączenie powszechnie występujących tematów z nowymi komponentami, które najczęściej pochodzą od apelatywów (lub nazw pochodzenia apelatywnego), złożonych imion hipokorystycznych albo nazw obcych, będących najczęstszymi wyrazami bazowymi. Artykuły / Articles 83 Nauji dvikamieniai asmenvardžiai 1991–2010 m. Lietuvos vardyne Wskazują one, że znaczenie wyrazu bazowego nie jest istotne przy tworzeniu tematu nazwy własnej. Istnieją również nazwy własne złożone z dwóch nowych tematów, co świadczy o create personal names with a single new stem. The proper names under analysis make it clear that the main reason behind the creation of a new name component is the popularity tendencji do nadawania imienia osobowego, które je zawiera, lub o częstości jego występowania; potwierdzało to również wybieranie tradycyjnych tematów do tworzenia nowych nazw własnych. Najczęstszą bazą tematów jest pierwsza sylaba i pierwsza spółgłoska drugiej sylaby, co pokazuje, że gdy część wyrazu przekształca się w temat, jego początek, będący najważniejszą znaczeniowo częścią, zwykle wykracza poza granice sylaby. KEYWORDS: Personal name, new compound proper name, appellative, hypocoristic, imię obcego pochodzenia. 1. 1. WSTĘP Badania antroponimów pokazują, że od 1991 r. intensywnie odnawiany jest litewski zasób imion (Maciejauskienė 1998; Sinkevičiūtė 2011; Sinkevičiūtė, Griniūtė 2014). Podobnie jak w innych krajach, także na Litwie zachodzą zmiany: tworzone są nowe imiona, z innych języków przejmowane są imiona obcego pochodzenia i ich warianty, przekształcane są zwyczajowe imiona, w ostatnich latach nadawane dzieciom na Litwie częściej niż wcześniej (Sinkevičiūtė, Griniūtė 2014). Kolejna część nowych imion to rzadkie rezultaty indywidualnej twórczości, dlatego aby ustalić, jak i dlaczego zostały utworzone, trzeba szukać ich twórców, co jednak jest trudne do zrealizowania. Jednymi z takich utworzonych imion są nowe dwuczłonowe imiona osobowe, których członami stały się leksemy różnego tė 2011). Nors Vitalija Maciejauskienė (1998: 39–40) dėl hibridinės darybos vardus, padarytus sujungus savos ir svetimos kilmės dėmenis, vertina neigiapochodzenia (Maciejauskienė 1998; Sinkevičiūmai, lecz wyodrębniając je, komentuje pochodzenie członów, którymi stały się skróty imion obcego pochodzenia, ich części. Potwierdza się, że w ostatnim dziesięcioleciu XX wieku na Litwie występują nowe imiona dwuczłonowe, których inwentarz nie jest kompletny. Z nowych imion zaczętych nadawać dzieciom w latach 2007–2010 wynika, że dwuczłonowe imiona osobowe tworzy się nie tylko przez łączenie zwyczajowych tematów z częściami imion obcego pochodzenia, ich skrótami, lecz nowymi członami stają się także apelatywy, początkowe i końcowe części imion ich pochodzenia (Sinkevičiūtė 2011: 219–220). A zatem tworzenie nowych dwuczłonowych imion osobowych jest nie tylko częścią ciągłego odnawiania zasobu imion w ostatnich latach, lecz także wyraźnym przejawem powszechności tego procesu: nowymi członami imion nieustannie staje się leksyka apelatywna i proprialna. Z nowych imion dwuczłonowych z lat 2007–2010 można zauważyć, że ich członami często stają się DAIVA SINKEVIČIŪTĖ 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII popularne na Litwie lub powtarzające się w kilku różnych imionach osobowych części imion. Na tej podstawie dążono do zidentyfikowania nowych imion dwuczłonowych, których zaczęto używać w pierwszych dwóch dziesięcioleciach istnienia niepodległej Litwy, oraz omówienia ich członów. Realizując ten cel, zamierzano: na podstawie literatury onomastycznej ukazać, jak tworzono nowe litewskie imiona dwuczłonowe we wcześniejszych wiekach, wyodrębnić grupy imion dwuczłonowych według ich nowych rdzeni i określić prawidłowości ich rozwoju, a także ustalić, jak i jakie zwykłe rdzenie są używane w nowych imionach dwuczłonowych. Przy klasyfikowaniu antroponimów korzystano ze Słownika pochodzenia imion litewskich Kazysa Kuzavinisa i Bronysa Savukynasa (2003, dalej – LVKŽ), a także z tuvių