Savitas kalbinis reiškinys šiauliškių plote (remiantis LKA punkto Nr. 73 medžiaga)

Straipsniai / Articles 175 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: analiza dialektu źródeł pisanych, leksykografia i leksykologia dialektów, socjolingwistyka, geolingwistyka. SWOISTE ZJAWISKO JĘZYKOWE NA OBSZARZE DIALektu ŠIAULIŠKIAI (NA PODSTAWIE MATERIAŁÓW PUNKTU LKA NR 73) Peculiar Linguistic Phenomenon in the Area of Šiauliškiai (According to Data of Point No. 73 of the Atlas of the Lithuanian Language) [Swoiste zjawisko językowe na obszarze dialektu šiauliškiai (na podstawie materiałów punktu nr 73 Atlasu języka litewskiego)]conversation? no, preserve? Must translate English too? User says Lithuanian to Polish, English likely preserve? Developer every item from Lithuanian. Translate English? They expect perhaps title translate. Need output only. Fix. English title translated Polish. Keywords exact. Be careful W artykule po raz pierwszy społeczności naukowej przedstawiono użycie emfatycznej partykuły -agei oraz jej wariantów -agė, -agi z czasownikami i innymi częściami mowy. To lokalne zjawisko językowe odkryto podczas ekspedycji terenowej w 2013 r. w punkcie nr 73 Atlasu języka litewskiego, należącym do zachodnich wyżynnych szawlan (skrót – VAŠ) (Dargaičiai)). Wskazano możliwe przyczyny powstania i używania takiego zjawiska językowego. Omówiono niektóre cechy językowe VAŠ oraz przejawy interakcji dialektów zaobserwowane w nagraniach gwary, o których litewscy dialektolodzy wspominali już w swoich pracach w latach 60. i 70. XX w. Materiały dodatków uzupełniają tekst artykułu. SŁOWA KLUCZOWE: zachodni wyżynni szawlani, procesy interakcji dialektów, partykuła emfatyczna, zamknięta wspólnota językowa, idiolekt. ADNOTACJA Artykuł po raz pierwszy przedstawia społeczności naukowej użycie emfatycznej partykuły -agei oraz jej wariantów -agė, -agi w połączeniu z czasownikami i innymi częściami mowy. To lokalne zjawisko językowe odkryto w trakcie badań terenowych przeprowadzonych w 2013 roku w punkcie nr 73 Atlasu Języka Litewskiego (dalej – ALL), JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 176 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV, który oznacza zachodnioauksztocki poddialekt szawelski (dalej – VAŠ) (Dargaičiai). Określa prawdopodobne przyczyny powstania i używania takiego zjawiska językowego. Omówiono niektóre osobliwości językowe VAŠ oraz przejawy interakcji międzydialektalnej zaobserwowane w zapisach poddialektu i wspominane w pracach litewskich dialektologów już w latach 50. i 60. XX wieku. Materiał SŁOWA KLUCZOWE: zachodnioauksztocki poddialekt szawelski, procesy interakcji międzydialektalnej, partykuła the supplements is a valuable contribution to the text of the article. emfatyczna, samodzielna wspólnota językowa, idiolekt. WSTĘP W latach 2011–2014 projekt Instytutu Języka Litewskiego (w skrócie – LKI) i kod aukštųjų mokyklų vykdytas projektas Šiuolaikiniai geolingvistikos tyrimai Lietuvoje: punktų tinklo optimizacija ir interaktyvioji tarminės informacijos sklaida (Proprojektu litewskiego Nr. VP1-3.1-ŠMM-07-K-01-028) umożliwił po ponad siedemdziesięciu latach sprawdzenie sytuacji językowej we wszystkich punktach Atlasu języka litewskiego (w skrócie – LKA) (materiał do tego wydania zbierano w latach 1950–1971). Jeden z badanych przez autorkę artykułu punktów zachodnioauksztockiego poddialektu szawelskiego, LKA nr 73, stanowiła unikatowa wieś Dárgaičiai o ulicowym układzie niwowym, po raz pierwszy wspomniana w źródłach pisanych w 1620 r. W czasach Wielkiego Księstwa Litewskiego (w skrócie – LDK) Dárgaičiai należały do ekonomii szawelskiej, a od 1791 r. – do powiatu szawelskiego. Od 1897 r. Dargaičiai podlegały starostwu Piktužiai w powiecie Gruzdži, ponieważ tam, siedem kilometrów na północny zachód od Gruzdžių, znajdował się dwór, w którym później założono kołchoz. Od 1919 r. Dargaičiai należały do starostwa Savekiai w okręgu szawelskim (Savekiai jako centrum starostwa funkcjonowały od 1919 do 1945 r. Saveikiai są oddalone od Dargaičiai o 2,3 km, a od Piktuižiai – o 3,3 km). Według danych spisu z 1923 r. w Dargaičiai były 43 gospodarstwa i mieszkało 211 mieszkańców. Od 1950 r. Dargaičiai należały do obwodu Gruzdžiai w