Rytų aukštaičių šiaurinių panevėžiškių daiktavardžio linksniavimo tipai ir jų kitimo tendencijos

Straipsniai / Articles 205 RASA KURKAUSKIENĖ Lietuvos edukologijos universitetas Kierunki badań naukowych: dialektologia, morfologia. PÓŁNOCNE GWARY PANEWĖŻYSKIE DIALEKTU WSCHODNIOAUKSZTAJSKIEGO TYPY ODMIANY RZECZOWNIKA I TENDENCJE ICH Noun Declension Types in the Eastern Aukštaitian Subdialect of Northern Panevėžiškiai and the Tendencies of Their ZMIAN Zmiana ADNOTACJA ANOTACJA?* No. Need Polish: ADNOTACJA maybe ANOTACJA translates ADNOTACJA. But preserve? Translate every item. Lithuanian ANOTACIJA = ADNOTACJA. *Need only JSON. Let's form.* Ogólnie rzecz biorąc, dotychczas nie opublikowano szczegółowych badań morfologii tego poddialektu. Analizując i opisując wzajemne oddziaływanie tematów wschodnioaukštaitijskiego poddialektu północnych panevėžiškiai, jego typy i warunki funkcjonowania, oparto się na metodach badań morfologii naturalnej. W artykule rzeczowniki analizowano metodą synchroniczną, przedstawioną w 1977 roku przez Aleksasa Girdenisa i Albertasa Rosinasa. Stosując metodę maksimów, przeprowadzono hierarchiczną klasyfikację klas fleksyjnych poddialektu północnych panevėžiškiai oraz ustalono typy deklinacji rzeczowników. SŁOWA KLUCZOWE: północni panevėžiškiai, morfologia naturalna, tematy rzeczowników, hierarchia tematów. ADNOTACJA System deklinacji rzeczowników wschodnioaukštaitijskiego poddialektu północnych panevėžiškiai nie został dotąd dokładnie zbadany. Ogólnie rzecz biorąc, nie ma kompleksowych badań dotyczących morfologii tego subdialektu. RASA KURKAUSKIENĖ 206 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Analiza i opis interakcji tematów w metodach badań nad fonomorfologią Subdialect of Northern Panevėžiškiai, its types and conditions resort to the Natural Morwschodnioauksztocką. Rzeczowniki analizuje się za pomocą metody synchronicznej po raz pierwszy zaproponowanej przez Girdenisa i Rosinasa w 1977 roku. Hierarchiczne of the Northern Panevėžiškiai Subdialect was performed and noun declension types were grupowanie klas fleksyjnych określono za pomocą metody maksimum. SŁOWA KLUCZOWE: północny poddialekt paneweżyski, morfologia naturalna, tematy rzeczowników, hierarchia tematów. WSTĘP System deklinacji rzeczowników języka litewskiego lingwiści uznają za opisany w čia archajiškiausia iš visų dabartinių gyvų indoeuropiečių kalbų, teigia Zigmas Zinkevičius (1980: 185). Pirmą kartą daiktavardžių linksniavimas apra1653 roku w pierwszej drukowanej gramatyce języka litewskiego, gdzie Gramma tica Litvanica. Tuomet Danielius Kleinas daiktavardžius suskirstė į penwyróżniono sześć typów deklinacji (według końcówek mianownika, dopełniacza i celownika liczby pojedynczej rzeczowników) (Kruopas (red.): 1957). Znacznie później, w 1922 r., pięć deklinacji w Gramatyce języka litewskiego wyróżnił również Jonas Jablonskis. Inaczej niż D. Kleinas, za najważniejszy wskaźnik J. Jablonskis uznawał mianownik liczby pojedynczej. System deklinacji rzeczowników języka litewskiego opracowany przez J. Jablonskisa znajdujemy również w wydanej w 1965 roku Gramatyce języka litewskiego (Ulvydas, red.: 1965). Zawiera ona bardziej szczegółowe opisy deklinacji, podkreślając, że są one wyróżniane nie tylko vienaskaitos vardininko, bet ir vienaskaitos kilmininko galūnių reikšmė linksniuotei nustatyti. Dabartinės lietuvių