Ignalinos miesto ir jo vardo raida bei kilmė

274 Acta Linguistica Lithuanica LXXV LAIMUTIS BILKIS Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: toponimika, antroponimika. ROZWÓJ I POCHODZENIE NAZWY MIASTA IGNALINO ORAZ JEGO Powstanie i pochodzenie Ignaliny oraz jej nazwy ROZWÓJ I POCHODZENIE ADNOTACJA W artykule połączono badania historyczne i językowe (pochodzenie nazw miejscowości). Na podstawie licznych dokumentów historycznych bada się rozwój miasta Ignalino: ustala się, kiedy założono pierwszą osadę, kto był jej założycielami, przedstawia się historię rodu ziemiańskiego Kamenskich, właścicieli Ignalina, od powstania folwarku do okresu sprzedaży majątku Vidžiai. Ustala się również, że źródłem pochodzenia nazwy miejscowości był antroponim, oraz wyjaśnia się pochodzenie współczesnej nazwy miasta Ignalinà i innych używanych jej wariantów nazwowych.Оригинал presente. ADNOTACJA Artykuł łączy badania historyczne i lingwistyczne (pochodzenie nazw miejscowych). Na podstawie licznych dokumentów historycznych w opracowaniu omówiono rozwój Ignaliny: prześledzono powstanie pierwszej osady i jej pierwotnych założycieli oraz przedstawiono historię właścicieli Ignaliny, szlacheckiej rodziny Kamenskich, od założenia folwarku do okresu sprzedaży dworu w Widziszkach. Ustala również imię osobowe uznawane za źródło pochodzenia nazwy miejscowości oraz wyjaśnia pochodzenie współczesnej nazwy Ignalinà i jej innych wariantów. SŁOWA KLUCZOWE: historia osadnictwa, rozwój nazw osad, pochodzenie nazw osad. 1. W literaturze naukowej niewiele pisano o nazwie miasta Ignalina. Aleksandras Vanagas w monografii Lietuvos miestų vardai krótko omówił rozwój miejscowości i Artykuły / Articles 275 Ignalinos miesto ir jo vardo raida bei kilmė jej nazwy oraz przedstawił najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie pochodzenia toponimu (Vanagas 1996: 77–78). Według niego miasto zaczęło powstawać przy stacji kolejowej zbudowanej w drugiej połowie XIX w. po wybudowaniu kolei petersbursko-warszawskiej. Dalej, na podstawie informacji zawartych w V tomie Lietuvos urbanistikos paminklų, napisano, że sama nazwa została po raz pierwszy wymieniona w 1810 r., kiedy Ignas Tyzenhauzas kupił folwark Gineitiškės i przyłączył toponimas neabejotinai yra asmenvardinės kilmės, o tas asmenvardis galėjo go do Ignaliny lub Wyszun. Przypuszcza się, że może to być również imię magnata Ignasa Tyzenhauzasa. Nazwę miejscowości wywodzi się nie od formy Ìgnas, lecz od niu. Be to, teigiama, kad iš gyvosios kalbos žinomi dar du vardo Ignalinà varizdrobniałego wariantu Ignlis lub *Ignalis, i uważa się ją za derywat z przyrostkiem -in; warianty – Ignãlina i Ignalnė, przy czym przypuszcza się, że formy z przyrostkiem -ina powstały pod wpływem języka polskiego lub innych języków słowiańskich. Marija Razmukaitė w swojej rozprawie doktorskiej poświęconej analizie słowotwórstwa litewskich nazw miejscowości mieszkalnych z przyrostkami również wywodzi nazwę miasta od antroponimu *Ignalis, którego możliwość potwierdza pvd. Ignaliùkas (Razmukaitė 1998: 82). Później w lokalnej prasie periodycznej i na stronach internetowych pojawiły się informacje związane z pierwszą wzmianką o miejscowości oraz innymi cechami jej historii, doprecyzowujące niektóre twierdzenia A. Vanagasa. Dlatego celem niniejszego artykułu jest, na podstawie dostępnych źródeł historycznych, możliwie dokładne i wyczerpujące zbadanie okoliczności powstania miasta (miejscowości), jego rozwoju, ustalenie antroponimu będącego źródłem pochodzenia jego nazwy oraz możliwych sposobów ukształtowania się współczesnej nazwy miasta Ignalinà. We wszystkich wydawnictwach encyklopedycznych informacji o historii Ignaliny nie ma wiele. Zaznacza się, że miejscowość zaczęła się rozwijać w latach 1857–1862 po wybudowaniu stacji kolejowej i poprowadzeniu linii kolejowej Petersburg–Warszawa (Wilno–Dyneburg) (LTE IV 401; VLE VII 744; IEŽ 17, 19). Ponadto zauważa się, że początkowo należała ona do parafii widziskiej (Kviklys I 729). 2. Badanie rozwoju osady należy rozpocząć od historii jej pierwszej wzmianki w dokumentach historycznych. Jak widać, wcześniej twierdzono, że Ignalina została po raz pierwszy wspomniana w 1810 r. Tak twierdzi się nie tylko w wydanej pod koniec XX w. książce A. Vanagasa, lecz także w opublikowanej później monografii poświęconej badaniom miast i miasteczek Litwy Wschodniej, w której wyjaśnia się, że nazwa Ignaliny (Ignalinki) w tych latach jest wymieniona w dokumencie dotyczącym „Łukszty, Wyżun i Ignaliny” (Miškinis 2005: 76). Według autora napisano tu, że „Wyżuny powiększyły się, gdy Ignacy Tyzenhauz <...