„Emigrantai: kalba ir tapatybė“

Artykuły / Articles 305 LAIMA KALĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: socjolingwistyka, językoznawstwo stosowane, dialektologia, onomastyka, fonetyka i fonologia, lingwistyka komputerowa. EMIGRANCI: JĘZYK I TOŻSAMOŚĆ Monografia zbiorowa Redaktorka naukowa Meilutė Ramonienė, mapy opracowała Viktorija Baranauskienė, autorki: Viktorija Baranauskienė, Eglė Gudavičienė, Kristina Jakaitė-Bulbukienė, Dovilė Krupickaitė, Meilutė Ramonienė, Loreta Vilkienė Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2015, 232 s. ISBN 978-609-459-543-1 Emigracja jest aktualnym problemem dzisiejszej Litwy, potężnym procesem zachodzącym obecnie, którego skala może jeszcze wzrosnąć, dlatego badanie zjawisk związanych z tym procesem jest nie tylko konieczne, lecz także nieuniknione. Badaczki Uniwersytetu Wileńskiego, lingwistki i geografki, wspierane przez socjolożki, opracowały i w latach 2011–2013 zrealizowały wspierany przez Państwową Komisję Języka Litewskiego projekt socjolingwistyczny Język emigrantów (kierowniczka Meilutė Ramonienė). W jego ramach podczas ekspedycji w Niemczech, Ameryce i Tasmanii zgromadzono mnóstwo danych na podstawie pogłębionych wywiadów, ponadto przez internet uzyskano ogromną liczbę odpowiedzi na pytania – wypełniono 2026 kwestionariuszy, taką standaryzowaną ankietę (s. 209–221), obejmującą 61 pytań. Dużą zaletą analizowanych uzyskanych danych jest to, że zebrano je niemal w tym samym czasie, w ciągu dwóch lat. LAIMA KALĖDIENĖ 306 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Przemyślane zastosowanie ilościowych i jakościowych metod socjolingwistyki jest gwarancją sukcesu tego projektu. Kierowniczka projektu ma już duże doświadczenie w tego rodzaju pracy1, na którym opiera się wraz z Dovile Krupickaite, przedstawiając metodologię badania języka emigrantów (s. 19–40). Już na samym początku, na s. 19, wyjaśnia się, co jest piętą achillesową całego tego badania – jest nią koncepcja emigranta. Emigrantami określa się tutaj wszystkie „osoby, które mieszkały poza Litwą nie krócej niż 3 lata“ (s. 19). Oznacza to, że zarówno sami emigranci z Litwy, jak i ich dzieci oraz wnuki uznające litewską tożsamość i wiążące się z Litwą (tak jak w programie Globalnej Litwy). I właśnie tutaj znajduje się najbardziej śliski punkt wyjścia – w jakim stopniu sami wiążą się z Litwą, jakie relacje utrzymują lub jakimi czują się związani. Bez wątpienia podczas ankietowania nawet kilku tysięcy emigrantów właśnie te więzi z litewskością najtrudniej, a czasem wręcz niemożliwie było ustalić, podczas gdy wiarygodność odpowiedzi w dużej mierze od tego zależała: czy emigrant chce, czy też nie chce być kojarzony z Litwą, o czym wspomina również w swoim artykule D. Krupickaitė (s. 26), szczegółowo omawiając pod tym względem fale i kierunki emigracji. Brakiem danych i ich niewiarygodnością badaczka uzasadniła wybór terytorium przeprowadzonego przez nich badania oraz zasady opracowania macierzy doboru próby (s. 27–28). Artykuł M. Ramonienė „Ilościowe i jakościowe badania języka emigrantów“ (s. 31–40) w najlepszym znaczeniu tego słowa jest po prostu chrestomatycznym opisem metodologii łączenia ilościowych i jakościowych metod badawczych w językoznawstwie stosowanym, przeznaczonym dla studentów i doktorantów tego kierunku oraz wszystkich zainteresowanych. A także szczegółowy opis umiejętnego kierowania projektem. W drugiej części książki „Język i postawy językowe na emigracji“ analizowane jest główne pytanie badawcze – używanie języków na emigracji. Eglė Gudavičienė w swoim artykule „Ogólne tendencje zachowań językowych i postaw emigrantów” (s. 43–58), opierając się na danych z badania ilościowego, dochodzi do, można by rzec, dość banalnych wniosków: „z upływem czasu coraz trudniej jest zachować język litewski w niezmienionej postaci” oraz „coraz trudniej [jest] nauczyć dzieci, zwłaszcza jeśli jest ich więcej niż jedno, ojczystego języka rodziców”. Dochodzi jednak do wniosku na podstawie odpowiedzi uzyskanych w badaniu na pytania ankietowe i wyjaśnia, dlaczego tak się dzieje: „Aż 90 proc. respondentów chciałoby, aby ich dzieci, a także wnuki i 1 To doświadczenie M. Ramonienė zaczęła gromadzić, współpracując z naukowcami z holenderskiego Uniwersytetu w Tilburgu, gdy na Litwie po raz pierwszy z powodzeniem zastosowano opracowaną przez Holendrów metodologię badań ilościowych do badania języków dzieci w domu dziecka