kalbos gramatikoje (2005: 68–81) aprašomos penkios linksniuotės: (i)a, (i)u, (i)o, ė ir i. Kiekvienos linksniuotės linksniavimo paradigmos na podstawie właściwości form poszczególnych przypadków. Klasyfikacja ta jest nie tylko bardziej szczegółowa niż system deklinacji opracowany przez D. Kleina, lecz także prostsza: aby ustalić deklinację, wystarczy jeden przypadek celownika liczby mnogiej. Językoznawcy Aleksas Girdenis i Albertas Rosinas przedstawiają całkowicie inną klasyfikację typów deklinacji, badaną metodami morfologii naturalnej1. Ich ogólny kierunek oraz tendencje strukturalne w 1 Šis metodas kilo ir ypač išplito Vokietijoje ir Austrijoje XX a. 8-to dešimtmečio pradžioje. Kaljęzykach w ogóle, a także specyficzne procesy zmian w różnych językach wyjaśniają częściowo uniwersalne zasady naturalności. Artykuły / Articles 207 Rytų aukštaičių šiaurinių panevėžiškių daiktavardžio linksniavimo tipai ir jų kitimo tendencijos mone (Girdenis, Rosinas 1977: 338), tradicinė, arba sąlyginė, daiktavardžių ponieważ system deklinacji jest niemotywowany i nie pozwala ujawnić różnych sąveikos, natūralios linksniavimo tipų klasifikacijos. Be to, tiriant daiktavardžius tradiciniu būdu, neatsižvelgiama į jų giminės, formų panašumą. Taigi tematów na podstawie naukowej idei A. Girdenisa i A. Rosinasa, w niniejszym badaniu każda klasa odmiany rzeczowników będzie zestawiana ze wszystkimi innymi klasami odmiany, wyjaśniana będzie liczba zbieżnych końcówek przypadków, a także obliczana będzie częstotliwość użycia przypadków. System deklinacji rzeczownika zbliżony do teorii morfologii naturalnej opracowała Adelė Valeckienė (1998). W przedstawionej przez nią klasyfikacji uwzględnia się wzajemne podobieństwa paradygmatów. Zdaniem kamienų daiktavardžiai turi panašias galūnių sistemas, o kartais atvirkščiai – językoznawczyni niektóre rzeczowniki o różnych rodzajach tego samego tematu różnią się pewnymi końcówkami (1998: 319). Ogólnie rzecz biorąc, prac 2000, 2006; Garšva 1982, 2000; Ručinskaitė 1984 ir kt.), daug apibendrinamopoświęconych gwarze panevėžiškiai jest niemało (Kačiuškienė materiały te przedstawiono w pracach Z. Zinkevičiusa (1966, 1975). Należy jednak powiedzieć, że prawie wszyscy językoznawcy interesowali się przede wszystkim fonetyką gwary panevėžiškiai, a morfologii poświęcono zaledwie jedną czy drugą pracę (Šliavas 1974, Vidugiris 1964). Tak więc dotychczas nie opublikowano również badań systemu deklinacji rzeczowników północnej gwary panevėžiškiai wschodnich gwar auksztockich, opartych na teorii morfologii naturalnej2. W niniejszym artykule, opierając się na założeniach teoretycznych morfologii naturalnej, zostaną opisane nie tylko klasy tema, pateikta kamienų klasifikacija. Ji bus sudaroma atsižvelgiant ne tik į gaodmiany rzeczowników wspomnianej gwary, lecz także zmiany akcentowe i Nuo įprastos (tradicinės) klasifikacijos ši skirsis tuo, kad ypatingas dėmesys bus skiriamas fleksijų panašumams paradigmose, bus bandoma išryškinti daiktamorfonologiczne w identycznych morfemach. różnorodność odmiany rzeczowników. 