Frizētavu nosaukumi Latvijā: semantiskais aspekts

ANITRA ROZE Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego Dziedziny badań: leksykografia, leksykologia, onomastyka. NAZWY SALONÓW FRYZJERSKICH NA ŁOTWIE: ASPEKT SEMANTYCZNY Nazwy salonów fryzjerskich na Łotwie: aspekt semantyczny ADNOTACJA Obok innych informacji wizualnych istotną część miejskiego środowiska tworzą nazwy sklepów, kawiarni, miejsc rozrywki, a także przedsiębiorstw świadczących różnego rodzaju usługi codzienne, czyli ergonimy, które widzimy w przestrzeni miejskiej. Nazwy te, w większości motywowane twórczą myślą właściciela danego przedsiębiorstwa, jego skojarzeniowym postrzeganiem lub przyczynami nieznanymi odbiorcy tekstu, tworzą specyficzny podsystem krajobrazu językowego. Artykuł koncentruje się na nazwach salonów fryzjerskich i kosmetycznych – zarówno na ich części onomastycznej (czyli symbolicznej), jak i nomenklaturowej, a także na możliwej motywacji nazw, próbując ustalić, jakie kryteria charakteryzują tworzenie nazw tej grupy ergonimów oraz które cechy nazw w tej grupie są najpopularniejsze i najczęściej spotykane. Badanie przeprowadzono na podstawie zbioru 806 symbolicznych i nomenklaturowych (czyli utworzonych z użyciem wyrazu nomenklaturowego) nazw łotewskich salonów fryzjerskich i kosmetycznych znalezionych w internetowym katalogu firm www.1188.lv oraz 1127 takich nazw znalezionych w internetowym katalogu przedsiębiorstw www.zl.lv, a także na podstawie wybranych nazw odnotowanych przez samą autorkę. Nazwy podzielono na trzy główne grupy: nazwy utworzone w języku łotewskim, nazwy utworzone w języku angielskim oraz nazwy utworzone w języku niemożliwym do ustalenia. Każdą z grup podzielono dalej na podgrupy. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, semantyka, ergonimy, nazwy salonów fryzjerskich i kosmetycznych, Łotwa. ADNOTACJA Oprócz innych rodzajów informacji wizualnych nazwy rozmaitych sklepów, kawiarni oraz placówek rozrywkowych lub usługowych (ergonimy) stanowią istotną część miejskiego 194 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Frizētavu nosaukumi Latvijā: semantiskais aspekts krajobrazu. Nazwy, często motywowane kreatywnością i skojarzeniowym sposobem myślenia właścicieli tych placówek lub innymi, niejasnymi czynnikami, wspólnie tworzą typowy podsystem krajobrazu językowego. Artykuł koncentruje się przede wszystkim na nazwach salonów fryzjerskich i kosmetycznych – zarówno na ich składnikach onomastycznych i nomenklaturowych, jak i na motywacji stojącej za tymi ergonimami. Podjęto próbę ustalenia, które typy są najpopularniejsze. Materiał wykorzystany w badaniu obejmuje 1,933 nazwy salonów fryzjerskich i kosmetycznych zebrane z internetowych katalogów www.1188.lv oraz www.zl.lv. Niektóre nazwy zaobserwowano bezpośrednio. Podzielono je na trzy grupy: nazwy łotewskie, angielskie oraz nazwy w języku niemożliwym do określenia. Następnie każdą z tych grup poddano dalszej analizie. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, semantyka, ergonimy, nazwy salonów fryzjerskich i kosmetycznych, Łotwa. Obok reklam, afiszy i napisów informujących o godzinach pracy instytucji itp. istotną część wizualnych informacji w przestrzeni miejskiej stanowią nazwy sklepów, kawiarni, miejsc rozrywki, a także przedsiębiorstw świadczących różnorodne usługi bytowe (tj. ergonimy), które widzimy na szyldach, w witrynach, na tablicach w przestrzeni miejskiej i w podobnych miejscach. Nazwy te, motywowane w większości przypadków kreatywnością i skojarzeniowym postrzeganiem właściciela danego przedsiębiorstwa lub przyczynami nieznanymi odbiorcy tekstu, tworzą swoisty podsystem krajobrazu językowego. Nawet jeśli nie wyróżniają się szczególną oryginalnością i zaliczają się do nazw trywialnych lub zwyczajnych (Balode, Bušs 2014: 20), nie zawsze można prześledzić motyw powstania nazwy, tj. przyczynę, która legła u podstaw jej utworzenia. Jednak przyglądając się dokładniej pewnej grupie nazw, możemy dostrzec i wyodrębnić apelatywy, antroponimy, toponimy lub inne grupy leksykalne wykorzystywane w symbolicznej części nazw, a także ustalić, która z tych grup leksykalnych jest częściej stosowana do identyfikacji przedsiębiorstw o takim czy innym profilu. Zanim przejdziemy do