> nabył od zbrojmistrza mścisławskiego Justina Saurinavičiusa za 3000 srebrnych Rb folwark Gineitiškiai wraz ze wsią Šemeta i przyłączył je do Wyżunelek (Wyżun) lub Ignaliny”. Na podstawie tego wpisu wyciąga się wniosek, że miejscowość o nazwie Ignalina powstała przed 1810 r. Jednak w prasie regionalnej temu zaprzeczano i LAIMUTIS BILKIS 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXV wyjaśniano, że w dokumencie tym wspomniano inną miejscowość Ignalina, a Ignacy Tyzenhauz nie miał związku z założeniem osady (Matkevičius 2014). Wspomniany dokument historyczny jest częścią większego zbioru dokumentów dotyczących genealogii i dóbr Tyzenhauzów. Nosi on tytuł „Wiadomość o Łuksztach, Wiżunkach i Ignalinie” (Wiadomość o Łuksztach, Wižunkach i Ignalinie). Na podstawie różnych innych źródeł historycznych opisano tu położenie geograficzne tych majątków (majętność), wskazano ich byłych i obecnych właścicieli. Stwierdza się, że majątki Łukszty i Wyżuny znajdują się w powiecie wiłkomierskim (powiecie Wiłkomierskim), zaznacza się jednak, że na podstawie pierwotnych dokumentów ich położenie nie jest całkowicie jasne, ponieważ według jednych źródeł miejscowość o nazwie Wyżuny (Wižuny) znajdowała się nad jeziorem Wyżuna (jeziora šalia Vyžuonos ežero, między wsią Wižuny), viena mylia nuo Latgalos (o mile od granicy Inflantskiej), o pasak kitų – Iciūnai (wsią Iciuny), potokiem Udrupis (ruczajom Udrupis) a rzeką Wyżuną (rzeczką Wižunką). Dalej napisano, że najprawdopodobniej istniały dwa majątki o nazwie Wyżuny (Wiżuny): pierwszy z nich – przy jeziorze Skiauteryszki (koło jeziora Skiauteryski), mniej więcej w tym miejscu, gdzie obecnie znajduje się folwark Ignalino (f. Ignalin), a drugi – Wyżuny lub Wyżunelė (Wiżuny v Wiżunki) – nad jeziorem Wyżuno (nad <...> jeziorem Wiżuńskiem) (ŽTz 265). W dokumencie wyjaśniono również, że osada położona nad jeziorem Wyżuno rozrosła się w 1810 r., ponieważ jej właściciel, szef gwardii Ignacy Tyzenhauz (Ignacy Tyzenhauz), kupił od Justyna Saurimavičiusa1 (od Justyna Sawrymawicza) folwark Ginejtyszki (folwark Ginejtyszki) wraz ze wsią Szemety (z siołem Szemety) i przyłączył go do Wyżunelek lub Ignalina (do Wizunek czyli Ignalina) (ŽTz 266). Analiza źródła pozwala skorygować kilka kwestii wymienianych w pracach A. Vanagasa i Algimantasa Miškinisa. Po pierwsze, w dokumencie użyto formy toponimu Ignalinas (Ignalin), a nie Ignalina. Po drugie, opis położenia geograficznego osad wyraźnie wskazuje, że wspomniany tutaj Ignalinas nie jest tożsamy z miejscowością, która była poprzedniczką miasta Ignalina. Identyfikacja toponimów pozwala stwierdzić, że zapisany w 1810 r. folwark Ignalinas znajdował się na terenie obecnego rejonu rokiskiego, przy Juodupė, w pobliżu Rokiškis. Miejscowość (miejscowości) Wiżuny, Wiżunki ze źródła najprawdopodobniej należy utożsamiać z obecną wsią Vyžuonos (gmina wiejska Rokiškis), w pobliżu której znajdują się także jezioro i rzeka o nazwie Vyžuonà, mające ponadto wariant Vyžùnka (LUEV 199–200), oraz wieś Icinai i potok drupis. W kartotece wyrazów pospolitych źródła: Šemeta, wieś w parafii Rokiškis (BgK), jako nienalegalizowana 1 Z uwagi na to, że w pisanych po słowiańsku źródłach historycznych litewskie nazwiska osobowe były slawizowane na różne sposoby, w artykule używa się ich możliwych form litewskich, podając w nawiasach formy zapisane w tych nėtas Šemetų kaimas iš gyvosios kalbos užrašytas Kazimiero Būgos tikrinių źródłach. Artykuły / Articles 277 Ignalinos miesto ir jo vardo raida bei kilmė wieś, która do dziś zachowała się w starostwie Juodupė, na wschód od jeziora Ignotiškis2. W źródle historycznym stwierdza się, że folwark Ignalino został założony przy jeziorze Skiauteriškis. Według danych żywej mowy jezioro to ma trzy nazwy: Skiauterškis, Tauterškis i Ignõtiškis, można je zatem niewątpliwie kuris taip pat yra prie Iciūnų ir Vyžuonos kaimų. 