2 Metody morfologii naturalnej, badając hierarchię typów deklinacji rzeczowników w ogólnym języku litewskim, w niektórych żmudzkich gwarach (Tirkšli i Šáukėnų), w ogólnym języku łotewskim i jego gwarach, stosowali A. Rosinas i A. Girdenis (Girdenis, Rosinas 1977; Rosinas 1994, 2005: 47–51, 76–83). Także Aurimas Markevičius, badając północną gwarę širvintiškiai (Markevičius A. Deklinacja rzeczowników w północnej gwarze širvintiškiai i jej historia. Rozprawa doktorska. Deklinacja rzeczowników i jej Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2008; Markevičius A. Šiaurinių širvintiškių daiktavardžio historia. Monografia. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2009), a także Aušra Kaikarytė, badając gwarę Joniškis (Kaikarytė A. System deklinacji rzeczowników w gwarze Joniškis. Rozprawa doktorska. Wilno, 2010), oraz Vitalija Karaciejūtė, badając południowych Auksztotów (Karaciejūtė V. System deklinacji rzeczowników w gwarze Varėna. Rozprawa doktorska. Wilno, 2013). Zob. także. Savickienė, Kazlauskienė, Kamandulytė 2004: 81 i przywołaną tam literaturę; o samej teorii: Wurzel 1984. RASA KURKAUSKIENĖ 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXV BADANIE W badaniu postawiono kilka zadań: 1) zbadać typy deklinacji rzeczowników i ich hierarchię w gwarze północnych panevėžiškiai; 2) wykazać, że w badanej gwarze istnieje nie tylko warunkowy, lecz także naturalny porządek deklinacji rzeczowników; 3) przedstawić tendencje zmian tematów rzeczowników w północnej gwarze panevėžiškiai wschodnich Auksztotów. Materiał empiryczny. Większość materiału dźwiękowego do badań zebrała autorka artykułu (25 godz.), pozostałą część zaczerpnięto z Archiwum Gwar Instytutu Języka Litewskiego (6 godz.). W pracy analizowane są następujące punkty północnych gwar panevėžyskich: Jonišklis, Jùrgėnai, Pùmpėnai, Pãsvalys, Salõčiai, Geidžinai, Gailióniai. Materiał badawczy stanowi około stu stron išrinkti visi daiktavardžiai (iš viso 4961), kurie suskirstyti ir suskaičiuoti pagal kamienus (ā kamieno daiktavardžių rasta 832, ā kamieno – 197 , a kamieno – transkrybowanych tekstów gwarowych. Z nich było 1891, tematów u – 92, tematów a2 – 799, tematów if – 46, tematów im – 17, Cm kamieno – 59, Cf kamieno – 25, ē kamieno – 903), giminę, skaičių, linksnį ir kirčiavimo tipus (baritoninį ir oksitoninį). Przy ustalaniu typów deklinacji oparto się na następujących kryteriach i warunkach: 1. Różnice między tematami rzeczowników są uwarunkowane fonologią, a nie fonetyką. Na przykład samogłoski wygłosowe w północnopanevėžyskich rzeczownikach š.k „gałęzi” i duõbẹ „jamie” uznaje się za pozycyjne warianty tej samej fonemy (por. także širvintiškie õ·lы. „trawę” i .ki. „oko”). 2. Tematy samogłoskowe rzeczowników ustalono na podstawie celownika liczby mnogiej, a tematy spółgłoskowe – na podstawie dopełniacza liczby mnogiej. 3. Północnym panevėžiškiom właściwa jest niezwykle silna redukcja samogłosek końcówki z krótkiej, ale także z długiej akcentowanej ja, be to, veikia visuotinio kirčio atitraukimo dėsnis (t. y. atitraukiama ne tik oksytonicznie końcówki nie tylko do długiej, lecz także do krótkiej sylaby, np.: žm·nъ „żona“, dinъs „dni“, ràsъ „rosa“, kàte „kotka“). Z tego powodu paradygmaty akcentowania oksytonicznego i barytonicznego ujednolicają się, pojawia się wiele synkretycznych przypadków. A zatem w niniejszej pracy przy ustalaniu tematów będą brane pod uwagę rzeczowniki o akcentowaniu barytonicznym3. Akcentowania oksytonicznego 3 Por.: Tematy fleksyjne rzeczowników o akcentowaniu oksytonicznym w gwarach północnych širvintiškiai wschodnioaukštaitskich i warėnskiej gwarze południowych aukštaitisów ustalono, opierając