Kiekybinis diferencinių tarminių požymių tyrimas: rytų aukštaičių panevėžiškių ir širvintiškių atvejis

Straipsniai / Articles 143 AGNĖ ČEPAITIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, dialektologia, socjolingwistyka, cechy mówionego języka litewskiego. ILOŚCIOWE BADANIE CECH RÓŻNICUJĄCYCH GWAROWYCH: PRZYPADEK GWAR PANEWĖŽYSKIEJ I ŠIRVINTISKIEJ Quantitative Research of Differential Dialectal Features: Case of Eastern Aukštaitians of Panevėžys and Širvintos ADNOTACJA W artykule po raz pierwszy wykorzystuje się ilościowe metody dialektometrii do badania dialektów litewskich. Po ilościowej ocenie cech różnicujących wschodnich aukštaitów z vintiškių patarmių ypatybes, siekiama nustatyti tiriamųjų Lietuvių kalbos atlaso (LKA) punktų – Stubriškio (171), Šil (338), Kavársko (340), Taujnų (374), Vdiškių (375 a), Panevėžys i širvintišków (409), Jakùtiškiai (446), Pabáiskas (475), Mančiušnai (500), Čiõbiškis (520) – przynależność gwarową. Tiriamoji medžiaga – 12 val. panevėžiškių ir širvintiškių garso įrašų. Iš jų išrinktos skiriamosios tarminės ypatybės analizuojamos dialektometrijos metodų pagrindu sukurta programem komputerowym Gabmap, przeznaczonym do badania zróżnicowania językowego (i geograficznego). Na podstawie transkrypcji fonetycznych wyrazów oblicza się za jego pomocą odległość Levenshteina między punktami LKA, przeprowadza obliczenia statystyczne i ustala dyferencjalne cechy gwarowe panevėžiškių ir širvintiškių požymiai. Uzyskane wyniki pozwalają stwierdzić, że tradycyjne cechy gwarowe panevėžišków i širvintišków pokrywają się z językowego i językowo-geograficznego punktu widzenia. Statystycznie jednorodne cechy gwarowe są częściej używane nie w punktach LKA tej samej podgwary, lecz w miejscowościach zamieszkania przedstawicieli poszczególnych badanych podgwar. Ujawnione możliwe cechy różnicujące sklastrowanych badanych punktów LKA są wspólne dla obu podgwar i statystycznie uzasadniają podobieństwo panevėžišków i širvintišków. AGNĖ ČEPAITIENĖ 144 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV SŁOWA KLUCZOWE: wschodni aukštaitowie z Panevėžys, wschodni aukštaitowie širvintiškowie, dyferencjalne cechy gwarowe, dialektometria. ADNOTACJA Artykuł przedstawia pierwsze zastosowanie ilościowych metod dialektometrii do analizy dialektów litewskich. Po określeniu ilościowym cech różnicujących wschodnich mieszkańców Auksztoty z poddialektów poniewieskiego i szyrwintyńskiego celem jest ustalenie przynależności dialektalnej analizowanych punktów Litewskiego Atlasu Językowego (LKA) – Stubriškis (171), Šila (338), Kavárskas (340), Taujnai (374), Vdiškiai (375 a), Déltuva (409), Jakùtiškiai (446), Pabáiskas (475), Mančiušnai (500), Čiõbiškis (520). Materiał badawczy stanowi 12 godzin nagrań audio wschodnich mieszkańców Auksztoty z poddialektów poniewieskiego i szyrwintyńskiego. Wybrane różnicujące cechy dialektalne są analizowane za pomocą aplikacji internetowej Gabmap, opartej na metodach dialektometrii. Jest ona przeznaczona do badania zmienności językowej (i geograficznej). Na podstawie transkrypcji fonetycznych wyrazów obliczono odległość Levenshteina między punktami LKA, wykonano obliczenia statystyczne oraz przeanalizowano różnicujące cechy dialektalne wschodnich mieszkańców Auksztoty. of Panevėžỹs and Šrvintos are determined. The results suggest that dialectal features of the traditional Eastern Aukštaitians of Panevėžỹs and Šrvintos coincide from the linguistic and linguistic-geographical points of Statystycznie równoważne cechy dialektalne są często używane nie w tych samych punktach ALL poddialektów, lecz w miejscowościach zamieszkanych przez użytkowników odrębnych analizowanych poddialektów. Potencjalne różnicujące cechy analizowanych skupionych punktów LKA są wspólne dla obu poddialektów i statystycznie uzasadniają podobieństwo wschodnich mieszkańców Auksztoty z poddialektów poniewieskiego i szyrwintyńskiego. SŁOWA KLUCZOWE: wschodni mieszkańcy Auksztoty z poddialektu poniewieskiego, wschodni mieszkańcy Auksztoty z poddialektu szyrwintyńskiego, różnicujące cechy dialektalne, dialektometria. 