Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė

144 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: fonetyka eksperymentalna, akustyka mowy, fonologia, dialektologia, leksykografia, socjolingwistyka. INESE INDRIČĀNE LU Latviešu valodas institūts Kierunki badań naukowych: fonetyka eksperymentalna, akustyka mowy, fonologia, dialektologia. WSPÓŁCZESNYCH JĘZYKÓW BAŁTYCKICH PUČIAMIEJI PRIEBALSIAI I AFRYKAT: PORÓWNAWCZA ANALIZA CECH AKUSTYCZNYCH Spółgłoski szczelinowe i afrykaty współczesnych języków bałtyckich: analiza porównawcza Acoustic/ Spectral Cues ADNOTACJA Przedmiotem badań artykułu są spółgłoski szczelinowe i afrykaty ogólnych języków bei afrikatos, kurios lyginamos pagal du akustinius požymius: spektro viršūnių dažnius ir santykinį intensyvumą. Siekiant gauti objektyvius rezultatus abiejų kalbų pučiamieji prielitewskiego i łotewskiego; w Litwie i na Łotwie analizowano je według tej samej tikslas – palyginti dabartinių baltų kalbų pučiamųjų priebalsių ir afrikatų spektro ypatybes, nustatyti, kokią įtaką tiriamųjų priebalsių spektro viršūnių dažniams ir santykiniam metodologii. Na intensywność badań wpływają palatalizacja, dźwięczność, sposób i miejsce artykulacji spółgłosek oraz płeć informanta. Ustalono, że zarówno w ogólnym języku litewskim, jak i łotewskim akustyczne cechy spółgłosek korelują z tymi samymi kryteriami: częstotliwość wierzchołka widma – z artykulacją spółgłosek (szczególnie sybilacją), palatalizacją (typu i; tylko w języku litewskim), płcią informantów; intensywność względna – z dźwięcznością spółgłosek i palatalizacją (typu i; tylko w języku litewskim). Artykuły / Articles 145 Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė Uzyskane różne dane dotyczące cech akustycznych pozwalają stwierdzić, że szczelinowe spółgłoski i afrykaty języka łotewskiego pod względem wartości wierzchołków widma są bliższe palatalizowanym spółgłoskom języka litewskiego, a zatem spółgłoski języka łotewskiego są „miększe” niż niepalatalizowane spółgłoski języka litewskiego. Ustalono również, że szczelinowe spółgłoski i afrykaty języka łotewskiego charakteryzują się większą intensywnością względną niż analogiczne (pod względem dźwięczności, sposobu i tuvių kalbos priebalsiams. Tokius tyrimų rezultatus galėjo lemti skirtingas informantų balso skardumas (prigimtinis arba susijęs su nuovargiu) bei nevienodas garso signalo stiprumas įrašymo metu. ESMINIAI ŽODŽIAI: lietuvių bendrinė kalba, latvių bendrinė kalba, pučiamieji priebalmiejsca artykulacji) palatalizowane i niepalatalizowane spółgłoski, afrykaty, częstotliwości wierzchołków widma, intensywność względna. ANNOTATION This current paper deals with the fricatives and affricates of standard Lithuanian and Łotewski. W ramach niniejszego badania przeanalizowano dwa sygnały akustyczne tych spółgłosek – częstotliwość maksimum widmowego i intensywność względną. Analizę spółgłosek szczelinowych i afrykat przeprowadzono według tego samego podejścia zarówno dla standardowego języka litewskiego, jak i łotewskiego. Celem niniejszego badania jest porównanie spółgłosek szczelinowych i afrykat współczesnych języków bałtyckich w celu określenia zasadniczych różnic widmowych oraz wpływu palatalizacji, dźwięczności, sposobu i miejsca artykulacji, a także wpływu płci mówiącego, ujawniających się w częstotliwości maksimum widmowego i intensywności względnej. Wyniki wskazują, że analizowane w niniejszym badaniu sygnały akustyczne ujawniają podobne zależności zarówno w standardowym języku litewskim, jak i łotewskim: na częstotliwość maksimum widmowego wpływają palatalizacja (w standardowym języku litewskim), sposób i miejsce artykulacji, a także płeć mówiącego, podczas gdy intensywność względna odzwierciedla wpływ palatalizacji (w standardowym języku litewskim) i dźwięczności. Dane uzyskane w niniejszym badaniu pokazują, że wartości częstotliwości maksimum widmowego obliczone dla spółgłosek szczelinowych i afrykat standardowego języka łotewskiego są bardziej podobne do danych dotyczących spółgłosek palatalizowanych niż niepalatalizowanych o odpowiadającej dźwięczności, sposobie i miejscu artykulacji w standardowym języku litewskim, tj. spółgłoski szczelinowe i afrykaty w standardowym języku łotewskim wydają się „bardziej miękkie” niż niepalatalizowane spółgłoski szczelinowe i afrykaty w standardowym języku litewskim. Wartości intensywności względnej dla spółgłosek szczelinowych i afrykat standardowego języka łotewskiego są wyższe w porównaniu zarówno ze spółgłoskami palatalizowanymi, jak i niepalatalizowanymi o tej samej dźwięczności, sposobie i miejscu artykulacji w standardowym języku litewskim. Można to wyjaśnić albo bardziej energiczną artykulacją tych dźwięków mowy u użytkowników standardowego języka łotewskiego, albo pewnymi różnicami związanymi z poziomem nagrania. SŁOWA KLUCZOWE: standardowy język litewski, standardowy język łotewski, spółgłoski szczelinowe, spółgłoski zwarto-szczelinowe, częstotliwość maksimum widmowego, intensywność względna. 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE 1. WPROWADZENIE Pastaraisiais metais suintensyvėjo lietuvių ir latvių kalbų garsyno bendri badania instrumentalne prowadzone na terytoriach tych krajów według tej samej metodologii1. Należy wymienić artykuły Jurisa Grigorjevsa i Jurgity Jaroslavienė dotyczące wokalizmu współczesnych języków bałtyckich: Jaroslavienė 2015a: 68–92), taip pat monoftongų kokybę (Grigorjevs, Jaroslavienė 2015b: 57–89). Lietuvių ir latvių kalbų konsonantizmą tyrė šio straipsstruktury spektralnej i czasu trwania monoftongów (Grigorjevs, a także mųjų priebalsių spektrai (Indričāne, Urbanavičienė 2015: 51–87) bei trankiųjų autorstwa Inesė Indričanė i Jolity Urbanavičienė: analizowano loci spółgłosek 261–293). Abi dabartinės baltų kalbos turi nemažai bendrumų: trumpųjų ir ilzwartych metodą równań loci (Urbanavičienė, Indričāne 2015: opozycja fonologiczna samogłosek długich i krótkich, duża liczba dyftongów, system intonacji i in. Jednak na przestrzeni wielu lat w językach litewskim i łotewskim ukształtowały się także zasadnicze różnice, które warunkują odmienny inwentarz fonemów współczesnych języków bałtyckich i ich klasyfikacje fonologiczne, na przykład: język łotewski charakteryzuje się stałym akcentem i rozbudowanym podsystemem spółgłosek palatalnych, natomiast akcent w języku litewskim jest swobodny, charakterystyczna jest wtórna palatalizacja (typu i) oraz fonologiczna