Savitas kalbinis reiškinys šiauliškių plote (remiantis LKA punkto Nr. 73 medžiaga)

JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: analiza dialektów w źródłach pisanych, leksykografia i leksykologia dialektów, socjolingwistyka, geolingwistyka. OSOBLIWE ZJAWISKO JĘZYKOWE NA OBSZARZE ŠIAULIŠKIAI (NA PODSTAWIE MATERIAŁU Z PUNKTU NR 73 LKA) Osobliwe zjawisko językowe na obszarze Šiauliškiai (według danych z punktu nr 73 Atlasu Języka Litewskiego) ADNOTACJA W artykule po raz pierwszy przedstawiono środowisku naukowemu użycie emfatycznej partykuły –agei i jej wariantów –agė, –agi z czasownikami i innymi częściami mowy. To lokalne zjawisko językowe odkryto podczas ekspedycji terenowej w 2013 r. w punkcie nr 73 (Dargaičiai) Atlasu Języka Litewskiego, na obszarze zachodnich Auksztotów Šiauliškiai (w skrócie – VAŠ). Wskazano możliwe przyczyny powstania i używania tego zjawiska językowego. Omówiono niektóre cechy językowe VAŠ dostrzeżone w nagraniach mowy lokalnej oraz przejawy wzajemnego oddziaływania dialektów, wspomniane w pracach litewskich dialektologów już w latach 60. i 70. XX w. Materiał w załącznikach uzupełnia tekst artykułu. SŁOWA KLUCZOWE: zachodni Auksztoci Šiauliškiai, procesy wzajemnego oddziaływania dialektów, partykuła emfatyczna, zamknięta wspólnota językowa, idiolekt. ADNOTACJA W artykule po raz pierwszy przedstawiono środowisku naukowemu użycie partykuły emfatycznej –agei i jej wariantów –agė, –agi w połączeniu z czasownikami i innymi częściami mowy. To lokalne zjawisko językowe odkryto podczas badań terenowych przeprowadzonych w 2013 r. w punkcie nr 73 Atlasu języka litewskiego (dalej – ALL), Straipsniai / Articles 175 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ który oznacza poddialekt zachodnioauksztocki szawelski (dalej – VAŠ) (Dargaičiai). Omówiono prawdopodobne przyczyny powstania i użycia tego zjawiska językowego. Przedstawiono wybrane osobliwości językowe VAŠ oraz przejawy kontaktów międzydialektalnych zaobserwowane w zapisach poddialektu i wspominane w pracach litewskich dialektologów już w latach 50. i 60. XX wieku. Materiał zawarty w dodatkach stanowi cenne uzupełnienie tekstu artykułu. SŁOWA KLUCZOWE: poddialekt zachodnioauksztocki szawelski, procesy kontaktów międzydialektalnych, partykuła emfatyczna, samowystarczalna wspólnota językowa, idiolekt. WSTĘP Projekt realizowany w latach 2011–2014 przez Instytut Języka Litewskiego (w skrócie – LKI) oraz litewskie uczelnie wyższe Współczesne badania geolingwistyczne na Litwie: optymalizacja sieci punktów i interaktywne rozpowszechnianie informacji gwarowej (numer projektu VP1-3.1-ŠMM-07-K-01-028) umożliwił po ponad siedemdziesięciu latach ponowne sprawdzenie sytuacji językowej we wszystkich punktach Atlasu języka litewskiego (w skrócie – LKA; materiały do tej publikacji zbierano w latach 1950–1971). Jednym z punktów zachodnioauksztockich szawelskich, badanych przez autorkę artykułu, był punkt LKA nr 73 – unikatowa wieś Dargaičiai o ulicowym układzie działek, po raz pierwszy wzmiankowana w źródłach pisanych w 1620 r. W czasach Wielkiego Księstwa Litewskiego (w skrócie – LDK) Dargaičiai należały do ekonomii szawelskiej, a od 1791 r. – do gminy szawelskiej. Od 1897 r. Dargaičiai podlegały starostwu Piktuižiai w gminie Gruzdžiai, gdyż tam, siedem kilometrów na północny zachód od Gruzdžiai, znajdował się dwór, przy którym później utworzono kołchoz. Od 1919 r. Dargaičiai należały do starostwa Saveikiai w powiecie szawelskim (Saveikiai pełniły funkcję siedziby starostwa w latach 1919–1945. Saveikiai leżą 2,3 km od Dargaičiai i 3,3 km od Piktuižiai). Według danych spisu z 1923 r. w Dargaičiai było 43 gospodarstwa, a wieś liczyła 211 mieszkańców. Od 1950 r. Dargaičiai należały do gminy Gruzdžiai w powiecie szawelskim. W latach 1953–1991 grunty wsi Dargaičiai należały do gospodarstwa technikum rolniczego w Gruzdžiai. Według danych spisu z 1959 r. wieś liczyła 142 mieszkańców. Później liczba mieszkańców malała: w 1970 r. – 121, w 1979 r. – 83, w 1989 r. – 62. W 2001 r. w Dargaičiai mieszkało 46 osób, a według danych spisu z 2011 r. – 51 (jak twierdzą respondenci, w ostatnich latach do Dargaičiai przenoszą się mieszkańcy okolicznych miejscowości oraz miasta Szawle i Gruzdžiai). Dargaičiai, których ulicowy układ przestrzenny wsi zachował się do dziś, zostały uznane za wieś etnograficzną. 176 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Swoiste zjawisko językowe na obszarze szawelskim (na podstawie materiałów z punktu LKA nr 73) W etnograficznej wsi Dargaičiai, położonej 25 kilometrów od Szawli, znajduje się ośrodek wypoczynkowy „Pelėdynė”; organizowane są wycieczki, degustacje tradycyjnych potraw wiejskich, spacery na szczudłach oraz przejażdżki na nartach letnich. Na stawie utworzonym na Kūrze, dopływie Mūšy, organizuje się wędkowanie i przejażdżki wozem zaprzężonym w konia, zwiedza się objęty ochroną państwową obiekt – dąb Kulnio, a także obchodzi tradycyjne święta: Jurginės (w pierwszy weekend po 23 kwietnia) oraz Tradycyjne Święto Dawnych Rzemiosł (w pierwszy weekend sierpnia, zazwyczaj w niedzielę). MATERIAŁ BADAWCZY, CEL I ZADANIA BADANIA, METODY BADAWCZE Podczas ekspedycji terenowej w 2013 r. w punkcie LKA nr 73 przeprowadzono wywiady z pięciorgiem miejscowych mieszkańców wsi Dargaičiai z najstarszego pokolenia: 3 kobietami (R 2 (1923), R 3 (1947), R 5 (1953)) i 2 mężczyznami (R 1 (1926), R 4 (1951)). W 2013 r. najstarszy respondent miał ponad 90 lat, a najmłodszy – ponad 60. Respondenci R 1 i R 2 uczęszczali do szkół podstawowych: R 1 ukończył 3 klasy w szkole podstawowej w Šakyna, a R 2 – 4 klasy w szkole podstawowej w Gruzdžiai. R 3, R 4 i R 5 ukończyli szkoły średnie: R 3 i R 5 – szkołę średnią w Gruzdžiai, a R 4 – szkołę średnią w Mindaugiai (rejon janiski). R 4 ukończył studia w technikum rolniczym w Joniškėlis, a R 5 – w technikum rolniczym w Gruzdžiai. Nagrania wypowiedzi respondentów trwają łącznie ponad dziesięć godzin tekstu gwarowego na różne tematy. Najważniejsze z nich to wspomnienia o dawnej wsi; o różnych pracach gospodarskich; o przełomowych wydarzeniach historycznych: wojnie, okupacjach, zesłaniach, walkach oporu, służbie w armii radzieckiej, kołchozów; chorobach i lekarzach; świętach religijnych; zmianie sposobu gospodarowania; emigracji; sporach w lokalnej społeczności; codziennych pracach domowych; pracach w lesie itp. Respondenci różnie