analizy semantycznej ergonimów, a konkretnie określonej grupy ergonimów, tj. nazw salonów fryzjerskich i kosmetycznych, należy przyjrzeć się definicji tego pojęcia, ponieważ rozumienie terminu „ergonim” wiąże się z kilkoma problemami. W łotewskiej literaturze językoznawczej za ergonimy tradycyjnie uznaje się nazwy własne określające zrzeszenie ludzi utworzone w celu prowadzenia określonej działalności (organizację, przedsiębiorstwo, instytucję itp.) (zob. VPSV 2007: 109). W językoznawstwie rosyjskim ergonim definiuje się jako rodzaj onimu, nazwę własną określającą również komercyjne i biznesowe zrzeszenia ludzi, w tym stowarzyszenia, organizacje, instytucje, korporacje, przedsiębiorstwa, związki i kółka (Подольская 1988: 151). Podobny obraz można zaobserwować w literaturze językoznawczej opublikowanej w języku angielskim, Straipsniai / Articles 195 ANITRA ROZE gdzie główna uwaga badaczy skupia się na nazwach przedsiębiorstw z określonych branż i określonego rodzaju, przede wszystkim sklepów, kawiarni i salonów fryzjerskich. Do oznaczania tych nazw nie używa się jednak terminu eronīms, lecz stosuje się takie pojęcia jak commercial names ‘nazwy handlowe’ oraz company names ‘nazwy przedsiębiorstw’ (zob. Bergien, Kremer, Zilg 2010; Bergien 2009: 7; w pewnym sensie podobny jest stosowany przez Ojārsa Būsa termin oznaczający nazwy przedsiębiorstw i produktów — ekonomonīmi; zob. Buss 2013: 50). Natomiast w lingwistyce niemieckiej, gdzie za ergonimy uznaje się również nazwy różnych zrzeszeń, zalicza się do nich także nazwy produktów, czasopism i publikacji literackich, a także nazwy niemal wszystkich innych rodzajów utworów autorskich, w tym audycji tworzonych przez media informacyjne, dzieł sztuki itp. (zob. np. Bauer 1985). Jeļena Butakova (Елена Бутакова), która badała kreatywność językową ergonimów, uważa, że aby wyróżnić nazwę spośród różnorodnych szyldów miejskich, nadać jej wyrazistość, uczynić ją atrakcyjną i estetyczną, nie wystarczy zastosować tradycyjnych językowych środków słowotwórczych; autorzy nazw, dążąc do osiągnięcia tego celu, wykorzystują środki formalne i semantyczne języka, elementy graficzne, wyróżnienia, środki ekstralingwistyczne i paralingwistyczne itp. (Бутакова 2013: 146). Ponieważ zadaniem ergonimu jest, po pierwsze, sygnalizowanie i informowanie o tym, co dane przedsiębiorstwo produkuje, sprzedaje lub oferuje, a po drugie — pełnienie funkcji nominatywnej, informacyjnej, reklamowej, estetycznej, pamiątkowej i ochrony praw własności (Хисамов 2012; Sjöblom 2008: 351), czyli nadanie nazywanemu obiektowi indywidualnej nazwy i zwrócenie na niego uwagi (Шакирова 2012), ważne jest, aby był on unikalny, łatwy do zapamiętania i budził pozytywne skojarzenia. Ze względu na przeładowanie przestrzeni informacyjnej miasta zadanie to jest stosunkowo trudne do realizacji. Jak stwierdzono w jednym z badań, większy potencjał użytkowy mają ergonimy pełniące zarówno funkcję reklamową, jak i informacyjną (Хисамов 2012). Poszukując odpowiedniej nazwy, przedsiębiorca może obrać jedną z dwóch dróg: wybrać nazwę, która bezpośrednio wskazuje na sprzedawany produkt lub oferowaną usługę, jest z nimi ściśle związana, albo zdecydować się na nazwę abstrakcyjną, skojarzeniowo powiązaną z profilem działalności przedsiębiorstwa (zob. Шакирова 2012). Oprócz tych możliwości istnieje także trzecia droga, którą reprezentują nazwy niezwiązane z profilem działalności przedsiębiorstwa ani bezpośrednio, ani skojarzeniowo (lub przynajmniej związek ten nie jest dostrzegalny dla użytkownika). Nie można również pominąć faktu, że w odniesieniu do nazw istnieją swoiste trendy mody, które regularnie się zmieniają (Крюкова 2008). Możliwe, że część nazw wybrano, podążając za jednym z tych trendów lub pewnego rodzaju tradycją. Na przykład ustalono, że właściciele przedsiębiorstw działających w branży kosmetycznej, gastronomicznej, rozrywkowej i rekreacyjnej za pomocą swojego ergonimu 196 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Frizētavu nosaukumi Latvijā: semantiskais aspekts starają się przekazać potencjalnemu klientowi jakąś szczególną historię o przedsiębiorstwie, jego właścicielu, jakości oferty, historii, zasadach działalności, motywie przewodnim lub lokalizacji (Pošeiko 2014: 