się wyłącznie na rzeczownikach o akcentowaniu oksytonicznym. Akcentowane końcówki północnych širvintiškiai zachowały się balsius trumpina iki trumpųjų ir veikia sąlyginis kirčio atitraukimas (Markevičius 2006: 436). lepiej niż nieakcentowane. Ponadto nieakcentowane długie rzeczowniki o akcentowaniu oksytonicznym w gwarze warėnskiej wybrano ze względu na dobrze reprezentowany paradygmat rzeczowników (Karaciejūtė 2011: 315). Południowi aukštaičiai dobrze zachowują końcówki, a wyrazy w większości przypadków akcentowane są tak jak w języku ogólnym. Czasami może różnić się miejsce akcentu lub intonacja, ponieważ wyrazy należą do innych typów akcentuacyjnych i powstały nowe modele akcentowania, np.: pl·tas „plytàs”, stɔ·gùs „stógus” i in. (LKTCh 2004: 81). Artykuły / Articles 209 Rytų aukštaičių šiaurinių panevėžiškių daiktavardžio linksniavimo tipai ir jų kitimo tendencijos przykłady rzeczowników podano wyłącznie dla porównania, tj. aby było widać podobieństwa obu typów akcentowania. Stwierdzone różnice 1 LENTELĖ. Baritoninio ir oksitoninio kirčiavimo skirtumai šiaurinių panevėžiškių przedstawiono w pierwszej tabeli. w gwarze45 Vienaskaita Daugiskaita Baritonowy oksytoniczoksytoniczny akcent ny akcent Baritonowy akcent akcent temat ā N. pevọm šakó·m Vt. pevọ šakõ· Vt. pevọs šakõ·ь ā temat Vt. sá.ujọ daõ· Vt. sá.ujọs daõ· ē temat Vt. .pẹ dọb· Vt. .pẹ dọb temat u Vt. tọ.ь4 daŋg. jeśli temat N. á.ntẹm / .ntẹm5av.m Įn. (sọ)‿á.ntẹm / (sọ)‿.ntẹm (sọ)‿av.m Należy zauważyć, że pod względem typu akcentu nie pokrywają się formy miejscownika liczby pojedynczej i mnogiej czterech tematów (ā, ā, ē i u) (w przypadku tematu u tylko liczby pojedynczej); formy celownika liczby mnogiej dwóch tematów (ā i if) i tylko jedną różnicę znaleziono wśród rzeczowników o temacie if (nie pokrywają się formy narzędnika liczby mnogiej). Należy wspomnieć, że rzeczowniki o tematach im, Cm i Cf w gwarze północnoponiewieskiej mają wyłącznie akcent oksytoniczny (vàь, àkmọ, dktẹ). Rzeczowników tych tematów o akcentuacji barytonicznej nie ma. Jedyny wyraz tematu Cm m·nọ 4 Rzeczownik turgus „targ” został tu formalnie przypisany do tematu u, jednak tylko przypadek dopełniacza liczby pojedynczej zachował końcówkę tego tematu, por.: tọ.gọs „targu” i v·ra „mężczyzny“. Wszystkie pozostałe przypadki przeszły do tematu a. 5 Rzeczownik antis „kaczka” w gwarze północnych mieszkańców Poniewieża przypisano do typu tematu if, jednak widoczne jest mieszanie tego tematu z tematem ē (por.: lp. dopełn. á.ntẹ / .ntẹ „kaczki” i b.tẹs „pszczoły”; lp. cel. á.ntẹ / .ntẹ „kaczkom” i b.tẹ „pszczołom”; lm. cel. á.ntẹm / .ntẹm „kaczkom” i b.tẹm „pszczołom”; lm. narz. (sọ)‿á.ntẹm / (sọ)‿.ntẹm „z kaczkami” i (sọ)‿b.tẹm „z pszczołami”). Tutaj przedni samogłoskowy fonem nosowy w niektórych przypadkach może odpowiadać zarówno końcówce ē, jak i końcówce tematu if. RASA KURKAUSKIENĖ 210 Acta Linguistica Lithuanica LXXV „mėnuo“ tik vienaskaitos vardininko linksnyje išlaikė šio kamieno formą. Vipozostałe przypadki przeszły do tematu a2. Jednakże ponownie wskutek redukcji samogłosek wygłosowych i powszechnego cofnięcia akcentu rzeczowniki o akcentowaniu oksytonicznym są przez mieszkańców Panevėžys akcentowane w rdzeniu (vàь „złodziej“, (sọ)‿vàь „ze złodziejem“, akmènu „kamieni“, àь „owca“, (sọ)‿àь „z owcą“ itd.), dlatego również na nich opierano się w badaniu. 