pavardžių žodynu (1985–1989, toliau – LPŽ) ir tikrintas Zigmo Zinkezestawienia rdzeni imion dwuczłonowych Aleksandrasa Vanagasa Lievičiusa (2008: 73–169). Imię włączano do badania wtedy, gdy nie odnotowywały go te źródła, a co LVKŽ, LPŽ dvikamieniuose onimuose ar Z. Zinkevičiaus kamienų sąvade. Tokie asmenvardžiai laikyti naujaisiais dvikamieniais vardais. Taip pat svetainėje najmniej jeden jego człon nie był sprawdzany na www.vardai.vlkk.lt; sprawdzano, czy wyróżnione połączenie nowego rdzenia ze zwykłym nie stanowiło imienia z wcześniejszych lat, a zatem antroponim omawiano dopiero po ustaleniu, że po raz pierwszy nadano je w latach 1991–2010. Rdzenie występujące w wymienionych w LVKŽ i LPŽ onimach dwuczłonowych nazywa się zwykłymi, podobnie jak utworzone z nich imiona dwuczłonowe, ponieważ mają rodzime pochodzenie i już funkcjonują w litewskim zasobie imion. Rdzenie dotychczas nieodnotowane w źródłach, które w połączeniu ze zwykłymi członami tworzyły nowe imiona, umownie nazywa się nowymi, ponieważ mogły występować również w imionach dwuczłonowych nadawanych przed 1991 r. Do nowych członów nie zaliczono zniekształconych wariantów rdzeni, ponieważ nie są one autentyczne, lecz powstały wskutek cech gwarowych lub błędów pisowni. Przy identyfikowaniu nowych członów napotkano problem związany z wiekiem rdzeni, ponieważ niektóre człony uznawane za nowe pokrywały się z rdzeniami z zestawienia Z. Zinkevičiusa, uznawanymi przez badacza za zwykłe. Dlatego gdy turinčių asmenvardžių kilmės (Sinkevičiūtė 2010: 147–148), buvo teiktas kitas wydawało się, że we wspomnianym zestawieniu rdzeń wyodrębniono bez należytego uzasadnienia – najczęściej z powodu przypuszczalnie odmiennego wyjaśnienia pochodzenia tych rdzeni imion – rdzeń uznawano za nowy. Imiona osobowe dzieli się na grupy według nowych rdzeni i wyróżnia się oba ich człony. Przy rdzeniu uznawanym za zwyczajny podaje się dwuczłonowy onim z LVKŽ, LPŽ lub z opracowania Z. Zinkevičiusa, który ten rdzeń zawiera. Pochodzenie nowych członów wyjaśnia się, wskazując ich apelatywy podstawowe lub imiona odnotowane w LVKŽ. W przypadkach, gdy pochodzenia nowego członu nie można było uzasadnić imionami osobowymi z LVKŽ, podawano imiona także z innych Artykuły / Articles 85 Nauji dvikamieniai asmenvardžiai 1991–2010 m. Lietuvos vardyne źródeł, wskazując je w tekście. Jeśli ten sam rdzeń powtarza się w innych imionach osobowych, podaje się odsyłacz ze strzałką do imienia, które po raz pierwszy wymieniono w jego grupie, aby uwidocznić powtarzające się rdzenie. Nowe imiona akcentowano na podstawie tendencji akcentuacyjnych strukturalnie podobnych litewskich imion osobowych, a w poszczególnych przypadkach podawano warianty akcentuacyjne. Materiał badawczy uzyskano w 2006 r. z Urzędu Rejestru Mieszkańców przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych Republiki Litewskiej (dalej – Rejestr), za pośrednictwem Państwowej Komisji Języka Litewskiego, i uzupełniano o imiona z późniejszych lat. Traktując nazwy rodo, kiek vardų duota vaikams tiriamuoju laiku. Sudėtinių įvardijimų nariai wieloczłonowe jako odrębne, przejrzano ponad 23 tysiące imion, z których jako odrębne jednostki wybrano 100 badanych imion osobowych – nowe imiona dwuczłonowe nadane obywatelom RL urodzonym w latach 1991–2010. Przy prezentowaniu imion po nowym jednoczłonowym imieniu osobowym, pobranym z Rejestru, podaje się liczbę, która również jest przedstawiana jako imiona jednoczłonowe. Cała statystyka badanych i podstawowych imion jest dostępna na stronie www.vardai.vlkk.lt. 2. NOWE LITEWSKIE IMIONA OSOBOWE Z WCZEŚNIEJSZYCH WIEKÓW DWUCZŁONOWE IMIONA OSOBOWE W literaturze onomastycznej twierdzi się, że wiele litewskich imion dwuczłonowych sięga czasów wspólnoty Bałtów, a ich dawność potwierdzają odpowiedniki imion osobowych i ich rdzeni w antroponimii innych narodów bałtyckich (Zinkevičius 1977: 228; 2008: 71–72). Oprócz tych imion osobowych istnieją również imiona dwuczłonowe mające rdzenie własnego pochodzenia, których