1882 m. Lenkijoje išleistame geografiniame žinyne rašoma, kad šis palivarkas (Ignalin) su gražiu vasarnamiu utożsamiać z dzisiejszym jeziorem Ignotiškis; znajduje się ono w powiecie zarasajskim (pow. nowoaleksandrowski), w parafii rakiszkowskiej i należy do dóbr dworu rakiszkowskiego hrabiego Tyzenhauza (SG III 249). W wykazie miejscowości guberni kowieńskiej, wydanym w 1892 r., w gminie rakiszkowskiej również znajduje się folwark Ignalino (Игналино) (KnGGS 272). Ponadto w kartotece K. Būgi w pierwszej rytoje Rokiškio apskrities Rokiškio valsčiaus Ragučių kaimo vietovardžių anpołowie XX w. w parafii rakiszkowskiej odnotowano folwark Ignõtiškis (BgK), w spisie sporządzonym w 1935 r. zapisano folwark (centrum dworskie) Ignõtiškis, który, według informatora, zbudował Ignas Tyzenhauzas (LŽVA), natomiast w opracowanych około 1935 r. przez działającą w okresie międzywojennym Komisję Nazwisk i Nazw Miejscowych wykazach litewskich miejscowości zamieszkałych, sporządzonych według powiatów i gmin (w aktach), w gminie rakiszkowskiej wpisano, lecz podczas redakcji wykreślono zaścianek Ignotiškis (VB IV 84); dlatego bardzo możliwe, że jest to ta sama miejscowość, którą w 1810 i 1882 r. nazywano Ignalino. Lokalizując folwark Ignalino badaczy mógł zmylić wspomniany folwark Gineitiškiai, ponieważ wieś Gineitškis rzeczywiście znajduje się w rejonie ignalińskim, jednak dane historyczne wskazują, że miejscowość o tej nazwie istniała również w pobliżu Rakiszek: w 1784 r. w parafii rakiszkowskiej dekanatu kupiskiego zapisano folwark Gineytyszki (VDV 146). 3. Szczegółowa analiza źródeł historycznych wskazuje, że powstanie i rozwój osady, która rozrosła się w miasto Ignalino, związane są z dworem w Widiškach i jego właścicielami, ziemianami Kamenskimi (Kamińskimi)3. Według dostępnych danych ród ten pojawia się w parafii Daugeliszki w II połowie XVIII w.4. W księdze wizytacji dekanatu brasławskiego, przeprowadzonych w 1783 r., w opisie parafii daugeliskiej zaznaczono, że pan Kamiński od starosty daugeliskiego Pliatera dzierżawił (w arędzie WIP Kaminskiego) miasteczko Janów (miasteczko Janow), wsie Antalgi (Antalgie), Nagiany (Nagiany), Rudzie (Rudzie), Trypuckie (Trypuckie), Gierdziunie (Gierdziuny), Zybaki (Zybakie), Wigutany (Wigutany), Wiłkocie (Wiłkocie), Bieniuny (Bieniuny), Romantyszki (Romantyszki) oraz zaścianek Paraklis (Paraklis) (BrslVA 71). Dworem w Widiškach w tym czasie zarządzał brasławski horodniczy, pan Rahoza (WImęPa Rohozy) 2 W sprawie położenia geograficznego wszystkich wymienionych tutaj miejscowości zob. http://lkiis.lki.lt/lietuvos-vietovardziugeoinformacine-duomenu-baze. 3 Nazwisko tego rodu w dokumentach historycznych zapisywano dwojako: Kamenskiai i Kaminskiai, por. Kamiński 1850. 4 Powstanie rodu Kamenskich na Litwie badał Albert Kojalowicz-Wijuk – zob. Narbutas 2010: 189–190. LAIMUTIS BILKIS 278 Acta Linguistica Lithuanica LXXV (BrslVA 72). We wcześniejszym spisie zamieszkałych gospodarstw (dymów) powiatu grodzieńskiego z 1775 r. podano, że majątek Widziszki posiada już wspomniany Rahoza (J:P: Rohozy), a miejscowości, które w 1783 r. dzierżawił Kaminski, wraz z innymi należą do starosty daugieliskiego Kazimierza Platera (GrdnDT 43). Wynika z tego, że w 1775 r. wspomnianymi miejscowościami Kaminscy (Kamieńscy) jeszcze nie zarządzali. Mniej więcej w tym samym czasie nazwisko to wymieniono także w księdze metrykalnej chrztów parafii daugieliskiej: w 1784 r. zapisano Annę Kaminską i Ludowikę Kaminską, które podczas chrztu syna mieszkańców Daugieliszek, Józefa Grubnickiego i jego żony Praksedii Kozłowskiej, wystąpiły jako asystentki (DglšKr 65). W spisie majątków powiatu zawilejskiego (Pow: Zawileyskiego) z 1795 r. właścicielami folwarku Widziszki (Folwark Widziszki) wskazani są Szymon Rahoza (Symona Rahozy) i Józef Rahoza 1811 m. dvarininkų sąrašo matyti, kad dvaro savininke yra tapusi grafienė Ma- (Iósefa Rahozy) (UDSI 12). Z wymienionego powiatu rija Platerowa (Графини Марїи Плятеровой), ponadto zaczyna być już nazywany Pšijazne (Пржiязна)5 (UDSII 46). Zmianę właścicieli potwierdzają również dane rewizyjnego spisu parafii daugieliskiej z tego samego roku: zapisano, że dziedziczny majątek Pšijaznė należy do hrabiny Marii Platerowej (Maryi Hrabiny Platerowey) (DglšRS 28). Ważne dane można znaleźć w rejestrze majątków powiatu za­niemeńskiego z 1816 r., w którym wpisany jest majątek Marii Platerowej Pšijaznė, czyli Vidiškės (Пржiязнь или Видзишки Графини Марiи Платеровой), jednak znajduje się dopisek, że na mocy rezolucji z 1832 r. został on przydzielony ziemianom Janowi i jego żonie Kamenskim (Иваномъ и женою его Каменскими) (UDSIII 22). Okoliczności, w jakich Kamenscy stali się właścicielami majątku Vidiškės, szczegółowo przedstawiono w inwentarzu tej miejscowości z 1846 r. Tutaj majątek Pšijaznė, czyli Vidiškės (Именiю Пржiязни, или Видзишкамъ), opisano jako położoną w guberni wileńskiej, w powiecie święciańskim6, w parafiach Daugėliškis i Palūšė, dziedziczną, zbywalną i możliwą do zastawienia posiadłość (вотченничества), należącą do ziemian Jana, syna Rafała, i Brygity, córki Wincentego, Kamenskich (Ивана Рафаилова сына и Бригиды Викентьевой дочери изъ дома Каменскихъ Каменскихъ). Nieruchomość ta należy do nich na podstawie umowy kupna nieruchomości z 2 grudnia 1827 r. (изъ купчей крепости), zawartej w Izbie Sądu Cywilnego Wileńskiego. Kamenscy nabyli majątek od hrabiny Marii Platerowej, z rodu hrabiów Brzostowskich (отъ Графини Марiи, изъ Графовъ Бржостовских, Плятеровой) (VdšI 10). W tym inwentarzu wspomniano już także nazwę Ignalina: napisano, że do majątku Pšijaznė, czyli Vidiškės, należą dwie 5 Z le. przyjaźń ʻszczere relacje z kimś, przyjaźń; życzliwość, troskliwość, szczery sposóbʼ (SJP V 296). 