4. Jeśli rzeczowniki północnopanevėžyskie mają dwie lub kilka równoległych form przypadkowych (na przykład d.kterẹ i d.kteȓь „córce“), odpowiednik tematu Tokių vu laikoma dažnesnė forma. Wolfgango Ulricho Wurzelio teigimu, tokiais atvejais, kai žodis iš karto gali būti linksniuojamas ne pagal vieną tipą, susidaro papildomosios (komplementinės) fleksinės klasės (Wurzel 1984: 127). papildomų fleksinių klasių tirtoje patarmėje nerasta. Po przeanalizowaniu materiału empirycznego zauważono, że w dialekcie północnopanevėžyskim nie występują rzeczowniki o tematach u i a1. Odmieniają się one według tematu a2, por. k.ь „droga“, bró·ь „brat“, spiь „rój“ (rój pszczół), á.mь „wiek“ (wiek). Zachowały się następujące tematy rzeczowników: temat a (kαim·nъs „sąsiad“, vα.kъs „dziecko“, prõ·tъs „rozum“, r.tъs „koło“), temat a2 (kó·lọь „kołchoz“, tẹvь „tatuś“, pav.saȓь „wiosna“, á.rkǝь „koń“), temat ā (mèškъ „niedźwiedzica“, muk·kәlъ „szkoła“, gavъ „głowa“, ló·vъ „łóżko“), temat ā (bažn·ь „kościół“, gr∙ь „chata“, põ·ь „pani“, klebon. „plebania“, bur· „wróżka“), temat ē (pardut.ve „sklep“, *maž.pe „Mažupė“, jåun·ste „młodość“, stik l.ne „szklanka“), temat im (vàь „złodziej“), temat if (nàkь „noc“, kl·ь „świronek“, .ždọь „zadanie“), temat u (àlъs „piwo“, žm·gъs „człowiek“, s·nъs „syn“, litъs „deszcz“), temat Cm (rdọ „jesień“, m∙nọ „miesiąc“), temat Cf (ssọ „siostra“, dkte „córka“). Poniżej przedstawiono paradygmaty odmiany rzeczowników wszystkich tematów — TABELA 2. Paradygmaty odmiany rzeczowników o akcentowaniu barytonicznym temat a (atskirai baritoninio ir – palyginimui – oksitoninio kirčiavimo). VIENASKAITA DAUGISKAITA M. v·rъsv·r K. v·ra v·ru N. v·rъv·ram G. v·rọ v·rъs Įn. v·rъv·rs Vt. s·ь / tep‿sõ·a sõ·dọs / tep‿sõ·du Š. v·r! v·r! Artykuły / Articles 211 Rytų aukštaičių šiaurinių panevėžiškių daiktavardžio linksniavimo tipai ir jų kitimo tendencijos temat ā VIENASKAITA DAUGISKAITA V. pevъpevọs K. pevọs pevu N. śpiew ev evọm G. śpiewu evọ evъs Įn. (sọ)‿ śpiew evъ(sọ)‿śpiewọm Vt. evọ / tep‿śpiewọs evọs / tep‿ śpiewu Š. *lá.imъ! *lá.imọs! temat ē VIENASKAITA DAUGISKAITA V. b.te K. b.tẹs N. b.tẹ G. b.tẹ Įn. (sọ)‿b. ь Vt. .pẹ / tep‿.pẹs Š. b. ь! jeśli temat VIENASKAITA DAUGISKAITA V. á.nь / .nь á.nь / .nь K. á.ntẹ / .ntẹ á.u / .u N. á.ntẹ / .ntẹ á.ntẹm / .ntẹm Š. G. á.nь / .nьá.nь / .nь Įn. (sọ)‿á.nь / (sọ)‿.nь(sọ)‿á.ntẹm / (sọ)‿.ntẹm Vt. – – á.ntẹ / .ntẹ! á.nь / .nь! a2 kamienas VIENASKAITA DAUGISKAITA V. bró·ьbró·lẹ K. bró·lẹ bró·u N. bró·ьbró·lem G. bró·ьbró·ьs Įn. (sọ)‿bró·ь(sọ)‿bró·lẹs Zob. –– Š. bró·ọ! bró·lẹ! RASA KURKAUSKIENĖ 212 Acta Linguistica Lithuanica LXXV temat -ā VIENASKAITA DAUGISKAITA M. sá.ujьsá.ujọs D. sá.ujọs sá.uju N. sá.ujẹ sá.ujọm G. sá.ujọ sá.ujь Įn. (sọ)‿sá.ujь(sọ)‿sá.ujọm Vt. sá.ujọ / tep sá.ujọs sá.ujọs / tep‿sá.uju Š. –– temat u VIENASKAITA DAUGISKAITA V. tọ.gъstọ.g K. tọ.gọs tọ.gu N. tọ.gъtọ.gam G. tọ.gọ tọ.gъs Įn. (sọ)‿tọ.gъ(sọ)‿tọ.gs Vt. tọ.ь / tep‿tọ.ga/an‿tọ.gọs tọ.gọ / tep‿tọ.gu Š. –– TABELA 3. Paradygmaty odmiany rzeczowników o akcencie oksytonicznym6789 temat a VIENASKAITA DAUGISKAITA M. vẹ.kъs / ọ.kъs6vẹk / ọk D. vẹ.ka / ọ.ka vẹku / ọku C. vẹ.kъọkam B. vẹ.kọ / ọ.kọ vẹkъs / ọkъs Įn. (sọ)‿vẹkъ / ọkъ(sọ)‿ọks / vẹks Vt.7kiь / tep‿kima8kimọs / tep‿kimu Š. ọ.k9!ọ.k! 6 Północni mieszkańcy okolic Poniewieża równolegle stosują obie formy. Druga (ọ.kъs) jest bardziej rozpowszechniona w mowie przedstawicieli starszego pokolenia. 