przyjęli autorkę artykułu, czyli osobę obcą: R 1 – jako rozmówczynię, wobec której należało zachować dystans (później, po około pół godzinie, gdy autorka artykułu opowiedziała historię swojego życia i życia rodziców, o tym nastawieniu zapomniano), jako słuchaczkę, do której należało mówić z dumą (zwłaszcza opowiadając o wnukach), albo jako osobę objaśniającą, nauczycielkę, której należało przekazać doświadczenia życiowe, niekiedy znajdujące ujście także w emocjonalnej opowieści (porównującej realia życia dawniej i dziś). Rozmowa z R 2 przebiegała bardzo naturalnie, bez odczuwania jakiegokolwiek dystansu, dlatego R 1 często przerywał R 2, jakby ją poniżając i nie pozwalając jej opowiadać. Respondentkę R 3 długo wypytywano. Początkowo odpowiadała tylko na pytania, lecz (po prawie godzinie) zaczęła snuć naturalną opowieść, podtrzymywaną przez autorkę artykułu. Rozmowy z R 4 i R 5 przebiegały bardzo naturalnie, Straipsniai / Articles 177 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ bez żadnego z góry przyjętego nastawienia; czasami poruszano również kwestie językowe o pewnym ładunku emocjonalnym, które sami R 4 i R 5 próbowali objaśniać, uzasadniając swoje wyjaśnienia przykładami użycia języka w życiu codziennym i własnymi obserwacjami językowymi. Autorka artykułu nie zauważyła w opowieściach respondentów wyraźniejszego emocjonalnego tła językowego. Celem artykułu jest przedstawienie swoistego (lokalnego) zjawiska językowego w punkcie LKA nr 73, które ukształtowało się na gruncie kontaktów gwarowych i utrzymało się w aktywnym użyciu przez ponad 90 lat. Zadania: a) transkrypcja tekstów gwarowych, b) przeprowadzenie wstępnej analizy językowej transkrybowanych tekstów, c) porównanie faktów gwarowych z materiałami ekspedycji zorganizowanych w latach 1950–1965 w okolicach Šiauliai i Kuršėnai, opublikowanymi w publikacjach naukowych i rozprawach doktorskich; d) zbadanie swoistego zjawiska lokalnego – przypadków użycia emfatycznej partykuły -agei (-agė, -agi); e) podsumowanie uzyskanych wyników i przedstawienie prognoz dotyczących tego zjawiska językowego. Przedmiotem badań są nagrania gwary miejscowych mieszkańców wsi Dargaičiai (gmina Gruzdžiai, rejon szawelski), unikatowej wsi o układzie ulicowym i układzie niwowym, która przetrwała do dziś (ponad dziesięć godzin tekstu przechowywanego w Archiwum Gwarowym LKI), oraz ponad 280 form z partykułą złożoną -agei i jej wariantami -agė, -agi. użytych przez miejscowych respondentów. W artykule zastosowano analizę tekstów nagrań gwarowych, porównawczą metodę badania zjawisk językowych, metody statystyczne oraz prognozowanie językowe. ODZWIERCIEDLENIE CECH GWAROWYCH ZACHODNIOAUKSZTAJSKIEJ GWARY SZAWELSKIEJ (VAŠ), PÓŁNOCNOŻMUDZKIEJ GWARY TELŠIAI (ŠŽT) ORAZ POŁUDNIOWOŻMUDZKIEJ GWARY VARNIAI (PŽV) W PUNKCIE NR 73 LKA Dargaičiai należą do podgwary VAŠ, którą językoznawcy uznawali za gwarę przejściową między dialektami zachodnim i wschodnim (Zinkevičius 1994: 39; Lktch 2004: 60; Vaš 2007: 25). W punkcie językowym Dargaičių dominują cechy wyróżniające gwarę szawelską: a) zachowały się dyftongi an, am, en, em (brañgi, samdí:dava, pagrāndu., su angliū.ms (z Anglikami), gyvėntojei, ale piñkól ikto (piętnastego); b) zachowane są również dźwięki oznaczane nosowymi ą, ę (akulū.ka. (akoliuką), mažū.te. (malutką), plečū.ka. (pleciuką), tarba. (terbą)), choć nie zawsze konsekwentnie (ponieważ w formach imiesłowów czasu przeszłego prostego strony czynnej czasownika nosowe ę przechodzi w į, por. atė:ji. (przyszli), nusipīrki. (kupili), nuvė:ži. (wywieźli), kā:si. (kopali)); c) najkonsekwentniej zachowuje się akcent cofnięty z końcówki (par_ miškūs (przez lasy), màmās (mamy) (Zinkevičius 1994: 36–39; Lktch 2004: 60–61; Vaš 2007: 25–28). Samogłoski a i e 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Osobliwe zjawisko językowe na obszarze gwary szawelskiej (na podstawie materiału z punktu nr 73 LKA) w rdzeniach wyrazów są używane wymiennie, np.: ãpušes (epušes) (R 2), ẽšmenis (ašmenys) (R 2), su_alėktrà (z elektrycznością) (R 3). W wypowiedziach respondentów R 1, R 2 i R 3 (rzadziej R 5) zauważa się użycie skróconych form wyrazów gelžies (R 1), gelžinius (R 2) ėže / kur_àkmai nudėta (kamienie) (R 1). W tekstach z Dargaičių szczególnie wyraźne jest zmiękczanie spółgłosek k, l, n, v, ž, np.: krẽutis (R 1, R 2), kilõt (ręce) (R 1, R 5), dainúot (R 2), senù.ke (R 3), senù.kai (R 5), akmìnù.kai (R 5), tevùkai (R 1, R 2, R 3), žùvù. ĩ čė daug (R 1), mažù.tis (R 5). Odnotowano przypadek utwardzania spółgłoski r, charakterystyczniejszy dla południowych VAŠ, przed dyftongiem ei, por.: graĩt (R 2). Respondenci R 1 i R 2 wstawiali spółgłoski j, v w grupach spółgłoskowych albo na początku wyrazu rozpoczynającego się samogłoską, por.: nuvėję (R 1), nebėjėmi (R 2), ji.magei (bierze) (R 1). Ci sami respondenci używali różnych przyrostków nazwisk: w jednym przypadku podawali formy aukštaitskie z przyrostkiem -yčia (nazwiska panieńskie), w innym — formy żmudzkie z -atis (nazwiska kobiet i mężczyzn), por.: Bajelyčia (Bajelytė) (R 1), Lukýčia (Lukytė albo Lukaitė) (R 2), ale Bajãla (Bajelytė) (R 1), su tuo Baltramãčiu (Baltramaistis) (R 2). W gwarowych zapisach z Dargaičių występują rzeczowniki o innym (niż w języku standardowym) temacie, np.: tárdytojis (tardytojas) (R 1), siuvėjis (siuvėjas) (R 2), póperis, póperi. (papierius) (R 2), popereĩs (R 3), mėgėjis (mėgėjas) (R 3), gýdytojus (R 5), mókytojus (R 2), leñguvu (lekkie) (R 2). Formy niektórych rzeczowników wskazują, że liczba mnoga odmienia się według paradygmatu innego tematu, por.: alùčiaus (R 2), sūnai (R 2), píetai (R 2, R 3). Mieszanie tematów, charakterystyczne nie tylko dla VAŠ, lecz także dla Żmudzinów (ŠŽT i PŽV), można zaobserwować w paradygmatycznych formach czasowników, por.: gãliam, gãliat (możemy, możecie) (R 3), lėide (pozwolił) (R 1), sėdžiam, sėdž (siedzimy, siedzi) (R 2, R 5), sudėkiam (ułóżmy) (R 2), túriam (mamy) (R 3), nebetúriam (już nie mamy) (R 2), túriat (macie) (R 1), žiūriam (patrzymy) (R 3). Respondenci (VAŠ) użyli także kilku form atematycznych, stosowanych również na obszarze ŠŽT i PŽV, por.: acigérsme, ateĩsme (R 2), lėksme (R 3), pìrkšme (R 3), paliėkt (pozostawia) (R 2), skaũst (boli) (R 2). W tekstach zakodowanych zaobserwowano formy rodzaju rzeczowników różne od standardowych (bìržis (biržė) (R 2), be_cùkra gẽr; cùkra (cukrus) (R 3), saldaĩnes (duod) (cukierki) (R 2)) oraz dualis (dù mètù (R 1, R 2)). Za przypadki szlekiowania należy uznać formy wyrazów mėdze (drzewa) (R 2), miškas, miškelis (las, lasek) (R 2), šakau (mówię) (R 1, R 2), siẽns (siano) (R 1), spitòle (szpital) (R 2), pársoiete (prześwietlił) (R 1). Użyto także kilku form czasownika z asymilacją na odległość, por.: pašižėt (R 3), pašižėję (R 1), pašišėrk (R 2), nešusišnekėsi (R 2). W punkcie językowym Dargaičių odnotowano wymienne użycie spółgłosek d(ž) oraz g, d i t, ich mieszanie, np.: *dilỹs (nazwisko Gylys) (R 1), žũ·megei (uschnięte drzewa) (R 1), dringėlėm (płytkami) [iškłos kiemą] (R 3). Straipsniai / Articles 179 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Warto zaznaczyć, że respondenci częściej używali złożeń utworzonych bez samogłoski łączącej, charakterystycznych dla północnego obszaru VAŠ, np.: limpėlė (R 2), lįnplu.kįž (R 2), medžkirtys (R 1), pópermałkei (R 2), šiernpiūtis (R 2), špārmedžei (R 2), (ant) viensėdžu (R 2) (por. Jšpt 2001: 50–51). W tekstach dotyczących terminów odzwierciedla się różnorodne obrazowe słownictwo, np.: vadīdava bādgribei / didesni / usikabini an_pėčėus / tīsi ta._grėbli. pa(r)_rugiēnas (R 1), dūonos su_saulōgražeis (ze słonecznikiem) [kupuje] (R 2), ã·psnuki. uždėje (aparat tlenowy) (R 2), páršvieta [robiła] (zdjęcie rentgenowskie) (R 2), gi.veņīmūks (gospodarstwo) (R 1), (z) plū.skes (szczapy) (R 2), rāti-nis (kołowrotek) (R 2), susižaiždāva (powstała rana) (R 3). Składnia tekstu gwarowego odzwierciedla typowe dla VAŠ użycie form podwójnego dopełniacza (giminū. giminęs (R 3)); wyrażanie posesywności (Màmàs trỹz brólei bū.va (R 1)); użycie przyimka par z dopełniaczem liczby pojedynczej lub mnogiej w celu określenia miejsca lub czasu trwania (par_vīsa. kāima. viens arklēlis (w całej wsi) (R 2), usikabini tarbėle. / ir_eiri par_žmōnes (R 1), par_diena bent_keli ateidāva ūbagai (R 1), par_pā.ra. i_mi.re (R 3)); konstrukcję z przyimkiem pro z dopełniaczem liczby pojedynczej zamiast konstrukcji z przyimkiem apie (a(š)_šnekū pro_*kūlni. (R 2); użycie konstrukcji dopowiedzeniowych (sulėide stiprūs vaistūs / i_gātāus (R 2)). Chociaż w zapisach terminów z Dargaičiai przeważają cechy podgwary VAŠ, można dostrzec również zjawiska interakcji gwar i przypadki ich swoistego użycia. Wśród cech fonetycznych warto wymienić zachowany, niezmiękczony spółgłoskowy fonem t, np.: baikštēs (bojaźliwe) [o sarnach] (R 2), šėpetei (szczotki) (R 2) (Lktch 2004: 198, 225, 240). Częste w żmudzkim formy narzędnika liczby mnogiej występują także w VAŠ, por.: abžėlušum kōjum (z zarośniętymi nogami) [o kogucie] (R 2), su_būlbūm (z ziemniakami) (R 2), juostum (pasami) (R 2), formūkum (foremkami) (R 2), kārōum (krowami) (R 1), kėlnūm (spodniami) [o kogucie] (R 2), rankėlūm (rączkami) (R 2), mergičkūm (dziewczętami) (R 2), su_piktžōlum (z chwastami) (R 2) (Lktch 2004: 227; Jonait ytė 1962: 10). W zaszyfrowanych tekstach gwary Dargaičiai zaobserwowano zjawisko polegające na tym, że zaimek zwrotny bywa przenoszony na koniec wyrazu: neskīrsis (R 2), nebežė.nijos (R 1), neberašauš (R 1), laikos [krowę] (R 2), ne-auginās (R 2), nebesodinas (R 3). Na Żmudzi (ŠŽT i PŽV) występują zaimkowe formy rzeczowników i przymiotników, obecne również w tekstach z Dargaičiai, por.: ašāi (R 3), jīn (R 3), su jāje (R 1, R 2), gerėjei (R 2), šėnajei, senōji (R 3), stambējei (R 2), sti.pre.je. [chemię] (mocną chemię) (R 3). W opowieściach respondenci używali również form perfektywnych, por.: reĩb rāut že.me. [ogórki] (R 3), tik_naktinū(ž) že.mė / tuōs_jau nuvolīka (R 5) (Girdenis 2000: 307–314). Przegląd cech gwarowych zapisów gwary Dargaičiai pokazuje, że na pograniczu VAŠ występuje wiele przejawów interakcji gwar. 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Osobliwe zjawisko językowe na obszarze szawelskim (na podstawie materiału z punktu LKA nr 73) CHARAKTERYSTYCZNE ZJAWISKA KONTAKTÓW GWAROWYCH: PARTYKUŁY I ICH ROLA W SYSTEMIE GWARY Dialektolodzy zauważyli w latach 60. i 70. XX wieku, że w niektórych miejscach na Żmudzi i w północnej części zachodniej Auksztoty na końcu wyrazu występuje dołączona partykuła -ai (Elena Grinaveckienė nazywa ją postpozycją), dodawana do skróconej formy 3. osoby czasownika w czasie teraźniejszym lub czasie przeszłym dokonanym1. Gramatycy zauważają, że partykuły, będące wyrazami o nieokreślonym znaczeniu, mogą dołączać się do pojedynczego wyrazu i wyrażać znaczeniowe, modalne oraz ekspresywne odcienie jego członów (LKG II 543, 568)2. Z punktu widzenia gramatyki funkcjonalnej partykuły przenoszą w języku ładunek leksykalny na inne wyrazy i rozmaicie je modyfikują, uwydatniają oraz zabarwiają emocjonalnie (zob. Valeckienė 1998:188). Aldona Jonaitytė w rozprawie doktorskiej Šakynos tarmė wspomniała, że -ai mogło dawniej mieć znaczenie wzmacniające, podkreślające, które później zanikło (Jonaitytė 1962: 431). Dialektolożka wspomina także partykułę gi, mającą znaczenie wzmacniające, podkreślające, która w badanej gwarze może być rozszerzana albo „afiksem o i tworzy partykułę ogi”, albo „afiksem a / agi/” (Jonaitytė 1962: 437–438). O nieodmiennych formach czasownika w czasie teraźniejszym i zaprzeszłym częstotliwym, zaobserwowanych przez dialektologów we wspomnianych miejscowościach PŽR, PŽK i VAŠ, z -ai (zwrotne -aitis), pisano w literaturze naukowej w latach 60. XX wieku (Grinaveckienė 1960: 198; 1962: 164)3. LKG przypisuje takie formy wyłącznie Żmudzinom i określa je jako 1 Według Grinaveckienė -ai dodaje się do czasowników na obszarze południowożmudzkiej gwary raseiniai (PŽR) w okolicach Kielm, a także w rejonie Kielm w okolicach Kušleikiai, Tytuvėnėliai i Kubiliai, a nawet na obszarze północnożmudzkiej gwary kretyngańskiej (ŠŽK) w okolicach Kretyngi. Lingwistka zaobserwowała to samo zjawisko również w północnej części zachodniej Auksztoty, w rejonie szawelskim, w okolicach Pakapė, Šakyna, Bridai, Valdomai (gmina Gruzdžiai), Lūpaičiai (gmina Meškuičiai), Narušaičiai (obecnie Norušaičiai), Kirbaičiai (dawna wieś w gminie Kairiai) oraz Żagary w rejonie Joniškis. 2 O partykułach pisze się: „Partykuły są wyrazami o bardzo niekonkretnym, nieokreślonym znaczeniu” (LKG II 543). „Najbardziej charakterystyczną partykułą, używaną wyłącznie dla podkreślenia znaczenia wyrazu, jest gi. Może ona występować w zdaniu jako osobny wyraz albo być dołączona do innego wyrazu” (LKG II 568). „Partykuła może wyrażać znaczeniowe, modalne oraz ekspresywne odcienie członów. Partykuły jak gdyby nie dysponują same własnym ładunkiem leksykalnym, lecz przenoszą go na inne wyrazy, rozmaicie je modyfikując, uwydatniając i zabarwiając emocjonalnie (cytat swobodny)” (Valeckienė 1998: 188). 