okręgu szawelskim. W latach 1953–1991 ziemie wsi Dargaičiai należały do gospodarstwa technikum rolniczego w Gruzdžiai. Według danych spisu z 1959 r. we wsi mieszkało 142 mieszkańców. Później liczba mieszkańców malała: w 1970 r. – 121, w 1979 r. – 83, w 1989 r. – 62. W 2001 r. w Dárgaičiai mieszkało 46 mieszkańców, a według danych spisu z 2011 r. – 51 mieszkańców (w ostatnich latach, zdaniem respondentów, do Dárgaičiai przeprowadzają się mieszkańcy okolicznych terenów miasta Szawle i Gruzdžiai). Dargaičiai, których struktura rozplanowania wsi łanowej zachowała się do dziś, uznano za wieś etnograficzną. Artykuły / Articles 177 Savitas kalbinis reiškinys šiauliškių plote (remiantis LKA punkto Nr. 73 medžiaga) W etnograficznej wsi Dargaičiai, położonej 25 kilometrów od Szawli, znajduje się miejsce wypoczynku „Pelėdynė”, organizowane są wycieczki, tradycyjne gių degustavimas, vaikščiojimas su kojūkais bei pasivažinėjimas vasaros slidėmis. Užtvenkto Mūšos intako Kūros tvenkinyje organizuojama žvejyba, važiwiejskie przejażdżki wozem zaprzężonym w konia, odwiedzany jest obiekt chroniony przez państwo – dąb Kulnio, a także obchodzone są tradycyjne święta – Jurginės (w pierwszy weekend po 23 kwietnia) i Tradycyjne święto dawnych rzemiosł (w pierwszy weekend sierpnia, zwykle w niedzielę). MATERIAŁ BADAWCZY, CEL I ZADANIA BADANIA, METODY BADAWCZE Podczas ekspedycji terenowej w 2013 r. w punkcie LKA nr 73 przeprowadzono wywiady z 5 miejscowymi respondentami najstarszego pokolenia ze wsi Dargaičiai: 3 kobietami (R 2 (1923), R 3 (1947), R 5 (1953) i 2 mężczyznami (R 1 (1926), R 4 (1951). W 2013 r. najstarszy respondent miał ponad 90 lat, a najmłodszy – vo mokęsi pradžios mokyklose: R 1 Šakynos pradžios mokykloje baigė 3 klases, ponad 60 lat. Respondenci R 1 i R 2 ukończyli po 4 klasy szkoły podstawowej w Gruzdžiai. R 3, R 4 i R 5 ukończyli szkoły średnie: R 3 i R 5 – szkołę średnią w Gruzdžiai, a R 4 – szkołę średnią w Mindaugiai (rej. janiskiński). R 4 ukończył studia w technikum rolniczym w Joniškėlis, a R 5 – w technikum rolniczym w Gruzdžiai. Czas trwania nagrań językowych ankietowanych respondentów – ponad dziesięć tarminio teksto įvairiomis temomis. Pagrindinės iš jų – prisiminimai apie buvusį kaimą; apie įvairius ūkio darbus; apie istorines pervartas: karą, okupacijas, godzin, obejmujących zesłanie, walki oporu, służbę w armii radzieckiej, tworzenie kołchozów; choroby i lekarzy; święta religijne; zmieniony sposób gospodarowania; emigrację; nieporozumienia w lokalnej społeczności; codzienne prace domowe; o pracach w lesie itp. Respondenci różnie przyjęli autorkę artykułu, czyli obcą osobę: R 1 – jako rozmówczynię, wobec której należy zachować dystans (później, po około pół godzinie, gdy autorka artykułu opowiedziała historię swojego życia i życia rodziców, ta postawa została zapomniana), jako słuchaczkę, do której należy mówić z dumą (zwłaszcza opowiadając o swoich wnukach), albo jako objaśniającą, nauczycielkę, której należy przekazać swoje doświadczenie życiowe, niekiedy ujawniające się również w emocjonalnej opowieści (przy porównywaniu realiów życia w przeszłości i obecnie). Z R 2 rozmawiano bardzo naturalnie, bez odczuwania jakiegokolwiek dystansu, dlatego R 1 często przerywał R 2, jakby go poniżając i nie pozwalając mu opowiadać. Respondent R 3 był dość długo przepytywany. Początkowo odpowiadano tylko na pytania, lecz (niemal po godzinie) przechodzono do naturalnej opowieści, podtrzymywanej przez autorkę artykułu. Z R 4 i R 5 rozmawiano bardzo naturalnie, JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV bez żadnego wstępnego nastawienia, niekiedy dość emocjonalnie; poruszano nawet kwestie językowe, które sami R 4 i R 5 próbowali wyjaśniać, uzasadniając je przykładami użycia języka z życia codziennego i własnymi spostrzeżeniami językowymi. Autorka artykułu nie zauważyła wyraźniejszego emocjonalnego tła językowego w opowieściach respondentów. Celem artykułu jest przedstawienie swoistego (lokalnego) zjawiska językowego w punkcie LKA nr 73, ukształtowanego na podstawie kontaktów gwarowych i utrzymującego się w aktywnym użyciu przez ponad 90 lat. Zadania: a) rozszyfrować teksty gwarowe, b) przeprowadzić wstępną analizę językową rozszyfrowanych