człony powstały w wyniku przekształcenia istniejących rdzeni lub przekształcenia apelatywów w nowe człony (Zinkevičius 2008: 181–190). Tak więc litewskie imiona osobowe nie różnią się od imion innych narodów – podobne zmiany zachodziły również w imionach innych języków; należy dodać, że nowymi rdzeniami imion w innych językach stawały się również ich skróty (por. Bach 1952: 131; Superanskaja 1988: 8). Na podstawie litewskich nazwisk Z. Zinkevičius (2005: 46–47; 2008: 484– 486) ustalił, że na Litwie występują dwuczłonowe nazwy osobowe o obcego pochodzenia rdzeniach, które powstały, gdy imiona chrześcijańskie zaczęły wdzierać się do dawnego systemu rodzimych rdzeni. Tak więc odnowa rdzeni imion dwuczłonowych za pomocą elementów obcego pochodzenia jest zjawiskiem starym, zachodzącym jeszcze przed pojawieniem się nazwisk litewskich. Analiza historycznych onimów przeprowadzona przez V. Maciejauskienė (1973: 177–179) potwierdziła, że również w procesie kształtowania się nazwisk na Litwie powstawały nowe złożenia z rdzeniami pochodzącymi od imion chrześcijańskich, ich skrótów i apelatywów, a także nazwy osobowe zawierające oba człony pochodzące od imion chrzestnych. Rdzeniami tych imion stawały się różne osobowe nazwy obcego pochodzenia, a złożenia, których rdzeniami są imiona chrzestne, są częste również w niemieckim zasobie imion (Maciejauskienė 1973: 177–178, z literaturą). Potwierdza to powszechnie znany fakt, że włączanie nowych członów do imion jest DAIVA SINKEVIČIŪTĖ 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII universalus reiškinys, būdingas ir kitoms kalboms, akivaizdžiai vykęs formuojantis Lietuvos pavardėms. Tak więc tworzenie nowych imion złożonych, obserwowane w zasobie imion dzieci z końca XX i początku XXI wieku, jest kontynuacją odnowy dwuczłonowych nazw osobowych zachodzącej w poprzednich stuleciach. Nowo utworzone imiona osobowe są imionami złożonymi, kuriais plečiamas vardynas. Atrodo, kad nauji vardai buvo kurti visą XX a., bet kol kas jų negalima pristatyti dėl ištirtumo stokos. 3. NOWE IMIONA OSOBOWE O POCHODZENIU APELATYWNYM IMIONA OSOBOWE Z RDZENIAMI Część nowych imion stanowią imiona osobowe z członami pochodzenia apelatywnego, których podstawą są apelatywy języka litewskiego, a także litewskie imiona pochodzenia apelatywnego lub początki tych wyrazów. Ponieważ podstawą imion pochodzenia apelatywnego jest ta sama leksyka ogólna, imiona zawierające te elementy przedstawiono razem, gdyż zazwyczaj trudno rozstrzygnąć, co jest podstawą nowego członu – apelatyw czy imię pochodzenia apelatywnego. Przy wyodrębnianiu członów sprawdzano, czy uznawany za nowy rdzeń pokrywa się z podstawą apelatywną, natomiast w innej części imienia zawierającego ten rdzeń odnotowano rdzeń zwyczajny. Gdy rdzeń pokrywający się z podstawą apelatywną różnił się od zwyczajnego członu jednym lub dwoma dźwiękami, uznawano go za nowy, ponieważ przyjmowano, że przyczyną zmiany zwyczajnego rdzenia było jego podobieństwo do apelatywu lub imienia od niego pochodzącego. Niektóre rdzenie apelatywne w wykazie nowych członów wymienia Z. Zinkevičius (2008: 181–190). Antroponimai su šiais dėmenimis į tyrimą įtraukti tada, kai apeliatyvinio kamieno derinys su įprastu kamienu nesikartojo šiame Z. Zinkevičiaus sąraše esančiuose Taigi 1991–2010 m. vaikų vardyne rasti šie nauji dvikamieniai asmenvarvarduose. vardai su apeliatyvinės kilmės kamienais: Aũksvaidė 1: auks- (< áuksas, Aũksė) ir vaid- (plg. Dóvaidė), Aũsmantė 1: aus- (< áusti, Austja)1 ir mant- (plg. Daũmantė), Aũsvydė 1: aus- (žr. Aũsmantė↑)2 ir vyd- (plg. Avydė), Diẽvilas 1: die- < diev- (< diẽvas) ir vil- (plg. Dóvilas), 1 Zigmas Zinkevičius (2008: 75) išskiria kamieną aus-, remdamasis antroponimu. Aũsmanas, kuris, priešingai nei mano jis, greičiausiai nėra lietuviškas dvikamienis vardas, bet iš vokiečių kalbos pasiskolintas antroponimas, užfiksuotas lietuviškoje pavardėje, dėl savo struktūros ir formos panašumo į kitus vokiškos kilmės antroponimus (LPŽ I 140). Todėl dėmuo aus nelaikytas įprastu antroponimų kamienu. 