i w szkole w największych miastach (Ramonienė M., Extra G. Multilingualism in Lithuanian Cities. Languages at home and school in Vilnius, Kaunas and Klaipėda. Vilnius/Tilburg, Klaipėda: Wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego, 2011, 92 s.). M. Ramonienė kierowała jeszcze dwoma dużymi badaniami, w których wykorzystano nie tylko ilościowe, lecz także jakościowe metody badawcze: Miestai ir kalbos, red. nauk. M. Ramonienė. Vilnius: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego 2010, 312 s.; Miestai ir kalbos 2. Sociolingvistinis Lietuvos žemėlapis, red. nauk. M. Ramonienė. Vilnius: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2013, 318 s. Emigrantai: kalba ir tapatybė. Kolektyvinė monografija Recenzijos / Reviews 307 prawnuki znali język litewski, i wyjaśniają, jakie ma to znaczenie, jednak tylko 66 proc. rodziców z pierwszego pokolenia emigrantów stara się, aby dzieci mówiły w domu po litewsku, 31 proc. – z drugiego, 10 proc. – z trzeciego” (s. 58). Dlatego, i nie tylko z tego powodu, dość wątpliwe wydaje się założenie E. Gudavičienė, że „[M]ożliwe, że im dłużej żyje się za granicą, im silniej oddziałuje język ojczysty, tym ważniejszy staje się on dla emigrantów – jako gwarant zachowania tożsamości” (s. 57). Przecież w artykule, na podstawie danych ankietowych, wyciąga się wniosek, że „właśnie drugiemu i trzeciemu pokoleniu obca jest postawa utożsamiania narodowości z językiem litewskim – że Litwin powinien znać język litewski, twierdziła zaledwie jedna trzecia ankietowanych respondentów” (s. 52). W ankietach znalazło się wiele danych o językach ojczystych i znajomości języków dzieci urodzonych w rodzinach mieszanych, w których jedno z rodziców jest litewskim emigrantem. W niniejszym artykule wykorzystano ich bardzo niewiele; bodaj najważniejsze z nich wskazują, że w rodzinach mieszanych językiem ojczystym 74 proc. dzieci jest język litewski, jeśli matka jest Litwinką, i 54 proc. – jeśli ojciec jest Litwinem (s. 66). Dlatego dydaktycznego charakteru rozważania o tym, że „[Z]najomość języka używanego w kraju zamieszkania nie gwarantuje poczucia «swojskości»”, ani że „[T]ak samo błędne jest sądzić, że dobra lub bardzo dobra znajomość języka kraju zamieszkania w każdym przypadku pomoże człowiekowi przystosować się do obcego kraju i włączyć się w jego życie” (s. 47), w żaden sposób nie uzasadniają dane analizowanego badania; opierają się one wyłącznie na słynnej hipotezie Jima Cumminsa o współzależności, czyli hipotezie góry lodowej. Ten aspekt badania – wpływ rodzin mieszanych – jest niezwykle ważny, dlatego powinien jeszcze doczekać się odrębnych studiów opartych na zgromadzonym materiale, którego, jak można przypuszczać, wiele wciąż nie zostało przedstawionych w tym artykule, ale sporo na ten temat mówi się w artykule innej autorki tego zbioru – Kristiny Jakaitė-Bulbukienė (s. 67–114). Jeden z pozostałych artykułów drugiej części książki, poświęconych używaniu języków i postawom językowym, dotyczy specyfiki znajomości i używania języków emigrantów w regionach świata (autorki D. Krupickaitė i V. Baranauskienė, s. 59–65). Jest to niejako materiał ilustracyjny do Karklo diegas Egidijusa Aleksandravičiusa (2013) – „emigranci pierwszego pokolenia często niechętnie utożsamiają się z Litwinami, przebywając na Litwie, w mniejszym stopniu uczestniczą w działalności wspólnoty itp., co pokazuje, że ich utożsamianie się z Litwą lub językiem litewskim nie jest zbyt silne i może powodować szybszy spadek znajomości i używania języka litewskiego niż wśród emigrantów wcześniejszego pokolenia” (s. 65). To jakby stracone pokolenie, mimo to uparcie domagające się obywatelstwa litewskiego jako drugiego. W omawianym artykule D. Krupickaitė i V. Baranauskienė szczególnie wyraźnie ujawnia się, skąd i dlaczego faktycznie uzyskano odpowiedzi w ankiecie: „[Z] 2026 respondentów więcej niż połowa (60,2 proc.) mieszka w krajach Europy Zachodniej i Południowej, do których najbardziej intensywna emigracja miała miejsce w ciągu ostatnich 25 lat (…). Zdecydowana większość, aż 78,5 proc., respondentów reprezentuje pierwsze pokolenie emigrantów, tzn. respondenci urodzili się na Litwie (…). Taki odsetek respondentów tego pokolenia emigrantów LAIMA KALĖDIENĖ 308 Acta Linguistica Lithuanica LXXV jest znacznie większy, niż planowano przebadać. Podobna sytuacja występuje również w krajach Europy Środkowej i Wschodniej” (s. 59–60). Wyjaśniono, że