6 Powiat święciański powstał w wyniku reorganizacji powiatu zańskiego. Straipsniai / Articles 279 Ignalinos miesto ir jo vardo raida bei kilmė palivarkai – Janapolis7 ir Ignalinas (состоит из двух отдельныхъ фольварковъ Янополя и Игналина) (VdšI 2). Do dworu w Widiškach należały wówczas wsie Balaveckiai, czyli Vėlūnai (Балавецкие, или Велуны), Rimšėnai, czyli Navikai (Римшанце, или Новики), Ažušilė (Заборце) i Powiliškė (Павилишки), do folwarku Janapol – wsie Gaveikėnai (Гавейкяны), Petravas8, czyli Kojažinas (Kojašino?) (Пiотрово, или Кояжинъ), oraz część wsi Strigailiškis (Стригалишки), a do folwarku Ignalino – wieś Budriai (Будры) i część wsi Strigailiškis (Стригалишки). W folwarku Ignalino mieszkali wówczas dwaj dworzanie – 41-letni parobek Laurynas Karneckis (Karneckas?) (Лаврентий Карнецкiй) i 15-letnia służąca Petronėlė Bubinaitė (Петронелля Бубинувна). Dane spisane w inwentarzu zostały potwierdzone podpisami właścicieli dworu, Jonasa Kamenskisa (Jванъ Каменскiй) i Brygity Kamenskienė (Бригида Каменска). Jednakże wzmianka o folwarku Ignalina należącym do dworu w Widyškach w 1846 r. nie jest pierwszą. W księdze metrykalnej chrztów kościoła parafialnego w Łuszy z lat 1827–1841 zapisano, że 1 września 1840 r. ochrzczono Michała (Michał), syna Fabijona i Krystyny z rodu Bernatowiczów, Łukowskich (Fabijana i Krystyny ʓ Bernatowiczow Łukowskich), urodzonego w folwarku o nazwie Ignalinek (w Folwarke Ignalinek) (PlšKrI 90; Matkevičius 2014). O związku folwarku z dworem w Widyškach świadczy fakt, że Fabijon Łukauskis (Łukauskas?) przybył tu zamieszkać z tego dworu. Dowodzi tego wpis w księdze ślubów kościoła parafialnego w Łuszy z lat 1827–1857: w 1836 r., podczas rejestrowania małżeństwa Fabijona i Krystyny, mąż mieszkał w Pšijazni (ze Dworu Przyiazni), a żona – w Budriach (PlšJnI 25). Bardzo możliwe, że byli to pierwsi mieszkańcy folwarku Ignalinek. Zatem, według posiadanych danych, nazwa Ignalina (Ignalinek) po raz pierwszy została wymieniona w dokumentach historycznych w 1840 r., a następnie (Игналин) – w 1846 r. w inwentarzu dworu w Widyškach. W 1848 r. folwark został zapisany w księdze metrykalnej chrztów kościoła filialnego w Widyškach: ci sami jego mieszkańcy, Fabijon i Krystyna Łukauscy, 8 marca linku (VdšKrI 26). 1848–1854 m. minėtos bažnyčios krikšto knygoje užrašyochrzcili kolejnego syna – Józefa (Iózef), którego miejsce urodzenia wskazano jako w Ignata, zaś w 1853 r. chłopi Krzysztof i Agota z rodu Juodagalwių, Karaliūnai (Кржиштофа и Аготы изъ Jодегальвiовъ Каралюнцевъ) ochrzcili córkę Katarzynę (Катаржина), urodzoną w zaścianku Ignalina (Ignalinos?) (въ Мызѣ Игналинѣ) (VdšKrII 76). W dokumencie tego samego rodzaju z 1880 r. napisano, że syn właścicieli ziemskich Wincentego i Józefy z rodu Pietkiewiczów, Sawickich (Викентiя и Ioзефы урожденной Петкевичевны Савицкихъ), Józef Ignalino (Ignalinos?) palivarke (въ Фольваркѣ Iгналинѣ), bet gretimame įraše (Ioсифъ) urodził się 7 Janapolis utożsamiany jest z obecną wsią Jonałaukis (gmina Ignalino). 8 Obecnie jest to wieś Petriškės (gmina Ignalino). LAIMUTIS BILKIS 280 Acta Linguistica Lithuanica LXXV wspomniany jest już także domek stróża, zwany Ignalinem (въ Караулкѣ Iгналинo), w którym urodzonego syna Józefa (Ioсифъ) ochrzcili chłopi z gminy Zabłotyszki (Заблотишской Волости) Szymon i Domicela z rodu Rastenisów, Siemionkowie (Cымеона и Домицели изъ Растеневъ Семiонковъ) (VdšKrV 23). W 1886 r. zapisano folwark Ignalino (въ Фольваркѣ Игналинo), w którym urodziła się córka właścicieli ziemskich Ignacego i Weroniki z rodu Minkiewiczów, Pietkiewiczów (Игнацего и Вероники изъ Минкевичовъ Пѣткевичовъ) Marijona (Марiянна), oraz stację kolejową Ignalino (въ Вогзале Игналинo, на станцiи Игналино, въ Игналинѣ Ста: Варшав: жел: дороги), na której urodziła się córka żołnierza Antoniego i Marijony z rodu