opozycja spółgłosek palatalizowanych i niepalatalizowanych itd. Tego rodzaju synchroniczne badania porównawcze nie tylko pomagają uwypuklić specyfikę brzmieniową różnych języków, niuanse klasyfikacji fonologicznych i odmienne znaczenie funkcjonalne tych samych elementów fonologicznych, lecz także cechy jednego języka z punktu widzenia typologii językowej. Przedmiotem badań niniejszego artykułu są spółgłoski szczelinowe i afrykaty języków litewskiego i łotewskiego. Szczelinowymi nazywa się spółgłoski, przy artykulacji których dwa narządy mowy zbliżają się do siebie na tyle, że przepływający między nimi strumień powietrza wytwarza szum tarcia, czyli frikację (Crystal 2008: 199). Właśnie ten stosunkowo długi przedział energii nieokresowej pozwala zaliczyć spółgłoski szczelinowe do odrębnej klasy dźwięków (Kent, Read 1992: 121). Afrykaty tworzą pod względem miejsca artykulacji pokrywające się spółgłoski zwarte i szczelinowe (Reetz, Jongman 2009: 16). Afrykaty interpretuje się jako dźwięk pośredni między spółgłoską zwartą a wymawianą w tym samym miejscu artykulacji spółgłoską szczelinową (Ladefoged, Maddieson 1998: 90). Afrykaty, podobnie jak spółgłoski zwarte, zaczyna się wymawiać od zwarcia, po którego przerwaniu powietrze nadal przepływa przez szczelinę zbliżonych narządów mowy, wywołując tarcie. Dlatego w widmie nie tylko spółgłosek szczelinowych, lecz także afrykat rejestruje się 1 Badania te zainspirował projekt grup badawczych „Współczesne języki bałtyckie: spektralne charakterystyki dźwięków (badanie instrumentalne)”, realizowany w latach 2013–2015 w Instytucie Języka Litewskiego (Nr MIP-081/2013, kierownik dr Jurgita Jaroslavienė). Artykuły / Articles 147 Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė przedział tarcia, tylko że jest on krótszy (w przypadku spółgłosek szczelinowych tarcie faktycznie zajmuje cały czas trwania spółgłoski szczelinowej). Chociaż charakterystyki spektralne afrykat są takie same jak odpowiednich pod względem dźwięczności i miejsca artykulacji spółgłosek zwartych i szczelinowych (Kodzasov, Krivnova 2001: 177), jednak „przy lima pasiremti visais pučiamųjų priebalsių tyrimo metodais“ (Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014: 131). Todėl šiame straipsnyje dvi artimos priebalsių klasės – różnicowaniu […] afrykaty gspółgłoski szczelinowe i afrykaty – wybrane do požymius. Teorinėje literatūroje nurodoma, kad pučiamieji priebalsiai gali būti apibūdinami pagal frikacijos trukmę, jų spektro ypatybes bei intensyvumą ir spekzbadania według tych samych akustycznych trines cech przejść formantów (równań locus) (Reetz, Jongman 2009: 189). Celem niniejszego artykułu jest zbadanie właściwości widmowych spółgłosek szczelinowych i afrykat współczesnych języków bałtyckich oraz uwypuklenie ich różnic dystynktywnych w języku litewskim i łotewskim. Cel ten można podzielić na następujące zadania: 1) ustalenie wartości częstotliwości wierzchołków widma spółgłosek szczelinowych i afrykat języka litewskiego i łotewskiego; 2) eksperymentalna analiza względnej intensywności spółgłosek szczelinowych i afrykat obu języków; 3) porównanie wpływu palatalności spółgłosek, dźwięczności, sposobu i miejsca artykulacji spółgłosek na cechy widmowe spółgłosek szczelinowych i afrykat. Dane dotyczące spółgłosek wymawianych przez mężczyzn i kobiety analizowano oddzielnie w celu ustalenia, jaki wpływ na właściwości widma spółgłosek ma płeć. Badanie jest nowe i aktualne, ponieważ do tej pory nie opublikowano porównawczych badań cech akustycznych spółgłosek litewskich i łotewskich przeprowadzonych według tej samej metodologii. Be to, straipsnyje aprašyti priebalsių akustinių požymių tyrimo metodai lietuvių akustinės fonetikos darbuose iki šiol nebuvo naudoti. 2. JĘZYK LITEWSKI I ŁOTEWSKI PUČIAMŲJŲ PRIEBALSIŲ IR AFRIKATŲ ARTIKULIACINĖ KLASIFIKACIJA Dabartinių baltų kalbų tiriamiesiems priebalsiams užrašyti straipsnyje naustosowana jest szeroko rozpowszechniona na świecie międzynarodowa fonetyczna abecadło2 (TFA lub IPA – International Phonetic Alphabet), opracowana przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne 2 W niniejszym badaniu wykorzystano znaki TFA dostosowane do spółgłosek języka litewskiego i łotewskiego w ramach projektu „Współczesne języki bałtyckie: charakterystyka spektralna dźwięków (badanie instrumentalne)” (Nr MIP-081/2013). 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE (szerzej zob. IPA 2015). W poniższej tabeli (zob. tab. 1) przedstawiono te spółgłoski szczelinowe i afrykaty, których transkrypcja TFA różni się od transkrypcji w narodowych alfabetach fonetycznych. TABELA 1. Zapisy fonemów spółgłosek szczelinowych i afrykat języków litewskiego i łotewskiego według narodowych (LTFA i LVFA) oraz międzynarodowego (TFA) alfabetu fonetycznego 3456 LT LTFA TFA LV LVFA TFA grafema fonema fonema grafema fonema fonema fonem; v v ʋ1vvv jjjjjʝ ch x x h x x h2hɣ - - š š ʃ š š ʃ č č ʧ č č ʧ dz ʒ ʣ dz ʒ3ʣ dž ǯ ʤ dž ǯ4ʤ W niniejszym artykule analizowane są 34 spółgłoskowe fonemy współczesnych języków bałtyckich, które ze względu na sposób artykulacji dzielą się na: 1) spółgłoski szczelinowe – 22 fonemy: a) lit. /f, fʲ7, s, sj, z, zj, ʃ, ʃj, ʒ, ʒj, x, xj, ɣ, ɣj/ – 14 fonemów; b) la. /f, v, s, z, ʃ, ʒ, ʝ, x/ – 8 žžʒžžʒ c c ʦc c ʦ 3 Zob. w podrozdziale 3 na temat różnych interpretacji fonologicznych sonantów v i j w języku litewskim i łotewskim. 4 W systemie spółgłosek języka łotewskiego nie ma dźwięcznej spółgłoski welarnej h, ale grafem h jest używany w następujących przypadkach: 1) do oznaczania głównego wariantu fonemu /x/ – szczelinowego welarnego [x]; 2) do oznaczania alofonu fonemu /x/ – szczelinowego gardłowego [h]; 3) do oznaczania alofonu fonemu /x/ – szczelinowego palatalnego [ç] (LVG 2013: 70). Alofony fonemu /x/ – gardłowy [h] i palatalny [ç] – są najczęściej wymawiane pod wpływem języka angielskiego i niemieckiego. 5 W narodowej transkrypcji języka łotewskiego (LVFA) afrykata dz może być oznaczana zarówno jako dz [dziêsma], jak i ʒ [ʒiêsma] (LVG 2013: 26). 6 W łotewskiej transkrypcji narodowej (LVFA) afrykata dž może być oznaczana zarówno jako dž [džèms], jak i ǯ [ǯèms] (LVG 2013: 26). 