tekstów, c) porównać fakty gwarowe z materiałem ekspedycji organizowanych w latach 1950–1965 w okolicach Szawli i Kurszan, opublikowanym w wydawnictwach naukowo-badawczych i rozprawach doktorskich; d) zbadać swoiste zjawisko lokalne – przypadki użycia emfatycznej partykuły -agei (-agė, -agi); e) podsumować uzyskane wyniki i przedstawić prognozy dotyczące tego zjawiska językowego. Przedmiotem badań są nagrania gwary miejscowych mieszkańców wyjątkowej, zachowanej do dziś wsi Dargaičiai o ulicowym układzie niwowym (gmina Gruzdžiai, rejon szawelski) (ponad dziesięć godzin tekstu, przechowywanego w Archiwum Gwarowym Instytutu Języka Litewskiego) oraz ponad 280 form z połączeniem partykuł -agei i jego wariantami -agė, -agi, użytych przez miejscowych respondentów. Straipsnyje remiamasi tarminių įrašų tekstų analizės, kalbinių reiškinių lyginamuoju, skaičiavimo metodais ir kalbinėmis prognozėmis. ODZWIERCIEDLENIA CECH GWAROWYCH ZACHODNIOAUKSZTAJCKICH SZAULISZKICH (VAŠ), PÓŁNOCNOŻMUDZKICH TELŠISZKICH (ŠŽT) ORAZ POŁUDNIOŻMUDZKICH WARNISZKICH (PŽV) W LKA W PUNKCIE NR. 73 Dargaičiai należą do podgwary VAŠ, którą językoznawcy uważali za gwarę przejściową między dialektami zachodnimi i wschodnimi (Zinkevičius 1994: 39; Lktch 2004: 60; Vaš 2007: 25). W językowym punkcie Dargaičiai przeważają wyróżniające cechy szawelskie: a) zachowane są dyftongi an, am, en, em (bragi, samd·dava, pagrándu., su angli.ms (z węglami), gyvéntojei, ale piηlikto (piętnastego); b) zachowane są również dźwięki oznaczane nosowymi ą, ę (aku.ka. (akoliuką), ma.te. (malutkę), ple.ka. (pleciuką), taba. (terbą), ale nie zawsze konsekwentnie (ponieważ w formach imiesłowów czasu przeszłego jednokrotnego strony czynnej czasowników nosowe ę przechodzi w į, por. at·ji. (przyszedłszy), nusipiki. (nusipirkę), nuv·ži. (nuvežę), k·si. (kasę)); c) najkonsekwentniej zachowywany jest akcent przesunięty z końcówki (par‿ Artykuły / Articles 179 Savitas kalbinis reiškinys šiauliškių plote (remiantis LKA punkto Nr. 73 medžiaga) mšks (przez lasy), màmàs (matek) (Zinkevičius 1994: 36–39; Lktch 2004: 60–61; Vaš 2007: 25–28). Samogłoski a i e w rdzeniach wyrazów są używane naprzemiennie, np.: ˑpušes (epušes) (R 2), ˑšmenis (ašmenys) (R 2), su‿alèktrà (z elektrycznością) (R 3). W dyskursie respondentów R 1, R 2 i R 3 (rzadziej R 5) zauważalne jest używanie skróconych form wyrazów gežies (R 1), gelžus (R 2) èže / kur‿àkma nudta (kamienie) (R 1). W tekstach z Dargaičiai szczególnie wyraźne jest zmiękczenie spółgłosek k, l, n, v, ž, np.: ȓǽutis (R 1, R 2), ki (ręce) (R 1, R 5), daio (R 2), se.ke (R 3), se.kai (R 5), aki.kai (R 5), tekai (R 1, R 2, R 3), . ˑ čè daũg (R 1), ma.tis (R 5). Odnotowano typowszy dla południowych VAŠ przypadek stwardnienia spółgłoski r przed dwugłoską ei, por.: grat (R 2). Respondenci R 1 i R 2 na styku spółgłosek lub na początku wyrazu rozpoczynającego się samogłoską wstawiali spółgłoski j, v, por.: nuvje (R 1), nebĕjemi (R 2), j.magei (ima) (R 1). Ci sami respondenci używali różnych przyrostków nazw własnych: w jednym przypadku podawali formy aukštaitijskie z przyrostkiem -yčia (nazwiska panieńskie), w innym zaś – formy żmudzkie z -atis (nazwiska żeńskie i męskie), por. : Bajelýčia (Bajelytė) (R 1), Lukýčia (Lukytė albo Lukaitė) (R 2), ale Bajła (Bajelytė) (R 1), su tuo Baltramčiu (Baltramaitis) (R 2). W gwarowych zapisach z Dargaičiai występują wyrazy o innym temacie (w dažodžių, pvz.: tárdytojis (tardytojas) (R 1), siuvjis (siuvėjas) (R 2), pperis, ppeporównaniu z językiem standardowym) varri. (papier) (R 2), poperes (R 3), mėgjis (miłośnik) (R 3), gýdytojus (lekarzy) (R 5), mókytojus (nauczycieli) (R 2), leῇgvu (lekkich) (R 2). Formy niektórych rzeczowników wskazują, że liczba mnoga odmienia się według paradygmatu innego tematu, por.: alčiaus (R 2), snai (R 2), petai (R 2, R 3). Mieszanie tematów, charakterystyczne nie tylko dla VAŠ, lecz także dla Żmudzinów (ŠŽT i PŽV), jest widoczne w paradygmatycznych formach czasowników, por.: gliam, gliat (galim(e), galit(e)) (R 3), léide (leido) (R 1), sdžiam, sdž (sėdim(e), sėd(i)) (R 2, R 5), sudkiam (sudėkim) (R 2), triam (turim) (R 3), nebetriam (nebeturim) (R 2), triat (turit(e)) (R 1), žiriam (žiūrim(e)) (R 3). Respondenci (VAŠ) użyli