2 Šio vardo kamienas aus gali būti iškraipytas iš auš-, plg. Aũšvydė. Straipsniai / Articles 87 Nauji dvikamieniai asmenvardžiai 1991–2010 m. Lietuvos vardyne Dóveidė 1: do- (plg. Dóvilė) ir veid- (< véidas)3, Dóvildas 2: do- (plg. Dómantas) ir vild- (< vildti ‘vilsti’, vldyti ‘vėsinti, aušinti’, vildúoti ‘linguoti, kibilduoti‘, taip pat angl. wild- ‘laukinis‘)4, Gaũtvidas 1: gaut- (< gáuti)7 ir vid- (plg. Džiaugsminà 1: džiaugs- < džiaugsm- (< džiaũgsmas) ir min- (plg. Eidminà), Džiãvaldas 1: džia- (< džiãzas)5 ir vald- (plg. Dóvaldas), Džigmantas 1: džig- (< džigtas) ir mant- (plg. Daũmantas)6, Vdmantas)8, Giedvlė 1: gied- (< giẽdras, Giẽdrė, taip pat giedóti)9 ir vil- (plg. Dóvilė), Jausmlė 1: jaus- (< jaũsti) ir mil- (plg. Dómilė), Jausminà 1: jaus- (žr. Jausmlė↑) ir min- (žr. Džiaugsminà↑), Jmantė 1: jū- (< jra, Jūrãtė) ir mant- (žr. Aũsmantė↑), Jùrmantė 1: jur- < jūr- (< jra, Jūrãtė)10 ir mant- (žr. Aũsmantė↑), Ltvidas 1: lit- (< ltas) ir vid- (žr. Gaũtvidas↑), Lokmantas 1: lok- (< loks) ir mant- (žr. Džigmantas↑), Ráivildas 1: rai- (plg. pvd. Ráivydas) ir vild- (žr. Dóvildas↑), Rãsvildas 2: ras- (plg. (?) antroponimą Rãstautas, žr. Zinkevičius 2008: 129) i vild- (zob. Dóvildas↑), Rùtautė 1: ru- < rū- < rūt- (< rūta, Rūtà) i taut- (por. Gýtautė), Rùtvydas 1: rut- < rūt- (< rūta, Rūtà, także Rūtẽnis) i vyd- (por. Avydas), 3 Rdzeń veid-, wyodrębniony przez Z. Zinkevičiusa (2008: 158), uznano za nietypowy, ponieważ podane przez badacza antroponimy z veidnajprawdopodobniej zostały przejęte z języka niemieckiego, a następnie przekształcone (Sinkevičiūtė 2014: 164). Dlatego antroponim. Podobieństwo Dóveidė do lit. véidas nie jest wtórne. Rdzeń tego imienia veidmoże być zniekształcony i pochodzić od vaid-, por. Dóvaidė. 4 Rdzeń tego imienia vildmoże być zniekształcony i pochodzić od vilt-, por. Dóviltas. 5 Rdzeń Dėmuo džiagalėjo być przejęty również z filmu R. Banionisa Vaikai iš Amerikos viešbučio, stworzonego w 1990 r. i wyświetlanego w okresie odrodzenia Litwy, od przezwiska głównego bohatera Džãgeris. 6 Imię to można być może wyjaśniać jako wynik eufemizacji, gdy /ž/ zastąpiono przez /dž/, por. w. Žigmantas, pod wpływem częstego w krajach anglojęzycznych imienia Džesonas. Mimo to takie stanowisko jest wątpliwe, ponieważ Džesonas jest rzadkim imieniem na Litwie, a „przerobione” populiaraus v. Žygmantas riktas bei gerokai retesnis vardas v. Žygmantas atžvilgiu. 7 Antrojo dėmens pozicijoje Z. Zinkevičiaus (2008: 90) išskirtas gautnelaikytas įprastu kamieimię w. Žigmantas jest powszechnie używanym i nu, ponieważ jest graficznym wariantem rdzenia gaud (Sinkevičiūtė 2013: 121–123). Rdzeń tego imienia mógł być zniekształcony również od gaud-, por. 8 Nors LVKŽ nėra dvikamienių vardų su antruoju kamienu vid-, bet greičiausiai vidir vydkaitaliojasi ir antrajame kamiene, kaip ir pirmajame kamiene. Gaũdvydas. 9 Rdzeń gied, wyróżniony przez Z. Zinkevičiusa (2008: 93), uznano za nietypowy, ponieważ jest graficznym wariantem ged (Sinkevičiūtė 2009: 348–349), choć badacz przypuszcza również, że gied mógł powstać z ged pod wpływem języka polskiego. Temat tego imienia może być zniekształcony także z ged-, por. Gẽdvilė. 10 Temat jur należy wiarygodniej wywodzić od jūr-, a nie wiązać ze skróconą formą Jùras, ze względu na popularność imienia Jūrãtė. DAIVA SINKEVIČIŪTĖ 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Tesmantas 1: teis- (< teisùs, Teisùtis) i mant- (zob. Džigmantas↑), Ugmlė 1: ug- (< ugns, Ùgnė) i mil- (zob. Jausmlė↑), Váitvildas 1: vait- (por. Váitkantas) i vild- (zob. Dóvildas↑), Žaismintà 1: žais- (< žasti) i mint- (por. Armintà)11. Część tematów apelatywnych w imionach odnotowano tylko raz, jednak inne były zarówno składnikami kilku różnych imion, jak i tworzyły powtarzające się połączenia ze zwyczajnymi tematami. Takimi tematami są aus-, jaus-, ras-, rut i vild-. Ze względu na ich powtarzalność można przypuszczać, że składniki te stają się już stałymi częściami nowych