7 Nad spółgłoską zapisywany symbol modyfikujący „j” w międzynarodowym alfabecie fonetycznym oznacza spółgłoskę palatalizowaną, na przykład [ʦʲ], [ʣʲ]. Artykuły / Articles 149 Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė 2) afrykat – 12 fonemów: a) lit. /ʦ, ʦj, ʣ, ʣj, ʧ, ʧj, ʤ, ʤj/) – 8 fonemów; b) łot. /ʦ, ʣ, ʧ, ʤ/ – 4 fonemy. Pagal artikuliacijos vietą tiriamieji baltų kalbų priebalsiai skirstomi į šias klases (žr. Urbanavičienė, Indričāne 2015: 265–267; plg. DLKG 2005: 33– 34; LVG 2013: 58): 1) wargowo-zębowe: lit. /f, fʲ/ i łot. /f, v/; 2) zębowe: lit. /s, sj, z, zj, ʦ, ʦj, ʣ, ʣj/ i łot. /s, z, ʦ, ʣ/; 3) alveoliniai: lie. /ʃ, ʃj, ʒ, ʒj, ʧ, ʧj, ʤ, ʤj/ ir la. /ʃ, ʒ, ʧ, ʤ/; 4) palatalne: łot. /ʝ/; 5) palatalizowane tylnojęzykowe (palatowelarne): lit. /xj, ɣj/; 6) tylnojęzykowe: lit. /x, ɣ/ i łac. /x/. Liczba badanych litewskich fonemów spółgłoskowych (22 fonemy) jest niemal dwukrotnie większa niż w języku łotewskim (12 fonemów), ponieważ język litewski charakteryzuje się opozycjami spółgłosek pod względem dźwięczności (bezdźwięczna – dźwięczna) oraz palatalizacji (niepalatalizowana – palatalizowana), podczas gdy język łotewski – tylko pod względem dźwięczności. 3. PRIEBALSIŲ v IR j FONOLOGINIS STATUSAS LIETUVIŲ IR LATVIŲ KALBOSE Pod względem sposobu artykulacji litewskie /ʋ, ʋj, j/ zaliczane są do spółgłosek sonornychsiams (todėl iš šio tyrimo lauko eliminuoti), o latvių /v, ʝ/ – pučiamiesiems priebalsiams. Instrumentalnie zbadano, że w języku łotewskim dźwięczna wargowo-zębowa /v/ i palatalna /ʝ/ mają kilka wariantów wymowy (Čeirane 2011). Gdy podczas wymawiania tych spółgłosek szczelina między narządami mowy jest mała, wymawiane są spółgłoski szczelinowe [v] lub [ʝ] – strumień powietrza, przepływając przez zwężenie, wytwarza turbulencję i nadaje spółgłosce szczelinowej komponent szumowej frikacji (zob. LVG 2013: 66). Gdy podczas wymawiania spółgłosek /v/ i /ʝ/ szczelina między narządami mowy jest szersza, spółgłoski wymawiane są bez frikacji, tj. jako nieszczelinowe, czyli aproksymanty [ʋ] i [j]8 (zob. 71). W pozycji tautosylabicznej LVG 2013: 66). Latvių kalboje aproksimantai [ʋ, j] vietoj pučiamųjų [v, ʝ] gali būti ištariami, kai kalbėjimas priblėsęs ar mažiau energingas (LVG 2013: 68; po samogłosce krótkiej lub długiej spółgłoskowe fonemy języka łotewskiego [v, ʝ] ulegają całkowitej lub częściowej wokalizacji, np.: [tɑus] tavs 8 Obie realizacje fonemów /v/ i /ʝ/ (szczelinowe [v], [ʝ] oraz aproksymanty [ʋ] i [j]) w badaniach języka łotewskiego określa się terminem „dźwięczna spółgłoska szczelinowa” (łot. spraudzenis troksnenis) (por. Čeirane 2010; Čeirane 2011; Čeirane, Indričāne 2012; Markus, Grigorjevs 2002). 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE ‘tavo’, [sɑus] savs ‘savo’, [dzeinieks] dzejnieks ‘poetas’, [zveinieks] zvejnieks ‘žvejys’; [pɑːrdeveːs] pārdevējs ‘pardavėjas’, [teːs] tēvs ‘tėvas’, [pɑːrminieks] pārmijnieks ‘iešmininkas’; [tus] tuvs ‘arti’ (LVG 2013: 86). W tradycyjnej fonetyce języka litewskiego9 (Pakerys 2003) oraz w akademickiej matikoje (DLKG 2005: 33) [j], [ʋ], [ʋj] priskiriami sklandiesiems priebalsiams (sonantams). Tokią [ʋ, ʋj, j] interpretaciją lietuvių kalboje nulėmė ne artikuliacigraja (charakter przeszkody jest taki sam jak w przypadku innych spółgłosek szczelinowych10), a cechy funkcjonalne tych spółgłosek: na końcu wyrazu [ʋ, j] tracą tarcie, stają się jeszcze bardziej dźwięczne i przechodzą w niesylabiczne [, ], tworząc z poprzedzającymi je samogłoskami dyftongi wtórnego pochodzenia, np.: [jú·ro.] ‘jūroje’, [kẹ.d·] ‘kėdėje’, [sudiẽ] ‘sudieu’. Spośród dwóch wariantów pozycyjnych – szczelinowych [v, ʝ] i aproksymantów [ʋ, j] – w języku łotewskim jako fonemy uogólniono spółgłoski szczelinowe /v, ʝ/ (zob. LVG 2013: 76–77), natomiast w języku litewskim – aproksymanty /ʋ, ʋj, j/. Różnica między aproksymantami [ʋ ʋj] a spółgłoskami szczelinowymi [v, vj] jest trudna do uchwycenia, ponieważ dźwięczne spółgłoski szczelinowe ze względu na specyfikę artykulacji (podczas wymawiania dźwięcznych spółgłosek szczelinowych jednocześnie w torze głosowym generowany jest szum frykatywny i drgają struny głosowe, które spowalniają przepływ powietrza) mają tendencję do przechodzenia w aproksymanty11. Problem identyfikacji spółgłosek /ʋ, ʋj, j/ w języku litewskim nie została do końca rozwiązana i wymaga szczegółowego uzasadnienia instrumentalnego (opartego na obiektywnym badaniu cech artykulacyjnych dźwięków). W niniejszym artykule przyjmuje się tradycyjną interpretację, dlatego do badania spółgłosek szczelinowych nie włącza się litewskich sonantów /ʋ, ʋj/ (w ten sposób litewskie wargowo-zębowe /f/ i /fʲ/ nie mają dźwięcznego odpowiednika) oraz /j/, natomiast do materiału języka łotewskiego włączono dźwięczne spółgłoski szczelinowe /v, ʝ/ (istnieje tu opozycja /f/ i /v/). 4. WIDMO SZCZELINOWANIA I INTENSYWNOŚĆ Pod względem dźwięczności jednakowe spółgłoski szczelinowe różnią się rozkładem energii widmowej w widmie oraz intensywnością (Kent, Read 1992: 122). Te akustyczne 9 W najnowszych klasyfikacjach spółgłosek języka litewskiego (zob. Abrazevičius, Leskauskaitė 2014: 167; Pakerys 2014: 91) spółgłoski /v, vj/ uważa się nie za sonanty, lecz za dźwięczne spółgłoski szczelinowe wargowo-zębowe, które pod względem dźwięczności kontrastują z odpowiednimi bezdźwięcznymi /f, 10 E. Mikalauskaitė (1975: 41–46) lietuvių /ʋ/, /ʋj/ ir /j/ priskyrė pučiamiesiems, o akademinė fj/. Gramatyka języka litewskiego (LKG 1965: 70) spółgłoski te, jako mające dużą liczbę drgań, zalicza neturinčius tono moduliacijos, nesukeliančius priebalsių skardėjimo, laiko tarpiniais tarp pudo spółgłosek szczelinowych i sonantów. 11 Dźwięczne spółgłoski szczelinowe w językach świata są dość rzadkim zjawiskiem (Johnson 2003: 122). Artykuły / Articles 151 Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė na podstawie cech w literaturze teoretycznej wyróżnia się dwa rodzaje grupės: sibiliantai (sibilant) (pavyzdžiui, anglų kalbos alveoliniai pučiamieji spółgłosek szczelinowych: spółgłoski szczelinowe syczące /s/, /z/, spółgłoski (non-sibilant) (pavyzdžiui, anglų kalbos lūpiniai dantiniai pučiamieji priebalsiai szczelinowe postalweolarne /ʃ/, /ʒ/) oraz niesyczące /f/, /v/, międzyzębowe spółgłoski szczelinowe /θ/, /ð/ i gardłową spółgłoskę szczelinową /h/). Spółgłoski syczące różnią się od niesyczących większą energią widmową i intensywnością (Kent, Read 1992: 122): spółgłoski syczące nazywa się także „wyrazistymi”, a niesyczące – „matowymi” spółgłoskami (Ambrazevičius 2011: 37). We wcześniejszych pracach dotyczących fonetyki języka litewskiego i łotewskiego nie było zwyczaju dzielenia spółgłosek według sybilacji, tj. według kierowania strumienia powietrza na zęby. W najnowszym badaniu akustyki spółgłosek litewskich (zob. Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014: 301) do spółgłosek syczących zalicza się spółgłoski języka litewskiego /s, sj, z, zj, ʃ, ʃj, ʒ, ʒj/ oraz afrykaty /ʦ, ʦj, ʣ, ʣj, ʧ, ʧj, ʤ, ʤj/. W języku łotewskim za syczące uważa się również szczelinowe spółgłoski zwarto-szczelinowe /s, z, ʃ, ʒ/ oraz afrykaty (spółgłoski zwarte) /ʦ, ʣ, ʧ, ʤ/ (por. badania I. Indričāne dotyczące syczących i niesyczących spółgłosek w grupach bezdźwięcznych spółgłosek zwartych, zob. Indričāne 2012; 2013; 2014). W niniejszym artykule terminy „sybilantny“ i „niesybilantny“, w razie potrzeby, również będą używane. Po zbadaniu intensywności wierzchołka widma przedsamogłoskowych dźwięcznych spółgłosek szczelinowych języka łotewskiego występujących w połączeniach CVC ustalono, że w tej grupie większe średnie wartości statystyczne intensywności są właściwe dla zębowej [z] i dziąsłowej [ʒ], a mniejsze – dla wargowo-zębowej [v] i palatalnej [ʝ]. Najmniejszą średnią wartość statystyczną intensywności ma wargowo-zębowa [v], a największą – dziąsłowa [ʒ], choć niewiele różni się ona od wartości intensywności zębowej [z]. Jeśli uwzględni się wartości odchyleń standardowych, zębową [z] i dziąsłową [ʒ] można odróżnić od wargowo-zębowej [v], natomiast odchylenia standardowe palatalnej [ʝ] są stosunkowo duże, dlatego zakres jej wartości pokrywa się zarówno z obszarem wartości wargowo-zębowej [v], jak i zębowej [z] (Čeirane 2011: 117–119). Zbadano również intensywność wierzchołka widma, średnią intensywność oraz intensywność względną przedsamogłoskowych bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych języka łotewskiego występujących niam [s] ir alveoliniam [ʃ], o mažesnės – lūpiniam dantiniam [f] ir gomuriniam [x]. Mažiausią vidutinę statistinę intensyvumo vertę visais atvejais turi lūpinis w połączeniach CVC. Zastosowanie różnych metod dało jednakowe wyniki: większe średnie wartości statystyczne intensywności są właściwe dla zębowo-zębowej [f], natomiast największą ma dziąsłowa [ʃ] (obliczona intensywność wierzchołka widma) lub zębowa [s] (obliczona średnia intensywność i intensywność względna). W grupie spółgłosek bezdźwięcznych wartości intensywności zębowej [s] i dziąsłowej [ʃ] są również bardzo podobne. Niższą wartością intensywności spośród pozostałych bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych wyróżnia się wargowo-zębowa [f], natomiast intensywność podniebiennej [x]- mo vertė yra artima dantinio [s] ir alveolinio [ʃ] intensyvumo vertėms. Palyginus standartinius nuokrypius, dusliųjų pučiamųjų priebalsių intensyvumo 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE verčių sritys visais atvejais persidengia (žr. Indričāne 2014: 112, 114–115; 1, 4 ir 7 grafikai). W badaniach prewokalicznych dźwięcznych spółgłosek szczelinowych języka łotewskiego (zob. Čeirane 2011; Indričāne 2014: 101–119) ustalono podobne tendencje: zarówno w grupie dźwięcznych, jak i bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych najmniejszą intensywność ma spółgłoska szczelinowa wargowa (niesybilant), a największą – zębowa lub alveolarna (sybilant). Ponadto średnie statystyczne wartości intensywności wskazują, że intensywność spółgłoski szczelinowej wargowo-zębowej, a także podniebiennej i welarnej (niesybilantów) jest mniejsza niż intensywność spółgłoski szczelinowej zębowej i alveolarnej (sybilantów). Zatem wyniki tych badań odpowiadają uwagom przedstawionym w literaturze teoretycznej, na przykład dotyczącym różnic intensywności sybilantów i niesybilantów w języku angielskim12. Dotychczas przeprowadzono bardzo niewiele badań nad intensywnością spółgłosek języka litewskiego. W dysertacji Sigity Dereškevičiūtė Lietuvių kalbos priebalsių akustinės ypatybės (2013: 138) przedstawiono dane dotyczące częstotliwości charakterystycznych i intensywności spektro viršūnių dažnius bei energijos susitelkimo sritis: intensyvesnės spektrinės viršūnės būdingos palatalizuotiems priebalsiams (ypač [xj], [ɣj]), aukštesni litewskich spółgłosek szczelinowych – dla spółgłosek bezdźwięcznych. W badaniach autorki taip pat rodo sibiliantų (ypač [ʃ, ʃj, ʒ, ʒj, ʧ, ʧj, ʤ, ʤj]) spektrinės energijos sustiprėjimą (kuris siejamas su dvižidine artikuliacija) ir lūpinių priebalsių energijos telkimosi sričių žemėjimą (susijusį su lūpine artikuliacija). intensywność spółgłosek szczelinowych współczesnych języków bałtyckich określa się na podstawie wartości intensywności dominującego wierzchołka widma (peak intensity/ amplitude), średniej intensywności spółgłoski szczelinowej (overall noise intensity/ amplitude) albo wartości intensywności względnej (relative intensity/ amplitude). Ten ostatni wskaźnik uznaje się w pracach dotyczących akustyki spółgłosek za szczególnie perspektywiczny, ponieważ na przykład pozwala sklasyfikować wszystkie angielskie artikuliacijos vietą (žr. Jongman et al. 2000: 1252, 1259–1262; Reetz, Jongman spółgłoski szczelinowe według 2009: 192; Indričāne 2014: 103). W literaturze teoretycznej wskazuje się, że spółgłoski szczelinowe dźwięczne charakteryzują się mniejszą intensywnością niż ich bezdźwięczne odpowiedniki, ponieważ podczas artykulacji dźwięcznej spółgłoski szczelinowej więcej 12 Badania spółgłosek języka angielskiego wykazują, że na przykład intensywność bezdźwięcznych sybilantów /s/, /ʃ/ jest o 10–15 dB większa niż bezdźwięcznych niesybilantów /f/, /θ/ (Reetz, Jongman 2009: 192). Intensywność dźwięcznej spółgłoski szczelinowej zębodołowej /z/ przewyższa o 6 dB intensywność bezdźwięcznej zębodołowej /s/, natomiast intensywność dźwięcznej spółgłoski szczelinowej wargowo-zębowej /v/ jest o 13 dB większa niż intensywność bezdźwięcznej spółgłoski szczelinowej wargowo-zębowej /f/. Widać również, że w grupie spółgłosek szczelinowych o jednakowej dźwięczności intensywność sybilantów jest większa niż niesybilantów: intensywność dźwięcznego sybilanta /z/ (70 dB) jest większa niż dźwięcznych niesybilantów /v/, /ð/ (66 dB), natomiast intensywność bezdźwięcznych sybilantów /s/, /ʃ/ (64–65 dB) jest większa niż bezdźwięcznych niesybilantów /f/, /θ/ (53–54 dB) (Jongman 1989: 1724; Kent, Read 1992: 122). Artykuły / Articles 159 Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė 66), jednak w języku łotewskim, w przeciwieństwie do litewskiego, ta dodatkowa palatalizacja spółgłosek nie ma znaczenia fonologicznego. W grupie spółgłosek wargowych