7 Do systemu przypadków nie włączono ilatiwu. W materiale empirycznym takich przykładów było zaledwie 9, np.: (į) pl·tinẹ pr․jẹme ọ‿kolk.zan nepr.jime ‖ (Jonišklis); tená. vь remó․ntan α.nъ bú·dava‿gi ‖ (Jonišklis); križ.ьs bú·dava prikab.ntъs kl.sẹs galañ ‖ (Geidžinai); kiek‿mú.m prakaŋk.na | miška b.vam išv.ji ‖ (Jùrgėnai). Nie dostarczają one istotnych wyników dla badań. Iliatiw został użyty przypadkowo przez przedstawicieli starszego pokolenia. 8 Przy obliczaniu końcówek przypadków pokrywających się oparto się na pierwszej, zwykłej (a nie przyimkowej) formie miejscownika. 9 Na obszarze północnoponiewieskim utrwaliła się forma wołacza z -ai, która w użyciu zaczyna wypierać starszą formę (por.: lp. woł. ọ.k „wilki”, a nie vike). Artykuły / Articles 213 Rytų aukštaičių šiaurinių panevėžiškių daiktavardžio linksniavimo tipai ir jų kitimo tendencijos 10 a2 kamienas VIENASKAITA DAUGISKAITA M. á.kəь aklẹ D. á.rklẹ aku C. á.rkəьaklẹm B. á.rkəьá.rkəь Įn. (sọ)‿ á.rkəь(sọ)‿aklẹs Zob. także. / tep‿ú·ẹ ú·ọs Š. á.rọ10!aklẹ! rdzeń ā VIENASKAITA DAUGISKAITA V. šàkъš.kọs K. šàkọs šàku N. š.k šakó·m G. š.kọ šàkъs Įn. (sọ)‿šàkъ(sọ)‿šàkọm Vt. šakõ· / tep‿šàkọs šakõ·ь / tep‿šàku Š. m.mъ!m.mos! ā temat VIENASKAITA DAUGISKAITA V. dàьdãọs K. dàọs dàu N. d.lẹ dọm G. d.lẹ dàь Įn. (sọ)‿dàь(sọ)‿dọm Vt. daõ· daõ·ь np.: arkly, ožy, broli. W gwarze północnych panevėžiškis zamiast tematu a2 Š. *d.ь!dọs! 10 Bendrinėje kalboje įprasta a2 kamieno šauksmininko galūnė yra -y (oksitonų) arba -i (baritonų), używany jest wołacz tematu u z końcówką -au (á.rọ „arkliau”, bró·ọ „broliau”, k.ọ „kiškiau”). RASA KURKAUSKIENĖ 220 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Równoległość tematów typu ā i ā, ich indeks ir mišriojo (aks, vags, akmuõ, dukt). 1 paveiksle matyti ryški moteriškojo linkspodobieństwa wynosi 11,3. Tematy a i u odmiany męskiej również tworzą odrębną gałąź, ich indeks podobieństwa jest nieco mniejszy – 8,1. Jak już wspomniano, temat a2 pozostaje w podobnej relacji zarówno z rzeczownikami odmiany męskiej, jak i mieszanej, dlatego niejako zajmuje pozycję pośrednią (por. indeks podobieństwa tematów a2 i a wynosi 7,3; indeks podobieństwa a2 i im – 7,5). Wyraźne jest podobieństwo tematów odmiany mieszanej (indeks podobieństwa tematów if i im wynosi aż 11,4; indeks podobieństwa im i Cm – 9,2; indeks podobieństwa if i Cf – 8,6). NAJWAŻNIEJSZE WNIOSKI 1. Naturalny porządek rozmieszczenia typów odmiany rzeczowników gwary północnych panevėžiškis według podobieństwa jest następujący: ā, ā, a, u, a2, if, im, Cm, Cf, ē. 2. Tematy odmiany rzeczowników północnych panevėžiškis dzielą się na trzy grupy: męską (rzeczowniki o tematach a i u), żeńską (rzeczowniki o tematach ā i ā) oraz mieszaną (im, if, Cm, Cf). Spośród wszystkich wyróżnia się temat ē, który jest bardziej zbliżony do tematów rzeczowników deklinacji męskiej i mieszanej niż do tematów deklinacji żeńskiej. 3. Wszystkie typy deklinacji rzeczowników badanej gwary – żeński, męski i mieszany – charakteryzuje stopniowe zbliżanie się. 3.1. Wysoki indeks podobieństwa mają i są bliskie sobie tematy if i im rzeczowników deklinacji mieszanej, tematy ā i ā rzeczowników deklinacji żeńskiej oraz tematy a i u rzeczowników deklinacji męskiej. 