3 „Materiał gwarowy zebrany w punktach Kušleikių, Tytuvėnėlių i Kubilių rozszerza zasięg użycia końcówki a-kamieni 3. osoby czasu teraźniejszego czasowników z -ai (jis éinai, gáunai, nėšai ~ jis eina, gáuna, nėša itp.)” (Grinaveckienė 1960: 198). „Przyrostek -davai (zwrotny -davaisis) najprawdopodobniej składa się z przyrostka czasu przeszłego częstotliwego -dau- i postpozycji -ai (-aisis). Jak widać na przykładach, taki złożony, nieodmienny przyrostek dodawany jest Straipsniai / Articles 181 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ -ai jako partykułę emfatyczną (LKG II 132)4. Vytautas Vitkauskas nazywa to zjawisko zmianą głosek przez analogię (Vitkauskas 2001: 15).5 Zapisy z Dargaičiai pokazują, że formy 3. osoby czasu przeszłego częstotliwego, które powinny kończyć się na –(dav)o, mają –ai, używane nadal do dziś, por.: aidavai ‘aidavo’ (R 3), (ati-)dúodavai ‘(ati-)duodavo’ (R 1, R 2), džiáudavai ‘džiaudavo’ (R 2), (par-)eīdavai ‘(par-)eidavo’ (R 1, R 3), (nebe-)galėdavai ‘(nebe-)galėdavo’ (R 2), gáudavai ‘gaudavo’ (R 2), gerbdavai ‘gerbdavo’ (senus žmones) (R 1), (atsi-)neš-davai ‘(atsi-)nešdavo’ (R 2), sėdėdavai ‘sėdėdavo’ (R 2), šu vinėdavai ‘siuvinėdavo’ (R 2), turėdavai ‘turėdavo’ (R 2), (iš-)varydavai ‘(iš-)varydavo’ (R 2), važinėdavai ‘važinėdavo’ (R 5), veždavai ‘veždavo’ (R 2). Widoczna jest tendencja do skracania –ai i opuszczania samogłoski a. O skracaniu końcówek w pobliskiej gwarze Šakyna pisała Aldona Jonaitytė6. Być może z tego powodu respondenci użyli form z samogłoską –i lub napiętą, podobną do samogłoski –ė, np.: gáudavi „gaudavai = gaudavo” (R 2), laikydāvi „laikydavai = laikydavo” (R 2), ateīdāvē „ateidavai = ateidavo” (R 5). Wydaje się, że może to być zjawisko idiolektalne7. we wszystkich osobach liczby pojedynczej i mnogiej czasu przeszłego częstotliwego. Na wskazanym obszarze postpozycję –ai można dodawać również do tematu czasu przeszłego dokonanego [...] (Bridai). W sąsiednich gwarach żmudzkich (rejon Kielm) i innych gwarach północno-zachodniej Auksztoty (południowa część rejonu szawelskiego) postpozycję –ai często dodaje się do wszystkich tematów czasu teraźniejszego, np.: (Pakapė, rejon szawelski, nr 196, badaczka D. Skurkaitė) giestai „gieda”, išbirnai „išbyra”, nenūorai „nenori”, pàkelai „pakelia”, surišai „suriša”, stūovai „stovi”, tūrai „turi” (Grinaveckienė 1962: 164). 4 „W niektórych miejscach na Żmudzi formy 3. osoby czasowników pierwszej koniugacji mają osobliwą końcówkę, a ściślej mówiąc, emfatyczną partykułę –ai, np.: būnai, dirbai, džiūnai, einai, gęstai, griūnai, lȳnai, piáunai, pūnai, rȳnai Klm, eitai, ȳrai Krt” (LKG II 132). 5 „Wszak w okolicach Šakyny, Skaistgirys i Żagar wprowadzono dyftong ai w miejsce dawnego a w 3. osobie trybu oznajmującego czasu teraźniejszego i przyszłego czasowników zwrotnych: dúodais, n’èšais, n’èš eis, m’èš eis [...]. Nie jest to prawo fonetyczne, lecz pewna zmiana głosek przez analogię, wynikająca z pewnego podobieństwa [...]; długie końcówki a, e zostały przez Auksztotów zinterpretowane jako przypominający im monoftongizowany dyftong (–ai, –ei)” (Vitkauskas 2001: 15). 6 Skracanie końcówek „rozpoczęło się około XV–XVI wieku” (Jonaitytė 160: 158). „Porównując sąsiednie gwary, można sądzić, że skracanie końcówek w gwarze Šakyna jest skutkiem wpływu gwar żmudzkich” (Jonaitytė 1960: 159). „[...] fala skracania końcówek, przynajmniej w odniesieniu do gwary Šakyna, przemieszczała się z zachodu na wschód” (Jonaitytė 1960: 159). 7 Autorka artykułu słyszała (i nadal słyszy) podobne formy czasu przeszłego częstotliwego czasownika z –i w mowie swoich ciotek (Aniceta Rakickienė (Švambarytė) (ur. 1929) i Izolina Barbora Švambarytė (ur. 1935), urodzonych i wychowanych w dawnej wsi Daušiškiai, 6–7 km na zachód od Meškučiai, w rejonie szawelskim). Rita Urnežžiūtė słyszała i nagrała takie formy, ale z –ai, w Lydėkiai w latach 1998–1999 (rejon Joniškis, około 12 km od Meškučiai). Można przypuszczać, że zjawisko rozprzestrzeniało się na północ i północny wschód. 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Osobliwe zjawisko językowe na obszarze szawelskim (na podstawie materiałów z punktu LKA nr 73) Nawiasem mówiąc, Grinaveckienė zauważyła, że „w gwarze północno-zachodnich Auksztotów w okolicach Šakyny i Žagarė postpozycję –ai można dodawać do wszystkich odmiennych i nieodmiennych części mowy” (Grinaveckienė 1962: 164). Językoznawcy uznawali takie przypadki użycia partykuł za peryferyjne zjawisko językowe; wspominano o nich, ale nie poświęcano im większej uwagi8. LOKALNE ZJAWISKO JĘZYKOWE: ZROŚNIĘCIE PARTYKUŁ -AI I -GI W nagraniach gwary Dargaičiai, podobnie jak na całym obszarze VAŠ, trzecia osoba czasu teraźniejszego czasowników o tematach na –a i –i występuje w formie skróconej (eĩn, važúoj, nė̃š), a temat na –o ma końcówkę –a (dāra, sāka, rāša). Respondenci użyli także jednej formy 3. osoby czasu teraźniejszego czasownika sirgti z partykułą –ai, choć w VAŠ spodziewalibyśmy się krótkiej formy serg albo serga (bk), por.: kaimi.jɨka lābai sūn̄kei sērgai (R 3). Uznaniu tego za formę przypadkową i jednostkową przeczy inna forma 3. osoby czasu teraźniejszego czasownika, używana nie tylko z –ai, lecz mogąca przyłączać jeszcze postpozycyjną partykułę –gi9. Jonaitytė już w 1962 r. zauważyła, że w gwarze Šakyny „agi jest zawsze enklityką”, a jej „znaczenie wzmacniające jest bardzo osłabione, jakby przekształciło się w swoisty rytmiczny element zdania”, np.: õ·ška papjāuta gūl_agi (Darg.), tó·ks tā· sō·džus: kēli givān_agi (Darg.), šnā·k_agi, ka_dā· dāugau būva acitikimu· (Darg.), dàba grõ·vuos vā·ndens – prigē·rt gā·l_agi (Škn.) (Jonaitytė 1962: 438). Lingwistka zauważyła, że „W tych samych miejscach, w których mówi się agi, czasami zamiast niej, w tym samym znaczeniu, używa się również partykuły o niejasnej budowie age·i, np.: bré·kšt_a-ge·i, tai_vā·kars tā·mst (Darg.); skāust_agei kaip_skaudé·jus i_tiek (Škn.)” (Jonaitytė 1962: 438). A zatem ponad pięćdziesiąt lat temu zjawisko to występowało w okolicach Gruzdžiai–Šakyna, w promieniu około 15–20 km (z Gruzdžiai do Šakyny jest 12 km, do granicy z Łotwą – 15 km). Nie można wykluczyć, że partykuła –agei mogła powstać jako skrócenie wyrażenia a(r) girdi, a(r) girdėjai. Taką myśl podsuwa literatura, a ściślej utwór Gyvenimo apysaka nauczycielki i pisarki Stasė Jasiūnaitė, urodzonej w 1912 r. w Joniškis, zmarłej w 1986 r. i pochowanej w Kulautuva, w którym leksyka gwarowa VAŠ 8 Autorka przyjęła stanowisko LKG, uznając –ai za partykułę emfatyczną, nie odrzuciła jednak również terminu Valeckienė: partykuła monifikująca. Nagrania gwary Dargaičiai oraz paradygmat odmiany czasownika używany przez respondentów pozwalają przypuszczać, że zrost partykuł –agei pełni funkcję emfatyczną łącznie z funkcją modyfikującą. 