częstotliwości wierzchołków widmowych VSV spółgłosek palatalizowanych w języku litewskim (zarówno według danych dotyczących mężczyzn, jak i kobiet) są mniejsze niż VSV odpowiednich spółgłosek niepalatalizowanych, ale większe niż częstotliwości wierzchołków widmowych spółgłosek wargowych w języku łotewskim. Bezdźwięcznych spółgłosek wargowo-zębowych – lit. [f]/ [fj] i łot. [f] – średnie wartości statystyczne częstotliwości wierzchołków widma różnią się między sobą bardziej niż w przypadku innych spółgłosek (zob. rys. 7–8): dla palatalizowanej litewskiej [fj] charakterystyczna jest znacznie mniejsza średnia wartość statystyczna częstotliwości wierzchołka widma niż dla łotewskiej spółgłoski [f], a zatem w języku łotewskim wierzchołek widma tej spółgłoski jest rejestrowany w zakresie wysokich częstotliwości, natomiast w języku litewskim – w zakresie niższych częstotliwości. Większe różnice częstotliwości wierzchołków widma odnotowano również w podgrupach spółgłosek welarnych i palatalizowanych welarnych (palatowelarnych). Ponieważ przy ustalaniu VSV częstotliwości wierzchołków widma łotewskiej spółgłoski [x] uwzględniono również warianty palatowelarne / palatalne15, odnotowana wartość częstotliwości wierzchołka widma łotewskiej niepalatalizowanej spółgłoski welarnej [x] jest większa niż litewskiej. niepalatalizowanych welarnych [x], [ɣ], lecz mniejsza niż litewskich. palatalizowanych welarnych i łot. palatalnej spółgłoski (zob. rys. 7–8). Welarne spółgłoski języka litewskiego i łotewskiego, litewskie palatalizowane spółgłoski welarne oraz łotewska spółgłoska palatalna, według rosnących wartości VSV wierzchołków widma, układają się w następującej kolejności: lit. spółgłoski welarne [x], [ɣ] < łot. tylny [x] < lit. spalatalizowane tylne [xj], [ɣj]< łot. palatalny [ʝ] Chociaż prawidłowości zmian wartości częstotliwości wierzchołków widma VSV niepalatalizowanych i spalatalizowanych spółgłosek języka litewskiego mają wiele wyjątków, to jednak w większości przypadków wierzchołki widma spółgłosek spalatalizowanych rejestruje się w zakresie wyższych częstotliwości niż odpowiednich spółgłosek niepalatalizowanych, natomiast łot. wierzchołki widma spółgłosek palatalnych – w zakresie wyższych częstotliwości niż lit. spółgłosek spalatalizowanych. 6.1.4. Porównanie spółgłosek bezdźwięcznych i dźwięcznych Ani w języku litewskim, ani w łotewskim dźwięczność spółgłosek nie wpływa na wartości częstotliwości wierzchołków widma – wyniki badań wskazują, że VSV wierzchołków widma spółgłosek bezdźwięcznych i ich dźwięcznych odpowiedników zmienia się niesystematycznie, nie można dostrzec określonych prawidłowości. 15 W języku łotewskim przed samogłoskami przedniego szeregu [i], [iː], [e], [eː] oraz dyftongami rozpoczynającymi się od komponentów [i] i [e] fonem szczelinowy /x/ może być realizowany dwojako: jako palatowelarny alofon [xj] oraz jako palatalny alofon [c] (LVG 2013: 69). 160 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE 6.1.5. Vyrų ir moterų duomenų palyginimas Dane zarówno języka litewskiego, jak i łotewskiego pokazują, że spółgłoski wymawiane przez mężczyzn charakteryzują się niższymi wartościami częstotliwości wierzchołków widma niż odpowiednie spółgłoski wymawiane su informanto lytimi. Šiai tendencijai nepaklūsta lietuvių kalbos palatalizuoti priebalsiai [sj], [ʣj] ir nepalatalizuoti priebalsiai [s], [ʣ]16 – šiems vyrų ištarprzez kobiety. A zatem wartość częstotliwości wierzchołków widma jest związana z większymi, właściwymi tym spółgłoskom wartościami VSV częstotliwości wierzchołków widma niż w przypadku odpowiednich spółgłosek wymawianych przez kobiety. 6.1.6. Wpływ sposobu / miejsca artykulacji spółgłosek na akustiniams požymiams Koncentracja energii widma w określonych pasmach częstotliwości dostarcza danych o artykulacyjnych charakterystykach dźwięków. Jeśli energia spółgłoski koncentruje się w obszarze 5000–6000 Hz, słyszalny jest wysoki szczelinowy dźwięk typu s, jeśli energia skupia się w zakresie 3000–4000 Hz, słyszalny jest niski szumiący dźwięk typu š o intensywnym szumie (Kodzasov, Krivnova 2001: 565–566). Na podstawie tych kryteriów spółgłoski litewskie i łotewskie można przede wszystkim podzielić na niesybilanty (których energia koncentruje się w obszarze [x], [xj], [ɣ], [ɣj] ir la. [v], [ʝ], [x], bei sibiliantus (kurių spektro viršūnių dažniai sutelkti 3000–6000 Hz diapazone). Sibiliantai dar skirstytini smulkiau į alveo- ~1000–3000 Hz), tj. lit. spółgłoski sybilantne (ich szczyty widma rozmieszczone są lie. [ʃ], [ʃj], [ʒ], [ʒj], [ʧ], [ʧj], [ʤ], [ʤj] bei la. [ʃ], [ʒ], [ʧ], [ʤ], ir dantinius priebalsius (jų didžiausia spektrinė energija telkiasi 5000–6000 Hz diapazone), t. y. w zakresie 3000–4000 Hz), tj. litewskie [s], [sj], [z], [zj], [ʦ], [ʦj], [ʣ], [ʣj] oraz łotewskie [s], [z], [ʦ], [ʣ]. Spośród niesybilantów wyróżniają się spółgłoski welarne litewskie [x], [xj], [ɣ], [ɣj] oraz łotewskie [x] (do których dołącza również łotewska wargowo-zębowa [v]), których szczyty widma skupiają się w zakresie ~1000–3000 Hz. Mimo to podział spółgłosek na sybilanty i niesybilanty wiąże się przede wszystkim nie z energią widma, lecz z intensywnością. Sybilanty charakteryzują się większą intensywnością, ponieważ podczas ich artykulacji strumień powietrza musi przejść przez przeszkodę – zęby. Nie ma bezpośredniego związku między sybilacją a energią widmową, por.: w przypadku 16 Dėl priebalsių [s] ir [ʣ] specifikos galėjo atsirasti ir duomenų paklaida. Paprastai 0–8000 Hz diapazone yra matoma tiktai viena priebalsių [s] ir [ʣ] spektrinė viršūnė. Tiriant platesnį diapazoniesybilantów ną (na przykład 0–10 000 Hz) mogą być widoczne dwa wierzchołki widmowe tych spółgłosek (podobnie jak w przypadku [ʃ]). Ponieważ głos mężczyzny charakteryzuje się niższymi częstotliwościami, drugi (wyższy) wierzchołek widmowy mógł pojawić się również w węższym zakresie 0–8000 Hz. Natomiast dźwięki wymawiane przez kobiety charakteryzują się wyższymi częstotliwościami, dlatego badanym spółgłoskom zawsze przypisywano wartość pierwszego wierzchołka (ponieważ drugi wierzchołek nie był widoczny w zakresie 0–8000 Hz). Artykuły / Articles 161 Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė lūpinių dantinių lie. [f], [fj] spektro viršūnės susitelkusios 2000–3200 Hz srityje, la. [f] – 4500–7000 Hz srityje, palatalinio la. [ʝ] – ~4000 Hz srityje. Podsumowując, można stwierdzić, że obszary skupienia wierzchołków widmowych diferencijuoti pučiamuosius priebalsius ir afrikatas į tokias artikuliacines grupes: alveoliniai-sibiliantai (jų spektro energija susitelkusi vidutinių dažnių srityje), pozwalają odróżnić spółgłoski zębowe-sybilanty (ich energia koncentruje się w obszarze wysokich częstotliwości) oraz spółgłoski podniebienne-niesybilanty (charakteryzują się najniższymi wartościami CWS wierzchołków widmowych). Pozostałych spółgłosek (niesybilantów) nie można różnicować na podstawie częstotliwości wierzchołków widmowych. 