191). Istnieje również pewna tradycja dotycząca doboru nazw własnych, zwłaszcza antroponimów, włączanych do ergonimów (zob. niżej). Niniejszy artykuł koncentruje się na nazwach salonów fryzjerskich i kosmetycznych na Łotwie — zarówno na ich części onomastycznej (czyli symbolicznej), jak i nomenklatorycznej, a także na możliwej motywacji nazw; podjęto próbę ustalenia, jakie kryteria są charakterystyczne właśnie dla nazw tej grupy ergonimów oraz które z nich są najpopularniejsze i najczęściej spotykane. W badaniach nad nazwami przedsiębiorstw i instytucji nazwy bezpośrednio lub skojarzeniowo związane z profilem działalności przedsiębiorstwa określa się jako motywowane, natomiast nazwy, które w żaden sposób nie wskazują na profil jego działalności — jako niemotywowane (Laugale, Šulce 2012: 31–34; Хисамов 2012). Zdaniem autorki, chociaż niekiedy trudno, a nawet nie sposób ustalić motywację, nazwy te nie są jednak całkowicie niemotywowane; dlatego w niniejszym badaniu pierwsze określono jako motywowane podstawową funkcją, a drugie — jako motywowane innymi okolicznościami. Badanie przeprowadzono na podstawie zestawienia 806 nazw symbolicznych i nomenklatorycznych (tj. nazw zawierających wyraz nomenklatoryczny) łotewskich salonów fryzjerskich i kosmetycznych znalezionych w internetowym katalogu firm www.1188.lv oraz 1127 takich nazw znalezionych w internetowym katalogu przedsiębiorstw www.zl.lv, a także na podstawie wybranych nazw zebranych przez samą autorkę. Ustalone onomastyczne nazwy salonów kosmetycznych i fryzjerskich podzielono na trzy główne grupy: nazwy utworzone w języku łotewskim, nazwy utworzone w języku angielskim oraz nazwy utworzone w języku nieustalonym. Każdą z grup podzielono następnie na podgrupy. ONOMASTYCZNE NAZWY ŁOTEWSKICH FRYZJERNI I SALONÓW KOSMETYCZNYCH UTWORZONE W JĘZYKU ŁOTEWSKIM 1. Nazwy, które bezpośrednio określają kierunek działalności przedsiębiorstwa, czyli nazwy motywowane jego podstawowymi funkcjami. Będąc przynajmniej częściowo onomastycznymi z semantycznego punktu widzenia, są jednocześnie nazwami nomenklaturowymi (np. Frizētava, Frizieru pakalpojumi). Nierzadko w tych nazwach onomastycznych wyraz nomenklaturowy uzupełnia mniej lub bardziej określenie grupy docelowej (np. Kungu frizētava, Frizētava visai ģimenei, Frizētava vīriešiem, Frizētava jums, Frizētava TEV); możliwa jest też specjalizacja Straipsniai / Articles 197 ANITRA ROZE (np. Mazā franču salona frizētava) lub mniej bądź bardziej konkretne określenie miejsca (np. Ķekavas frizētava, Auces frizētava, Baseina frizētava). Do tej podgrupy należą również nazwy, w których wykorzystano nieliterackie słownictwo łotewskie. W tym przypadku chodzi o użycie w nazwie wyrazu balbieris ‘fryzjer męski, golibroda’ (np. Skujiņas Balbieris, Balbieris, Balbieris E). Nie można zaprzeczyć, że choć pod względem semantycznym wyraz ten nie odpowiada w pełni profilowi działalności przedsiębiorstwa (prawdopodobnie w salonach fryzjerskich obsługuje się również kobiety), taka nazwa ma pewną oryginalność i przyciąga uwagę. 2. Nazwy, które sytuują się między onomastycznymi a nomenklaturowymi, ale również jednoznacznie wskazują kierunek działalności przedsiębiorstwa, tj. są motywowane jego podstawowymi funkcjami (np. Frizieru darbnīca, Frizieru studija, Matu meistari). 3. Nazwy onomastyczne, które częściowo odzwierciedlają kierunek działalności przedsiębiorstwa (np. Bize, Matu rota, Karē, Loka, Londa Lukss (zbieżność z nazwą znanej marki produktów do pielęgnacji włosów Londa jest oczywista). Część tych nazw wiąże się z kierunkiem działalności przedsiębiorstwa raczej na zasadzie skojarzeń, np. Imidžs, Ampluā, Fasons, Šarms, Stils (ostatnia jest jedną z najpopularniejszych nazw salonów fryzjerskich; odnotowano 6 salonów o nazwie Stils, jeden – Stils ZS, Stils LJ, a także po jednej nazwie złożonej z innym rzeczownikiem – Stila Kods, Stila maģija, Stila pērles, Meistara stils). 4. Nazwy utworzone od nazwy własnej. 