9 Plg. negi, argi. Plačiau apie postpozicines dalelytes, jų sąaugas žr. Valeckienė 1998: 190. Straipsniai / Articles 183 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ i form terminicznych jest bardzo dużo. W książce jest również wiele takich przykładów: Dziękuję, a słyszałeś, że przyprowadziłeś (97), Mam, a słyszałeś, wydoiwszy siarę (98), Przelej, a słyszałeś, mleczko (118), Jak to, a słyszałeś, śmiecie z księdzem! (117), Zrzucił, a słyszałeś, swoje kije ze stołu i siedzi (120), Nie zdążysz jej nawet zapytać, a słyszałeś (122), Byłam u Mikšienė, a słyszałeś (129), To ile lat, a słyszałeś, masz? (132), Szykujcie się, a słyszałeś, iść (132). Mimo to, zdaniem autorki, jest to najpewniej zrost partykuł ai i gi -a(i)gi, który mógł przekształcić się w -agei, -agė. W Dargaičiai -agei najczęściej używane jest przy formach 3. osoby czasu teraźniejszego czasownika, które na obszarze VAŠ ulegają skróceniu¹⁰. W tekstach gwarowych zaobserwowano, że wspomniana partykuła -agei może być używana przy skróconym bezokoliczniku, niekiedy wymawiana łącznie z bezokolicznikiem, bez pauzy, jednak najczęściej między bezokolicznikiem a partykułą występuje krótka pauza, np.: su-ein_agei vaikai pašōkt_agei (R 1), [vanduo] išgrāužė gā tve. / pravāžūot_agei negā.l (R 3), jau_pradējė tikri:tagei tas_pāšalpas (R 3). Emfatyczna partykuła -agei używana jest przy końcowej części tematu czasownika w 3. osobie czasu teraźniejszego, zakończonej różnymi spółgłoskami, np.: zamiast VAŠ bėg, dirb, duod, gyven itd. mówi się bégagei (R 3), dírbagei (R 1, R 2, R 3), dúodagei (R 1, R 2), gyvēnagei (R 3), jīmāgei (R 1), juñtagei (R 1), mēkstagei (R 3), rìšagei (R 1), sėjagei (R 2), stóvagei (R 2), šnēkagei (R 2), šviēčagei (R 1), tū.ragei (R 1, R 3), ver̄pagei (R 2), vēžagei (R 1). W mowie respondentów wspomniany zrost partykuł nie zawsze jest wymawiany nierozerwalnie z tematem czasownika, jakby zrósł się z wyrazem. Niekiedy po temacie czasownika, przed -agei, słychać dłuższą lub krótszą pauzę, np.: ār_agei (R 2), dīrb_agei (R 1, R 2), su-ein_agei (R 1), kiš_agei (R 2), nèles_agei (R 2). Pauzę słychać wtedy, gdy czasownik ma więcej niż dwie sylaby (jest wielosylabowy) albo gdy końcowa część tematu zawiera trudne do wymówienia zbitki spółgłoskowe dž, nt, st, a wymówienie całej formy staje się kłopotliwe i trzeba zaczerpnąć tchu, por.: (pa)dīrb_agei (R 2), (nebe)gāl_agei (R 3), mokytojāuj_agei (R 2), (iš)nykst_agei (R 2), sēdž_agei (R 2), (ap)sodīn_agei (R 1), (ne)suprānt_agei (R 1). Zrost partykuł w wypowiedziach tego samego lub innego respondenta wykazuje wariantywność i może przekształcić się w -agė (rzadziej) lub -agi (znacznie częściej). Taką wymienność zaobserwowano w mowie respondentów R 3 (wyraźniej) i R 4; może to być zjawisko idiolektalne. Wspomniane partykuły występują razem z czasownikami, np.: (iš)áugagi (R 3), bégagi (R 4), dēdagi (R 3), dírbagi (R 3), dúodagi (R 3), gamīnagė (R 1), [naūji žmōni.s] i.ra-gi (R 3), (pa)kelāujagi (R 3), keñčagi (R 3), (pa)kviēčagi (R 3), (nusi)nešagi (R 3), nuomōjagi (R 1), (su)organizūojagi (R 3), pāšakojagi (R 3), (nu)pelījagi (R 3), rūpag-i (R 3), (su)skaičūojagi (R 3), smirdžagi (R 3), stójagi (R 3), (pri)važūojagi (R 3). 10 Starsza forma to prawdopodobnie *-ogei. Por. podaną w LKŽ partykułę jogei, znaną z tekstów pisanych. 184 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Osobliwe zjawisko językowe na obszarze gwary szawelskiej (na podstawie materiałów z punktu LKA nr 73) Partykułę -agi, podobnie jak -agei, respondent R 3 wymawia również oddzielnie od czasownika, np.: (par)dúod_agi (R 3), (neiš)lėidž_agi (R 3), pã.ded_agi (R 3), (nu) pasakoj_agi (R 3), (su)naudój_agi (R 3), žirž_agi (R 3). W gwarowych tekstach z gwary wsi Dargaičiai znaleziono nie tylko formy 3. osoby czasu teraźniejszego czasownika, ale też formy 1. osoby z partykułami -agei, -agi, np.: rí:ta / sáule nėtek / jeu_àš dainúoju_agei laukė (R 2), pàti susiskáldau_agi / kiẽk_jaũ reik tu._mã.lku. (R 3), àš tai_lendù_agei / màn sarmàtà / nė če_kō· ródìt (R 3). Zaobserwowano również kilka form czasu przeszłego dokonanego czasownika z partykułą -agei, wymawianą po pauzie, np.: tik pà-eme / spùrš’t iš_kièma / ir_išlėke_agei (R 2), i_sulėide_agei [leki] (R 2). W tekstach występuje także bardzo interesująca forma trybu rozkazującego, w której partykuła -agė jest używana w środku wyrazu, przed końcówką 2. osoby trybu rozkazującego -k, np.: žù.ragėk / čè mãtos (R 2). Można by sądzić, że w mowie respondentów (idiolekcie) zespół partykuł używany przy czasowniku pełnił swoistą funkcję wyrównywania paradygmatu fleksyjnego; być może skracające się końcówki VAŠ wydawały się zamkniętej wspólnocie językowej nie zawsze wystarczające do wyrażenia myśli, dlatego mogły być korygowane. Zauważona przez Jonaitytė partykuła -agei o niejasnej budowie słowotwórczej rozpowszechniła się w Dargaičiai przez ponad pięćdziesiąt lat (od lat 60. XX wieku), natomiast użycie -agi i -agė przy czasownikach osłabło. Warto przypomnieć przytoczoną wyżej uwagę Grinaveckienė na temat użycia partykuły -ai przy odmiennych i nieodmiennych częściach mowy. W gwarowych tekstach z punktu Dargaičiai występują przykłady użycia partykuły -agei z odmiennymi częściami mowy, na przykład przymiotnikiem i zaimkiem, por.: gèṙagei žmòni.s (dobrzy ludzie) (R 2); o_*dárgaičiuose / tik_mú·su._agei / viena kárve (R 1)¹¹. Respondenci używają partykuły -agei także z przysłówkiem, nawet z innymi partykułami da, tikt, np.: kaĩp_agei tu_búsi lú·dininku? (R 2), kai_kæũla da_paršúojes / anà pri·gul_da_agei [prosięta] (R 2), senàeũ dà / dà_agei nebūdava gelžìes (R 2), tìktagei tuos_vaikùs nebeskaũdi.t [postępuje tak, żeby nie sprawiać dzieciom bólu] (R 3). Takie przykłady znajdujemy również we wspomnianym