1. WSTĘP Dėl rytų aukštaičių panevėžiškių ir širvintiškių santykio nuolat diskutuojama: nesutariama dėl jų skyrimo pagrindo, patarmių ribų, Lietuvių kalatlasu językowego (LKA)1 przynależności punktów Kavárskas i Vdiškiai do poniewieskiego, 1 LKA 1977; 1982; 1991. Artykuły / Articles 145 Kiekybinis diferencinių tarminių požymių tyrimas: rytų aukštaičių panevėžiškių ir širvintiškių atvejis mieszkańcom Szyrwint czy Onikszt (por. granice obszarów paneweżyskiego i szyrwintskiego według badań przeprowadzonych w różnych okresach, ryc. 1 i 2)2. RYC. 1. Punkty LKA objęte badaniem, przypisywane mieszkańcom Szyrwint według Aliūkaitė i in. 2014: 1833 2 Zob. Urbanavičiūtė-Markevičienė 1994: 85–87; Markevičienė, Markevičius 1995: 69–72; Zin3 kevičius 1997: 237–241; Markevičienė 1999: 18–20; Markevičius 2002: 101–105; Markevičienė ir kt. 2009: 11–56. Markevičienė ir kt. 2009 žr. ir apie iki šiol atliktus širvintiškių tyrimus, o panevėžiškių tyrimų literatūros sąrašą žr. Pukevičiūtė 2014: 175–195. Opierano się na LKA 1977: mapa nr 1. AGNĖ ČEPAITIENĖ 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV RYC. 2. Do szirwintiškianów przypisuje się badane punkty LKA według Markevičienė i in. 2009: 24 Artykuły / Articles 147 Kiekybinis diferencinių tarminių požymių tyrimas: rytų aukštaičių panevėžiškių ir širvintiškių atvejis W niniejszym artykule, po raz pierwszy wykorzystując metody dialektometrii4 do badania gwar litewskich5, analizuje się 12 godz. nagrań dźwiękowych6, zebranych pod koniec XX i na początku XXI w. z 10 punktów LKA: 6 panevėžiškianów (Stubriškis (171), Šila (338), Kavárskas (340), Taujnai (374), Kunigškiai (409)7, Jakùtiškiai (446)), 1 anykštėnów (Vdiškiai (375 a)) i 3 szirwintiškianów (Pabáiskas (475), Mančiušnai (500), Čiõbiškis (520)) (zob. ryc. 3). Celem artykułu jest ilościowa ocena cech wyróżniających podgwar panevėžiškianów i szirwintiškianów oraz ustalenie przynależności gwarowej badanych punktów LKA. W ten sposób zostanie również sprawdzone podobieństwo punktów LKA Kavárskas i Vdiškiai do miejscowości panevėžiškianów lub szirwintiškianów. Przedmiotem są wyróżniające cechy gwarowe panevėžiškių ir širvintiškių požymiai. Panevėžiškianowie są uważani za największą i najsilniejszą podgwarę tikėtina, kad ji gali daryti įtaką ir širvintiškiams – silpnėjančiai mažiausiai rytų wschodnich Auksztotów, dlatego za podgwarę auksztocką. Hipotezę tę uzasadnia dość niewielka różnica między poddialektami – mieszkańców Szyrwint od (południowych) mieszkańców Poniewieża odróżnia odmienna wymowa krótkich a, e, i, u w wygłosie: mieszkańcy Szyrwint zachowują ich jakość, natomiast mieszkańcy Poniewieża zlewają te głoski w jedną (υ po spółgłosce twardej, ι po miękkiej) (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; Zinkevičius 1966: 15; Zinkevičius 1994: 56)8. Oprócz tej, w celu realizacji zamierzenia analizuje się jeszcze 7 podobieństw lub różnic minės ypatybės (žr. 1 lent.). 4 Dialektometrija – geolingvistikos kryptis, kurios tikslas skaičiuoti, vaizduoti ir analizuoti benfonetycznych między poddialektami poniewieskim i szyrwintskim jako funkcję właściwości przestrzeni geograficznej (Szmrecsanyi 2011: 45). 5 Metody dialektometrii wykorzystywane są we współczesnych badaniach zagranicznych naukowców: ilościowo analizowano warianty języka angielskiego (Shackleton 2007: 30–102), vegų (Heeringa ir kt. 2009: 167–183), švedų (Leinonen, 2010, 2011: 75–95) šveicarų (Scherrer niderlandzkiego (Spruit i in. 2009: 1624–1642), nor2012: 63–71), chińskiego (Stanford 2012: 247–278), bułgarskiego (Prokić, Cysouw 2013: 147–168), niderlandzkiego, belgijskiego (Heeringa, Hinskens 2014: 26–52; 452–453) i in. języków. 6 Numer rejestracyjny CD 1204 RAS 31, CD 484 RAS 26, CD 456 RAS 10, CD 958 RAP 69, pozostałym nie nadano jeszcze numerów rejestracyjnych. Nagrania dźwiękowe przechowywane są w Archiwum Gwar Instytutu Języka Litewskiego. 