6.1.7. Podsumowanie badania częstotliwości wierzchołka widmowego W trakcie badania porównano wartości częstotliwości wierzchołków widmowych spółgłosek szczelinowych i afrykat języka litewskiego i łotewskiego pod względem dźwięczności, palatalizacji, sposobu i miejsca artykulacji oraz płci informantów. Ustalono, że dźwięczność spółgłosek nie ma wpływu na wartości częstotliwości szczytów widma ani w języku litewskim, ani łotewskim (por. : Badania S. Dereškevičiūtė (2013: 138) pokazują, że energia dźwięcznych spółgłosek języka litewskiego koncentruje się w zakresie niskich częstotliwości w porównaniu z ich bezdźwięcznymi korelatami). Wskutek palatalizacji częstotliwości szczytów widma spółgłosek języka litewskiego wzrastają, tzn. są wyższe niż częstotliwości członów opozycji niepalatalizowanych. Litewskie spółgłoski szczelinowe i afrykaty układają się według wzrastającej częstotliwości szczytów widma następująco: welarne < wargowo-zębowe < alweolarne/ palatalizowane welarne < palatalizowane wargowo-zębowe / palatalizowane alweolarne < zębowe < palatalizowane zębowe. Po przeprowadzeniu badania i porównaniu częstotliwości szczytów widma niepalatalizowanych, palatalizowanych i palatalnych spółgłosek szczelinowych oraz afrykat języka litewskiego i łotewskiego zaobserwowano następujące tendencje: 1) łot. [f] charakteryzują się wyższymi częstotliwościami szczytu widma niż lit. [f], [fj] (zarówno według danych dotyczących mężczyzn, jak i kobiet); 2) według danych mężczyzn częstotliwości wierzchołków widma spółgłosek zębowych w większości przypadków są podobne do niepalatalizowanych [z]); moterų duomenimis, la. dantiniams priebalsiams būdingos aukštesspółgłosek zębowych języka litewskiego, niepalatalizowanych spółgłosek zębowych (z wyjątkiem częstotliwości wierzchołków widma spółgłosek zębowych języka litewskiego, które są wyższe niż u niepalatalizowanych i palatalizowanych spółgłosek zębowych języka litewskiego) 3) częstotliwości wierzchołków widma spółgłosek dziąsłowych (zarówno według danych mężczyzn, jak i kobiet) są zbliżone do palatalizowanych spółgłosek dziąsłowych języka litewskiego (ponieważ spółgłoski dziąsłowe języka litewskiego również charakteryzują się palatalizacją. niams priebalsiams; 7) dane mężczyzn, la. częstotliwości wierzchołków widma spółgłosek zębowych w większości przypadków są podobne do lie. niepalatalizowanych spółgłosek zębowych (z wyjątkiem nės częstotliwości wierzchołków widma niż lie. niepalatalizowanych i palatalizowanych spółgłosek zębowych, 3) la. spółgłosek dziąsłowych (zarówno według danych mężczyzn, jak i kobiet) częstotliwości wierzchołków widma są zbliżone do lie. palatalizowanych spółgłosek dziąsłowych (ponieważ la. spółgłoskom dziąsłowym również właściwa jest palatalizacja. 7) dane mężczyzn, la. częstotliwości wierzchołków widma spółgłosek zębowych w większości przypadków są podobne do lie. niepalatalizowanych spółgłosek zębowych (z wyjątkiem nės częstotliwości wierzchołków widma niż lie. niepalatalizowanych i palatalizowanych spółgłosek zębowych, 3) la. spółgłosek dziąsłowych (zarówno według danych mężczyzn, jak i kobiet) częstotliwości wierzchołków widma są zbliżone do lie. palatalizowanych spółgłosek dziąsłowych (ponieważ la. spółgłoskom dziąsłowym również właściwa jest palatalizacija. liškumas, tačiau jis nėra fonologinis, nes nėra nepalatalizuotų koreliatų, žr. LVG 2013, 64); 162 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE 4) la. [x] pod względem wartości częstotliwości wierzchołka widma lie. [x] ir lie. [xj], nes la. [x] kokybė priklauso nuo toliau einančio balzajmuje pozycję pośrednią między sio: jego artykulacja może zmieniać się od welarnej do palatalizowanej welarnej / palatalnej; 5) la. [v] i [ʝ] najbliższe spółgłoski języka litewskiego – lit. sonanty [ʋ], [ʋj] i [j] – nie były badane. Jednakże zauważono, że wartość częstotliwości wierzchołka widma la. [v] jest bliższa lit. dla wartości [f], [fj], a nie la. dla wartości [f]. La. wartość częstotliwości wierzchołka widma spółgłoski palatalnej [ʝ] – przeciwnie: zbliżona do la. wartości [ʃ], [ʒ], [ʧ], [ʤ] (tj. spółgłoskom, które w języku łotewskim mają niefonologiczny atrybut palatalizacji). Na podstawie wartości częstotliwości wierzchołka widma wyróżnia się następujące artykulacyjne grupy spółgłosek języka litewskiego i łotewskiego: a) dziąsłowe (sybilanty): lit. [ʃ], [ʃj], [ʒ], [ʒj], [ʧ], [ʧj], [ʤ], [ʤj] i łot. [ʃ], [ʒ], [ʧ], [ʤ]; b) zębowe (sybilanty): lit. [s], [sj], [z], [zj], [ʦ], [ʦj], [ʣ], [ʣj] i łac. [s], [z], [ʦ], [ʣ]. c) tylnojęzykowe (niesybilanty): lit. [x], [xj], [ɣ], [ɣj] i łac. [x] d) wargowo-zębowe / palatalne (niesybilanty): lit. [f], [fj] i la. [f], [v], Płeć informantów wpływa na częstotliwości szczytów widma: spółgłoski wymawiane przez mężczyzn charakteryzują się niższymi szczytami widma niż odpowiadające im spółgłoski wymawiane przez kobiety. Ponieważ właściwości spektralne [ʝ]. spółgłosek są związane z wielkością przedniej części jamy ustnej, na którą wpływa wielkość traktu głosowego (im większa jest przednia część jamy ustnej, tym bardziej energia akustyczna koncentruje się w zakresie niższych częstotliwości), można oczekiwać, że energia spółgłosek wymawianych przez mężczyzn będzie koncentrować się w niższych zakresach niż energia spółgłosek wymawianych przez kobiety (por.: trakt głosowy mężczyzn jest o ~2,8 cm dłuższy niż kobiet). 