Textgrammatik und frühneuhochdeutsche Gebrauchstexte aus tschechischen und slowakischen Archiven (Urbar, Satzung, Kirchenlied): Analyse und Versuch der Didaktisierung

ALECHT GREULE Universität Regensburg Kierunki badań naukowych: gramatyka tekstu, teolingwistyka i pieśń religijna, onomastyka, składnia historyczna. GRAMATYKA TEKSTU I TEKSTY UŻYTKOWE WCZESNEJ NOWOŚCI W JĘZYKU WYSOKONIEMIECKIM Z CZESKICH I SŁOWACKICH ARCHIWÓW (URBARZ, USTAWA, PIEŚŃ KOŚCIELNA): ANALIZA I PRÓBA DYDAKTYZACJI Gramatyka tekstu i teksty użytkowe zapisane w języku wczesnonowo-wysokoniemieckim z archiwów czeskich i słowackich (katastry, zarządzenia, pieśni kościelne): analiza i próba dydaktycznego zastosowania ADNOTACJA Analizie gramatycznotekstowej poddano trzy teksty wczesnonowo-wysokoniemieckie, powstałe w Czechach (Czechach właściwych i na Morawach) oraz na Słowacji. W ten sposób podjęto próbę opisania, jak w tekstach tych, pochodzących z XV i XVI wieku i należących do różnych klas tekstów, ukazywano odbiorcy spójność tekstu i umożliwiano mu uchwycenie jego tematu. W analizie zastosowano przede wszystkim dwie strategie: wyodrębnianie centralnych przedmiotów tekstu poprzez ustalanie łańcuchów koreferencji oraz wyodrębnianie poziomów izotopii poprzez wydobywanie cech semantycznych. Z połączenia Straipsniai / Articles 29 ALBRECHT GRULE centralnych przedmiotów tekstu i poziomów izotopii można wywnioskować temat tekstów. W rozprawie zamieszczono również wskazówki dotyczące tego, w jaki sposób analizę gramatycznotekstową można wykorzystać w nauczaniu historii języka. SŁOWA KLUCZOWE: historia języka, historyczna gramatyka tekstu, dydaktyka przedmiotowa, lingwistyka urbarialna, hymnologia. ADNOTACJA Trzy teksty wczesno-nowowysoko-niemieckie, które powstały w Czechach (Czechach właściwych i na Morawach) oraz na Słowacji, poddano analizie z punktu widzenia gramatyki tekstu. W ten sposób opisano, jak w tych tekstach z XV i XVI wieku, należących do różnych klas tekstów, zapewniano odbiorcy zrozumienie spójności tekstu i umożliwiano mu uchwycenie jego tematu. W analizie zastosowano dwie strategie służące rozstrzygnięciu tej zasadniczej kwestii: wskazanie centralnych obiektów tekstowych poprzez wyodrębnienie łańcuchów koreferencji oraz wskazanie poziomów izotopii poprzez ekstrakcję cech semantycznych. Na podstawie połączenia tych centralnych obiektów tekstowych i poziomów izotopii można sklasyfikować temat tekstów. W artykule zamieszczono wskazówki dotyczące wykorzystania analizy gramatycznotekstowej na lekcjach historii języka. SŁOWA KLUCZOWE: historia języka, historyczna gramatyka tekstu, dydaktyka przedmiotowa, językoznawstwo katastralne, hymnologia. 1. WPROWADZENIE I CEL Poniższe rozważania stanowią kontynuację projektu, którego celem jest sprawdzenie, czy model gramatyki tekstu przetestowany na współczesnych tekstach prasowych można zastosować do tekstów historycznojęzykowych (por. Greule, Kolbeck 2014). Z uwagi na dydaktykę języka niemieckiego jako obcego i rolę, jaką mogłyby w niej odgrywać teksty historycznojęzykowe, wybieramy teksty wczesno-nowowysoko-niemieckie pochodzące z archiwów czeskich i słowackich lub powstałe w Czechach właściwych, na Morawach i na Słowacji w XV i XVI wieku. Są to statut rady miejskiej w Koszycach/Košice z 1404 roku, urbarz księstwa karniowskiego z 1531 roku oraz kancjonał (śpiewnik kościelny) braci czeskich z 1531 roku. Wszystkie trzy źródła są z perspektywy lingwistyki tekstu „tekstami wielkimi”, które jednak na różnych poziomach hierarchii dzielą się na „małe części” (Greule 2012: 81–86). Na trzech wybranych małych częściach wymienionych źródeł 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Gramatyka tekstu i wczesno-nowowysoko-niemieckie teksty użytkowe z archiwów czeskich i słowackich (urbarz, statut, pieśń kościelna): analiza i próba dydaktyzacji odnoszą się poniższe próby analizy. Wcześniej omówiono specyfikę kulturowo-historyczną tekstów źródłowych oraz poruszono kwestię dydaktyzacji historycznej gramatyki tekstu. 