7 Badania gwarowe przeprowadzone na początku XXI w. wykazały, że punkt LKA Kunigškių podupadł, dlatego przeniesiono go do Déltuvy. W dalszej części artykułu punkt LKA 409 nazywany jest Déltuvą. 8 Proponowano, aby za podstawę rozróżnienia poddialektów szyrwintskiego i poniewieskiego uznać inne cechy gwarowe, na przykład przejście nieakcentowanego rdzeniowego o w a (Markevičius 2002: 103). AGNĖ ČEPAITIENĖ 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV 3 PAV. Tiriamieji LKA punktai (LKA 1977: žemėlapis Nr. 1) TABELA 1. Badane cechy gwarowe panevėžiškisów i širvintiškisów9 Cechy gwarowe Zarejestrowane słowa Wydłużenie akcentowanych samogłosek krótkich Buvo, didelis, mano, savo, turi, viskas Skracanie nieakcentowanych samogłosek długich Gyvena Skracanie / nieskracanie akcentowanych końcówek a, e, i, u Yra, nėra, sunku, žmogus Zlanie / niezlanie Skracanie nieakcentowanej końcówki o do a, o; ė Niejasno wymawiany pierwszy vertimas trumpuoju eMano, nieko, sako, savo, turėjo składnik akcentowanych Buvau, dyftongów ai, au Cofnięcie akcentu Buvau, gerai, yra, nežinau, nėra, sunku, žmogus gerai, kaip, labai, nežinau, taip Redukcja końcówek Didelis, gyvena, yra, metų, nėra, vienas, 9 LKTCH 2004: 160–164, 173–183. viskas, žmogus, žmonių Nekirčiuotų kamieno o vertimas aŽmogus, žmonių Artykuły / Articles 149ат Geo＿亚洲float黑大战amagitan()леннымыҵولabhairt Ndzi()જરાત()Jacob()? () , Kiekybinis diferencinių tarminių požymių tyrimas: rytų aukštaičių panevėžiškių ir širvintiškių atvejis Materiał badawczy opracowywano w kilku etapach: 1) podczas słuchania nagrań gwarowych rejestrowano pojedyncze słowa (łącznie 26), w których odzwierciedlają się cechy badanych podgwar paneweżyskiej i szyrwintyckiej; 2) zarejestrowane słowa poddano transkrypcji (zob. tarptautinės abėcėlės transkripcija (an. International Phonetic Alphabet (IPA)) (žr. ryc. 4 i 5); 3) dane wprowadzono do programu MS Excel i zapisano w unikodzie (ang. Unicode) (utworzono dokument tekstowy); 4) materiał opracowano za pomocą programu komputerowego Gabmap10; 5) przy użyciu programów komputerowych RuG/L0411 i Google Earth12 utworzono mapę badanych miejscowości, która również została opracowana za pomocą programu komputerowego Gabmap (zob. mapę 1 i ryc. 6). Przy interpretacji uzyskanych wyników nie uwzględnia się informacji socjolingwistycznych dotyczących informatorów. Podstawę analiz 4 PAV. IPA balsių klasifikacija (Kasparaitis 2013: 4) Kompiuterine programa Gabmap skirtingais skaičiavimo įrankiais atliekamų dialektometrycznych stanowią różnice językowe (odległości) między parami badanych miejscowości. Ocenia się je, obliczając średnią różnic zmiennych miejscowości (tj. słów, w których odzwierciedlają się cechy gwarowe). Najczęściej analizuje się transkrypcje fonetyczne – oblicza się odległość Levenshteina (ang. Levenshtein distance)13 (Leinonen i in. 2015: 6)14. Poszczególne narzędzia programu komputerowego Gabmap wykorzystane w niniejszym badaniu do pomiaru cech gwarowych oraz zasady obliczania i interpretacji różnic krótko scharakteryzowano w każdym podrozdziale kolejnego rozdziału. 10 Główny twórca – Çağrı Çöltekin. Program komputerowy Gabmap. Dostęp online: https://www.gabmap.nl. ; Nerbonne i in. 2011: 65–89; Leinonen i in. 2015: 1–21. 11 Program komputerowy RuG/L04. Dostęp online: http://www.let.rug.nl/~kleiweg/L04/. 12 Program komputerowy Google Earth. Dostęp online: https://www.google.com/earth/. 13 O algorytmie odległości Levenshteina zob. Kessler B. 1995: 60–66; Nerbonne i in. 1996: 185–202; Nerbonne i in. 1999: 5–15; Heeringa 2004: 121–124 i in. 14 Mogą być również analizowane zmienne liczbowe (wektory częstotliwości formantów samogłosek) i kategoryczne (leksykalne ar sintaksiniai) duomenys (Leinonen ir kt. 2015: 6). AGNĖ ČEPAITIENĖ 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV 1 MAPA. Mapa badanych punktów LKA, utworzony za pomocą programu komputerowego Gabmap15 15 Tutaj i na innych mapach RAA oznacza wschodnich Auksztotów anykštėńskich, RAP – wschodnich Auksztotów poniewieskich, RAŠ – wschodnich Auksztotów szyrwinckich. 