imion. Najczęściej człony apelatywne są pierwszymi tematami, toteż nowe imiona z tej grupy częściej zaczynają się od tematów apelatywnych. Wszystkie tematy apelatywne powstały z początku wyrazów. Najczęściej jest to temat otwarty (zob. Aũksvaidė, Dóvildas, Džiaugsminà, Ráivildas, Rãsvildas, matas – pirmasis skiemuo, kuris yra atvirasis (žr. Aũsmantė, Aũsvydė, Diẽvilas, Dóveidė, Džigmantas, Gaũtvidas, Giedvlė, Jausmlė, Jausminà, Jùrmantė, LtviVáitvildas) lub zamknięty (zob. Lokmantas, Rùtautė, Rùtvydas, Tesmantas, Ugmlė, Žaismintà), a także pierwsza spółgłoska drugiej sylaby. Wskazuje to, że przy tworzeniu tematów apelatywnych część znaczeniowa wykracza poza pierwszą sylabę i nie zależy od jej zamknięcia. Przypadki, gdy temat jest początkiem wyrazu, który nie pokrywa się ze znaczeniową częścią podstawy – rdzeniem (zob. Džiãvaldas, Džigmantas, Giedvlė, Ugmlė), skłaniają do przypuszczenia, że gdy apelatywy stają się tematami, najważniejsze są inicjała i mediala pierwszej sylaby. Zdarzały się przypadki, gdy do nowego pierwszego tematu apelatywnego dodawano tak zwyczajny drugi temat, którego początek pokrywał się z ostatnią spółgłoską wygłosu pierwszego tematu (por. Diẽvilas, Džiaugsminà, rant naujus vardus įprasti antrieji kamienai kartais renkami ir pagal jų pradžios Rùtautė). Zatem uprzedmiotowienie spółgłoski. Imiona osobowe pochodzenia apelatywnego, z których początkiem pokrywały się nowe tematy, są szeroko używane; są to imiona – Aũksė, Austja, Giẽdrė, Jūrãtė, Rūtà, Ùgnė. To pokazuje, że przy powstawaniu nowych rdzeni ważną rolę odgrywa popularność imion, które je zawierają. Z elementów apelatywnych wynika, że częściej ich podstawą stają się wyrazy związane z emocjami (džiaugs-, jaus-), zwierzętami i roślinami (lok-, ru-, rut-), obiektami i zjawiskami przyrody (jū-, jur-, ug-) lub czynnościami wykonywanymi przez człowieka (aus-, gaut-, žais-) 11 Można przypuszczać, że to imię Litwinki urodzonej na Litwie mogło powstać asocjacyjnie w wyniku przekształcenia popularnego imienia zagranicznego Jasmine (DFN 173, zob. także przypis 23), którego odpowiednikami w wykazie imion obywateli RL są Džasminà, Jasminà, Žasminà i in. Jednak ze względu na to, że wymienione odpowiedniki imienia Jasmine w wykazie imion obywateli RL łączy wspólna cecha – część z nich to imiona dzieci nielitewskiej (często romskiej) lub nieokreślonej Lietuvoje gimusiems lietuviams vardus tokių asociacijų vengiama. Dėl šios priežastis v. Žaisnarodowości, zrezygnowano z tej hipotezy, ponieważ zwykle przy nadawaniu imienia mintà nie wiązano go również ze scenicznym pseudonimem rosyjskiej piosenkarki pop Žasmin. Artykuły / Articles 89 Nauji dvikamieniai asmenvardžiai 1991–2010 m. Lietuvos vardyne związane słownictwo. Pozostałe rdzenie mają różnorodną semantykę, co odzwierciedla indywidualne okoliczności tworzenia imion. 4. ANTROPONIMY POCHODZĄCE Z NOWYCH RDZENI SKRÓTÓW ANTROPONIMY Nowałe elementy stanowią również skróty wywodzące się od litewskich imion dwuczłonowych mających zwyczajne tematy. Tematy tego pochodzenia można wyodrębnić, gdy nowy człon nie pokrywa się z granicą tematu: jego podstawą jest pierwszy temat i początek drugiego, a także część początku tematu (inicjał i mediał) lub jego końca (mediał i final). Podstawą członów pochodzenia skrótowego badanych antroponimów jest pierwszy temat i początek drugiego, natomiast w imiennictwie z lat 1991–2010 nie wystąpiły tematy o innej podstawie. Wiele antroponimów o wspomnianej podstawie to litewskie imiona i nazwiska. Dlatego przy przedstawianiu antroponimów tej grupy i omawianiu pochodzenia członów z LVKŽ najpierw Taigi 1991–2010 m. vaikų vardyne rasti šie nauji dvikamieniai asmenvarpodaje się skrót, a następnie – jego podstawę – imię dwuczłonowe. Przykłady z tematami pochodzenia skrótowego: Amingas 1: ar- (por. Avydas) i ming- (< Mngas, Mngaudas), Eikvlė 1: eik- (< Ekė, Ekantė) i vil- (por. Dóvilė), Emindas 2: er- (por. nazw. Evydas) i mind- (< Mndas, Mndaugas), Geitvlė 1: geit- (< Getė, Getautė) i vil- (zob. Eikvlė↑), Jóvaigė 1: jo- (por. Jómantė) i vaig- (< Vagė, Vaigáilė), Kęstgáilė 1: kęst- (< Kstė, Kstautė, a także Kęstùtis, Kstas) i gail- (por. Jógailė), Kestminà 1: kest- < kęst- (zob. Kęstgáilė↑) i min- (por. Eidminà), Mndvidas (1): mind- (zob. Emindas↑) i vid- (por. Vdmantas)14, Dwuczłonowe antroponimy zawierające tematy pochodzenia skrótowego są rzadkie, prawdopodobnie dlatego skróty jako odrębna podstawa wcześniej nie Mndvydė 1: mind- (žr. Emindas↑) ir vyd- (plg. Avydė), Vamindas 1: vai- (plg. Vagaudas) ir mind- (žr. Emindas↑). były wyróżniane. 