utworze Jasiūnaitė, por.: Jedna, a słyszałeś, jak trzcinka na wietrze (105), Bagočiai, a słyszałeś (115), Bo gdzie partie, tam i żniwa, a słyszałeś (118), To dlaczego, a słyszałeś? (125). Dialektolodzy zauważyli, że obrazowość czasownika może sprzyjać pojawieniu się obok niego partykuły wzmacniającej jego ładunek emocjonalny. Omawiane tematy, wymienione na początku artykułu, nie są nacechowane emocjonalnie 11 O przyrastającym do zaimków -ai oraz o użyciu zaimków ašai, jinai i podobnych na Żmudzi zob. szerzej Arumaa 1933: 19–21. Jonaitytė nie wiąże takich form, odnalezionych i używanych w okolicach Šakyny, z formantem -ai. Zob. szerzej: Jonaitytė 1964, 165–177. Straipsniai / Articles 185 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Choć nie są one charakterystyczne, w opowieściach respondentów nie brakowało obrazowych czasowników, zwłaszcza gdy mówili o lekarzach, rozwiązłym stylu życia dzisiejszego społeczeństwa, ciężkiej pracy za granicą itp. Do obrazowych czasowników można zaliczyć (apsi)džiaugti, kęsti, kolioti, mauti [bėgti, sprukti], smirdėti, (pa)smirsti, zirzti z nagromadzeniem partykuł –agei (–agi). Wszystkie pozostałe czasowniki są emocjonalnie neutralne, np.: duoti, imti, nešti, parduoti, važiuoti, vesti itp. Można by sądzić, że w Dargačiai –agei używane jest zarówno jako emfatyczne nagromadzenie partykuł, jak i jako modyfikujące nagromadzenie partykuł, „które precyzują i w różny sposób modyfikują znaczenie wyrazów, ich grup oraz zdań” (Valeckienė 1988: 190). Opisane zjawisko, jak zauważyła Jonaitytė, było szerzej rozpowszechnione, ponieważ mowa R 1, urodzonego i wychowanego 10 km od Dargaičiai, niedaleko Šakyny, nie różni się od mowy R 2, urodzonego i wychowanego w Dargaičiai12. O zasięgu tego zjawiska w okolicach Šakyny pisała w swojej rozprawie również Jonaitytė. Interesujący jest także stosunek R 4 do mowy miejscowej. R 4, żonaty z mieszkanką wsi Dargaičiai i pochodzący ze Skilvioniai, rejonu Joniškis, który należy do tego samego poddialektu szawelskiego, ale do gwary joniškijskiej (Jšpt 2001: 13), od razu zauważył zjawisko językowe, które dla jego ucha było bardzo charakterystyczne: pàškui pas_juõs i.rà / àš kol_i.pràtaũ / jiẽ kõ_nors kal’b / kal’b / paskuĩ / nu_pàškui irà tõks priežodis / gãl ne_priežodis / tõks.../ tòke galī.ne. pri.deda prę_ kiekvienà veiksmažodžę / nepastebėjot? / pàvi:zždžui / paklausi / nu_kur_nõrs.. / kur̃ *pẽtras i.rà / anė? / dirbagi / sãko / dirbagi / ne_dīrb / ar_darbė / dirbagi / nu_dīrb_agi / pastōvei / žũrũ (R 4). Zjawisko to można by wiązać z idiolektem. Respondenci sami zauważyli bowiem, że wieś Dargaičiai jest wyjątkowa: če giminũ. gimines kaškaĩp ein (R 3), kaĩp ir negiminaičei / bet su-eidava i. giminũ. lizda. (R 3), *dárgaičei / ta(i)_i.rà giminaičiu. káimas (R 5), če nu_tẽvũ. kàs išlī. ke. [o używaniu partykuł –agei, –agė, –agi przy czasownikach] (R 4). Jeśli idiolekt rozumieć tradycyjnie jako społeczną, terytorialną i psychologiczną cechę języka (Gaivenis, Keinys 1990: 81), można by powiedzieć, że leksyka najlepiej odzwierciedla psychologiczny i językowy portret jednostki, a system jej użycia tworzą sami użytkownicy języka lokalnego. Jest ona związana nie tylko z językiem danej osoby 12 W archiwum dialektów LKI sprawdzono rękopisy gwar z ekspedycji w gminie Gruzdžiai. Studentki Ruškytė i Andrijaitytė odwiedziły punkt nr 73a i zapisały kilka baśni z Gruzdžiai (zeszyty 1 i 2, nr 583). Zauważono jedynie, że postpozycyjna partykuła gi jest używana przez respondentów zarówno z czasownikami, jak i jako spójnik łączący zdania, a także jako partykuła emfatyczna (Gi kas buvęs, kas ne, bo vargs tai vargs). Jonaitytė, badając okolice Šakyny i opisując partykuły, w pierwszej kolejności wspomina o użyciu gi (Jonaitytė 1962: 15). 186 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Savitas kalbinis reiškinys šiauliškių plote (remiantis LKA punkto Nr. 73 medžiaga) formos ir turinio bet ir prasmės lygmenimis (Vulas 1977: 13, Žalkauskaitė 2011: 151–152). Wspomniane lokalne zjawisko językowe z czasem zaniknie, ponieważ już obecnie obserwuje się użycie skróconych form VAŠ ein, išein, valda (valdo), występujących obok form omówionych w artykule. Powstaje pytanie, kiedy mogło ukształtować się to zjawisko. Prawdopodobnie nastąpiło to pod koniec XVIII lub na początku XIX wieku. Jak twierdzi Jonaittytė, „Żmudzini znacznie silniej oddziałali na badaną gwarę Šakynos, niż ta gwara na Żmudzinów. Być może działo się tak dlatego, że obszar wymowy żmudzkiej jest większy i zwarty, podczas gdy obszar zachodnioauksztocki rozciąga się tu jedynie wąskim pasem, który zaraz za Šiauliai niemal się urywa. A zatem badana gwara, wraz z jedyną sąsiednią gwarą północno-zachodnioauksztocką Šiauliai, jest niejako odizolowana od innych gwar tej samej grupy. Gwara Šiauliai, będąc tak samo przejściowa jak gwara Šakynos, zdołała w niewielkim stopniu powstrzymać wpływ sąsiednich wymów żmudzkich. Ponadto rozprzestrzenianiu się wpływów żmudzkich sprzyjał podział obszaru gwary pod względem administracyjnym i kościelnym, a przez to częstsze kontakty mieszkańców z Żmudzinami” (Jonaittytė 1964: 175). Dlaczego zjawisko to nie zanikło, można jedynie zgadywać. Jedną z przyczyn zewnętrznych wydaje się brak rozproszenia wsi na pojedyncze zagrody. Dzięki temu wspólnota mogła naturalnie, w sposób właściwy dla niej, zachować przekazywany z pokolenia na pokolenie sposób wyrażania się, choć na rozwój językowy Dargaičių, podobnie jak innych punktów, duży wpływ miały przemiany historyczne i okres okupacji (XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas 2014: 200–2005). Warto też zauważyć, że w Litwie właściwie nie prowadzi się szczegółowych badań językowych dotyczących jednostek i wspólnot językowych, dlatego przyczyny tego zjawiska, trwającego ponad 90 lat, wymagają szerszych i bardziej systematycznych badań z wykorzystaniem nagrań gwarowych z okolicznych punktów. Nie można wykluczyć, że zjawisko to wiąże się także z rytmem zdania, stylem mówiącego oraz idiolektem. WNIOSKI W tekstach gwarowych nagranych w 2013 r. w punkcie LKA nr 73 (Dargaičiai) stwierdzono formy odmienianych (form podstawowych i form paradygmatu koniugacyjnego czasownika), deklinowanych (przymiotników, zaimków) i nieodmiennych (partykuły) części mowy ze zrostem partykuł -agei, -agė, -agi, wymawianym z pauzą lub bez niej. Respondenci użyli w tekstach ponad 280 takich form (uwzględniono również powtórzenia). Mniej więcej co dziesiąty–dwunasty czasownik wymawiano ze zrostem partykuł. Straipsniai / Articles 187 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ To lokalne zjawisko wiąże się z wzajemnym oddziaływaniem gwar. W wyniku kontaktów między gwarami żmudzkimi (ŠŽT i PŽV) a auksztockimi (VAŠ), zwłaszcza procesu skracania końcówek, u mówiącego mogło pojawić się poczucie niepewności językowej: krótka forma czasownika mogła wydawać się niewystarczająca do pełnienia swojej funkcji ekspresywnej. Nie można wykluczyć, że użycie form -agei, -agi, -agė wiąże się także z rytmem zdania. Potwierdzają to przykłady z literatury pięknej, której autor doskonale zna gwarę i naturalnie przenosi formy gwarowe do tekstu literackiego. Ukształtowane zjawisko językowe o charakterze idiolektalnym i lokalnym powstało prawdopodobnie pod koniec XVII lub na początku XIX wieku. Prestiż lokalnie używanych form jednoczył wspólnotę językową i budował poczucie bezpieczeństwa językowego. Z historycznego i kulturowego punktu widzenia warunkiem utrzymania się tego zjawiska językowego mogła być wieś o zwartej zabudowie. Brak rozproszenia na pojedyncze zagrody i zamknięta wspólnota podtrzymywały zamknięty system językowy. Respondenci, którzy od ponad dziewięćdziesięciu lat używają form czasownika (i innych części mowy) z -agei, -agė, -agi, zaczynają rozróżniać kody językowe: z obcymi rozmawia się bez wspomnianych form; dopiero po odejściu i psychologicznym przekroczeniu granicy między swoimi a obcymi zaczynają one naturalnie pojawiać się w mowie. Zjawisko to zanika, ponieważ młodsze pokolenia mieszkańców, pod wpływem języka standardowego i zmian ludnościowych (napływu osób z innych obszarów VAŠ), nie używają już emfatycznych (modyfikujących) partykuł -agei, -agi, -agė z czasownikiem i innymi częściami mowy. 188 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Savitas kalbinis reiškinys šiauliškių plote (remiantis LKA punkto Nr. 73 medžiaga) D O D A T K I TABELA 1. Czasowniki czasu teraźniejszego w 3. os. z –agei w nagraniach gwary Dargaičiai –agei (wymawiane bez pauzy) –agei (wymawiane z pauzą) (ne-, nebe- už-) dirbagei (R 1, R 2, R 3), kalbagei (R 3), šviečagei (R 1), pučagei (R 3), duodagei (R 1, R 2), (i-) vedagei (R 1, R 3), (į-) dedagei R 2, verbagei (R 2), riedagei (R 2), (i)lendagei (R 2), (at-) važiuojagei (R 1, R 3), (ap-) sėjagei (R 2), važinėja­gei (R 2), nuomojagei (R 2), finansuoja­gei (R 3), prekiauja­gei (R 3), koliojagei (R 3), augagei (R 1, R 2, R 3), baigagei (rozbierać budynki) (R 2), sergagei (R 2, R 3), bėgagei (R 3), traukagei (R 2), renkagei (R 2), šne­kagei (R 2, R 3)), lekagei (R 2), prasisukagei (R 3), (už)mokagei (R 3), tinkagei (R 3), turagei (R 3), (nesi) kelagei [o uroczystościach odpustowych w święto Wniebowzięcia NMP] (R 2), išbalagei (R 3), (atsi-, pri-, užsi-) (i) imagei (R 1, R 2), (ne-, nepa-) remagei (R 2, R 3), šutinagei (R 1), (at-, iš-, ne-, par-, pri-, su(v)-) einagei (R 1, R 2, R 3), gyvenagei (R 1, R 2, R 3), auginagei (R 2), dusinagei (R 2), (ne)lynagei (R 2), vadinagei (R 2), (nu)raunagei (R 2), (užsi-) auginagei (R 2, R 3), minagei (R 2), būnagei (R 3), gyvenagei (R 3), būnagei (R 3), gaunagei (R 3), maunagei (biec, uciekać, R 3), verpagei (R 2), rūpagei (R 3), kepagei (R 3), (ne-) turagei (R 1, R 3), (iš)aragei (R 2), noragei (R 3), (atsi)kuragei (R 3), (atsi-, pra-, pri-) geragei (R 3), mėkstagei (R 3), rišagei (R 1), (pa)ruošagei (R 3), prašagei (R 3), juntagei (R 1), mirštagai (R 3), (atsi) bostagei (R 3), varkstagei (R 3), (pa) virtagei (R 3), stovagei (R 2), (at-, iš(si)-), nu- važagei (R 1, R 3), smirdžagei (R 1), nebespaudžagei (R 1), negirdžagei (R 3), (neap-) (ne)leidžagei (R 3). (ne-, pa-, už-) dirb agei (R 1, R 2), (nebe-, su-) ded agei (R 2), (ne-, pa-r-) duod agei (R 1), (atsi-, ne-) rand agei (R 2), (at-, nu-, pri-) važiuoj agei (R 1, R 2, R 3), važinėj agei (R 2), mokytojauj agei (R 2), nusioj agei (R 2), sėj agei (R 2), (iš)rušiuoj agei (R 2), (nebeatsi)skrepliuoj agei (R 3), serg agei (R 3), trauk agei (R 2), renk agei (R 2), šnek agei (R 2), (nebe-) reik agei (R 3), (nu) kul agei (R 2), (nebe)gal agei (R 3), kalb agei (R 3), (pri(j))im agei (R 1, R 2), (ne)rem agei (R 2), (at-, iš-, ne-, su-) ein agei (R 1, R 2), (pri)min agei [o oborniku] (R 2), (su)dažiūr agei (R 2), gyven agei (R 1, R 2), gaun agei (R 1), spausdin agei (R 1), [nikt] (neiš)ein agei [o produkcji wina] (R 1), (ap)sodin agei (R 1), gaun agei (R 1), (pa)būn agei (R 2), gyven agei [jaskółek] (R 2), (ap)siūn agei (R 2), (su)gadin agei (R 2), (nebeiš-) per agei (R 2), ar agei (R 2), šėr agei (koty) (R 2), (ne-) tur agei (R 1, R 2), (iš)nykst agei (R 2), (pri)prant agei (R 2), žiūr agei (R 3), (ne)les agei (R 2), (ne) kas agei [o kurach] (R 2), kiš agei (R 2), (pra)neš agei (R 2), (neatsi)neš agei (R 2), (pri)kiš agei (R 2), (ne)suprant agei (R 1), įprant agei (R 2), tįst agei (R 2), trūkst agei (R 2), stov agei (R 2), (at-, iš-) vež agei (R 1, R 2), melž agei (R 2), sužeidž agei (R 1), sėdž agei (R 2). Straipsniai / Articles 189 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ TABELA 2. Czasowniki w 3. os. czasu teraźniejszego w gwarze Dargaičiai z końcówkami –agė i –agi –agė –agi (wymawiane bez pauzy) –agi (wymawiane z pauzą) gaminagė (R 1), patiragė (R 3), dirbagi (R 3), keñčagi (R 3), (pa)kviečagi (R 3), (par-) duodagi (R 3), dedagi (R 3), (nebepa)judagi (R 3), noragi (R 3), nuomojagi (R 1), (neiš)einagi (R 3), (at-, pri-, su-) važiuojagi (R 3), (pa)keliaujagi (R 3), (su)skaičiuojagi (R 3), (nu)pelyjagi (R 3), pasakojagi (R 3), (su)organizuojagi (R 3), stojagi (R 3), (nesi)ginčijagi (R 3), atostogaujagi (R 4), šarojagi (R 4), (apsi) džiaugagi (R 3), (par)bėgagi (R 3), (iš-, nebe-) augagi (R 3), bėgagi (R 4), (nebe-) reikagi (R 3), (pra-) lekagi [przejeżdża szybko] (R 3), (pa)tinkagi (R 3), reikagi (R 3), (pa)šnekagi (R 3), šaukagi (R 3), (pa)šaukagi (R 3), (neatsi)tinkagi (R 3), (iš)traukagi (R 3), (nebeapsi)mokagi (R 3), (nenusi)perkagi (R 3), (nebeati)tinkagi (R 3), (nebe-) galāgi (R 3), (iš)balagi (R 3), (pa) gailagi (R 3), (atsi)(i)magi (R 3), gyvenagi (R 3), suprantagi (R 3), auginagi (R 3), (at-, iš-, nu-, pa-, pra-, pri-) einagi (R 3, R 4), (pri)kabinagi (R 3), būnagi (R 3, R 4), gyvenagi (R 3), kilnagi (R 4), (pa) kvimpagi (R 3), rūpagi (R 3), noragi (R 3), turagi (R 3), (pri)žiūragi (R 3), gūragi (R 3), turagi (R 3), (ne)norāgi (R 3), i.ragi (R 3), mėkstagi (R 3), (nusi)nešagi (R 3), (nu) slinkstagi (R 3), (pa)smirstagi (R 3), (už) mokėtagi (R 3), (at-, su-) vežagi (R 3), smirdžagi (R 3). (pa)daje agi (R 3), (par)daje agi (R 3), (pra)jedzie agi (R 3), gospodaruje agi (R 3), (su)korzysta agi (R 3), (nu) opowiada agi (R 3), prowadza agi (R 3), choruje agi (R 4), (ne)żałuje agi (R 3), bywa agi (R 3), (at-, neiš-) idzie agi (R 3), (pa)starzeje się agi (R 3), (atsi)odpoczywa agi (R 4), zrzędzi agi (R 3), (neiš)wypuszcza agi (R 3), (išsi)zamiata agi (R 3). 