4.1. Najczęściej jest to imię, które może, ale nie musi być imieniem i/lub nazwiskiem właściciela (właścicielki) przedsiębiorstwa. Te nazwy również można by określić jako motywowane podstawową funkcją, tj. związane z obszarem działalności przedsiębiorstwa — w tym przypadku na zasadzie skojarzeń. Ergonimy oparte na imionach kobiecych są zazwyczaj kojarzone z pięknem, łagodnością i wiarygodnością (Хисамов 2012). Imiona tworzące nazwy wymienia się ponadto wśród ergonimów, które osoby niezorientowane najczęściej kojarzą właśnie z salonami kosmetycznymi i fryzjerskimi (Pošeiko 2014: 189). W nazwach salonów fryzjerskich częściej wybiera się imiona żeńskie, np. Ieva, Marieta, Ornella, Kate, Linda, Maija, Agate, rzadziej — imiona męskie, np. Aleksandrs, Ādams, Emīls, Rūdis, albo połączenie kilku nazw własnych (np. Dace un Martins, Edgars un Kristīne, Olita un Vivita). Osobno należy wymienić nazwy złożone z imienia, pierwszej litery imienia i nazwiska w połączeniu z członem nomenklaturowym. Tego rodzaju nazwy wskazują nie tylko profil działalności przedsiębiorstwa, lecz także jego właściciela (np. A. Mālderes frizētava, Ritas frizētava, Andas salons, Astrīdas salons, Edītes nams). Nielicznie występują nazwy, w których do imienia dodano przyimek pie, prawdopodobnie w ten sposób, na płaszczyźnie czysto emocjonalnej, wywołując wrażenie bardziej osobistej obsługi, większej prywatności, a być może także nieco retro nastroju, np. Pie Aivas, Pie Evitas, Pie Irēnas. 198 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Frizētavu nosaukumi Latvijā: semantiskais aspekts 1. RYSUNEK. Fasada salonu piękności Aleksandrs W porównaniu na przykład z nazwami salonów fryzjerskich w Niemczech, gdzie model „apelatyw odnoszący się do zawodu + imię, nazwisko lub imię i nazwisko właściciela/właścicielki”, np. Beas Friseursalon, Tina’s Haarstudio, Peter’s Frisierstube, Nussmann Frisiersalon, jest jednym z najbardziej tradycyjnych (zob. Kohlheim 2015: 128), w Łotwie model taki występuje stosunkowo rzadko. Stosunkowo rzadko, ale jednak odnotowano także nazwy, w których do imienia i nazwiska dodano liczby o motywacji, którą można odgadnąć, lecz nie jest ona całkiem jasna, np. Karina 95 (95 może odnosić się do roku założenia przedsiębiorstwa, np. 1995?). Z imionami i nazwiskami mogą być związane także nazwy utworzone z liter połączonych matematycznie lub w inny sposób, np. A+A, N un I, D.Ģ. saloniņš). 4.2. Niekiedy w nazwie wykorzystuje się imię postaci mitologicznej, historycznej, literackiej itp., np. Afrodīte, Klio, Nofrete, Aspazija, Leda, Orfejs, Prozerpina, Figaro, Milēdija, Melnais Gulbis, Mikausis (nazwa salonu fryzjerskiego dla dzieci, która osobom wtajemniczonym kojarzy się z piosenką dziecięcą o takim samym tytule), czasem także w pisowni niezgodnej z normami, ale być może właśnie dlatego przyciągającej uwagę z punktu widzenia nadającego nazwę, np. Kassius, BaGira. 4.3. Drugą część nazw własnych, występującą częściej, motywuje nazwa konkretnego miejsca, obiektu geograficznego, zazwyczaj lokalizacja salonu lub zakładu fryzjerskiego, adres itp. Może to być: 1) dzielnica, np. Jugla – L&Co (zakład fryzjerski znajduje się przy Brīvības gatve 430, w dzielnicy Jugla), Stils Teika (zakład fryzjerski znajduje się przy Brīvības gatve 296, w tzw. dzielnicy Teika); Straipsniai / Articles 199 ANITRA ROZE 2) ulica, np. Baložu ielas frizētava (zakład fryzjerski znajduje się w Rydze, przy ulicy Baložu), Aveņu salons (znajduje się w Dyneburgu, przy ulicy Aveņu), salon Zaļā (znajduje się w Bausce, przy ulicy Zaļā); 3) ulica i numer domu, np. Rīgas 66 (zakład fryzjerski znajduje się w Dyneburgu, przy ulicy Rīgas 66), Avotu 43 (zakład fryzjerski znajduje się w Rydze, przy ulicy Avotu 43); 4) tylko numer domu, np. 55 (zakład fryzjerski znajduje się w Rydze, przy ulicy Valdeķu 55). Niekiedy nazwę motywowało także położenie zakładu fryzjerskiego, np. na rogu ulicy (Stūrīša saloniņš). Do tych nazw można zaliczyć także wspomniane wcześniej nazwy związane z lokalizacją: Ķekavas frizētava (znajduje się w Ķekavie), Auces frizētava (znajduje się w Auce), Lielvārdes frizētava (znajduje się w Lielvārde), Baseina frizētava (znajduje się w ośrodku sportowym w Olainė) itp. Niektóre z tych nazw nie są jednak związane z lokalizacją przedsiębiorstwa i wybrano je z powodów skojarzeniowych lub innych, nieznanych zwykłemu obserwatorowi. I tak np. nazwa Ēdene naturalnie kojarzy się z ogrodem Eden, miejscem, w którym wszystko było doskonałe, piękne i dobre, natomiast nazwa salonu Fidži została najwyraźniej wybrana po to, by wywoływać pozytywne skojarzenia związane z położeniem tego konkretnego kraju, czyli ze słońcem, ciepłem, oceanem, wyspami, palmami, wypoczynkiem, kurortem itp., a nazwa salonu Venēcija – by przywoływać skojarzenia z tym konkretnym włoskim miastem i jego wyjątkową atmosferą. 