12 Rdzeń minggali może być powiązany z im. Domngas (zwłaszcza ze względu na pozycyjną zgodność z jego zakończeniem), lecz to imię jest w litewskim zasobie imion rzadkie, zaczęto go używać od końca XX w., albo z nazwiskiem. Mngas, oczywiście od nazwiska chińskiego koszykarza filmowego Yao Minga, który z powodzeniem występował w NBA. 13 Chociaż Z. Zinkevičius (2008: 86) uważa rdzeń er za samodzielny, jednak ze względu na jego pozycję bardziej uzasadnione jest uznanie go za wariant rdzenia ar (LPŽ I 581). Również temat mógł powstać od początkowych form imion Ernèstas, Èrvinas. 14 Zob. pień Przypis 8. DAIVA SINKEVIČIŪTĖ 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Omówione człony pochodzenia skrótów imion nieco częściej występują w pozycji pierwszego rdzenia, a zatem bardziej skłania się ku rozpoczynaniu nimi nowych imion dwuczłonowych. Elementy kęst-, mind powtarzały się w imionach, co wskazuje, że stają się stałymi elementami imion osobowych. Do nowych imion człony kęst-, mindnajprawdopodobniej przeniknęły za sprawą avd. Kęstùtis, Mndaugas popularności. Zatem na powstawanie i rozpowszechnianie się nowych imion z tematami pochodzącymi od skrótów wpływa używalność imion mających te tematy. Wszystkie nowe rdzenie pochodzenia skrótowego powstały z początków imion dwuczłonowych i przekroczyły granicę pierwszej sylaby (i rdzenia) bazowych imion dwuczłonowych. Zatem przy tworzeniu tematów pochodzenia skrótowego istotne jest połączenie głosek do samogłoskowej części następnej sylaby. 5. NOWE RDZENIE IMION OBCOJEGO POCHODZENIA NAZWY OSOBOWE Ponadto inne nowe imiona mają rdzenie powstałe od imion własnych obcego pochodzenia. Podstawą tych rdzeni są imiona obcego pochodzenia, ich skróty lub początki tych wyrazów. Odnotowano również imiona własne zawierające człony, którymi stały się zakończenia imion obcego pochodzenia. Objaśniając pochodzenie członów powstałych od początku imion, wskazuje się ich wyrazy podstawowe – oficjalne imiona i ich skróty. Jeśli rdzenie obcego pochodzenia pokrywały się ze skrótami rozpowszechnionymi na Litwie, podawanymi w LVKŽ i funkcjonującymi jako samodzielne imiona, nie podawano ich oficjalnych imion, jeśli były one rzadkie. Przy nowych członach podawano wyłącznie oficjalne imiona wtedy, gdy uznano, że ich skróty nie są rozpowszechnione lub strukturalnie nie odpowiadają nowemu rdzeniowi. Objaśniając pochodzenie członów powstałych od końca imion, wskazuje się kį patį dėmenį turinčio svetimos kilmės asmenvardžio pradžia ar jo trumpiniu, imiona obcego pochodzenia zawierające wspomniane zakończenie. Gdy człon można wiązać zarówno z zakończeniem imienia obcego pochodzenia, jak i z, podano obie podstawy. Taigi 1991–2010 m. vaikų vardyne rasti šie nauji dvikamieniai asmenvarnazwy z rdzeniami imion obcego pochodzenia: Admantė 1: ad- (< Adà, Adèlė) i mant- (por. Daũmantė), Agmlė 2: ag- (< Ãgnė, także Agà, Ãgė) i mil- (por. Dómilė), minir rai-, a pozostałe – po jednym razie. Najprawdopodobniej można to wyjaśnić tym, że Artykuły / Articles 97 Nauji dvikamieniai asmenvardžiai 1991–2010 m. Lietuvos vardyne te pierwsze rdzenie nie powtarzają się tak często jak drugie w zwyczajnych imionach dwuczłonowych. Pierwsze zwyczajne rdzenie imion mogą mieć strukturę dwu-, tróji czteroczłonową, przy czym te ostatnie są rzadkie. Na podstawie częstszych rdzeni dwui trójczłonowych widać, że nowe człony rozpoczynające się od spółgłosek są łączone zarówno z pierwszymi rdzeniami otwartymi, jak i zamkniętymi; zatem przy przechodzeniu zwyczajnego rdzenia do nowych imion ważne jest zachowanie jego integralności. 