6 RYC. Fragment mapy badanych punktów LKA 5 RYC. Klasyfikacja spółgłosek IPA (Kasparaitis 2013: 5) dom nie współczynnik Artykuły / Articles 151 Kiekybinis diferencinių tarminių požymių tyrimas: rytų aukštaičių panevėžiškių ir širvintiškių atvejis 2. ANALIZA RÓŻNICOWYCH CECH DIALEKTALNYCH ANALIZA 2.1. Statystyczna wiarygodność przeprowadzonych obliczeń Atliktų skaičiavimų patikimumas statistiškai įvertintas kompiuterine programa Gabmap apskaičiavus Kronbacho alfą (an. Cronbach‘s alpha)16. Ja įvertiwiarygodności danych, jak jest to zwykle przyjęte, lecz współczynnik wiarygodności różnych pomiarów wszystkich danych. Zależy on od jakości danych, jakości metody stosowanej do obliczeń oraz liczby badanych osób. Wartości współczynnika mogą wzrastać od 0 do 1: im wartość jest bliższa labiau tiriamieji tarpusavyje susiję17. Pageidautina, kad Kronbacho alfa koeficientas būtų lygus bent jau 0,5. Šis dydis gali nežymiai varijuoti priklausomai nuo tyrimo tikslų ir tiriamosios medžiagos: kuo tiriamųjų skaičius didesnis, tuo jedności, tym większy jest również współczynnik (Vaitkevičius, Saudargienė Kompiuterine programa Gabmap apskaičiuota, kad skirtingų tiriamosios 2010: 98). współczynnik wiarygodności pomiarów materiału nie odpowiada ustalonej zalecanej normie – jest równy 0,04. Przyjmuje się, że na niski współczynnik mógł mieć wpływ niewielki zbiór badanych jednostek (26 badanych słów, użytych w 10 miejscowościach zamieszkania), dlatego otrzymana wartość matavimo patikimumą. Kitu – vietos nenuoseklumo (an. Local Incoherence) – statistiniu matu skainiekoniecznie świadczy o małej wiarygodności danych Różnice między jednostkami (badanymi miejscowościami zamieszkania), uwzględniające odległość geograficzną między nimi. Optymalna wartość wynosi 0. Za pomocą programu komputerowego Gabmap obliczono, że miara niespójności przestrzennej badanego materiału jest nieco większa od 0 – równa 0,42. Tai również mogła spowodować niewielka liczba badanych miejscowości, a ponadto nie wszystkie z nich są położone obok siebie (najbardziej oddalona miejscowość – Stubriškis). Chociaż ilość badanego materiału jest niewielka, a punkty LKA są rozmieszczone na niespójnym obszarze, obliczenia wykonane za pomocą programu komputerowego będą wiarygodne do sprawdzenia hipotezy niniejszego artykułu. 16 Więcej o współczynniku alfa Cronbacha zob. Pukėnas 2009: 24–28. 17 Šio tyrimo atveju – kuo reikšmė arčiau vieneto, tuo labiau skirtingi duomenų matavimai yra uzgodnione i powiązane. AGNĖ ČEPAITIENĖ 158 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV 5 MAPA. Przestrzenne i językowe związki Mančiušnų z innymi punktami LKA 14 RYC. Przestrzenne i językowe związki Manciusznów z innymi punktami LKA 13 RYC. Fragment przestrzennych i językowych związków Manciusznów z innymi punktami LKA žemėlapio Straipsniai / Articles 159 Kiekybinis diferencinių tarminių požymių tyrimas: rytų aukštaičių panevėžiškių ir širvintiškių atvejis 6 MAPA. Przestrzenne i językowe związki Czõbiszkis z innymi punktami LKA 16 RYC. Przestrzenne i językowe związki Czõbiszkis z innymi punktami LKA 15 RYC. Fragment mapy przestrzennych i językowych związków Czõbiszkis z innymi punktami LKA prawie wszystkie badane miejscowości Szyrwyntów są najbardziej podobne do punktów LKA Panevėžyszan. AGNĖ ČEPAITIENĖ 160 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Pomimo największej spośród badanych miejscowości odległości geograficznej dzielącej je od siebie, Czõbiszkis jest bardzo podobne do znajdującego się na obszarze (północnych) Panevėžyszan Stubryszkis (0,56), a najbardziej różni się od nieco bliżej położonych Szil (0,89). Również tus, kuriuos stipresni erdviniai ir kalbiniai ryšiai sieja su panevėžiškių plote esančiomis vietovėmis. Remiantis rezultatais, preliminariai galima teigti, kad podobieństwo Čiõbiškis do punktów LKA Vdiškiai (0,58) i Kavársko (0,6) jest dość duże. W mowie osób mieszkających w Čiõbiškis dominuje więcej cech gwarowych panevėžiškis niż širvintiškis. Taigi atskaitos taškų žemėlapiai ir grafikai neišryškina atskirų panevėžiškių ir širvintiškių zonų; priešingai – pagal geografinio atstumo ir tarmiškumo sanMimo to, opierając się wyłącznie na odległości Levenshteina, nie można tumas – geografinis ar kalbinis – yra didesnis tarp tiriamųjų vietovių. Tai leidžia ustalić, który skirpadaryti inne narzędzia programu komputerowego Gabmap do pomiaru różnic. 