pojedynczych form atematycznych, stosowanych również na obszarze ŠŽT i PŽV, por.: acigérsme, atesme (R 2), lksme (R 3), piksme (R 3), palikt (palieka) (R 2), skaũst (skauda) (R 2). W tekstach zaszyfrowanych zauważono odmienne od języka ogólnego formy rodzaju rzeczowników (bržis (biržė) (R 2), be‿ckra gˑȓ; ckra (cukrus) (R 3), saldanes (duod) (saldainius) (R 2)) oraz liczbę podwójną (d mèt (R 1, R 2)). Za przypadki šlekowania należy uznać formy wyrazów mdze (medžio) (R 2), mskas, miskĕlis (miškas, miškelis) (R 2), ṡàka (sakau) (R 1, R 2), sins (šienas) (R 1), spitle (špitolė) (R 2), pársviete (peršvietė) (R 1). Użyto również kilku form czasownika z odległą asymilacją, por.: pašiž (R 3), pašižje (R 1), pašišérk (R 2), nešušišneksi (R 2). W punkcie językowym Dargaičiai odnotowano wymienne używanie spółgłosek d(ž) i g, d i t, czyli ich mieszanie, np.: *dils (nazwisko Gylys) (R 1), ũˑmegei (wyschnięte drzewa) (R 1), driŋglėm (trinkelėm) [wyłoży podwórze] (R 3). JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Minėtina, kad respondentai dažniau vartojo dūrinius, sudarytus be jungiasamogłoski, charakterystyczne dla północnego obszaru VAŠ, np.: lmpeei (R 2), lˑnplu.kˑz (R 2), medžkirts (R 1), ppermakei (R 2), šienpjtis (R 2), špamedžei (R 2), (ant) viensu. (R 2) (por. Jšpt 2001: 50–51). W tekstach gwarowych odzwierciedla się różnorodne obrazowe słownictwo, np.: vadˑdava bàdgribei / didèsn / usikabn an‿pèæus / tˑsi ta.‿grễbli. pa(r)‿rugiĕnas (R 1), donos su‿saulgražeis (słonecznikami) [kupujesz] (R 2), ·psnuki. uždje (aparat tlenowy) (R 2), páršvieta. [robiła] (zdjęcie rentgenowskie) (R 2), gi.veiks (zagroda) (R 1), (iš) p.skes (drzazgi) (R 2), rtinis (kołowrotek) (R 2), susižaizdva (powstała rana) (R 3). Struktura składniowa tekstu gwarowego odzwierciedla właściwe dla VAŠ użycie form podwójnego dopełniacza (gmin. gmines (R 3)); wyrażanie posiadania (Màmàs trz brôlei b.va (R 1)); użycie przyimka par z lp. lub lm. w dopełniaczu do określania miejsca lub trwania w czasie (par‿vsa. káima. vens arkllis (w całej wsi) (R 2), usikabn tarbêle. / ir‿en par‿žmônes (R 1), par‿diêna bent‿kèl atedava baga (R 1), par‿pˑra. i‿m.re (R 3)); przyimka pro z lp. zestawienie w dopełniaczu zamiast przyimka apie „o” (a(š)‿šnèk pro‿*kuni. (R 2); używanie konstrukcji dopowiedzeniowych (suléide stȓs vasts / i‿gàtàs (R 2)). Chociaż w gwarowych zapisach z Dargaičiai przeważają cechy podgwary VAŠ, zauważa się również zjawiska interakcji gwar, a także przypadki ich swoistego użycia. Wśród cech fonetycznych wymienić należy zachowaną bezdźwięczną spółgłoskę t, np.: bakštes (baigščios) [o sarnach] (R 2), šèpetei (šepečiai) (R 2) (Lktch 2004: 198, 225, 240). Częste u Żmudzinów formy lm. narzędnika, występujące także w VAŠ, por.: abžluum kjum (z owłosionymi nogami) [o kogucie] (R 2), su‿búum (z ziemniakami) (R 2), jostum (pasami) (R 2), forum (foremkami) (R 2), kárum (krowami) (R 1), kéum (spodniami) [o kogucie] (R 2), rankum (rączkami) (R 2), mergčkum (dziewczynkami) (R 2), su‿pktžoum (chwastami) (R 2) (Lktch 2004: 227; Jonaitytė 1962: 10). Šifruotuose Dargaičių šnektos tekstuose pastebėtas reiškinys, kai sangrąža czasami przenoszony jest na koniec wyrazu: neskrsis (R 2), nebežnijos (R 1), neberašaũs (R 1), lakos [krowę] (R 2), ne-augnas (R 2), nebesodnas (R 3). Na Żmudzi (ŠŽT i PŽV) występują zaimkowe formy rzeczowników, które obecne są również w tekstach z Dargaičiai, por.: aša (R 3), jiñ (R 3), su jje (R 1, R 2), gerejei (R 2), snajei, senji (R 3), stambejei (R 2), st.pre.je. [chemię] (mocną chemię) (R 3). Pasakodami respondentai yra pavartoję ir perficientyvines formas, plg.: re ráu ż·mė. [ogórki] (R 3), tik‿nakt(ż) ż·mė / tus‿jau nuviľka (R 5) (Girdenis 2000: 307–314). Po dokonaniu przeglądu cech dialektalnych zapisów gwary Dargaičiai widać, że na pograniczu VAŠ występuje niemało odzwierciedleń interakcji gwar. Artykuły / Articles 181 Savitas kalbinis reiškinys šiauliškių plote (remiantis LKA punkto Nr. 73 medžiaga) SZCZEGÓLNE ZJAWISKA KONTAKTÓW GWAROWYCH: PARTYKUŁY I ICH ROLA W SYSTEMIE GWARY Dialektolodzy w 6–7 dziesięcioleciach XX w. zauważyli, że w poszczególnych miejscach żmudzkich i VAŠ na końcu wyrazu używana jest zrośnięta partykuła -ai (Elena Grinaveckienė nazywa ją