2. ANALIZA GRAMATYCZNOTEKSTOWA Gramatycznotekstowy opis omawianych tekstów wczesno-nowowysoko-niemieckich, powstałych w XV i XVI wieku, ma na celu wykazanie ich spójności. Chodzi o odpowiedź na pytanie, za pomocą jakich środków językowych — odnoszących się do strony wyrażenia i strony treści — spójność tekstu staje się uchwytna dla jego odbiorcy i umożliwia mu rozpoznanie tematu tekstu oraz jego rozwinięcia. W tym celu wchodzą w grę przede wszystkim dwie strategie: ustalenie centralnych obiektów tekstowych (ZTG) poprzez wyodrębnienie łańcuchów koreferencji oraz ustalenie poziomów izotopii poprzez ekstrakcję klas semantycznych cech powtarzających się w toku tekstu. Nie ulega wątpliwości, że w analizie główną rolę odgrywają kwantyfikacja powtarzających się elementów oraz operowanie na poziomie zdania. Ponadto można przypuszczać, że model stosowany do egzemplarzy tekstów należących do różnych gatunków wymaga odpowiedniej adaptacji i rewizji, a w odniesieniu do historycznojęzykowych tekstów wielkich konieczne są znaczne dalsze działania (szczegółowo Greule 2011: 24–26; Greule, Kolbeck 2014). Jeśli ponadto przyjmiemy, że gramatyka jest nauką o łączeniu, która zgodnie z określonymi regułami zestawia — od dołu ku górze — coraz większe kompleksy znaków, wówczas złożone „teksty wielkie” można zdefiniować jako komunikaty składające się z kilku małych tekstów, między którymi również muszą dać się ustalić relacje gramatycznotekstowe. 3. URBAR KSIĘSTWA JAGNIĄTKOWSKIEGO (1531) Urbar księstwa Jägerndorf/Krnov o.Bruntál z 1531 roku zachował się jako oryginalny rękopis, wraz z innymi urbarami sporządzonymi za rządów margrabiów brandenbursko-ansbachskich, w Archiwum Krajowym w Opawie (Zemský archiv v Opavé). W 2010 roku został wydany przez Siegfrieda Hanke i Rainera Vogla (Hanke, Vogel 2010: 18–100). Margrabia Jerzy z Straipsniai / Articles 31 ALBRECHT GREULE Brandenburgii zlecił sporządzenie urbaru w języku niemieckim i w ścisłym nawiązaniu do wcześniejszego urbaru z 1523 roku, napisanego w języku staroczeskim. W urbarach odnotowywano dobra ziemskie, prawa i należności seniorii duchownej lub świeckiej; dlatego zalicza się je do „domenalnych gatunków tekstu”. O praktyce sporządzania urbarów wiemy dość dużo. Pierwotnie należy zakładać, że dobra i prawa ustalano na miejscu, przesłuchując zobowiązanych do płacenia czynszu, a następnie utrwalano je na piśmie w urbarze w kancelarii książęcej. Z tego wynika dla lingwistyki urbarów, że urbarach sporządzonych w jednym z języków narodowych występuje mieszanka języka mówionego i pisanego, która nie została utrwalona w tak doskonałej „ortografii”, jakiej oczekiwalibyśmy dzisiaj (Greule 2003: 58–61). Z funkcjonalnego punktu widzenia urbare uważa się za wykazy pełniące funkcję apelatywną: odnotowuje się w nich dobra i prawa, a także dochody z nich płynące, których można dochodzić od zobowiązanych do płacenia czynszu na podstawie zapisu pisemnego. (Greule 2003: 63) Urbar księstwa Jägerndorf, jako tekst obszerny, dzieli się na wykazy należności z dziesięciu miejscowości w księstwie; te kompleksy tekstowe rozpadają się z kolei w każdej miejscowości na