2.4. Różnice fonologiczne punktów LKA Różnice fonologiczne analizuje się za pomocą map różnic. Na ich podstawie ustala się, czy według ogólnych różnic fonologicznych związki między określonymi dwiema sąsiednimi miejscowościami są silne. Im ciemniejsza linia łącząca punkty LKA, tym bardziej podobne są miejscowości. 7 žemėlapyje ir 17 pav. matyti, kad stipriausi ryšiai jungia Taujnus ir Kavárską, panašiai stiprūs – Jakùtiškius ir Pabáiską bei Jakùtiškius ir Mančiuš- nus. Wskazuje to, że w tych sąsiednich miejscowościach używane cechy gwarowe są najbardziej podobne. Wyniki te pokrywają się z omówionymi danymi dotyczącymi odległości Levenshteina (zob. tab. 2). Można zatem z całą pewnością stwierdzić, że rozróżniające cechy gwarowe mogą występować z jednakową częstością nie tylko na obszarach jednej podgwary, lecz także w poszczególnych punktach LKA należących do gwar panevėžyskiej i širvintiškiej. Oceniając wyniki, widać, że nie zawsze położone w pobliżu punkty LKA tej samej podgwary są pod względem fonologicznym najbardziej podobne. Wskazują na to przypadki Šil i Kavársko oraz Šil i Jakùtiškių, należących do gwary panevėžyskiej, a także Pabáisko i Čiõbiškio, należących do gwary širvintiškiej. Miejscowości te dzieli również duża odległość Levenshteina. Najsłabsze związki łączą punkty LKA Stubriškio i Šil – występuje między nimi wiele różnic fonologicznych. Takie wyniki można wyjaśnić przynależnością do różnych gwar wschodnioaukštaitskich panevėžyskiej: Stubriškis należy do północnych, a Šila – do południowych. Artykuły / Articles 161 Kiekybinis diferencinių tarminių požymių tyrimas: rytų aukštaičių panevėžiškių ir širvintiškių atvejis 7 ŽEMĖLAPIS. Kaimyninių LKA punktų ryšiai pabyć może różnice fonologiczne Zatem analiza mapy różnic, opartej na różnicach fonologicznych między sąsiednimi punktami LKA, potwierdziła wyniki obliczonego dystansu Levenshteina – podobieństwo gwarowe punktów LKA z obszaru panevėžyskim i širvintiškim. Tendencje te uwidaczniają się także podczas analizy materiału za pomocą innych narzędzi programu komputerowego Gabmap. 2.5. Analiza klasterowa punktów LKA według podobieństwa cech gwarowych21 Klasteryzacja przeprowadzana za pomocą programu komputerowego Gabmap dicinėje dialektologijoje taikomoms izoglosų technikoms. Tačiau klasterizuojant objektus, nustatomos ribos, atitinkančios ne tam tikrą atskirą izoglosą, o stanowi alternatywę dla wyodrębniania odrębnych grup miejscowości wykazujących różnice gwarowe (Nerbonne i in. 2011: 80). Za pomocą algorytmu klasteryzacji dane grupuje się tak, aby różnice gwarowe wewnątrz klastra mažesni, o tarp klasterių – kuo didesni (Leinonen ir kt. 2015: 11). 21 Apie tarminiuose tyrimuose taikytą klasterinę analizę, atliktą kita – SPSS Statistics – kompiuutworzonego z badanych miejscowości były jak najmniejsze, za pomocą programu komputerowego, zob. Pukevičiūtė 2015: 175–195. 17 RYC. Dane przeanalizowane metodami hierarchicznej analizy skupień na podstawie różnic fonologicznych między punktami LKA pozwalają sprawdzić, jak myśleć. Podczas analizy materiału metodą średniej ważonej wszystkie skupienia uważa się za równoważne (o tej AGNĖ ČEPAITIENĖ 162 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Svorinio vidurkio (an. Weighted Average) ir wardo (an. Ward‘s Method) hierarsamej wadze), niezależnie od liczby obiektów w każdym skupieniu. Natomiast tiriamosios vietovės grupuojasi pagal tarminių požymių vartojimo jose panašuanalizując materiał metodą Warda, na każdym etapie analizy bierze się poszczególne pary skupień i oblicza odchylenia zmiennych od minimum. Dane obliczone obiema metodami mogą się nie pokrywać, ponieważ różnice mierzy się według odmiennych