6.2. Względna intensywność 6.2.1. Ustalanie względnej intensywności Względna intensywność wskazuje stosunek między spółgłoską szczelinową rikatos vidutinio intensyvumo ir fonetinę aplinką sudarančio balsio vidutinio intensyvumo per nustatytos trukmės intervalą. Matavimai atlikti garsų analilub afzą a programem PRAAT. Średnie wartości intensywności spółgłosek szczelinowych i afrykat (dB (μE)) uzyskano z przedziału trwającego 0,01 s, czyli 10 ms (zob. rys. 9 i 11), natomiast wartości intensywności samogłosek uzyskano z przedziału trwającego 0,05 s, czyli 50 ms, znajdującego się w przybliżeniu w połowie samogłoski (rys. 10 i 12). Artykuły / Articles 163 Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė wyznaczenie średniej intensywności 9 PAV. Duslusis prevokalinis pučiamasis [s] skiemenyje [sɑs]: 0,01 s, arba 10 ms, trukmės intervalas 10 PAV. Dusliojo prevokalinio pučiamojo [s] fonetinėje aplinkoje esantis balsis [ɑ] (skiemenyje [sɑs]): 0,05 s, ar- (μE) ba 50 ms, przedział czasu trwania RYC. 11 Bezdźwięczna prewokaliczna prewokaliczna afrykata [ʦ] w sylabie otoczeniu fonetycznym tej [ʦ] afrykataRYC. 12 Bezdźwięczna [ʦɑʦ]: 0,01 s, czyli znajdująca się w samogłoska 10 ms, przedział czasu trwania [ɑ] (w sylabie [ʦɑʦ]): 0,05 s, czyli 50 ms, przedział czasu trwania Intensywność względną obliczono, dzieląc wartość średniej intensywności spółgłoski szczelinowej lub afrykaty przez wartość średniej intensywności znajdującej się w jej otoczeniu fonetycznym samogłoski. Na przykład, jeśli w sylabie sas [sɑs] średnia intensywność prewokalicznej bezdźwięcznej spółgłoski szczelinowej [s] w przedziale 10 ms wynosi 55,06 dB (μE) (zob. ryc. 9), a średnia intensywność samogłoski [ɑ] w przedziale 50 ms – 73,41 dB (μE) (zob. ryc. 10), intensywność względną oblicza się następująco: 55,06 dB (μE) : 73,41 dB (μE) = 0,750 dB (μE). Otrzymane wartości intensywności względnej poddano analizie statystycznej danych za pomocą programu SPSS: w tym programoje apskaičiuotos santykinio intensyvumo vidutinės statistinės vertės (dB), kuriomis operuojama šiame straipsnyje. 164 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE 6.2.2. Lietuvių kalbos palatalizuotų ir nepalatalizuotų pučiamųjų priebalsių bei afrikatų palyginimas su latvių kalbos duomenimis Średnie wartości statystyczne (ŚWS) względnej intensywności spółgłosek szczelinowych i afrykat języków litewskiego i łotewskiego przedstawiono w tabeli 3. TABELA 3. Spółgłoski szczelinowe i afrykaty języków litewskiego i łotewskiego: ŚWS względnej intensywności (dB) Dane mężczyzn Dane kobiet lit. łot. lit. La. Pučiamieji priebalsiai [v] 0,788 0,819 [f] 0,648 0,648 0,619 0,608 [fj]0,653 0,630 [s] 0,661 0,779 0,759 0,782 [sj]0,786 0,738 [z] 0,761 0,815 0,783 0,863 [zj]0,766 0,793 [ʃ] 0,699 0,751 0,704 0,752 [ʃj]0,734 0,747 [ʒ] 0,799 0,806 0,816 0,858 [ʒj]0,788 0,810 [ʝ] 0,818 0,852 [x] 0,686 0,712 0,679 0,696 [xj]0,675 0,639 [ɣ] 0,770 0,744 [ɣj]0,802 0,721 Afrykaty [ʦ] 0,701 0,796 0,728 0,818 [ʦj]0,722 0,746 [ʣ] 0,751 0,788 0,765 0,833 [ʣj]0,759 0,774 [ʧ] 0,723 0,785 1,003 0,795 [ʧj]0,765 0,750 [ʤ] 0,766 0,801 0,807 0,837 [ʤj]0,774 0,778 Artykuły / Articles 165 Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė Średnie wartości statystyczne względnej intensywności spółgłosek szczelinowych i afrykat w językach litewskim i łotewskim rosną w następującej kolejności: 1) dane mężczyzn: łot. lie. [f]<[fj]<[s]<[xj]<[x]<[ʃ]<[ʦ]<[ʦj]<[ʧ]<[ʃj]<[ʣ]<[ʣj]<[z]<[ʧj]< [zj]<[ʤ]<[ɣ]<[ʤj]<[sj]<[ʒj]<[ʒ]<[ɣj], [f]<[x]<[ʃ]<[s]<[ʧ]<[v]=[ʣ]<[ʦ]<[ʤ]<[ʒ]<[z]<[ʝ]; 1) dane kobiet: lit. [f]<[fj]<[xj]<[x]<[ʃ]<[ɣj]<[ʦ]<[sj]<[ɣ]<[ʦj]<[ʃj]<[ʧj]<[s]<[ʣ]< łot. [ʣj]<[ʤj]<[z]<[zj]<[ʤ]<[ʒj]<[ʒ]<[ʧ], [f]<[x]<[ʃ]<[s]<[ʧ]<[ʦ]<[v]<[ʣ]<[ʤ]<[ʝ]<[ʒ]<[z]. Porównanie względnej intensywności VSV palatalizowanych i niepalatalizowanych spółgłosek szczelinowych oraz afrykat języka litewskiego z danymi języka łotewskiego przedstawiono na ryc. 13–14. RYC. 13 Porównanie względnej intensywności VSV (dB) palatalizowanych i niepalatalizowanych spółgłosek szczelinowych oraz afrykat języka litewskiego z wynikami języka łotewskiego: dane mężczyzn wskazują na niższe wartości VSV Latvių kalbos priebalsiai Lietuvių kalbos priebalsiai palatalizuoti nepalatalizuoti 166 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE Lietuvių kalbos pučiamiesiems priebalsiams ir afrikatoms būdingos šiek tiek względnej intensywności niż w przypadku takich samych spółgłosek języka łotewskiego pod względem dźwięczności i artykulacji (na podstawie zarówno danych mężczyzn, jak i kobiet). Kilka spółgłosek nie potwierdza tej tendencji: według danych mężczyzn – lit. [fj] > łot. [f], lecz lit. [f] = łot. [f]; dane kobiet – lit. [fj], [f] > łac. [f]; lit. [ʧ] > łac. [ʧ] > lit. [ʧj] (wypowiedziana przez kobietę litewska afrykata dziąsłowa [ʧ] wyróżnia się szczególnie wysokimi VSV względnej intensywności, zob. rys. 14). Porównując litewskie spółgłoski palatalizowane i niepalatalizowane, dane tyti, kad palatalizuotų priebalsių santykinio intensyvumo duomenys dažniau yra aukštesni. Tačiau esama išimčių, plg.: vyrų duomenys – [xj] < [x], [ʒj] < [ʒ]; kobiet – [xj] < [x], [ɣj] < [ɣ], [sj] < [s], [ʧj] < [ʧ], [ʤj] < [ʤ], [ʒj] < [ʒ]. Łotewska spółgłoska palatalna [ʝ] również ma jeden z najwyższych (według danych kobiet) lub najwyższy (według danych mężczyzn) wskaźnik intensywności. Prawdopodobne jest, że po zbadaniu większej ilości danych lub zastosowaniu innych programów analitycznych korelacja palatalizacji i intensywności względnej byłaby jeszcze wyraźniejsza. RYS. 14 Palatalizowane i niepalatalizowane litewskie spółgłoski szczelinowe oraz afrykatų santykinio intensyvumo VSV (dB) palyginimas su latvių kalbos rezultatais: moterų duomenys Latvių kalbos priebalsiai Lietuvių kalbos priebalsiai palatalizuoti nepalatalizuoti Artykuły / Articles 167 Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė 6.2.3. Porównanie dźwięcznych i bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych oraz afrykat Wyniki badania pokazują (zob. rys. 13–14, tabela 3), że zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim względna intensywność VSV dźwięcznych spółgłosek szczelinowych i afrykat jest zazwyczaj większa niż ich bezdźwięcznych odpowiedników. Zatem dźwięczność spółgłosek wpływa na wskaźnik względnego natężenia. Z materiału badawczego języka litewskiego tej tendencji nie potwierdza wypowiedziana przez mężczyzn dźwięczna palatalizowana spółgłoska zębowa [zj], mająca niższą średnią wartość statystyczną (0,766 dB)) niż bezdźwięczna spółgłoska zębowa [sj] (0,786 dB)). W podgrupie spółgłosek niepalatalizowanych wyjątek stanowi wypowiedziana przez kobiety dźwięczna afrykata dziąsłowa [ʤ], której średnia wartość statystyczna względnego natężenia (0,807 dB)) jest niższa niż bezdźwięcznej afrykaty [ʧ] (1,003 dB)). Dźwięczne spółgłoski języka łotewskiego również charakteryzują się większymi wartościami względnego natężenia niż ich bezdźwięczne korelaty. Wyjątek stanowi wypowiedziana przez mężczyzn dźwięczna afrykata zębowa [ʣ], mająca niższą średnią wartość statystyczną (0,788 dB)) niż odpowiadająca jej bezdźwięczna afrykata [ʦ] (0,796 dB)). 