krótkie teksty, które pod nagłówkami tematycznymi wymieniają należności w danej miejscowości. Analyse: Teiltext/Kleintext „Mayerhoff“ (Hanke, Vogel 2010: 18f.) Zarówno w odniesieniu do analizy językoznawczej, jak i do dydaktyzacji takiego tekstu, konieczne jest opracowanie jego struktur syntaktycznych i potencjału leksykalnego (słownictwa specjalistycznego) na tle jego funkcji komunikacyjnej. Analiza struktur syntaktycznych znajduje odzwierciedlenie w poniższym wykazie 24 minimalnych jednostek tekstowych (MTE). Nagłówek/nadtekst: Mayerhoff 1: Pod zamkiem Lobenstein znajduje się folwark, dobrze nadający się do gospodarowania i równie dobrze zabudowany. Ma ponadto wiele pól uprawnych i dobrze zagospodarowanych; na tych polach można wówczas wysiewać zimą 9 malterów, a latem tyle samo, mniej lub więcej. 2: Zue dem selben schlos sint viel gute wysn, wie dann Vndten Vortzaichen, schaff Vnd rindvieh ain schock, tzen wagen Zug, Reitpferd viel, 3: diesem allem ein gebürliche notdurfft geben mag. 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Gramatyka tekstu i wczesnonowożytne teksty użytkowe z czeskich i słowackich archiwów (urbarz, statut, pieśń kościelna): analiza i próba dydaktyzacji 4: [item] Pręty należące do tego zamku są dobre, 5: Można w nich zobaczyć w kuchni rozmaite jarzyny. 6: [item] Duży i użyteczny sad, który można użytkować, zbierając owoce i kosząc trawę. 7: [item] Dolny sad, w którym jest wiele drzew, 8: Z tego ogrodu można korzystać, zbierając owoce i kosząc trawę. 9: [item] Trzeci sad znajduje się za folwarkiem, pod płotem, 10: z niego również można korzystać, zbierając owoce i kosząc trawę. 11: [item] Czwarty sad, nowo założony wokół zamku przy płocie, z którego można korzystać, zbierając owoce i kosząc trawę. 12: [item] Z tych czterech sadów można co roku uzyskać około XXf, zależnie od pory — więcej lub mniej. 13: [item] Do zamku należą czarne i inne lasy, które można sprzedać, 14: ich dochód określono tutaj na XXf rocznie, zależnie od czasu — więcej lub mniej. 15: [item] W tych lasach znajdują się barcie z trzech gatunków drewna, 16: daje się jedną miarę miodu Łącznik: i 17: taka miara zawiera w sobie IIII kwart miodu. 18: Z Dietzs można korzystać co roku w wysokości jednego guldena, czasem więcej, a czasem mniej. 19: [item] Pod zamkiem są dwa zbiorniki wodne, w których łowi się ryby: grundle i herlitze, 20: z nich można korzystać co roku w wysokości III guldenów, czasem więcej, a czasem mniej. [...] 21: [item] Pod zamkiem jest dobry i użyteczny potok, w którym są ryby: faren, eschen i inne ryby słodkowodne, z których można korzystać w razie potrzeby, 22: z nich można korzystać co roku w wysokości VI guldenów, w tym czasie więcej lub mniej. 23: [item] Pod zamkiem są duże łąki 24: na nich można zebrać IXc wozów siana w tym czasie i mniej. Teksty MTE uzyskano w ten sposób, że zgodnie z kryterium syntaktycznym wyodrębniono 20 prostych i złożonych zdań czasownikowych, czyli takie wypowiedzi, które zawierają jeden lub kilka orzeczeń. Jedynie cztery wypowiedzi (MTE 5, MTE 6, MTE 10, MTE 21) nie zawierają orzeczenia zdania głównego i są uznawane za tak zwane ustanowienia. Dalsze postępowanie – także dydaktyczne – zakłada zrozumienie tekstu, czemu ma służyć również podział na najmniejsze jednostki syntaktyczne. Zależy ono zarówno od funkcji komunikacyjnej (rejestracja Straipsniai / Articles 33 ALBRECHT GRULE zarówno od dóbr i ich dochodu dla władcy kraju), jak i od rozumienia leksemów, zwłaszcza leksemów fachowych, takich jak malter, schock, Zuemße, geniessen, pynbeuten, mesel