5. Nazwy tworzone – jak napisał Bušs – z „wyrazu o pozytywnej semantyce, takiego, który zwykło się nazywać pięknym wyrazem, choćby apelatywna semantyka tego wyrazu nie miała nic wspólnego z profilem działalności przedsiębiorstwa” (Bušs 2014: 354). W kontekście salonów fryzjerskich najczęściej są to nazwy kwiatów, np. Frēzija, Gerbera, Lotoss, Orhideja, Puķuzirnis, Magnolija, Madara (można tu dostrzec skojarzeniowy ciąg kobieta→piękno→kwiaty); tzw. „nazwy kobiece”, np. Dīva, Grācija, Rota, Daile; wyrazy wywołujące pozytywne emocje, np. Sapnis, Pērle, Paradīze, Saule, Saules salons, a także tradycyjnie pozytywna nazwa Dzintars. Rzadziej w nazwach odzwierciedla się świat zwierząt, np. Koala, Kamene, Panda, Zebra studija. 6. Nazwy niezwiązane z profilem działalności przedsiębiorstwa, których motywacja jest niejasna, np. Oranžs, Oranžā (być może mają związek z wystrojem salonu), Princips, Persona, Ritms, Romance, Spīgana, Liesmiņa, Marmelāde, Kolāža. 7. Nazwy utworzone z pseudoimion, np. Aganava, Stille, Turija, Amorete, Apka, Bilora, Eileos, Alegors, Al Ira, Fitners, Gataitri, Lilimens. Nierzadko nazwy te tworzone są jako skróty sylabowe z imion właścicieli przedsiębiorstw, jednak osoba niewtajemniczona oczywiście nie jest w stanie tego ustalić. 8. Nazwy, do których dodano literę lub cyfrę do rzeczywiście istniejącego słowa albo pseudowyrazu, najwyraźniej pełniącą funkcję identyfikatora, który pomaga odróżnić od siebie poza tym jednakowe nazwy, np. E Konkords, L Konkords. 200 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Frizētavu nosaukumi Latvijā: semantiskais aspekts Jednak nie zawsze litera pełni funkcję identyfikatora, ponieważ dodanie litery występuje również w przypadkach, gdy nie ma wcale drugiej podobnej nazwy salonu fryzjerskiego, np. Kari S, Kursa A, Aleksandra D, Beatrise A, Ekselence IR, Eva F, L Denaro, Šiks B, T Nams. W takiej funkcji, tj. jako identyfikator, mogłaby zapewne występować również cyfra dodana do nazwy, np. Fantāzija 1. Jednak w niektórych przypadkach można mieć wątpliwości co do roli cyfry jako identyfikatora. I tak w przytoczonym przypadku Fantāzija 1 rola cyfry 1 jako identyfikatora jest wątpliwa, ponieważ salony fryzjerskie o nazwie Fantāzija znajdują się w innych miastach Łotwy, ale nie w Lipawie, gdzie odnotowano nazwę Fantāzija 1. Również w kilku innych przypadkach trudno ustalić uzasadnienie użycia cyfry w nazwie, ponieważ nie ma wcale innych salonów o takiej samej nazwie, lecz bez cyfry (np. Ellat – 21 (brak związku z adresem, nie ma też salonu Ellat), Frizieru studija 212 (brak związku z adresem), Pils 21 (brak związku z adresem). O takich nazwach pisał również Bušs, wymieniając je jako takie, których motywację trudno rozszyfrować (Bušs 2014, 357). Można przyjąć, że w niektórych przypadkach wykorzystano semantykę liczby (Fantāzija 1, Pils 21), podczas gdy w innych identyfikator był potrzebny, by odróżnić jedno przedsiębiorstwo od drugiego. Wśród łotewskich nazw salonów fryzjerskich stwierdzono tylko dwie, w których rolę cyfry dodanej do nazwy jako identyfikatora można uznać, choć z zastrzeżeniem. Są to nazwy Gella 2, Tadi 2. Nie jest tylko jasne, dlaczego wybrano właśnie cyfrę 2, ponieważ mimo istnienia salonów Gella i Tadi nie odnotowano ani salonu Gella 1, ani Tadi 1. Można jedynie przypuszczać, że istniejący salon Gella uznano za pierwszy, a kolejny Gella jest więc całkiem logicznie Gella 2. W niektórych przypadkach zamiast litery lub cyfry użyto połączenia „un Co” lub „un Ko” (np. Krokus un Co, Barons un Ko); ono również wydaje się pełnić raczej funkcję identyfikatora, niż jego dodanie — Co lub Ko — miałby motywować fakt, że przedsiębiorstwo tworzy kilku udziałowców. 9. Nazwy skrótowe (np. INLI, GSSG, A.N.D.A), a także nazwy częściowo skrótowe, których celem jest najpewniej przedstawienie tego, co już znane, w oryginalnym ujęciu, np. Kristi N.A. (prawdopodobnie zapis ten wybrano zamiast tradycyjnej formy Kristina). 