8. PODSUMOWANIE Imiona dzieci litewskich z lat 1991–2010 ukazują zaobserwowaną na podstawie historycznych antroponimów inwazję nowych członów do litewskich imion dwuczłonowych, a tworzenie tych nowych imion należy uznać za kontynuację odnowy imion dwuczłonowych z wcześniejszych wieków. Nowymi członami są najczęściej imiona obcego pochodzenia, rzadziej – apelatywy lub skróty imion dwuczłonowych. Tak duża częstotliwość podstaw obcego pochodzenia wskazuje, że przy tworzeniu imion znaczenie ich członów nie jest ważne. su tais pačiais įprastais kamienais. Dėl to manoma, kad šie dėmenys tapo nuolaCzęść członów powtarzała się w różnych imionach i po kilka razy była łączona z tylnymi częściami nowych imion dwuczłonowych. Te tematy są apelatywne (aus-, jaus-, jor-, ras-, rut-, vild-), pochodzenia skrótowego (kęst-, mind-) i obcego pochodzenia (ag-, ak-, ed-, eg-, el-, jus-, just-, kris-, krist-, mat-, red-, simbei -estas, -gridas, -landas, -mandas, -vita(s)). Wynika z nich, że głównym warunkiem powstania nowego tematu jest znajomość imion osobowych, które go zawierają, z wyjątkiem jaus-, vild-, które, jak się wydaje, rozpowszechniły się dzięki semantyce apelatywów. Nowe człony są częściej pierwszymi tematami imion dwuczłonowych. Ich najczęstszą podstawą jest otwarta lub zamknięta pierwsza sylaba oraz pierwsza spółgłoska drugiej sylaby. A zatem nowymi początkowymi członami imion stają się zazwyczaj te części podstaw, które przekraczają pierwszą sylabę, natomiast struktura nowego członu nie zależy od otwartości pierwszej sylaby wyrazu podstawowego. Otwarte nowe pierwsze rdzenie pokazują, że przy przejmowaniu początku podstawy do imienia osobowego dwurdzeniowego najważniejszą jego częścią jest inicjała i mediala pierwszej sylaby. Rzadsze nowe drugie człony są dwojakiego rodzaju: wywodzą się z początku wyrazów lub z końcówek innych imion. Drugie człony powstałe z początków wyrazów zazwyczaj mają tę samą podstawę co pierwsze. Człony wywodzące się z końcówek innych imion zajmują wyłącznie pozycję drugiego członu i najczęściej są nimi końcówki imion obcego pochodzenia. Mimo to część imienia dwurdzeniowego -autas, która stała się taką podstawą, potwierdziła, że przy powstawaniu nowego członu ważna jest znajomość imion osobowych, które go zawierają, natomiast pochodzenie imion i znaczenie ich podstaw nie są istotne. DAIVA SINKEVIČIŪTĖ 98 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Kuriant asmenvardžius įprasti kamienai, dažniau esantys antraisiais dėmenimi, czasami dostosowywać do nowych pierwszych członów: widać to po finale nowego pierwszego członu, zbieżnej z inicjałą zwykłego członu. Zwykłe drugie rdzenie są trzyi czteroczłonowe, ale najwięcej imion, których nowe rdzenie są aptartų kilmės grupių, sudaroma su trinariais kamienais, kas parodo jų universalumą. Dėl mantpopuliarumo naujuose varduose manytina, kad ir įprastų dėmenų dažnumas naujuose varduose priklauso nuo jų pamato – dvikamienių rdzeniami wszystkich imion – popularności. Zwykłych pierwszych rdzeni występowało mniej i w nowych imionach nie powtarzały się one tak często jak drugie rdzenie. To pokazuje, że również w imionach dwuczłonowych, z których zostały przejęte, nie są częste. LITERATŪRA Bach Adolf 1952: Die deutschen Personennamen I(1). Heidelberg: Quelle & Meye. DFN – Hanks Patrick, Hodges Flavia 1995: A Dictionary of First Names. Oxford, New York: Oxford University Press. GVL – Kohlheim Rosa, Kohlheim Volker 2007: Das große Vornamenlexikon. Mannheim, Leipzig, Wien, Zürich: Dudenverlag. LPŽ: Lietuvių pavardžių žodynas 1–2, red. Aleksandras Vanagas. Vilnius: Mokslas, 1985–1989. LVKŽ – Kuzavinis Kazys, Savukynas Bronys 2003: Lietuvių vardų kilmės žodynas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Maciejauskienė Vitalija 1973: Naujosios dvikamienės lietuvių pavardės su asmenvardinių sandu. – Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai, A