mehd, fahren, grund, Herlitzen, Eschen. Można je łatwo ustalić na podstawie glosariusza dołączonego do edycji Hanke/Vogel. Pozostają jednak formy pisowni utrudniające zrozumienie tekstu, które nie tylko znacznie odbiegają od dzisiejszej ortografii niemieckiej, lecz także w niewielkim stopniu wspierają odtworzenie ówczesnej struktury zdania. Dlatego można tu przeprowadzić wartościowe ćwiczenie z zakresu historii języka, polegające na dostosowaniu, na ile to możliwe, pisowni z 1531 roku do dzisiejszej ortografii. Ćwiczenie to pozwala przede wszystkim dostrzec komunikacyjną wartość wielkich liter i podwojonych zapisów. Pierwszy krok w ustalaniu poziomów izotopii, które tworzą semantyczne tło tekstu, stanowi klasyfikacja orzeczeń, które najlepiej wcześniej wyróżnić przez podkreślenie. Jeśli powtarzające się orzeczenia skwantyfikujemy z semantycznego punktu widzenia, na podstawie ich częstotliwości otrzymamy następujące izotopie z klasami „istnienie” (sein, hat) oraz „otrzymywanie/odnoszenie korzyści” (mag geniessen, mag gnossen werden, lasset geniessen, sein...zuer notdurft gebrauchen, den nutz...gesetzt, gen mag, giebt). Godna uwagi jest ponadto potencjalna modalność wyrażana przez często występujący czasownik modalny mag „może”. Ponadto przy orzeczeniach egzystencjalnych wymieniono wprawdzie „nosicieli istnienia”, ale przy orzeczeniach dotyczących korzystania z dóbr nie wskazano beneficjenta ani beneficjentów, chyba że za pomocą uogólniającego zaimka man. Nie dziwi to, gdyż beneficjentem był pan feudalny, który zlecił sporządzenie urbarza, a jego osoby nie trzeba za każdym razem wymieniać (wraz ze wszystkimi tytułami). Od MTE 12 poszczególne korzyści podawane są w sumach (pieniężnych). Do tematu tekstu w postaci krótkiego streszczenia, które mogłoby również pełnić funkcję nagłówka, dochodzimy przez ustalenie ZTG, wynikającej z ciągu powtarzających się odniesień: mayerhoff (1) – Hinder dem mayerhoff (9) Schlos Lobenstain (1) – Zu dem selben schlos (2) – zu dem selben schlos (4) – umb das schlos (11) – Zu dem schlos (13) – Vndterm schlos (19) – underm schlos (21) – Vndter dem schlos (23) Viel gute wysn (2) – grosse wiesn (23)!! – auff den selben (24) die Gerten (4) – In den (5) – Ein...baumgarten (6) – der oder Baumgarten (7) - denselben garten (8) – Der dyte baumgarten (9) – der (10) – Der fierde baumgarten (11) – Der selben fier bawmgarten (12) Weld („Wälder“) (13) – der selben (14) – Inn den selben weldn (15) pynbeuten („Honigtrag“) (15) – ain mesel mehd (16) – soliche mesel (17) – Dietz („davon“) (18) 34 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Gramatyka tekstu i wczesnonowożytne niemieckie teksty użytkowe z czeskich i słowackich archiwów (urbarz, ordynacja, pieśń kościelna): analiza i próba dydaktyzacji dwie wasser (19) – der selben (20) – Ein...bach (21) – denn selben (22). Na podstawie połączenia klasemów (izotopii) z ZTG można opracować i sformułować temat tekstu w następujący sposób: „Z łąk, ogrodów, lasów, pożytków pszczelich i zbiorników wodnych należących do folwarku poniżej zamku Lobenstein można uzyskać następujące (szczegółowo określone) korzyści/plony”. Fakt, że temat nie występuje w tej formie jako nagłówek (supratekst), wynika z tego, że miejscowość — zamek Lobenstein — została wymieniona w nagłówku głównym, a folwark — w nagłówku. Reszta tematu odpowiadałaby nagłówkowi struktury tekstu, a funkcja tekstu, czyli wymienienie dóbr i pożytków z nich, jest oczywista i znana z funkcji urbarza. Późne ponowne pojawienie się kategorii „łąki” w MTE 23 wskazuje na dopisek, który można wyjaśnić przeoczeniem pisarza. Ostatecznie niejasna pozostaje funkcja item, które w ujęciu gramatyki tekstu można określić jako konektor strukturyzujący (zob. także niżej, 4.). 