10. Oprócz omówionych właśnie nazw onomastycznych salonów fryzjerskich i kosmetycznych w języku łotewskim istnieje szereg nazw, które, choć pozornie zachowały pewne cechy języka łotewskiego, balansują na granicy grupy językowej niemożliwej do określenia. Należą do nich nazwy Ailin, Asol, Džaz, Edenn, Kristal, Karmen, Katrin, Lotos, Lavren, Nais, Arnedin, Brizz, w których wyczuwalny jest wpływ języka rosyjskiego, a także formy utworzone wbrew łotewskim normom ortograficznym i/lub gramatycznym, takie jak Klērs Serviss, Inndra, Tiina itp. Należy powiedzieć, że wśród łotewskich ergonimów nazwy tego rodzaju, jak Klērs Serviss, występują stosunkowo często, jednak, Strāipsniai / Articles 201 ANITRA ROZE mówiąc konkretnie o nazwach salonów fryzjerskich i kosmetycznych, tego rodzaju form jest stosunkowo niewiele. 11. Nazwy niezwykłe, czyli kreatywne (Balode, Bušs 2014: 21). 11.1. Wielowyrazowe nazwy onomastyczne i nazwy w formie fraz. Wśród nazw salonów fryzjerskich i kosmetycznych (w przeciwieństwie na przykład do nazw kawiarni i restauracji) tego rodzaju ergonimów jest stosunkowo niewiele, np. nazwa salonu fryzjerskiego Bitīt’ matos odzwierciedla zarówno dobrze znany ekspresywny okrzyk, jak i jednocześnie wskazuje na profil działalności przedsiębiorstwa, tj. jego związek z włosami. Odnotowano również inne nazwy kreatywne pod względem treści lub formy: Pauze skaistumam, Tavs sapnītis, Pinku nams, Smalkais saloniņš, Spogulīt, spogulīt (jednoznaczne skojarzenie z baśnią Sniegbaltīte). Być może właśnie do tej grupy należy również nazwa 1 Moments, która nasuwa naturalne skojarzenie z szybkością obsługi, tj. możliwością szybkiego uzyskania pożądanego wyglądu i fryzury, oraz nazwa Melnais knābis, która semantycznie w żaden sposób nie wiąże się z profilem działalności przedsiębiorstwa, jednak związek ten ujawnia się przy oglądzie wizualnego opracowania nazwy na fasadzie: litera K została ukształtowana jak otwarte nożyczki, tworząc w ten sposób dodatkowe skojarzenie między otwartymi nożyczkami a rozwartym dziobem ptaka. RYSUNEK 2. Fasada salonu fryzjerskiego Melnais knābis Odrębność tego przedsiębiorstwa od pozostałych podkreśla również jego część nomenklatoryczna nazwy (która jednak nie pojawia się na fasadzie) – literārā frizētava, czyli (jak podaje się gdzie indziej) frizētava – lasītava, frizētava – bibliotēka. 202 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Frizētavu nosaukumi Latvijā: semantiskais aspekts 11.2. Wyrazy złożone z elementów dwóch języków. Do tej grupy można zaliczyć jedną nazwę Frizurnaya, utworzoną z niemieckiego Frisur lub łotewskiego frizūra oraz transliterowanej końcówki –aya, tj. -ая, charakterystycznej dla tradycyjnych rosyjskich nazw placówek o określonym profilu, por. булочная, прачечная). RYSUNEK 3. Fasada zakładu fryzjerskiego Frizunaya 12. Nazwy niemające żadnego związku z profilem działalności przedsiębiorstwa i sprawiające raczej mylne wrażenie co do kierunku jego działalności (np. Reaktors SK (wyjaśnienie nasuwa się, jeśli wiemy, że zakład fryzjerski należy do klubu sportowego Reaktors), Servers A, Skan M, Tehnoimpeks, PARC, Krams, Kvadro, Gaisma, IT – Pārvalde, Kokles A, Tasha), a także nazwy, które — przynajmniej w subiektywnej ocenie autorki — mogą budzić negatywne skojarzenia, np. Skaistuma studija Pam Pam, salon Friko, zakład fryzjerski Gaiļi LK, zakład fryzjerski Geja. Nie sposób nie zauważyć, że liczba kreatywnych nazw w branży zakładów fryzjerskich i salonów kosmetycznych jest stosunkowo niewielka. Obserwując obraz, jaki wyłania się z badania Rosy Kohlheim (Rosa Kohlheim) poświęconego nazwom zakładów fryzjerskich w Niemczech, widzimy, że kreatywnych nazw jest tam stosunkowo dużo, a ponadto wyraźnie dominuje gra słów, np. oparta na niemieckim apelatywie mati ‘Haar’ lub odpowiadającym mu angielskim apelatywie ‘Hair’ — Haarmonie, Haar-em, Haarezeit, Hair-Force One, On Hair, Hair Line i in. (zob. Kohlheim 2015: 132, 133). Wśród nazw łotewskich zakładów fryzjerskich takie przykłady praktycznie nie występują (jedynym wyjątkiem może być wspomniana już nazwa Bitīt’ matos); trudno przy tym wskazać uzasadnione przyczyny braku tego rodzaju nazw na Łotwie, ponieważ, jak się wydaje, ich tworzeniu nie stoją na przeszkodzie żadne poważne ograniczenia językowe. Straipsniai / Articles 203 ANITRA ROZE ONIMICZNE NAZWY ZAKŁADÓW FRYZJERSKICH I SALONÓW KOSMETYCZNYCH UTWORZONE W JĘZYKU ANGIELSKIM 1. Nazwy, które mniej lub bardziej bezpośrednio odzwierciedlają kierunek działalności przedsiębiorstwa, np. Hair Code, Beauty, Glamour, Look, O Jo VIP HAIR, Coiffure. 