zasad (Prokić 2008: 156, Leinonen i in. 2015: 11)22. Grupowanie się jungtinio klasterio centro kvadratų suma. Tai atliekama su kiekviena klasterių pora ir pabaigoje jungiami tie klasteriai, kuriuos sujungus nuokrypių suma yra ustalonych podobnych obiektów przedstawiono na mapach i dendrogramach. Ustalona liczba skupień wynosi 2 (analizowany jest materiał dwóch poddialektów). Na mapie analizy skupień wykonanej metodą średniej ważonej wyodrębniono dwie grupy podobnych obiektów – Stubriškis i Čiõbiškis tworzą jedną, a pozostałe miejscowości – drugą (zob. mapę 8 i ryc. 18). A zatem zróżnicowane cechy dialektalne w punktach LKA poddialektów panevėžiškis i širvintiškis, niezależnie od ich położenia geograficznego, mogą być bardzo podobne. MAPA 8. Grupa badanych punktów LKAvimasis pagal tarminių požymių panašumą. Metoda średniej ważonej23 22 Plačiau apie svorinio vidurkio ir wardo klasterinės analizės metodus žr. Prokić 2008: 153–172. 23 Na mapach analizy klastrów i dendrogramach ciemniejszym kolorem oznaczona jest pierwsza grupa podobnych obiektów, jaśniejszym – druga. RYC. 18. Fragment mapy grupowania się badanych punktów LKA według podobieństwa cech dialektalnych (według metody średniej ważonej) Artykuły / Articles 163 Kiekybinis diferencinių tarminių požymių tyrimas: rytų aukštaičių panevėžiškių ir širvintiškių atvejis Dendrogram obrazowo pokazuje, w jakiej kolejności klastry były łączone (zob. ryc. 19). Widać, że w klastrze 2 pod względem podobieństwa cech gwarowych w pierwszym kroku połączono Taujnai i Kavárskas, w drugim – Mančiušnai i Jakùtiškiai itd. Im wcześniej łączone są punkty LKA, tym bardziej podobne są miejscowości pod względem gwarowym. 19 PAV. Klasterių jungimo dendrograma. Svorinio vidurkio metodas Uzyskane dane potwierdzają, że badane miejscowości należące do odrębnych podgwar mogą być bardziej podobne niż punkty LKA tej samej podgwary. Po zastosowaniu metody Warda do grupowania miejscowości wyniki się zmieniły – pod względem użycia podobnych cech gwarowych jeden klaster tworzą Čiõbiškis, Déltuva, Stubriškis, Šila i Vdiškiai, drugi – pozostałe miejscowości (zob. mapę 9 i ryc. 20). Jednak utrzymuje się ta sama tendencja – širvintiškiai i panevėžiškiai grupują się razem pod względem podobieństwa cech gwarowych. Porównując wyniki analizy klasterowej przeprowadzonej z zastosowaniem matyti, kad kitoks vietovių grupavimo principas lėmė Šil, Déltuvos ir Vdišróżnych metod, przegrupowanie kių. Jednak podobnie jak dendrogram analizy klasterowej przeprowadzonej metodą średniej ważonej, tak i dendrogram analizy klasterowej wykonanej metodą Warda potwierdza, że podobne lub identyczne cechy gwarowe są używane zarówno na obszarze panevėžiškiai, jak i širvintiškiai: najbardziej podobne są punkty LKA Vdiškiai i Šil, Stubriškis i Déltuva (w klastrze 1) oraz miejscowości Taujnai i Kavárskas, Jakùtiškiai i Mančiušnai (w klastrze 2) – podczas grupowania badanych obiektów zostały one połączone w pierwszych krokach (zob. ryc. 21). Zatem hierarchiczna analiza klasterowa przeprowadzona dwiema metodami pokazuje, że cechy gwarowe w punktach LKA zarówno panevėžiškiai, jak i širvintiškiai są bardzo podobne, a nawet identyczne; niewielka różnica w menkas pagrindas šioms patarmėms skirti. Siekiant pagrįsti gautus duomenis, būtina klasterinės analizės rezultatus patvirtinti ir kitais statistikos metodais, wymowie pojedynczych słów jest prawdopodobnie przez t. y. sprawdzić, jak badane obiekty rozkładają się w przestrzeni wielowymiarowej (Nerbonne ir kt. 2011: 81). AGNĖ ČEPAITIENĖ 164 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV 9 ŽEMĖLAPIS. Tiriamųjų LKA punktų grupavimasis pod względem podobieństwa cech gwarowych. Metoda Warda RYC. 21 Dendrograma łączenia klastrów. Metoda Warda 2.6. Położenie punktów LKA w przestrzeni wielowymiarowej Za pomocą skali wielowymiarowej analizuje się, w jakim stopniu gwary tworzą kontinuum. Pod względem językowym najbardziej podobne miejscowości układają się na płaszczyźnie bliżej siebie, różne – dalej. Diagram