4. ORDYNACJA RADY MIASTA KOSZYC/KASCHAU (1404) Już opis rękopisu autorstwa Ilpo Tapani Piirainena dostarcza ważnych wskazówek dotyczących struktur gramatyki tekstu, które można prześledzić w edycji (Piirainen 1987: 239 i nast.). Ordynacja rady miasta Košice/Kaschau z 1404 roku (w skrócie: ordynacja) jest jednorodnym, złożonym tekstem składającym się z małych tekstów („Artickel”), służących wyłącznie funkcji stanowienia prawa (gatunek tekstu „ordynacja”) i wyraźnie od siebie oddzielonych. Poza 47 artykułami, czyli małymi tekstami, tekst całościowy (rękopis) obejmuje jeszcze wstęp, który jednak nie przekracza objętości małego tekstu. Tekst rękopisu został opublikowany w edycji w formie dyplomatycznej, wiernie oddającej zapis literowy. Dotyczy to prawdopodobnie również interpunkcji, toteż użycie przecinków jako jedynych znaków interpunkcyjnych w edycji tylko w ograniczonym stopniu pomaga w interpretacji treści fragmentu. To samo dotyczy wielkich liter. Granice zdań, istotne dla analizy gramatycznej tekstu, musi interpretacyjnie wyznaczyć w tekście analityk. Straipsniai / Articles 35 ALBRECHT GREULE Analiza 21. artykułu (Piirainen 1987: 246) Supratekst: Der eynvndczvenczigste Artickel1 1: [Punkt] Żadne nieprzystojne błazeństwa, próżne słowa ani nieprzyzwoite zachowanie nie powinny mieć miejsca na posiedzeniu rady, Konektor: sunder 2: każdy powinien być gotów wysłuchać tego, co jest omawiane, aby sprawa nie napotkała zakłóceń ani przeszkód. Konektor: Item auch 3: Żadne nieprzystojne zachowanie poza radą nie powinno mieć miejsca wśród zwykłych ludzi, aby uniknąć zgorszenia, Konektor: Vnd auch 4: Nie należy wpisywać żadnej innej sprawy; w tym samym czasie należy zwrócić szczególną uwagę na sprawę, którą trzeba rozpatrzyć, Konektor: vnd 5: wprowadzać ani poruszać żadnej innej sprawy, tylko zajmować się tą, która jest właśnie omawiana Chociaż MTE 5 jest konstrukcją bezokolicznikową skoordynowaną z konstrukcją bezokolicznikową w MTE 4 (besunderlich uf sehen haben...), wyodrębniłem ją jako samodzielne, aczkolwiek eliptyczne zdanie, w którym należy uzupełnić „sol men”. Koreferencja przez a) identyczne powtórzenie rzeczowników: - Dy sach (2) – keyn ander sach, dy sach (4) – keynerley ander sach (5) - keyn vngebert (1) – keyn vngeberd (3) - in siczenden rot (1) – auswendig des rots (3) b) identyczne powtórzenie czasowników: - handlen (2) – handlen (4) - handelt (5) 1 Tłumaczenie: Podobnie, gdy rada obraduje, nie powinno być niestosownego zachowania, bezczynności, „przysłów” (okrzyków wtrącanych?), niepotrzebnego szeptania ani szurania nogami. Każdy powinien raczej być gotów wysłuchać tego, co ma być przedmiotem obrad, aby sprawa nie została zakłócona ani utrudniona. Podobnie poza radą nie powinno być niestosownego zachowania, aby uniknąć zgorszenia wśród ogółu. Nie należy też jednocześnie wnosić żadnej innej sprawy, lecz skupiać się na tej, która jest właśnie omawiana. I nie należy wnosić ani poruszać żadnej innej sprawy poza tą, którą się rozpatruje. 