stosunkowo wielu respondentów stanowią emigranci drugiego pokolenia, ale zdecydowanie nie trzeciego. Niewielu respondentów pochodziło również z Azji (wyłącznie z azjatyckiej części Rosji). Wszystkie te uwagi znajdują odzwierciedlenie w bardzo informatywnych mapach („Obywatelstwo respondentów”, s. III, „Kraj, w którym respondent dorastał (mieszkał do 16. roku życia)”, s. X). Bardzo interesującym aspektem tego badania była kwestia samopoczucia emigrantów w krajach ich zamieszkania oraz w samej Litwie: uzyskano bolesne potwierdzenie tego, że w przeciwieństwie do emigrantów wcześniejszych pokoleń, którzy często wyjeżdżali z Litwy również z powodów politycznych, „duża część emigrantów nowego pokolenia, którzy wyjechali z Litwy z powodu trudności ekonomicznych, nie czuje się u siebie ani na Litwie, ani w kraju, w którym mieszka” (s. 65). A zatem prognoza naukowa, choć smutna, jest uzasadniona: „Pozwala to przypuszczać, że znaczenie używania języka litewskiego wśród Litwinów trzeciej fali emigracji może maleć znacznie szybciej niż wśród emigrantów drugiej fali i ich potomków” (s. 65). Jest to już zalecenie dla twórców i realizatorów litewskiej polityki zagranicznej, oparte na faktach naukowych. Trzeci artykuł drugiej części książki poświęcony jest polityce i zarządzaniu językami rodzinnymi (autorka K. Jakaitė-Bulbukienė, s. 67–114). Opierając się na danych ilościowych i jakościowych (w przypadku tych ostatnich – z dużym powodzeniem), K. Jakaitė-Bulbukienė ukazuje, jakie postawy decydują o gotowości emigrantów do zachowania języka litewskiego, zwłaszcza w USA i Niemczech. Pewne w pewnym sensie banalne prawdy – takie jak „Chce się przekazać język litewski kolejnym pokoleniom”, „Mówienie po litewsku jest postrzegane jako naturalne” itd. (s. 113) – jakby niewiele wyjaśniają przyczyny zachowywania języka litewskiego, jednak są to właśnie tak zwane postawy subiektywne, których siła jest ogromna. Po wnikliwym zapoznaniu się z artykułem okazuje się, że najwięcej danych tego rodzaju zebrano od tych, którzy szczególnie chętnie odpowiadali na pytania ankiety – emigrantów fali powojennej, ich dzieci i wnuków (s. 113). Zatem obraz jest zniekształcony – uzyskane odbicie nie jest obiektywną fotografią, lecz wizerunkiem klubu sympatyków. To jeden z minusów metodologii badania – pytanie, jak kontrolować dobór respondentów, nadal pozostaje bez odpowiedzi. Trzecia część książki – „Tożsamość i zachowanie języka” (s. 117–185) – składa się z trzech artykułów Lorety Vilkienė na temat tożsamości narodowej, językowej i kulturowej. Ta część książki wyróżnia się bogactwem i głębią rozważań teoretycznych oraz omówieniem uzyskanych danych w szerszym kontekście światowym i naukowym. Krytyczne podejście do uzyskanych danych socjolingwistycznych jedynie zwiększa wartość pracy i ukazuje perspektywę innego rodzaju badań: „Należy przypomnieć, że w badaniach jakościowych projektu „Język emigrantów” uczestniczyły wyłącznie osoby aktywne społecznie, dla których ważna jest ich tożsamość etniczna; ponadto można przypuszczać, że takie osoby znacznie aktywniej wypełniały również kwestionariusze badań ilościowych. Nie można jednak sądzić, że ich opinia odzwierciedla stanowisko wszystkich mieszkających za granicą Litwinów / osób litewskiego pochodzenia, Emigrantai: kalba ir tapatybė. Kolektyvinė monografija Recenzijos / Reviews 309 ponieważ, jak już wspomniano, ta część Litwinów, która świadomie zerwała więzi z Litwą i litewskością, w czasie realizacji badania projektu prawdopodobnie została w niewielkim stopniu objęta badaniem, a być może nie została objęta nim wcale. Zatem wszystkie uogólnienia można odnosić wyłącznie do części mieszkających za granicą Litwinów / osób litewskiego pochodzenia, dla których litewskość jest ważna w takim czy innym stopniu” (s. 133). Szczególnie cenne są Aneksy, na które składa się 18 map socjolingwistycznych sporządzonych przez V. Baranauskienė; kwestionariusz „Badania zachowań językowych emigrantów pochodzenia litewskiego” składający się z 61 pytań; informacje o 177 wywiadach jakościowych oraz scenariusze wywiadów jakościowych projektu Język emigrantów. Analiza artykułów pokazuje, że opisane badania języka emigrantów są bardzo złożonym zagadnieniem – przede wszystkim z punktu widzenia metodologii. O co zapytasz, to i otrzymasz. Nadesłano 23 grudnia 2016 r. LAIMA KALĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, Wilno LT-10308, Litwa [email protected]