pomaga jus, atpažinti tarmių grupes. Ji taip pat rodo, kokios struktūros yra klasterinės zidentyfikować niewłaściwych mieszkańców 20 PAV. Fragment z badanych Mapa grupowania punktów LKA według podobieństwa cech dialektalnych (według metody Warda) grupy punktów LKA utworzone na podstawie Artykuły / Articles 165 Kiekybinis diferencinių tarminių požymių tyrimas: rytų aukštaičių panevėžiškių ir širvintiškių atvejis podobieństwa dialektalnego, ustalone podczas analizy (Leinonen i in. 2015: 11). Rezultatai įvertinami statistiškai Rando indeksu (an. Rand index) (žymimu raide r) nuo 0 iki 1: 0 rodo, kad du iš tiriamųjų vienetų sudaryti klasteriai nenie odpowiada żadnej cesze dialektalnej, a 1 oznacza, że badane klastry są całkowicie identyczne (Prokić 2008: 161–163)24. Uzyskane dane odpowiadają wynikom analizy klasterowej przeprowadzonej panašių objektų grupių išsidėstymą: tarminiu požiūriu artimiausios vietovės metodą Warda: Šila i Vdiškiai (choć są oddalone od płaszczyzny, łączy je jednak niewielka odległość Levenshteina (0,39)), należące do 1 klastra, oraz Taujnai, Jakùtiškiai, Mančiušnai (odległość Levenshteina między tymi miejscowościami również jest jedną z najmniejszych), należące do 2 klastra (zob. ryc. 22). RYC. 22 Rozmieszczenie punktów LKA na skali wielowymiarowej według podobieństw cech gwarowych 24 Ten pat plačiau žr. Rando indekso skaičiavimo formules. AGNĖ ČEPAITIENĖ 166 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Do wyznaczonych stref nie trafiły również i spośród badanych miejscowości najbardziej wyróżniają się należące do różnych podgwar LKA punkty Stubriškio, Déltuvos, Pabáisko, Čiõbiškio i Kavársko. Być może można by to wyjaśnić dość dużą odległością Levenshteina między tymi a innymi omawianymi miejscowościami. Za pomocą programu komputerowego Gabmap obliczono, że r = 0,82, a zatem w ustalonych grupach podobnych obiektów utworzonych z punktów LKA używane cechy gwarowe różnią się nieznacznie. Tym samym skala wielowymiarowa statystycznie uzasadnia wyniki analizy skupień i jeszcze wyraźniej uwypukla podobieństwa cech gwarowych gwar paneweżyskiej i szyrwintyckiej. 2.7. Dyferencjalne cechy gwarowe punktów LKA Za pomocą narzędzi programu komputerowego Gabmap ustala się dyferencjalne cechy gwarowe, które reprezentują obszar gwarowy. Dane przedstawiono w czterech tabelach: wskazano wyróżniające cechy gwarowe w dwóch grupach ustalonych za pomocą analizy skupień metodą średniej ważonej: w wybranym grupėse ir wardo metodu atlikta klasterine analize nustatytuose kituose dviejuose klasteriuose. Stulpelyje Klasterių skirtumas (an. Between score) pateikiami skirtumai tarp klastrze utworzonym z punktów LKA i w innej grupie. Im wyższy wynik, tym wyraźniejszą cechę dystynktywną (ang. item) mają punkty LKA tworzące wybrany klaster. W kolumnie Wariacja w klastrze (ang. Within score) przedstawiono informację o tym, w jakim stopniu dana cecha różnicuje się w wybranym klastrze. Im niższy wynik wariacji, tym bardziej reprezentatywna jest cecha dystynktywna. Wynik ogólny (ang. Score) wskazuje ogólną różnicę między tymi obydwoma wynikami (ang. Between–Within score) (Leinonen i in. 2015: 14). Z wyników analizy klasterowej przeprowadzonej metodą średniej ważonej wynika, że najbardziej wyraźna riamasis požymis yra trumpųjų kirčiuotų balsių ilginimas (šias vietoves diferencijuoja žodžio jis, iš dalies – didelis vartosena) (žr. 3 lent.). Bendrasis šios diferenwartość cechy skicowej punktów LKA Stubriškis i Čiõbiškis tworzących pierwszy klaster jest wysoka (powyżej 2); pod względem tej cechy Stubriškis i Čiõbiškis znacznie różnią się od innych badanych miejscowości (nieco powyżej 1). Wariacja w Tą pačią ypatybę arba galūnės redukciją atspindinčio žodžio didelis vartojimo skirtumas tarp klasterių yra mažesnis už žodžio jis vartoseną. Tačiau šio žodžio klastrze jest ujemna, co oznacza, że dyferencjalna cecha gwarowa jest reprezentatywna. Wymowa w Stubriškis i Čiõbiškis wykazuje mniejszą wariację niż słowo jis, a ogólny wynik obu wskaźników jest wysoki. Można