2. Nazwy utworzone od nazwy własnej — najczęściej imienia i nazwiska lub nazwy miejsca — występującej samodzielnie albo w połączeniu z innym wyrazem. 2.1. Nazwa osobowa, zwykle używana wraz z umownym określeniem rodzajowym, które mniej lub bardziej bezpośrednio wskazuje kierunek działalności przedsiębiorstwa, np. Andrey Silchenko hair salon, Anna Style, Marly Estetica, Best of Style, lecz w niektórych przypadkach występuje samo imię i nazwisko, np. Crista, Merlin. 2.2. Nazwa miejsca, która w danym przypadku nie wiąże się z lokalizacją przedsiębiorstwa, salonu ani zakładu fryzjerskiego, lecz pełni raczej funkcję budowania pozytywnych skojarzeń, np. Miami Beach, Soho, Tokyo Hair Studio. 3. Nazwy o niejasnej funkcji, np. Art’e Studio, CHI Studio, Chop-Chop, City, Donna Dea, Vanilla. Obok nazw angielskich sporadycznie spotyka się nazwy włoskie i francuskie (np. De Luna, A La Fregate, Bella Vita, Bellezza, Fleur, La Soare, LeMond). Nazwy te mają najprawdopodobniej przywoływać skojarzenia z tradycyjnymi potęgami mody — Włochami i Francją — a, jak zauważa Solvita Pošeiko, inne języki, np. hiszpański, włoski i francuski, są wykorzystywane w nazwach symbolicznych nie z potrzeby komunikacyjnej, lecz wyłącznie ze względu na ich brzmienie, elegancję i prestiż. (Pošeiko 2014: 186, 187, 191) Z pewnością można to powiedzieć także o nazwach salonów kosmetycznych i zakładów fryzjerskich. Nierzadko jednak, zwłaszcza gdy zapis w języku obcym jest błędny, osiąga się efekt wręcz przeciwny — wrażenie niedbałości i braku profesjonalizmu. Dobrze ilustruje to ostatnia z omawianych grup. ONOMASTYCZNE NAZWY FRYZJERSKICH I KOSMETYCZNYCH SALONÓW UTWORZONE W JĘZYKU NIEOKREŚLONYM Wśród nazw onomastycznych spotyka się niekiedy nazwy utworzone w języku nieokreślonym. Innymi słowy, nazwa jest zapisana jakby po angielsku lub francusku, ale zamiast pisowni oryginalnej widoczny jest zapis oparty na wymowie lub 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Frizētavu nosaukumi Latvijā: semantiskais aspekts błędna pisownia (np. Kapri Star (ang. Capri Star), Vizavi (fr. Vis-à-vis), Voile (być może fr. voilà), Springs (być może ang. Spring). W niewielkiej liczbie występują również nazwy, których przynależność językową trudno w ogóle ustalić, np. Brizz, Exito Delor, a także nazwy hybrydowe, złożone z elementów kilku języków, np. Happy Hair Studija, Le Studio. NOMENKLATUROWA CZĘŚĆ NAZW SALONÓW KOSMETYCZNYCH I FRYZJERSKICH Analizując część nomenklaturową dołączoną do nazw onomastycznych, można zauważyć, że tworzą ją zarówno wyrazy o neutralnym zabarwieniu emocjonalnym, np. salon fryzjerski, salon, salon fryzjerski dla dzieci, jak i wyrazy, które w określonym kontekście mają pewne konotacje i w których przejawia się kreatywność właścicieli, np. studio piękna; salon piękna i doznań; centrum piękna, zdrowia i harmonii; salon doznań. Ogólnie można stwierdzić, że nazwy salonów fryzjerskich i kosmetycznych na Łotwie tworzą dość zróżnicowany obraz językowy, jednak żadna z analizowanych grup nazw nie wykazuje wyraźnej dominacji. Porównując proporcje użyć denotatywnych (bezpośrednio związanych z branżą) i konotatywnych (metaforycznych), należy stwierdzić, że zdecydowanie przeważają użycia konotatywne. Wśród analizowanych nazw praktycznie nie występują fenomeny precedensowe (zob. Bušs 2013: 51, 52; Malevych 2012), czyli nazwy charakteryzujące Łotyszy jako wspólnotę narodową lub kulturową, a także nazwy bezpośrednio nawiązujące do łotewskiej mentalności (jedynymi wyjątkami, choć każdy z nich na swój sposób, mogłyby być Bitīt’ matos i Laimdotas skaistuma centrs; ponadto w drugim przykładzie, oprócz skojarzenia z Laimdotą jako pozytywną, łotewską postacią literacką, znaczenie ma także wizualny projekt szyldu, na którym przedstawiono pas Lielvārde). Jeśli na przykład porównać nazwy łotewskich salonów fryzjerskich z nazwami salonów w Niemczech, w tych pierwszych niemal nie spotyka się gier słownych; ich brak z nawiązką rekompensuje bujna wyobraźnia skojarzeniowa właścicieli firm. ŹRÓDŁA Katalog firm internetowych www.1188.lv Internetowy katalog przedsiębiorstw www.zl.lv Straipsniai / Articles 205 ANITRA ROZE LITERATŪRA Balode Laimute, Bušs Ojārs 2014: Two sketches on Latvian Names in the Economy. – Studii și cercetări di onomastică și lexikologie (SCOL). Nr. 1/2. Craiova: Sitech,13.