36 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Gramatyka tekstu i wczesnonowożytne teksty użytkowe z czeskich i słowackich archiwów (urbarz, statut, pieśń kościelna): analiza i próba dydaktyzacji – eyntragen (4) – eyntragen (5) Koreferencja przez przyległość („czynności rady”): siczenden rot (1) – handlen, dy sach (2) – sach eyntragen, handeln (4) – sach eyntragen, handelt (5) Rekurencja strukturalna/paralelizm składniowy: zanegowany predykat modalny: sol nicht seyn (1) – (keyn...) sol seyn (3) – (keyn...) sol eyngetragen werden (4) – (sol) eyntragen noch beruren (5, eliptyczne). Porównywalne są strona stanu w trybie łączącym sey geschickt zw horen oraz forma zastępująca stronę bierną nicht störung habe (2), które można rozumieć jako warianty wyrażenia (zamiast sol seyn geschickt, sol nicht störung haben). Izotopia z klasą „(niestosownego) zachowania”: vngeber t eytelkeyt sprichwort vnniiczlich rawmen füstreten (1) – störung...noch hinderniβ (2) – vngeberd, ergerniβ (3) – ander sach... eyntragen (4) – ander sach eyntragen noch beruren (5) Wszystkie pięć MTE łączy się za pomocą konektorów przeciwstawnych i współrzędnych. Być może ustalenie to wynika z charakteru gatunku tekstu, który wymaga wyraźnego podziału. Jeśli spróbujemy na podstawie tych informacji z zakresu gramatyki tekstu skonstruować temat 21. artykułu, w pierwszej kolejności rzuca się w oczy zanegowany predykat modalny występujący w czterech MTE, sformułowany niemal stereotypowo, jak w Dziesięciu Przykazaniach (np. „nie kradnij”). Jedynie w MTE2 zakaz wyrażono nieco łagodniej w trybie łączącym (sey, habe). Modalność, czyli nastawienie mówiącego/piszącego wobec czytelnika/słuchacza, pozostaje taka sama. Zwraca przy tym uwagę, że nie wskazano adresata (składniowo: nie ma agensa); yder ‘każdy’ w MTE 2 jest określeniem zbyt nieprecyzyjnym. Powstaje tu luka, którą można wypełnić anaforycznie lub kataforycznie na podstawie 20. albo 22. artykułu — w nadziei, że znajdzie się tam „adresat” — a tym samym staje się ona problemem gramatyki makrotekstu. Temat 21. artykułu można sformułować następująco na podstawie współdziałania relacji gramatyki tekstu: „Niewymieniony z nazwiska autor X nakazuje niewymienionym adresatom Y unikać zakłócania obrad rady”. Nie wskazano miejsca ani czasu, w których ma się to odbywać. Ponieważ treść MTE 3 nie dotyczy zachowania podczas obrad rady, lecz poza nimi, można ją uznać za temat poboczny, który autor statutu w wyrazisty sposób wprowadza za pomocą Item, konektora współrzędnego pojawiającego się na początku krótkich tekstów. Zmienne X i Y w sformułowaniu tematu mają wskazywać na niesamodzielność Straipsniai / Articles 37 ALBRECHT GREULE sygnalizują mały tekst, ponieważ pełne jego zrozumienie wymaga uzupełnień z pretekstu i posttekstu. 5. KANCJONAŁ (ŚPIEWNIK KOŚCIELNY) BRACI CZESKICH Z 1531 ROKU Do pewnych ustaleń hymnologii porównawczej należy to, że Czechy są ojczyzną śpiewnika (Greule 2012: 167), między innymi dlatego, że najstarszy ewangelicki śpiewnik kościelny w Europie wydrukowano w 1501 roku w Pradze, a jego jedyny egzemplarz przechowywany jest w Muzeum Narodowym w Pradze. Ustalenie to nie traci na znaczeniu, jeśli mediewistka brneńska Sylvie Stanovská wyraziła niedawno podczas wykładu w Görlitz (Saksonia) pogląd, że pieśń „Adam het vns gantz verderbet”, wydrukowana wraz z melodią w kancjonale Braci Czeskich z 1531 roku, jest tekstowym opracowaniem pieśni „Durch Adams Fall ist ganz verderbet”, napisanej w Norymberdze w 1520 roku przez Lazarusa Spenglera (1479–1534).2 Ponadto Sylvie Stanovská odkryła, że przekształcenie tekstu Spenglera dokonało się pod wpływem melodii. Melodia niemieckiej pieśni Braci Czeskich jest bowiem identyczna z melodią czeskiej pieśni braterskiej „Chvalmež Otce nebeskeho” („Chwalmy Ojca niebieskiego”), której świadectwa tekstowe pochodzą z lat 1541, 1545–46 i 1564, lecz nie z melodią pieśni Lazarusa Spenglera. Zadaniem porównawczej analizy tekstogramatycznej jest ukazanie