Gudele, Girdziuków (Антонего и Марiянны урожденной Гудельовны Гирдзюковъ) Kazimiera (Казимѣра), syn właścicieli ziemskich Hieronima i Władysławy z rodu Giedrojciów, Slobodinskich (Гѣронима и Владыславы урожденной Гѣдройцъ Слободинскихъ) Ryszard (Ришардъ) oraz córka Józefa i Ludwiki z rodu Tanajewskich, Podoleckich (Ioсифа и Людвики урожденной Танаевской Подолецкихъ) Albertina (Альбертина) (VdšKrV 178, 180, 184). W wykazie miejscowości zamieszkanych drugiego okręgu administracyjno-policyjnego (stanu) powiatu święciańskiego guberni wileńskiej z 1866 r. wskazano należący do właściciela ziemskiego folwark Ignalino (Игналинъ), położony nad jeziorem Palaukinis (Пашаукинисъ9), oraz stację kolejową Ignalino (Игналинъ) (ŠvnčGVS 400). Z folwarku do Święcian – 23 wiorsty, do stanu – 12 wiorst. W tym czasie znajdowało się tam 1 gospodarstwo (podwórze), mieszkało 16 osób: 9 mężczyzn i 7 kobiet. Stacja kolejowa jest oddalona od Święcian o 22 ¼ wiorsty, od stanu – o 12 ¼ wiorsty. W tej osadzie było 6 zagród, w których mieszkało 39 osób, w tym 17 prawosławnych Rosjan, 13 katolickich Litwinów i 9 Żydów; 21 mężczyzn i 18 kobiet. Zaznaczono, że obie miejscowości są położone przy kolei petersbursko-warszawskiej. W wydanym w 1882 r. wspomnianym już polskim leksykonie geograficznym napisano, że Ignalinas (Ignalin) to należące do powiatu święciańskiego folwark i stacja kolejowa. W tych miejscowościach w 1866 r. mieszkało 42 katolików, 9 Żydów, 34 prawosławnych; było 7 domów. Wspomniany folwark szlachecki o tej samej nazwie, oddalony o 23 wiorsty od Święcian, w którym w 1866 r. była 1 zagroda, zamieszkiwało 16 osób wyznania katolickiego. W wydanym w 1905 r. spisie miejscowości guberni wileńskiej wymieniono położone nad jeziorem Gawio, należące do gminy Atstumas nuo palivarko iki Švenčionių – 23 varstai, nuo stoties iki Švenčionių – 22 ¼ varsto, iki Vilniaus – 95 varstai (SG III 246). Be to, atskirai pamidaugieliskiej, stację kolejową, wieś i folwark Ignalino (Игналино). Na stacji i we wsi mieszka 328 osób: 144 mężczyzn i 184 kobiety; osadom należy się 19 dziesięcin ziemi. Właścicielem folwarku jest Kamenski (Каменскаго), mieszka w nim 18 osób: 10 mężczyzn i 8 kobiet; należy do niego 69 dziesięcin ziemi, odległość do stacji kolejowej – 0,5 wiorsty 9 Ta forma jest najprawdopodobniej błędna, powstała wskutek niewłaściwego usłyszenia nazwy jeziora Palaukinis. Artykuły / Articles 281 Ignalinos miesto ir jo vardo raida bei kilmė (VGGS 269). Według planu sporządzonego w latach 1923 / 1924 folwark Ignalino był położony między jeziorami Gavis, Palaukinis i Gavaitis (VdšHKn). Po odzyskaniu przez Litwę Wileńszczyzny w sporządzonym w 1940 r. spisie miejscowości tego terytorium wpisano należące do gminy Ignalino powiatu Święciany (później Nowe Święciany) stację kolejową i miasteczko Ignalino (Ignalinà, -nos, le. Ignalino) oraz wieś Ignotiszki (Ignõtiškė; le. Ignalinka) (VSV 1940 7; 1945 15). W 1949 r. Ignalino było centrum gminy i okręgu o tej samej nazwie (LATP 144), a w 1950 r. tę miejscowość przekształcono najpierw w miasto podległe powiatowi, a nieco później – w miasto podległe rejonowi (LATS 8, 1025). W 1962 r. z języka żywego zapisano nazwę zagrody przy mieście Ignalino: Ignalnka (VK10). To może być ostatni ślad po byłym folwarku ignalińskim (Ignalino). 4. Z analizy rozwoju historycznego Ignalina wynika, że w chwili powstania osada należała do właściciela majątku Widziszki, marszałka powiatu święciańskiego Jana Kamenskiego i jego żony Brygity, którzy nabyli majątek Widziszki w 1827 r.; dlatego w celu ustalenia nazwiska będącego źródłem pochodzenia nazwy miasta konieczne jest przedstawienie dalszej historii tej rodziny (rodu). Jan i Brygita Kamenscy, dożywszy 80 lat, zmarli w folwarku ignalińskim (въ имѣнiи Игналинѣ) w 1869 r.: żona (Констанцiя Бригида изъ Каменскихъ Каменская) 1 stycznia na zapalenie płuc, mąż (Ioaннь Каменский) – 2 stycznia na suchoty starcze. Oboje pochowano na cmentarzu w Widziszkach 4 stycznia (VdšMrtI 30; MI). W aktach ich zgonu podano, że pozostawili syna Ignacego Ludwika (Игнатiя; majątek odziedziczył syn Ignacy. Dane o jego licznej rodzinie również można znaleźć w księgach metrykalnych. 4 maja 1849 r. w kościele filialnym w Widziszkach ochrzczono Людвика) ir dukterį Konstanciją (Констанцiю)11. Po Jono Kamenskio mirties córkę małżonków Ignacego Ludwika Kamenskiego i Marii Piotuchówny (Игнатiя Людвика и Марiи Пiоттухувны Каменскихъ), Marię Brygidę Józefę (Марiя-Бригида-Iозефа). Rodzicami chrzestnymi byli rodzice Ignacego, Jan, a także odbył się chrzest drugiej córki Ignacego i Marii Kamenskich — Moniki Justyny Konstancji (Моника-Юстина-Констанцiя), której rodzicami chrzestnymi zostali hrabia Zygmunt Plater (Сигизмундъ Плятеръ) i żona Jana Kamenskiego, Brygida (VdšKrII 57). Brigita Kamenskiai (VdšKrII 15). 