zatem stwierdzić, że użycie słowa didelis potwierdza fakt, iż wydłużenie krótkiej samogłoski akcentowanej lub redukcja końcówki są reprezentatywnymi cechami gwarowymi odróżniającymi punkty LKA Stubriškis i Čiõbiškis od innych. Straipsniai / Articles 167 Kiekybinis diferencinių tarminių požymių tyrimas: rytų aukštaičių panevėžiškių ir širvintiškių atvejis 3 TABELA. Diferencjalne cechy gwarowe klastra 1 (Stubriškis, Čiõbiškis). Svorinio vidurkio metodas Wynik ogólny Wariancja w klastrze Różnica między klastrami Słowo / różnicowa cecha gwarowa 2.065730 -0.734482 1.331248 Jis 0.991031 -1.057100 -0.066069 Didelis ………… -1.485962 1.699261 0.213300 Nėra Klaster ten w ogóle nie reprezentuje nierównej wymowy krótkich akcentowanych końcowych a, uznawanej za podstawę rozróżnienia podgwar paneweżyskiej i szyrwintyckiej (wskazuje na to wymowa słowa nėra). Chociaż wysoki wynik wariancji w klastrze oznacza, że wymowa słowa nėra w punktach LKA paneweżyskiego Stubriškis i szyrwintyckiego Čiõbiškis bardzo się różni (co wskazywałoby, że krótkie akcentowane końcowe a są w tych punktach LKA wymawiane niejednakowo i że punkty LKA (oraz podgwary) różnią się pod względem tej cechy gwarowej), jednak wynik ogólny i różnica wymowy tego słowa między klastrami są bardzo niskie (odpowiednio około -1,5 i około 0,2). Zatem ta cecha gwarowa jest niereprezentatywna – krótkie akcentowane końcowe a są niemal Trumpųjų kirčiuotų balsių ilginimas identifikuoja ir kitų tiriamųjų LKA jednakowo wymawiane zarówno na obszarze paneweżyskim, jak i szyrwintyckim. tosena) (žr. 4 lentelę). Klasterių skirtumo, variacijos klasteryje ir bendrasis baobszaru punktów tworzących inny klaster (wskazuje na to fakt, że wartości wskaźników dyskryminacyjnych słów jis, częściowo – turi varlas całkowicie pokrywają się z wartościami wskaźników dyskryminacyjnych słowa jis z pierwszej grupy. Zatem zarówno w jednej, jak i w drugiej grupie podobnych obiektów, mimo przynależności punktów LKA do różnych gwar, wydłużanie akcentowanych samogłosek krótkich jest zbieżną różnicującą cechą gwarową. Dlatego miejscowości nie różnią się pod względem tej cechy gwarowej. TABELA 4. Różnicujące cechy gwarowe 2. klastra (Šila, Taujnai, Déltuva, Jakùtiškiai, Kavárskas, Vdiškiai, Pabáiskas, Mančiušnai). Ważona cecha durkio metodas Bendrasis balas Variacija klasteryje Klasterių skirtumas Žodis / diferencinis międzygwarowa 2.065730 -0.734482 1.331248 Jis 0.516433 -0.218049 0.298383 Turi ………… -0.495996 0.202406 -0.293589 Bardzo AGNĖ ČEPAITIENĖ 174 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV nieartykułowanego pierwszego akcentowanego / nieakcentowanego komponentu; redukcja akcentu; redukcja końcówek. Są one analizowane za pomocą aplikacji internetowej Gabmap, opartej na metodach dialektometrii. Jest ona przeznaczona do badania zmienności językowej (i geograficznej). Na podstawie transkrypcji fonetycznych wyrazów oblicza się odległość Levenshteina między punktami LLA, przeprowadza się obliczenia statystyczne i określa się różnicujące cechy dialektalne wschodnich gwarantów z okolic Poniewieża i Szyrwint. Wyniki sugerują, że cechy dialektalne tradycyjnych wschodnich gwarantów są widoczne. Najbliższe lokalizacje według Panevėžỹs and Šrvintos coincide from the linguistic and linguistic-geographical points of miary odległości Levenshteina to Taujnai i Kavárskas (0,15), Jakùtiškiai i Pabáiskas (0,23), Taujnai i Mančiušnai (0,31), Jakùtiškiai i Mančiušnai (0,31). Wszystkie analizowane obszary łączą istotne podobieństwa fonologiczne. Statystycznie równoważne cechy dialektalne są często używane nie w tych samych punktach LLA subdialektów, lecz w miejscowościach zamieszkanych przez użytkowników odrębnych analizowanych subdialektów. Potencjalne różnicujące cechy analizowanych w badaniu skupionych punktów LLA są wspólne dla obu podgwar i statystycznie uzasadniają podobieństwo wschodnich gwarantów z okolic Poniewieża i Szyrwint. Nadesłano 19 listopada 2015 r. AGNĖ ČEPAITIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]