postpozycją) i jest ona dodawana do skracanej formy 3. osoby czasowników czasu teraźniejszego lub czasu przeszłego jednokrotnego1. Gramatycy zaznaczają, że partykuły, będąc wyrazami o nieokreślonym znaczeniu, mogą zrosnąć się z pojedynczym wyrazem i oznaczać znaczeniowe, modalne oraz ekspresywne odcienie składników (LKG II 543, 568)2. Z punktu widzenia gramatyki funkcjonalnej partykuły przenoszą w języku ciężar leksykalny na inne wyrazy i w różny sposób je modyfikują, podkreślają oraz zabarwiają emocjonalnie (zob. Valeckienė 1998:188). Aldona Jonaitytė w rozprawie doktorskiej Gwara Szakinė wspomniała, że -ai dawniej mogła mieć znaczenie wzmacniające, podkreślające, które później zatarło się (Jonaitytė 1962: 431). Dialektolożka wspomina również o partykule gi, mającej znaczenie wzmacniające i podkreślające, która w badanej gwarze może być rozszerzana albo „afiksem o i tworzy partykułę ogi”, albo „afiksem a / agi/“ (Jonaitytė 1962: 437–438). O nieodmiennych formach czasownika czasu teraźniejszego i czasu przeszłego częstotliwego z -ai (zwrotna -aitis), zauważonych przez dialektologów w wymienionych miejscowościach PŽR, PŽK, VAŠ, w literaturze naukowej pisano w 7. dziesięcioleciu XX w. (Grinaveckienė 1960: 198; 1962: 164)3. Takie formy przypisuje wyłącznie Żmudzinom LKG i nazywa je 1 Według twierdzenia Grinaveckienė, -ai jest dodawana do czasowników na obszarze południowożmudzkich raseniškiai (PŽR) wokół Kielmė oraz w rejonie kielmskim w okolicach kretingiškių (ŠŽK) plote apie Kretingą. Tokį pat reiškinį kalbininkė pastebėjo ir VAŠ Šiaulių r. apie Pakapę, Šakyną, Bridus, Valdomus (Gruzdžių seniūnija), Lūpaičius (Meškuičių seniūnija), Kušleikius, Tytuvėnėlius i Kubilius, a także u północnożmudzkich Narušaičiai (obecnie Norušaičiai), Kirbaičiai (dawna wieś w gminie Kairiai) i w Żagarė, w rejonie janiskim. 2 Apie dalelytes rašoma: „Dalelytės yra labai nekonkrečios, neapibrėžtos reikšmės žodžiai“ (LKG II 543). „Pati būdingiausia ir vien žodžio reikšmingumui pabrėžti dažniausiai vartojama yra partykułę gi. „W zdaniu może występować jako osobne słówko albo może być przyrośnięta do innego słowa” (LKG II 568). „Partykuła może oznaczać znaczeniowe, modalne oraz ekspresywne odcienie składników. Partykuły jak gdyby nie dysponują same swoim ładunkiem leksykalnym, lecz przenoszą go na inne słowa, różnorodnie je modyfikując, uwydatniając i zabarwiając emocjonalnie (cytat swobodny)” (Valeckienė 1998: 188). 3 „Przedstawiony materiał gwarowy z punktów Kušleikių, Tytuvėnėlių i Kubilių poszerza granice użycia końcówki -ai czasowników a-tematowych w 3. osobie czasu teraźniejszego (jis enai, gáunai, nšai ~ jis ena, gáuna, nša itd.)” (Grinaveckienė 1960: 198). „Przyrostek -davai (zwrotny -davaisis) najprawdopodobniej tworzą przyrostek czasu przeszłego częstotliwego -davir oraz postpozycja -ai (-aisis). Taki złożony, nieodmienny przyrostek, jak wynika z przykładów, dodaje się JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV -ai jako partykułę emfatyczną (LKG II 132)4. Vytautas Vitkauskas nazywa to zjawiskiem wymiany głosek wskutek analogii (Vitkauskas 2001: 15).5 Zapisy z Dargaičiai pokazują, że formy 3. osoby czasu przeszłego częstotliwego, które powinny kończyć się na -(dav)o, mają -ai, nadal używane do dziś, por.: adavai ‘aidavo’ gáudavai ‘gaudavo’ (R 2), gebdavai ‘gerbdavo’ (senus žmones) (R 1), (R 3), (ati-)dodavai ‘(ati-)duodavo’ (R 1, R 2), džiáudavai ‘džiaudavo’ (R 2), (par-)edavai ‘(par-)eidavo’ (R 1, R 3), (nebe-)galdavai ‘(nebe-)galėdavo’ (R 2), (atsi-)nèždavai ‘(atsi-)nešdavo’ (R 2), sėddavai ‘sėdėdavo’ (R 2), uvindavai ‘siuvinėdavo’ (R 2), turdavai ‘turėdavo’ (R 2), (iš-)varýdavai ‘(iš-)varydavo’ (R 2), važindavai ‘važinėdavo’ (R 5), vèždavai ‘veždavo’ (R 2). Zauważalna jest tendencja do skracania -ai i wyrzucania samogłoski a. O skracaniu końcówek w bliskiej gwarze z Szaky­ny pisała Aldona Jonaitytė6. Możliwe, że z tego powodu respondenci użyli form z samogłoską -i lub z napiętą samogłoską podobną do -ė, np.: gáudai „gaudavai = gaudavo“ (R 2), laikýdai „laikydavai = laikydavo“ (R 2), atedaė „ateidavai = ateidavo“ (R 5). Najwyraźniej jest to możliwe zjawisko idiolektalne7. wobec wszystkich osób liczby pojedynczej i mnogiej czasu przeszłego częstotliwego. Na