1851 m. gruodžio 18 d. toje pačioje bažnyčioje Trzecia córka, Justyna Malwina Katarzyna (ЮстинаПiоттухъ), oraz Malwina, żona Kazimierza Kamenskiego — a także liczne grono 10 Zapisała językoznawczyni Evalda Strazdaitė (Jakaitienė). 11 W księgach metrykalnych chrztów parafii daugėliškiej, do której wówczas należał dwór w Vidiškės, nie ma danych o urodzeniu Ignacego i Konstancji. Być może zostali ochrzczeni w kaplicy Мальвина-Катаржина) krikštyta 1854 m. gruodžio 28 d. dalyvaujant krikštatėviams – buvusiam Ukmergės miesto teisėjui Justinui Piotuchui (Юстинъ w Vidiškės albo w którejś innej parafii. LAIMUTIS BILKIS 282 Acta Linguistica Lithuanica LXXV świadków (VdšKrIII 8). Ojciec Justyny, Ignacy, oraz jego ojciec Jan Kamenscy są tu już wymienieni jako pełniący funkcje sekretarzy gubernialnych. 3 lipca 1864 r. w rzymskokatolickim kościele w Święcianach zostaje ochrzczona czwarta córka asesorów kolegialnych Ignacego i Marii Kamenskich, Konstancja Brygida Gabriela (Констанцiя Бригида Габрiеля). Jej rodzicami chrzestnymi zostali zapisani marszałek Jan Kamenski oraz Stefanija, niezamężna panna z rodu Piotuchów (съ Стефанiею Пiоттухъ дѣвицeю) (VdšKrIV 117). Jeszcze po dwóch latach – 19 października 1866 r. – w kościele w Widziszkach odbył się chrzest jedynego syna radców dworu (надворныхъ Совѣтниковъ) Ignacego Ludwika i Marii Kamenskich, Jana Marijana Piotra Ludwika (Iоанъ-Марiянъ-Петръ-Людвикъ), którego rodzicami chrzestnymi byli Kazimierz Kamenski wraz z Heleną, niezamężną panną z rodu Piotuchów (с ъ благароднаю Еленаю Пiоттухъ дѣвицeю) (VdšKrIV 168). Najmłodsza córka Ignacego i Marii, Konstancja, zmarła w majątku Vidiškiai na krztusiec, mając zaledwie 4 miesiące, i została pochowana na miejscowym cmentarzu (VdšMrtI 9). Najstarsza córka Marija w 1870 r. w katedrze wileńskiej wyszła za mąż za 32-letniego Napoleona Żabę (Наполеона Жабы) z wileńskiego Antokola św. Parafii Piotra i Pawła (VdšJnI 17), Monika w 1872 r. w kościele w Widziszkach wyszła za szlachcica Henryka Jawłowskiego (Генрика Явловского) z Ignalina (изъ Игналина) (VdšJnI 23), a w 1874 r. w kościele w Widziszkach odnotowano małżeństwo Justyny z 46-letnim asesorem kolegialnym Wikentijumowi Kwincie (Викентiя Квинты) z dworu Bieczunów (изъ мызы Бѣцюнъ) (VdšJnI 32). 14 marca 1888 r. w majątku Vidiškiai, w wieku 59 lat, na chorobę serca zmarła żona Ignacego Kamenskiego, dziedziczka Maria Kamenskienė (Марiя урожденная Пiотухъ Камѣнска), pozostawiając wdowca, radcę dworu Ignacego, syna Jana, Kamenskiego (Игнатiя Иванова Камѣнскаго Надворнаго совѣтника), syna Jana (Ивана), córki Marię Żabienė (Марiю Жабу), Monikę Jawłowską (Монику Явловскую) i Justynę Kwintienė (Юстыну Квинто) laidota kovo 17 d. Rimšėnų (деревни Римшаны) kapinėse. Pats Vidiškių (Pšijaz- (VdšMrtII 29). Właściciel majątku Panės, radca dworu Ignacy Ludwik Kamenski (ИгнатiйЛюдвик двухъименный Каменский), zmarł na zapalenie płuc 12 marca 1900 r. w wieku 78 lat. Pozostawił syna Jana Marijona Piotra Ludwika oraz córki Marię, Monikę i Justynę12 (VdšMrtIII 3). Pochowany 15 marca na cmentarzu w Rimšėnach (на Римшанском кладбище). Po śmierci Ignacego Kamenskiego dwór odziedziczył syn Jan, który zarządzał nim do 1913 r. Dalsze dzieje dworu można prześledzić na podstawie zbioru wypisów z dokumentów znajdujących się w jego księdze hipotecznej. Wypis z wileńskiego archiwum notarialnego z księgi umów kupna i sprzedaży powiatu święciańskiego z 1913 r. świadczy o tym, że 22 stycznia 1913 r. w kancelarii wileńskiego notariusza córka Jana, syna Ignacego, Kamenskiego 12 Justyna (Iустина Игнатьевна изъ Каменскихь Квинто), będąc już wdową, zmarła w 1906 r. w Wilnie i również została pochowana na cmentarzu w Rimszenach (VdšMrtIII 55). Artykuły / Articles 289 Ignalinos miesto ir jo vardo raida bei kilmė Narbutas Sigitas 2010: Alberto Kojalowicza-Wijuka Świętego Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz należących do niego prowincji spis rodów i herbów: zapoznanie ze szlachtą od Kaczanów do Kwasów. – Senoji Lietuvos literatūra 29, 185–256. Dostęp online http://www.llti.lt/failai/Publ_Kojalavicius.pdf. NMP III – Nazwy miejscowe Polski 1. Kraków: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 1999. Razmukaitė Marija 1998: Litewskie ojkonimy sufiksalne. Rozprawa doktorska. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Uniwersytet Witolda Wielkiego. Rospond Stanisław 1973: Słownik nazwisk śląskich 2. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Norodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo. SJP V – Słownik języka polskiego 5. Warszawa: Nakładem prenumeratorów i Kasy im. Mianowskiego, 1912. SNP – Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych 4. Kraków: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 1993. ŠRAV – Kardelis Vytautas, Kardelytė-Grinevičienė Daiva, Navickaitė Agnė, Strungytė Inga. Północno-wschodni Aukštaitowie wileńscy. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2006. ŠRV – Korpus tekstów północno-wschodnich Aukštaitów wileńskich. Dostęp online http://www.baze.vilniskiai.eu/ TA – Baza danych Archiwum Gwar Instytutu Języka Litewskiego. Dostęp online http://tarmes.lki.lt Urbanavičiūtė Žaneta 1978: Twardnienie spółgłosek t, d, n oraz b, p, m, v w gwarach języka litewskiego. – Baltistica 29(1), 69–78. Vanagas Aleksandras 1996: Nazwy miast Litwy. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. VK – Alfabetyczny kartoteka nazw miejscowości zebranych z żywego języka, przechowywana w Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego. VLE – Razumas Valdemaras i in. (red.). Powszechna encyklopedia litewska 7. Wilno: Instytut Wydawnictw Naukowych i Encyklopedycznych, 2005. LAIMUTIS BILKIS 290 Acta Linguistica Lithuanica LXXV ISTORIJOS ŠALTINIAI Aid – Aidas. Amž – XX wiek. Auš – Aušrelė. BrslVA – Wizyty Całego Dekanatu Brasławskiego przezemnie Dziekana nizey na podpisaniu wyrażonego, wszystkich Kosciołow z Parafiami w nim Zostaiacemi Z woli Dyspozycyi J. O῀. Xiążęcia Jm῀ci Ignacego Jakuba Masalskiego porządnie opisane. w Roku 1784, LVIA F. 694, Apr. 1, B. 3505. DglšKr – Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Parafialnego Dawgieliskiego Od roku 1774. Januar~. 16o Do roku 1790. Maia: 2o. dnia. LVIA F. 1329, Ap. 1, B. 10. Dostęp online http://www.epaveldas.lt DglšRS – Rewizorskie opowieści Daugieliszek, Goduciszek i innych parafii powiatu zawilejskiego [...] za 1811 r. LVIA F. 515, Apr. 15, B. 218. GrdnDT – Taryffa dymów znajdujących się w powiecie grodzieńskim, z przyłączonymi dwiema guberniami: bartnicką i olitską. Dóbr stołowych JKM w województwie trockim mających rozciągłość, do ekonomii JKM grodzieńskiej należących, z dystynkcją w rubrykach wyrażoną, według przepisów prawa zastosowaną, z lustracji za konstytucją najpóźniejszego sejmu 1775. Przez nas tąż konstytucją wyznaczonych i niżej podpisanych do kancelarii grodzkiej powiatu grodzieńskiego w 1775 r. sporządzona. LVIA F. SA, B. 18584. KnGGS – Spis miejscowości guberni kowieńskiej. Ковна: W Typografii Gubernskiego Zarządu, 1892. LATP – Administracyjno-terytorialny podział Litewskiej SRR. Wilno: Wydawnictwo Prezydium Rady Najwyższej Litewskiej SRR, 1949. LATS – Administracyjno-terytorialny podział Litewskiej SRR. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1959. LŽ – Wiadomości Litewskie. PlšJnI – Księga Metryk ślubnych Kościoła Parafialnego Rzymsko-Katolickiego Połusze Zwanego od Roku 1827o. LVIA F. 1330, Ap. 1, B. 8. Dostęp w internecie http://www.epaveldas.lt PlšKrI – Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Parafialnego Rzymsko-Katolickiego Połuskiego od Roku 1827. LVIA F. 1330, Ap. 1, B. 7. Prieiga internete http://www.epaveldas.lt SG – Sulimierski Filip, Chlebowski Bronisław, Walewski Władysław (red.). Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich 3. Warszawa: Nakładem Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, Druk „Wieku“ Nowy-Świat, 1882. Artykuły / Articles 291 Ignalinos miesto ir jo vardo raida bei kilmė ŠvnčGVS – Списокъ О населенныхъ мѣстностяхъ Састаящихъ ва 2 Станѣ Свенцянскаго Уѣзда. Sporządzono w 1866 roku. CVIA (ЦГИА) F. 1290, Apr. 4, B. 101. Prieiga internete http://www.prlib.ru Trim – Trimitas. UDSI – Summaryaʃz przy Alfabet ułożony Maiątkow nieruchomych Obywatelskich Pow: Zawileyskiego. 