190 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Savitas kalbinis reiškinys šiauliškių plote (remiantis LKA punkto Nr. 73 medžiaga) LITERATŪRA Arumaa Peeter 1933: Untersuchungen zur Geschichte der litauischen Personalpronomina. Tartu. Gaivenis Kazimieras, Stasys Keinys 1990: Kalbotyros terminų žodynas. Kaunas: Šviesa. Girdenis Aleksas 2000: Kalbotyros darbai 2. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Grinaveckienė Elena 1960: Tarmių medžiagos rinkimas Lietuvių kalbos atlasui. – Lietuvių kalbotyros klausimai 3, 191–205. Grinaveckienė Elena 1962: Kai kurios lietuvių kalbos tarmių ypatybės (iš 1961 metų dialektologinių ekspedicijų). – Lietuvių kalbotyros klausimai 5, 147–169. Jasiūnaitė Stasė 1986: Gyvenimo apysaka. Vilnius: Vaga. Jonaitytė Aldona 1960: Šakynos tarmės žodžio galo vokalizmas. – Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai, serija A. 1(8), 151–162. Jonaitytė Aldona 1962: Šakynos tarmė (rankraštis, saugomas Vilniaus universiteto bibliotekoje, F 76–360). Jonaitytė Aldona 1964: Žemaitiškos morfologinės ypatybės Šakynos tarmėje. – Lietuvių kalbotyros klausimai. Lietuvių kalbos morfologinė sandara ir jos raida, 165–177. Jšpt – Joniškio šnektų pratimai ir tekstai, sud. Nerija Bartkutė, Rasa Dumčiūtė, Aušra Kaikarytė, Lina Kazlauskaitė, Janina Švambarytė (ats. red.). Šiauliai: K. J. Vasiliausko įm., 2001. LKG II – Lietuvių kalbos gramatika 2, vyr. red. Kazys Ulvydas. Vilnius: Mintis, 1971. Lktch – Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, sud. Rima Bacevičiūtė, Audra Ivanauskienė, Asta Leskauskaitė, Edmundas Trumpa, mokslinė red. Laima Grumadienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2004. Valeckienė Adelė 1998: Funkcinė lietuvių kalbos gramatika. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Vaš – Vakarų aukštaičiai šiauliškiai, sud. Rūta Kazlauskaitė, Lionė Lapinskienė, Rima Bacevičiūtė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2007. Vitkauskas Vytautas 2001: Lietuvių kalbos tarmių morfoneminiai reiškiniai. Vilnius: Žara. Vulas S. M. 1977: Teoretičeskie i metodičeskie voprosy kriminalističeskogo issledovanija pismennoj reči. Moskva. Straipsniai / Articles 191 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 2014. Zinkevičius Zigmas 1994: Lietuvių kalbos dialektologija. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Žalkauskaitė Gintarė 2011: Idiolekto požymiai elektroninių laiškų leksikoje. — Kalbotyra 63(3), 149–164. Ионайтите А. 1962: Шакинский говор. Автореферат дисертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Вильнюс. Peculiar Linguistic Phenomenon in the Area of Šiauliškiai (According to Data of Point No. 73 of the Atlas of the Lithuanian Language) SUMMARY The author discusses a peculiar surviving local phenomenon of dialectal language recorded in the course of fieldwork carried out in 2013. 5 local oldest-generation respondents from Dargaičiai Village (Šiauliai District Gruzdžiai Eldership) were interviewed by the author in Point No. 73 of the Atlas of the Lithuanian Language (ALL): 3 women (R2 (1923), R3 (1947), R5 (1953)) and 2 men (R1 (1926), R4 (1951)). Over ten hours of dialectal text were recorded. Dargaičiai belongs to the Western Aukštaitian subdialect of Šiauliškiai (VAŠ) which linguists consider a boundary or transitional dialect between western and eastern dialects (Samogitian and Aukštaitian). The linguistic point of Dargaičiai is dominated by the distinctive features of the Šiauliškiai subdialect: retained nasal vowels ą, ę and diphthongs an, am, en, em; the stress is consistently retracted from the ending. Dialectologist Elena Grinaveckienė, who analysed the environs of Gruzdžiai belonging to VAŠ, and Aldona Jonaitytė, who collected the material in the environs of Šakyna (VAŠ) around the 1940s–1950s, paid special attention to the use of particles with the third person present and past iterative forms. Vytautas Vitkauskas also wrote about it. Having scrutinized the dialectal records of Dargaičiai Village, the author discovered the principal forms of the verb and the forms of the conjugation paradigm with the particle combination -agei and its variants -agė, -agi which are pronounced with the verb with a pause and without it, e.g.: pašokṭ_agei (R 1), lendu_agei (R 3), vežagei (R 1, R 2), gaun_agei 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Savitas kalbinis reiškinys šiauliškių plote (remiantis LKA punkto Nr. 73 medžiaga) (R 1), mėkstagi (R 3), atsibost_agi (R 4), gaminagė (R 1), išlėkė_agei (R 1), etc. The respondents used over 280 of such forms in the texts (repetitive forms were included as well). This local phenomenon is associated with the interaction of subdialects. The contacts between Samogitian and Aukštaitian dialects and the process of shortening of endings could have given rise to an idiolect, a local linguistic phenomenon, which have possibly originated at the end of the 18th century or in the beginning of the 19th century. The local prestige of morphological forms united the linguistic community and created the sense of linguistic security. In fact, from a historical and cultural perspective, the so called strip village (Lith. rėžinis kaimas) could have been the decisive factor for the linguistic phenomenon to survive. A non-division into isolated farmsteads and a self-contained community also maintained a closed linguistic system. The respondents who have been using the verbal forms including -agei, -agė, -agi for over ninety years separate between the linguistic codes: they omit the aforementioned forms when speaking to strangers; they are naturally included in the language as the speakers get into the conversation and cross the psychological familiar / unfamiliar boundary. Įteikta 2015 m. spalio 10 d. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 193