3.2. Tematy rzeczowników deklinacji żeńskiej północnych panevėžiškių dzielą się na dwie grupy: rzeczowniki o temacie ē mają więcej wspólnych końcówek z tematami deklinacji męskiej i mieszanej, natomiast tematy ā i ā są ogólnie znacznie oddalone od wszystkich pozostałych tematów. 3.3. W odróżnieniu od innych badanych gwar temat a2 północnych panevėžiškių lokuje się pośrodku między typami deklinacji męskiej i mieszanej. Temat a2 jest niemal jednakowo związany zarówno z rzeczownikami deklinacji męskiej, jak i mieszanej (por.: indeks podobieństwa tematu a2 i a wynosi 7,3; indeks podobieństwa tematu a2 i u – 6,2; indeks podobieństwa a2 i im wynosi 7,5; indeks podobieństwa a2 i Cm – 7,3). 4. „Drzewo” hierarchicznego grupowania typów deklinacji północnych panevėžiškių w porównaniu z „drzewami” hierarchicznego grupowania typów deklinacji Tirkšli (Girdenis, Rosinas: 1977), północnych širvintiškių (Markevičius: 2006), języka ogólnego (Girdenis, Rosinas: 1977), Varėnõs (Karaciejūtė 2011), Straipsniai / Articles 221 Rytų aukštaičių šiaurinių panevėžiškių daiktavardžio linksniavimo tipai ir jų kitimo tendencijos jest nieco niższe. Dość wysokie wskaźniki podobieństwa typów deklinacji wskazują na wyraźne wzajemne zbliżenie paradygmatów rzeczowników północnych panevėžiškiai. LITERATŪRA DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005. Garšva Kazimieras 1982a: Joniškėlio apylinkės šnektos tekstai. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Garšva Kazimieras 1982b: Svarbesnės šiaurės vakarų panevėžiškių fonologijos ypatybės. – Baltistica 18(1), 65–75. Garšva Kazimieras 2000: Šiaurės vakarų panevėžiškių „murmamieji balsiai“. – Lietuvių kalbotyros klausimai 43, 165–175. Girdenis Aleksas, Rosinas A lbertas 1977: Lietuvių kalbos daiktavardžio linksniavimo tipų hierarchija ir pagrindinės jos kitimo tendencijos (bendrinės kalbos ir žemaičių tarmės duomenimis). – Baltistica 13(2), 338–348. Kačiuškienė Genovaitė 2000: Nekirčiuotų i/u ir e/o vartojimas Joniškėlio ir Pakruojo apylinkių rišliuose tekstuose. – Baltu filoloģija 9, 25–31. Kačiuškienė Genovaitė 2006: Šiaurės panevėžiškių tarmės fonologijos bruožai. Mokslinė monografija. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Kaikarytė Aušra 2010: Joniškio šnektos daiktavardžio linksniavimo sistema. Daktaro disertacija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Karaciejūtė Vitalija 2011: Varėnos šnektos daiktavardžių fleksinės klasės ir jų hierarchija. – Lituanistica 57, 3(85), 314–324. Kruopas Jonas (red.) 1957: Pirmoji lietuvių kalbos gramatika. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. LKE – Lietuvių kalbos enciklopedija. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1999. LKG – Lietuvių kalbos gramatika 1. Fonetika ir morfologija (daiktavardis, būdvardis, skaitvardis, įvardis). Vilnius: Mintis, 1965. LKTCh – Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2004. RASA KURKAUSKIENĖ 222 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Markevičius Aurimas 2006: Šiaurinių širvintiškių daiktavardžio kamienai ir jų hierarchija. – Baltistica 41(3), 435–450. Rosinas Albertas 2005: Latvių kalbos daiktavardžio linksniavimo sistema: sinchronija ir diachronija. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Rosinas Albertas 1994: Simono Stanevičiaus tekstų daiktavardžio linksniavimo tipų hierarchija. – Lietuvių kalbotyros klausimai 24, 112–117. Ručinskaitė I. 1984: „Murmamųjų” balsių kokybinė opozicija šiaurės panevėžiškių tarmėje. – Kalbotyra 35(1), 72–76. Šliavas Juozas 1974: Žeimelio–Lauksodžio šnektos įvardžiuotinių būdvardžių ypatybės. – Baltistica 10(1), 91–92. Valeckienė Adelė 1998: Funkcinė lietuvių kalbos gramatika. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Vidugiris Aloyzas 1964: Veikiamųjų dalyvių formos Karsakiškio tarmėje. – Lietuvių kalbos morfologinė sandara ir jos raida (Lietuvių kalbotyros klausimai 7), 187–192. Wurzel Wolfgang Ullrich 1984: Flexionsmorphologie und Natürlichkeit (Studia Grammatica 21). Berlin. Zinkevičius Zigmas 1980: Lietuvių kalbos istorinė gramatika 1. Vilnius: Mokslas Noun Declension Types in the Eastern Aukštaitian Subdialect of Northern Panevėžiškiai and the Tendencies of Their Change SUMMARY The nouns of the Eastern Aukštaitian Subdialect of Northern Panevėžiškiai were analysed using the synchronic method first proposed by Girdenis and Rosinas in 1977. Each noun declension class was juxtaposed to all other declension classes; the number of coinciding case endings was examined; the frequency of the usage of cases was calculated. The research made the following findings: 1. The natural order of the noun declension types of the Northern Panevėžiškiai Subdialect by similarity is as follows: ā, ā, a, u, a2, if, im, Cm, Cf, ē. Straipsniai / Articles 223 Rytų aukštaičių šiaurinių panevėžiškių daiktavardžio linksniavimo tipai ir jų kitimo tendencijos 2. The noun declension stems in the Northern Panevėžiškiai Subdialect fall into three groups: masculine (a and u stem nouns), feminine (ā and ā stem nouns) and mixed (im, if, Cm, Cf); ē stem which is more approximate to the nouns of masculine and mixed declension rather than feminine declension stems stands out from other stems. 3. Gradual approximation is characteristic of all declensional types of nouns in the subdialect under analysis – feminine, masculine and mixed. 3.1. Stems if and im of mixed declension nouns, stems ā and ā of feminine declension nouns, stems a and u of masculine declension nouns are closely linked and show a high similarity index. 3.2. Stems of feminine declension nouns of the Northern Panevėžiškiai Subdialect fall into two groups: ē stem nouns share more endings with the stems of masculine and mixed declension, whereas ā and ā stems are generally more remote to all other stems. 3.3. In contrast to other subdialects analysed before, the stem a2 of the Northern Panevėžiškiai Subdialect falls in between masculine and mixed types of declension. The linkage between the stem a2 and masculine and mixed declension nouns is nearly identical (cf.: a2 and a stem similarity index stands at 7.3; a2 and u stem similarity index is 6.2; a2 and im similarity index is 7.5; a2 and Cm similarity index is 7.3). 4. Compared to the dendrograms of hierarchical clustering of declension types of Tirkšliai (Girdenis, Rosinas: 1977), Northern Širvintiškiai (Markevičius: 2006), stan dard language (Girdenis, Rosinas: 1977), Varėna (Karaciejūtė 2011), the dendrogram of the hierarchical clustering of declension types of the Northern Panevėžiškiai Subdialect is slightly lower. Rather high declension type similarity indices show evident approximation of noun paradigms in the Northern Panevėžiškiai Subdialect. Nadesłano 17 kwietnia 2016 r. RASA KURKAUSKIENĖ Lietuvos edukologijos universitetas ul. Tarasa Ševčenkos 31, LT-03111 Wilno, Litwa [email protected]