serija, 1(42), 177–181. Maciejauskienė Vitalija 1998: Lietuvių vardyno raidos polinkiai. – Kalbos kultūra 71, 33–42. Piliečių vardų sąvadas. Prieiga internete: www.vardai.vlkk.lt (žiūrėta 2015 04 20). Sinkevičiūtė Daiva 2009: Pastabos dėl žemaičių trumpinių kilmės pavardžių, kilusių iš avd. Gedrmas. – Baltistica 44(2), 347–353. Sinkevičiūtė Daiva 2010: (rec.) Zigmas Zinkevičius, Lietuvių asmenvardžiai, Vilnius: LKI leidykla, 2008. – Baltistica 45(1), 145–151. Sinkevičiūtė Daiva 2011: Nauji 2007–2010 m. lietuviškos kilmės vaikų vardai ir jų davimo polinkiai. – Kalbos kultūra 84, 214–229. Sinkevičiūtė Daiva 2013: Dėl nesutrumpėjusių dvikamienių asmenvardžių kamieno gaudvariantų lietuvių kalboje. – Baltistica 48(1), 119–128. Straipsniai / Articles 99 Nauji dvikamieniai asmenvardžiai 1991–2010 m. Lietuvos vardyne Sinkevičiūtė Daiva 2014: Dvikamienių vardų su kamienu vaidbruožai lietuvių kalboje. – Baltistica 48(1), 163–175. Sinkevičiūtė Daiva, Griniūtė Vaida 2014: Ispaniški vardai Lietuvos vardyne 1991–2010 m. – Bendrinė kalba 87, 1–17. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba. lt/index.php?skiltis=naujausias (žiūrėta 2015 04 20). Sinkevičiūtė Daiva, Račickaja Veslava 2014: Lietuvių dvikamienių vardų kilmės asmenvardžiai ir jų kamienų užrašymo ypatybės Vilniaus naujųjų miestiečių ir laiduotojų 1661–1795 m. sąraše. – Archivum Lithuanicum 16, 295–322. Skardžius Pranas 1996: Rinktiniai raštai 1. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Superanskaja 1988: Суперанская Александра Васильевна, К проблеме типологии антропонимических основ. – Ономастика. Типология. Стратиграфия. Моксва: Наука, 44–52. Zinkevičius Zigmas 1977: Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje. Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 2005: Krikščionybės ištakos Lietuvoje: Rytų krikščionybė vardyno duomenimis. Vilnius: Katalikų akademija. Zinkevičiaus Zigmas 2008: Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. New Compound Proper Names of the Period 1991–2010 in the Lithuanian Onomasticon SUMMARY The names given to children during the period 1991–2010 make it clear that new compound proper names are being constantly created in Lithuania. Most new members are of foreign origin, whereas those originating from appellatives or from hypocoristic names are rarer. This fact shows that the main factor at work is the popularity of a given name rather than the meaning of lexemes. The stems aus-, jaus-, jor-, ras-, rut-, vild- (of appellative origin), kęst-, mind- (of hypocoristic origin), ag-, ak-, ed-, eg-, el-, jus-, just-, kris-, krist-, mat-, red-, simbei -estas, -gridas, -landas, -mandas, -vita(s) (of foreign origin) have become stable members of the Lithuanian stock of proper names. New members usually occur as the first member of compound names which implies that a higher number of compound names begin with new components. The most common base of the new first components DAIVA SINKEVIČIŪTĖ 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII jest pierwszą sylabą i pierwszą spółgłoską drugiej sylaby, co pokazuje, że przy tworzeniu nowych komponentów ich część znaczeniowa wykracza poza granice sylaby. Jako drugi człon mamy dwie możliwości: początek lub koniec nazwy własnej. W tym przypadku nowi członkowie również pojawili się w wyniku popularności danego imienia własnego. Tradycyjne komponenty występują zazwyczaj jako drugi człon nazw złożonych. Mogą składać się z trzech lub czterech fonemów, ale nazwy złożone, których pierwszy człon należy do któregokolwiek z trzech wyżej wymienionych możliwych źródeł, występują wyłącznie z drugimi członami składającymi się z trzech fonemów. Wysoka częstotliwość występowania członu mant pokazuje, że sukces tradycyjnych komponentów zależy również od popularności danego złożonego imienia własnego. Nadesłano 15 lipca 2015 r. DAIVA SINKEVIČIŪTĖ Katedra Bałtystyki, Uniwersytet Wileński, ul. Universiteto 5, LT-01513 Wilno, Litwa [email protected]