1795. LVIA F. 515, Apr. 5, B. 4. UDSII – [1811 m. sądowy spis właścicieli majątków powiatu użnieńskiego]. LVIA F. 515, Apr. 5, B. 15. UDSIII – Алфавитъ Завилейскаго Уѣзда 1816 Года. LVIA F. 515, Apr. 5, B. 18. ŪP – Ūkininko patarėjas. VB – Spisy miejscowości zamieszkanych powiatów rokiskiego, sejneńskiego i szackiego sporządzone przez komisję nazwisk i nazw miejscowości (teczki) 4, przechowywane w archiwum Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego. VdšHKn – Hip. Nr 607. Zbiór dokumentów księgi wieczystej dóbr ziemskich „Przyjaźń“ vel „Widziszki“ pow. Swięcianski tom I. CVA F. 130, Apr. 1, B. 20562. VdšI – Statystyczne zestawienie dotyczące imienia Przijazni lub Vidziszkam, córki z domu Kamenskich, вотченничества Помѣщиковъ Ивана Рафаилова сына и Бригиды Викентьевой Kamenskich guberni wileńskiej, powiatu święciańskiego Давгелиишскаго, и Полушскаго Приходовъ, во 2омъ Станѣ состоящему, дня 18ого sporządzone w grudniu 1846 roku. LVIA F. 394, Apr. 6, B. 80. VdšJnI – Księga metryczna rzymskokatolickiej parafii Przyjaznienskiej Церкви. Часть Вторая. О Бракосочетавшихся. Съ 4 числа мѣсяца Сентября z 1866 roku. LVIA F. 1331, Apr. 1, B. 10. Dostęp w internecie http://www.epaveldas.lt VdšKrI – KSIĘGA Metryk Chrzestnych Kościoła Filialnego Przyjaznienskiego od roku 1845 Mesiąca Lutego 12 dnia. LVIA F. 1331, Apr. 1, B. 1. Dostęp w internecie http://www. epaveldas.lt VdšKrII – Метрическая книга Пржiязненской Римско-Католической филяльной Церкви. Часть Первая. О Родившихся. Z dnia 1 miesiąca lipca 1848 roku. LVIA F. 1331, Apr. 1, B. 4. Dostęp w internecie http://www.epaveldas.lt VdšKrIII – Метрическая книга Пржiязненской Римско-Католической филiaльной Церкви. Часть Первая. О Родившихся. Съ 26 числа мѣсяца Сентября 1854. года. LVIA F. 1331, Apr. 1, B. 7. Dostęp w internecie http://www.epaveldas.lt VdšKrIV – Метрическая книга Пржiязненскаго Р. К. костела о родившихся съ 1860 года. LVIA F. 1331, Apr. 1, B. 8. Prieiga internete http://www.epaveldas.lt LAIMUTIS BILKIS 292 Acta Linguistica Lithuanica LXXV VdšKrV – Метрическая книга Пржiязненской Римско-Католической приходской церкви. Часть первая. О Родившихся. Z dnia 20 stycznia 1879 roku. LVIA F. 1331, Apr. 1, B. 13. Dostęp w internecie http://www.epaveldas.lt VdšMrtI – Метрическая книга Пржiязненской Римско-Католической Приходской Церкви. Часть третья. O zmarłych. Od 17. dnia miesiąca maja 1863 roku. LVIA F. 1331, Apr. 1, B. 9. Dostęp w internecie http://www.epaveldas.lt VdšMrtII – Księga metrykalna przyżiazneńskiego rzymskokatolickiego kościoła filialnego. Część trzecia. O zmarłych. Od 19. dnia lutego 1882 roku. LVIA F. 1331, Apr. 1, B. 14. Dostęp online http://www.epaveldas.lt w 1913 roku. LVIA F. 1331, Ap. 1, B. 19. Dostęp w internecie VdšMrtIII – Księga metryk pogrzebowych Przyjaznienskiego Rz–Kat. Kośċioła. od 1900 do http://www.epaveldas.lt VDV – [Wykazy miejscowości dekanatów diecezji wileńskiej. 1784 r.]. LVIA F. SA, B. 19253. VGGS – Виленская губернiя. Полный списокъ населенныхъ местъ со статистическими данными о каждомъ поселенiи, составленный по оффицiальнымъ свѣдѣнiямъ I. I. Гошкевичемъ. Wilno: Drukarnia Gubernialna, 1905. VR – Vilniaus rytojus. VSV: Nazwy miejscowości regionu wileńskiego. Wilno, 1940 (maszynopis); 1945 (korekta). ŽTz – Wiadomość o Łuksztach, Wiżunkach i Ignalinie. VUBRS F. 5, B. 28-2334. Powstanie i pochodzenie Ignaliny oraz jej nazwy PODSUMOWANIE Dotychczas w literaturze naukowej pojawiały się stwierdzenia, że nazwa Ignaliny została po raz pierwszy wymieniona w dokumentach historycznych w 1810 roku, a tę nazwę miejscową można wywodzić od imienia Ignacego Tyzenhauza. W rzeczywistości osada (folwark) Ignalina została po raz pierwszy wymieniona w dokumentach historycznych w 1840 roku. Tymczasem Ignalinas wymieniona w źródle z 1810 roku nie jest tożsama z osadą uznawaną za poprzedniczkę miasta Ignalina. Folwark ignaliński został założony przez właścicieli majątku Vidžiškės – rodzinę Kamenskich, Jonasa i Brigitę. Pochodzenie nazwy miejscowości można wiązać z imieniem syna szlacheckiej rodziny, Ignacego Kamieńskiego. Rodzina Kamieńskich była właścicielem osady do 1913. Artykuły / Articles 293 Ignalinos miesto ir jo vardo raida bei kilmė Dane źródeł historycznych oraz żywy język wskazują na trzy główne formy nazwy miejscowości używane w języku litewskim: Ignalnka (nazwa folwarku, zagrody), Ignalnas (nazwa folwarku, stacji kolejowej, domu dróżnika, wsi, miasteczka), Ignalinà (Ignãlina) (nazwa stacji kolejowej, miasteczka, miasta). Nazwy miejscowości Ignalnka, Ignalnas, Ignalinà (Ignãlina) uważa się za derywaty z rdzeniem ignal-, który mógł powstać od suffixes -inas, -in-ka, -ina from the form of the canonical name Ignãcijus with the stem wariantów polskiego imienia Ignacy – Ignal, Ignala – lub od litewskiej formy gwarowej Ignãlis, powstałej w wyniku stwardnienia n przed e i wywodzącej się od formy skróconej Ìgnas: Ignãcijus → Ìgnas → Ignãlis. Nadesłano 15 maja 2016 r. LAIMUTIS BILKIS Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]