wskazanym obszarze postpozycja -ai może być dodawana także do tematu czasu przeszłego dokonanego […] (Bridai). W sąsiednich gwarach żmudzkich (rej. kielmski) i innych gwarach północno-zachodnioaukštaitijskich (południowa część rejonu szawelskiego) postpozycja -ai jest często dodawana do wszystkich tematów czasu teraźniejszego, np.: (Pakapė, rej. szawelski, nr 196, badała D. Skurkaitė) gestai „gieda“, ibinai „išbyra“, nenorai „nenori“, pàkelai „pakelia“, srišai „suriša“, stovai „stovi“, trai „turi“ (Grinaveckienė 1962: 164). ri swoistą końcówkę, dokładniej mówiąc, emfatyczną partykułę -ai, np.: bnai, drbai, džinai, enai, gstai, grinai, lnai, piáunai, pnai, rnai Klm, etai, 4 „Kai kuriose žemaičių vietose pirmosios paradigmos veiksmažodžių trečiojo asmens formos tu- rai Krtn“ (LKG II 132). 5 „W okolicach Šakýny, Skáistgirisu, Žagãrė wprowadzony został dyftong ai zamiast wcześniejszego a w 3. osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego trybu oznajmującego i czasu przyszłego czasowników zwrotnych: dodais, nˈšais, nˈèšˈeis, mˈèsˈeis […]. Nie jest to prawo fonetyczne, lecz pewna zmiana głosek wynikająca z analogii, określonego podobieństwa […]; długie końcówki a, e u Auksztotów zostały zrozumiane jako wyglądający dla nich na zmonoftongizowany dyftong (-ai, -ei)“ (Vitkauskas 2001: 15). 6 Skracanie końcówek „rozpoczęło się około XV–XVI w.“ (Jonaitytė 160: 158). „Porównując sąsiednie gwary, wydaje się, że skracanie końcówek w gwarze Šakyny jest rezultatem wpływu gwar żmudzkich“ (Jonaitytė 1960: 159). „[…] fala skracania końcówek, przynajmniej w odniesieniu do gwary Šakyny, szła z zachodu na wschód“ (Jonaitytė 1960: 159). 7 Podobne formy czasownika czasu przeszłego częstotliwego z -i autorka artykułu słyszała (i nadal słyszy) w mowie swoich ciotek (Anicety Rakickienė (Švambarytė) (ur. 1929) oraz Izoliny Barbory Švambarytė (ur. 1935), urodzonych i wychowanych w dawnej wsi Daušškiai (6–7 km na zachód od Meškuičiai, rej. szawelski). Takie formy, tylko z -ai, Rita Urnėžiūtė słyszała i nagrała w Lydẽkiai w latach 1998–1999 (rej. janiski (około 12 km od Meškuičiai)). Można przypuszczać, że zjawisko rozprzestrzeniało się na północ i północny wschód. Artykuły / Articles 183 Savitas kalbinis reiškinys šiauliškių plote (remiantis LKA punkto Nr. 73 medžiaga) Nawiasem mówiąc, Grinaveckienė zauważyła, że „w gwarze północno-zachodnich Auksztotów w okolicach Šakyny i Žagarė postpozycja -ai może być dodawana do wszystkich odmiennych i nieodmiennych części mowy” (Grinaveckienė 1962: 164). Takie przypadki użycia partykuł językoznawcy uważali za peryferyjne zjawisko językowe; wspominano o nich, ale nie oceniano ich szczególnie wysoko8. LOKALNE ZJAWISKO JĘZYKOWE: ZBIEŻNOŚĆ PARTYKUŁ -AI I -GI W zapisach mowy Dargaičiai, podobnie jak na całym obszarze VAŠ, trzecią osobę czasu teraźniejszego czasowników o tematach na -a i -i stosuje się w formie skróconej (en, vaoj, nš), natomiast czasowniki o temacie na -o mają końcówkę -a (dãra, ska, rša). Respondenci użyli także jednej formy 3. osoby czasu teraźniejszego czasownika sirgti z partykułą -ai, chociaż w VAŠ spodziewalibyśmy się krótkiej formy serg lub serga (bk), por. kaim.ŋka làba sukei segai (R 3). Tezie, że jest to przypadkowa, odosobniona forma, przeczy inna forma trzeciej osoby czasu teraźniejszego czasownika, używana nie tylko z -ai, lecz mogąca dołączać jeszcze postpozycyjną partykułę -gi9. Jonaitytė już w 1962 r. zauważyła, że w gwarze szakynskiej „agi zawsze jest enklityką”, a jej „znaczenie wzmacniające jest bardzo tišku ritminiu sakinio elementu“, pvz.: ·ška pajuta g‿agi (Darg.), t·ks tǽ· s·us: kèli givǽn‿agi (Darg.), šn·k‿agi, ka‿dá· duau bva acitikmu· (Darg.), osłabione, stało się jak gdyby samodawà ȓ·uos vá·ndens – prigé·ȓ gá·‿agi (Škn.) (Jonaitytė 1962: 438). Lingwistka zauważyła, że „W tych samych miejscach, w których mówi się agi, czasami zamiast niego, w tym samym znaczeniu, wypowiada się także partykułę o niejasnym pochodzeniu age·i, np.: br·kšt‿age·i, tai‿v·kars tǽ·mst (Darg.); skust‿agei kaip‿skaud·jus i‿tek (Škn.)