–25. Bauer Gerhard 1985: Namenkunde des Deutschen. Bern/ Frankfurt: P. Lang. Bergien Angelika 2009: Cultural and regional connotations of company names in local contexts. – Names as Language and Capital Proceedings Names in the Economy 3, Amsterdam, 11–13 June 2009 (no vietnes http://www.meertens.knaw.nl/nite/). Bergien Angelika, Kremer Ludger, Zilg Antje 2010: Commercial names as indicators of innovation and change: new reflections and challenges. – Onoma 43, 7–23. Bušs Ojārs 2013: Īpašvārdi ekonomikā: dažas izpētes iespējas pasaulē un Latvijā. – Vārds un tā pētīšanas aspekti 17(1). Liepāja: LiePA, 50–55. Bušs Ojārs 2014: Netriviālie veikalu, restorānu un izklaides iestāžu nosaukumi Latvijā. – Onomastikas pētījumi. Rīga: LU Latviešu valodas institūts, 353–361. Kohlheim Rosa 2015: Sprachliche Kreativität bei der Benennung von Friseurgeschäften in Deutschland. – Acta Linguistica Lithuanica 72, 126–135. Laugale Velga, Šulce Dzintra 2012: Galvenie problēmjautājumi nosaukumu veidošanā un rakstībā. – Lielo burtu lietojums latviešu valodā: ieskats vēsturiskajā izpētē, problēmas un risinājumi. Rīga: LVA, 29–36. Malevych Iryna 2012: The Types and Functions of the Precedential Phenomena in the Language of Outdoor Advertising (on the Basis of Ukrainian Ergonyms). – Names in the Economy 4. Abstracts of all the presentations [bez lpp. numerācijas]. Pošeiko Solvita 2014: Komerciālie ergonīmi Baltijas valstu lingvistiskajā ainavā. – Vārds un tā pētīšanas aspekti. Rakstu krājums 18(2). Liepāja: LiePA, 178–193. Sjöblom Paula 2008: Multimodality of Company Names. – Onoma 43, 351–380. Бутакова – Бутакова Екатерина Сергеевна 2013: Лингвистическая креативность в Томской эргонимики. – Вестник ТГПУ (TSPU Bulletin) 3(131), 146–152. Крюкова Ирина Васильевна 2008: Мода на названия (по vietnes http://www.informnauka.ru/rus/2008/2008-02-18-8-051_r.htm). Подольская Наталия Владимировна 1988: Словарь русской ономастической терминологии. Москва: Наука. 206 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Frizētavu nosaukumi Latvijā: semantiskais aspekts Хисамов Олег Ришатович 2012: Особенности эргонимии г. Казани. – Ашаринские чтения. Вып. 8. Чебоксары: Новое Время, 268–273. Шакирова Татьяна Владимировна. Антропонимические эргонимы в коммерческой номинации (на материале тюменских наименований). – Молодой ученый 4, 2012, 259–261 (по vietnes http://www.moluch.ru/archive/39/4607/). Kirpyklų pavadinimai Latvijoje: semantinis aspektas SANTRAUKA Straipsnyje analizuojami Latvijos kirpyklų ir grožio salonų pavadinimai siekiant atskleisti šių ergonimų pasirinkimo motyvus ir kriterijus bei nustatyti, kurie iš jų yra populiariausi ir labiausiai paplitę. Daug latviškų kirpyklų ir grožio salonų turi pavadinimus su onomastiniu dėmeniu, kuris yra latvių ar anglų kalbos arba išgalvotos užsienio kalbos žodis. Jų įvairovė gana plati, neturinti vyraujančios tendencijos. Tačiau šių įstaigų pavadinimuose retai pasitaiko žodžių žaismo, kūrybiškumo. Pavyzdžiui, Vokietijoje kirpykloms pavadinti naudojami ergonimai, kaip rodo Rosos Kohlheim tyrimas, dažnai yra gana kūrybiški, jiems kurti pasitelkiamas žodžių žaismas. Kokios šių skirtumų priežastys – pasakyti sunku. Tačiau latviškų ergonimų kūrybiškumo stoką dažnai kompensuoja turtinga ir asociatyvi jų kūrėjų vaizduotė. Šių pavadinimų nomenklatūrinių dėmenų analizė rodo, kad jie yra neutralūs žodžiai, pvz.: frizētava ‘kirpykla’, salons ‘salonas’, bērnu frizētava ‘vaikų kirpykla’ ir pan., arba žodžiai, turintys tam tikrą konotaciją, taip pat ir kūrybiškumo, pvz.: skaistuma studija ‘grožio studija’, skaistuma un sajūtu salons ‘grožio ir jausmų salonas’, skaistuma, veselības un harmonijas centrs ‘grožio, sveikatos ir harmonijos centras’, sajūtu salons ‘jausmų salonas’. Įteikta 2016 m. gegužės 9 d. ANITRA ROZE LU Latviešu valodas institūts Akadēmijas laukums 1, LV-1050, Rīga, Latvija [email protected] Straipsniai / Articles 207