6.2.4. Porównanie danych mężczyzn i kobiet Różnice w fizjologii obu płci, warunkujące dłuższy trakt głosowy mężczyzn (por. długość traktu głosowego mężczyzn ~16,9 cm, kobiet – ~14,1 cm), pozwalają oczekiwać także różnych wyników względnego natężenia. Wyniki badań spółgłosek języka łotewskiego potwierdzają oczekiwane tendencje: wyższe wartości intensywności względnej częściej charakteryzują spółgłoski wymawiane przez kobiety. Istnieją jednak również wyjątki, por. spółgłoski [f], [x] wymawiane przez mężczyzn mają wyższe VSV intensywności względnej niż odpowiednie spółgłoski wymawiane przez kobiety. Porównanie danych mężczyzn i kobiet dotyczących tej samej litewskiej spółgłoski szczelinowej lub afrykaty nie wykazało systematycznych różnic nepastebėta. 6.2.5. Wpływ sposobu / miejsca artykulacji spółgłosek na akustiniams požymiams Ani w języku litewskim, ani w łotewskim dane dotyczące intensywności względnej nie pozwalają różnicować spółgłosek szczelinowych i afrykat ze względu na sposób i miejsce artykulacji. Prawdopodobnie na podstawie danych sibiliantus, t. y. „ryškiuosius“ priebalsius (didesnio intensyvumo) nuo nesibiliantų, t. y. „blausiųjų“ (mažesnio intensyvumo) priebalsių. Kalbos akustikos tedotyczących intensywności względnej można byłoby odróżnić orija twierdzi, że najmniejsza intensywność charakteryzuje bezdźwięczne niesybilanty (pavyzdžiui, -15 dB), o didžiausias intensyvumas – skardiesiems sibiliantams 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXV JOLITA URBANAVIČIENĖ, INESE INDRIČĀNE (0 dB); intensywność dźwięcznych niesybilantów i bezdźwięcznych sybilantów jest podobna – ~-5 dB (zob. Ambrazevičius 2011: 38). Uzyskane wyniki pokazują, że w języku litewskim i łotewskim w grupach dźwięcznych spółgłosek szczelinowych i afrykat wymawianych przez mężczyzn, na podstawie średnich wartości statystycznych względnej intensywności, nie można odróżnić sybilantów od niesybilantów, tj. w grupie niepalatalizowanych litewskich spółgłosek szczelinowych i afrykat [z], [ʒ], [ʣ], [ʤ] nie wyodrębnia się [ɣ]; w grupie palatalizowanych litewskich spółgłosek [zj], [ʒj], [ʣj], [ʤj] nie wyodrębnia się [ɣj]; w grupie łotewskich spółgłosek szczelinowych i afrykat [z], [ʒ], [ʣ], [ʤ] nie wyodrębniają się [v], [ʝ]. Na podstawie danych kobiet w podsystemie dźwięcznych spółgłosek języka litewskiego można wyodrębnić dźwięczne niesybilanty [ɣj] i [ɣ] spośród dźwięcznych sybilantów [z], [zj], [ʒ], [ʒj], [ʣ], [ʣj], [ʤ], [ʤj] – niesybilanty [ɣj] i [ɣ] charakteryzują się mniejszymi średnimi wartościami statystycznymi względnej intensywności niż sybilanty. W podsystemie dźwięcznych spółgłosek języka łotewskiego spośród sybilantów [z], [ʒ], [ʣ], [ʤ] wyodrębnia się niesybilant [v] – charakteryzuje się on nieco mniejszymi średnimi wartościami statystycznymi względnej intensywności (również tylko na podstawie danych kobiet). Zarówno w grupie bezdźwięcznych spółgłosek szczelinowych i afrykat języka litewskiego, jak i języka łotewskiego wartości względnej intensywności pomagają odróżnić sybilanty (mające większe średnie wartości statystyczne) od niesybilantów (mających mniejsze średnie wartości statystyczne). Por.: w grupie niepalatalizowanych spółgłosek języka litewskiego sybilanty [s], [ʃ], [ʦ], [ʧ] różnią się od [f], [x] (jedynie na podstawie danych kobiet, wartości spółgłosek [s] i [x] wymawianych przez mężczyzn nakładają się); w grupie palatalizowanych spółgłosek szczelinowych i afrykat języka litewskiego sybilanty [sj], [ʃj], [ʦj], [ʧj] oddzielają się od niesybilantów [fj], [xj] (na podstawie danych obu płci); w języku łotewskim w grupie spółgłosek szczelinowych i afrykat sybilanty [s], [ʃ], [ʦ], [ʧ] pod względem wartości intensywności względnej oddzielają się od niesybilantów [f], [x] (na podstawie danych informantów obu płci). 6.2.6. Podsumowanie badania intensywności względnej Lietuvių kalbos pučiamiesiems priebalsiams ir afrikatoms būdingos šiek tiek mažesnės santykinio intensyvumo VSV nei balsingumo ir artikuliacijos požiūtakim samym spółgłoskom języka łotewskiego. Na takie wyniki mogły wpłynąć nagrania dźwiękowe: chociaż parametry techniczne nagrań na Litwie i Łotwie zostały ujednolicone, podczas nagrywania największą uwagę zwracano na jakość nagrań (ponieważ nagrania były wykorzystywane do badania różnych właściwości akustycznych dźwięków17), a nie na równomierność sygnału so savybių arba dėl nuovargio, atsiradusio ilgai kalbant į diktofoną. Šis garso 17 Įrašai daryti projekto „Dabartinės baltų kalbos: spektrinės garsų charakteristikos (instrumentidźwiękowego, która mogła się zmieniać ze względu na indywidualne cechy informanta badanie)» (nr MIP-081/2013) w trakcie. Straipsniai / Articles 175 Dabartinių baltų kalbų pučiamieji priebalsiai ir afrikatos: akustinių požymių lyginamoji analizė Zarówno w standardowym języku litewskim, jak i łotewskim obserwuje się podobne korelacje między badanymi w niniejszym artykule wskazówkami akustycznymi a wpływem dźwięczności, sposobu i miejsca artykulacji, jak również wpływem płci mówcy. Obserwuje się jednak również pewne różnice w danych dotyczących obu języków bałtyckich. Wyniki pokazują, że spółgłoski szczelinowe i zwarto-szczelinowe standardowego języka łotewskiego są bardziej podobne do palatalizowanych niż do niepalatalizowanych spółgłosek szczelinowych i zwarto-szczelinowych o tej samej dźwięczności, sposobie i miejscu artykulacji w standardowym języku litewskim, tzn. spółgłoski szczelinowe i zwarto-szczelinowe standardowego języka łotewskiego wydają się „bardziej miękkie” w porównaniu z niepalatalizowanymi spółgłoskami szczelinowymi i zwarto-szczelinowymi standardowego języka litewskiego. Zaobserwowano również, że spółgłoski szczelinowe i zwarto-szczelinowe standardowego języka łotewskiego mają większą intensywność względną w porównaniu z odpowiadającymi im spółgłoskami szczelinowymi i zwarto-szczelinowymi standardowego języka litewskiego. Można to wyjaśnić albo bardziej energiczną artykulacją tych głosek u użytkowników standardowego języka łotewskiego, albo pewnymi różnicami związanymi z poziomem nagrania. Przyjęto 19 maja 2016 r. JOLITA URBANAVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5 LT-10308 Wilno Litwa [email protected] INESE INDRIČĀNE LU Latviešu valodas institūts Akadēmijas laukums 1 LV-1050 Ryga Łotwa [email protected]