“ (Jonaitytė 1962: 438). A zatem ponad pięćdziesiąt lat temu zjawisko to występowało w okolicach Gruzdžiai–Šakyna, w promieniu około 15–20 km (od Gruzdžiai do Šakyna jest 12 km, do granicy z Łotwą – 15 km). Nie można wykluczyć, że partykuła -agei mogła powstać jako skrót od a(r) girdi, a(r) girdėjai. Taką myśl podsuwa literatura, a dokładniej utwór nauczycielki i pisarki Stasė Jasiūnaitė, urodzonej w 1912 r. w Joniškis, zmarłej w 1986 r. i pochowanej w Kulautuva, Gyvenimo apysaka, w którym VAŠ gwarowej leksyki 8 Autorka przyjęła stanowisko LKG, by -ai uznawać za partykułę emfatyczną, ale nie odrzuciła też terminu Valeckienė: partykuła modyfikująca. Nagrania mowy gwarowej Dargaičiai oraz używany przez respondentów paradygmat odmiany czasownika pozwalałyby przypuszczać, że zrost partykuł -agei funkcję emfatyczną pełni wraz z funkcją modyfikacyjną. 9 Por. negi, argi. Szerzej o partykułach postpozycyjnych i ich zrostach zob. Valeckienė 1998: 190. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 190 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV TABELA 2. Czasowniki mowy gwarowej Dargaičiai w 3. os. czasu teraźniejszego z -agė i -agi -agė -agi (wymawiane bez pauzy) -agi (wymawiane z pauzą) gaminagė dirbagi (R 3), keagi (R 3), (pa)kvieagi (pa)ded agi (R 3), nuomojagi (R 1), (neiš)einagi (R 3), (at-, (su)naudoj agi (R 3), (nu) pri-, su-) 4), (ne)gai agi (R 3), būn (R 3), stojagi (R 3), (nesi)ginčijagi (R 3), agi (R 3), (at-, 3), bėgagi (R 4), (nebe-) (R 3), (neiš)leidž agi (R 3), reiagi (R 3), (pra-) leagi (par)duod (R 1), (R 3), (par-) duodagi (R 3), dedagi agi (R 3), (pra)važiuoj agi važiuojagi (R 3), (pa)keliaujagi pasakoj agi (R 3), vedžioj (R 3), (su)skaičiuojagi (R neiš-) ein agi atostogaujagi (R 4), šarvojagi (R 4), (apsi) (R 3), (pa)senst agi (R 3), [pravažiuoja (išsi)šluoj agi (R 3). greitai] (R 3), (pa)tinkagi (R 3), reiagi (R 3), (R 3), (nebeapsi)mokagi (R 3), (nenusi)perkagi (R 3), (nebeati)tinkagi (R 3), (nebe-) suprantagi (R 3), auginagi (R 3), (at-, iš-, nu-, pa-, pra-, pri-) einagi (R 3, R 4), rūagi (R 3), noȓagi (R 3), tuȓagi (R 3), (pri)žiūȓagi (R 3), giȓagi (R 3), tuȓagi (R 3), (pa)smirstagi (R 3), (už) mokėagi (R 3), (at-, su-) vežagi (R 3), smirdžagi (R 3). patiȓagė (R 3), (nebepa)judagi (R 3), noȓagi (R 3), (R 3), ūkininkauj agi (R 3), (R 3), 3), (nu)pelyjagi agi (R 3), sirguliuoj agi (R 3), pasakojagi (R 3), (su)organizuojagi (R džiauagi (R 3), (par)bėgagi (R 3), (iš-, (atsi)bost agi (R 4), zirz agi nebe-) augagi (R (pa)šnekagi (R 3), šauagi (R 3), (pa)šauagi (R 3), (neatsi)tinkagi (R 3), (iš)trauagi gaagi (R 3), (iš)balagi (R 3), (pa) gaiagi (R 3), (atsi)(i)magi (R 3), gyvenagi (R 3), (pri)kabinagi (R 3), būnagi (R 3, R 4), gyvenagi (R 3), kilnagi (R 4), (pa) kvimpagi (R 3), (ne)noȓagi (R 3), .ragi (R 3), mėkstagi (R 3), (nusi)nešagi (R 3), (nu) slinkstagi (R 3), Straipsniai / Articles 191 Savitas kalbinis reiškinys šiauliškių plote (remiantis LKA punkto Nr. 73 medžiaga) LITERATŪRA Arumaa Peeter 1933: Untersuchungen zur Geschichte der litauischen Personalpronomina. Tartu. Gaivenis Kazimieras, Stasys Keinys 1990: Kalbotyros terminų žodynas. Kaunas: Šviesa. Girdenis Aleksas 2000: Kalbotyros darbai 2. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Grinaveckienė Elena 1960: Tarmių medžiagos rinkimas Lietuvių kalbos atlasui. – Lietuvių kalbotyros klausimai 3, 191–205. Grinaveckienė Elena 1962: Kai kurios lietuvių kalbos tarmių ypatybės (iš 1961 metų dialektologinių ekspedicijų). – Lietuvių kalbotyros klausimai 5, 147–169. Jasiūnaitė Stasė 1986: Gyvenimo apysaka. Vilnius: Vaga. Jonaitytė Aldona 1960: Šakynos tarmės žodžio galo vokalizmas. – Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai, serija A. 1(8), 151–162. Jonaitytė Aldona 1962: Šakynos tarmė (rankraštis, saugomas Vilniaus universiteto bibliotekoje, F 76–360). Jonaitytė Aldona 1964: Žemaitiškos morfologinės ypatybės Šakynos tarmėje. – Lietuvių kalbotyros klausimai. Lietuvių kalbos morfologinė sandara ir jos raida, 165–177. Jšpt – Joniškio šnektų pratimai ir tekstai, sud. Nerija Bartkutė, Rasa Dumčiūtė, Aušra Kaikarytė, Lina Kazlauskaitė, Janina Švambarytė (ats. red.). Šiauliai: K. J. Vasiliausko įm., 2001. LKG II – Lietuvių kalbos gramatika 2, vyr. red. Kazys Ulvydas. Vilnius: Mintis, 1971. Lktch – Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, sud. Rima Bacevičiūtė, Audra Ivanauskienė, Asta Leskauskaitė, Edmundas Trumpa, mokslinė red. Laima Grumadienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2004. Valeckienė Adelė 1998: Funkcinė lietuvių kalbos gramatika. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Vaš – Vakarų aukštaičiai šiauliškiai, sud. Rūta Kazlauskaitė, Lionė Lapinskienė, Rima Bacevičiūtė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2007. Vitkauskas Vytautas 2001: Lietuvių kalbos tarmių morfoneminiai reiškiniai. Vilnius: Žara. Vulas S. M. 1977: Teoretičeskie i metodičeskie voprosy kriminalističeskogo issledovanija pismennoj reči. Moskva. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Dialekty języka litewskiego początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), red. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Wilno: Briedis, 2014. Zinkevičius Zigmas 1994: Dialektologia języka litewskiego. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Žalkauskaitė Gintarė 2011: Idiolekto požymiai elektroninių laiškų leksikoje. – Kalbotyra 63(3), 149–164. Ионайтите А. 1962: Шакинский говор. Автореферат дисертации на соискание stopnia naukowego kandydata nauk filologicznych. Wilno. Osobliwe zjawisko językowe na obszarze Šiauliškiai (Według danych punktu nr 73 Atlasu Języka Litewskiego) PODSUMOWANIE Autor omawia swoiste zachowane lokalne zjawisko języka gwarowego, zarejestrowane w trakcie badań terenowych przeprowadzonych w 2013 roku. Autor przeprowadził wywiady z 5 respondentami z najstarszego pokolenia z wsi Dargaičiai (gmina Gruzdžiai, rejon szawelski), w punkcie nr 73 Atlasu języka litewskiego (ALL): z 3 kobietami (R2 (1923), R3 (1947), R5 (1953)) i 2 mężczyznami (R1 (1926), R4 (1951)). Zarejestrowano ponad dziesięć godzin tekstu gwarowego. Dargaičiai należy do zachodnioaukštaitskiego poddialektu szawelskiego (WAŠ), który językoznawcy uważają za dialekt graniczny lub przejściowy między dialektami zachodnimi i wschodnimi (żmudzkim i aukštaitskim). W punkcie językowym Dargaičiai dominują charakterystyczne cechy poddialektu szawelskiego: zachowane samogłoski nosowe ą, ę oraz dyftongi an, am, en, em; akcent jest konsekwentnie cofany z końcówki. Dialektolożka Elena Grinaveckienė, która analizowała okolice Gruzdžiai należące do VAŠ, oraz Aldona Jonaitytė, która gromadziła materiał w okolicach Šakyna (VAŠ) około lat 40.–50. XX wieku, zwracały szczególną uwagę na użycie partykuł z formami 3. osoby czasu teraźniejszego i iteratywu czasu przeszłego. Pisał o tym również Vytautas Vitkauskas. Po dokładnym przeanalizowaniu zapisów gwarowych wsi Dargaičiai autor odkrył występowanie pauzy i jej brak, np.: the principal forms of the verb and the forms of the conjugation paradigm with the particle combination -agei and its variants -agė, -agi which are pronounced with the verb with pašok‿agei (R 1), lendu‿agei (R 3), vežagei (R 1, R 2), gaun‿agei Straipsniai / Artykuły 193 Savitas kalbinis reiškinys šiauliškių plote (remiantis LKA punkto Nr. 73 medžiaga) (R 1), mėkstagi (R 3), atsibost‿agi (R 4), gaminagė (R 1), išlėkė‿agei (R 1), itd. Respondenci użyli w tekstach ponad 280 takich form (uwzględniono również formy powtarzające się). To lokalne zjawisko wiąże się z interakcją podgwar. Kontakty między dialektami żmudzkim i auksztaickim oraz proces skracania końcówek mogły dać początek idiolektowi, lokalnemu zjawisku językowemu, które prawdopodobnie powstało pod koniec XVIII wieku lub na początku XIX wieku. Lokalny prestiż form morfologicznych jednoczył wspólnotę językową i tworzył poczucie bezpieczeństwa językowego. W rzeczywistości, z perspektywy historycznej i kulturowej, tak zwana wieś rzędowa (lit. rėžinis kaimas) mogła być decydującym czynnikiem umożliwiającym przetrwanie tego zjawiska językowego. Brak podziału na odizolowane gospodarstwa oraz zamknięte formy komwerbalne zawierające -agei, -agė, -agi przez ponad nity also maintained a closed linguistic system. The respondents who have been using the dziewięćdziesiąt lat oddzielają kody językowe: pomijają oni wspomniane formy, gdy mówią do obcych; są one naturalnie włączane do języka, gdy mówcy angażują się w rozmowę i przekraczają psychologiczną granicę między tym, co znajome, a tym, co nieznane. Złożono 10 października 2015 r. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]