procesu przekształceń językowych oraz związanych z nimi przekształceń treściowo-teologicznych. Analiza porównawcza pieśni „Durch Adams Fall ist ganz verderbt” (=Tekst A) z „Adam het vns gantz verderbet” (1. strofa) (=Tekst C) Durch Adams Fall ist ganz verderbt Menschlich Natur und Wesen, Dasselb Gift ist auf uns ererbt, Daß wir nicht mochten genesen Ohn Gottes Trost, der uns erlöst 2 Albrecht Greule/Sylvie Stanovská, Transformation des geistlichen Liedes bei den Böhmischen Brüdern. Vortrag anlässlich der Tagung „Textgestaltung als Abbild der Transformationsprozesse vom 15. bis 17.Jahrhundert“, Hochschule Zittau/Görlitz, 25.–27.9.2012. 38 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Tekstogramatyka i teksty użytkowe wczesnej nowo-wysoko-niemiecczyzny z czeskich i słowackich archiwów (urbarz, statut, pieśń kościelna): analiza i próba dydaktyzacji [On] sprowadził na siebie gniew Boży z powodu wielkiej szkody, w którą wąż wpędził Ewę. Podczas gdy analiza tekstów ciągłych podzielonych jedynie na zdania przebiega ponadzdaniowo (transfrazowo), w przypadku pieśni kościelnych — poza tym, że są one składnikami drukowanego makrotekstu „śpiewnik” — należy uwzględnić konstytutywną jednostkę podziału stojącą ponad zdaniem, aby móc ocenić spójność tekstową dodanych później strof, mianowicie strofy wyróżniające się rytmem i rymem. Jeśli podejdziemy do tekstów niejako z zewnątrz, stwierdzimy, że budowa strofy tekstu A, obejmująca dwa stollen, zakończenie i męską kadencję, nie występuje ani w czeskim tekście B, ani w tekście C. Budowa strofy tekstu B i tekstu C (4 wersy czterotaktowe tworzące 2 pary rymów) jest jednak taka sama. Struktura składniowa składa się z dwóch zdań, w tym jednego zdania prostego: MTE 1 Przez upadek Adama całkiem zdeprawowana jest ludzka natura i istota. oraz jedno zdanie złożone: MTE 2 Ta trucizna jest nam dziedzicznie przekazana, tak że nie mogliśmy wyzdrowieć bez Bożej pociechy, która nas zbawiła od wielkiej szkody, w którą wąż wpędził Ewę, ściągając na siebie gniew Boży. Chociaż w stosunkowo niewielkiej ilości tekstu pierwszej strofy nie da się jeszcze uchwycić ilościowo, „protagonistami” (=ZTG) tego podtekstu są para ADAM/EWA i BÓG. Często przeocza się deixis wyrażaną przez nas i my, czyli odniesienie do grupy ludzi śpiewających lub odbierających pieśń, do której zalicza się także autor, który poza tym nie ujawnia się językowo. Poziomy izotopii ustala się na podstawie semantyki leksemów obecnych w tekście, określonej przez kotekst. Łatwo więc stwierdzamy, że wspólną „podstawą semantyczną” wyrażeń upadek, zdeprawowany, trucizna, nie wyzdrowieć, wielka szkoda, wąż, wpędził, gniew jest cecha semantyczna (=klasem) „szkodliwe (dla człowieka)”. Z tej konstelacji ZTG i izotopii nie da się jednak jeszcze sformułować tematu. Należy z tego wyciągnąć wniosek, że pierwsza strofa jedynie przygotowuje grunt tematyczny pod co najmniej jedną lub kilka kolejnych strof. Straipsniai / Articles 39 ALBRECHT GREULE I rzeczywiście, w 2. strofie dalej rozwijane są ZTG ADAM/EWA oraz GOTT i deiksa WIR, podobnie jak izotopia „tego, co szkodliwe (dla człowieka)” (Schlang, abgefallen, veracht, Bracht hat den Tod, Not); jednak pod koniec pojawia się nowy protagonista, pozostający w dużej bliskości tekstowej z GOTT i deiksą WIR: SEIN LIEBER SOHN, nazywany w kolejnych strofach CHRISTUS! W tym miejscu – z perspektywy gramatyki tekstu – wyraźnie ujawnia się intertekstualny „punkt styku” z czeską pieśnią (B), której pierwsza strofa brzmi: jeho syna milého „swego umiłowanego Syna” Analiza kolejnych strof przeprowadzona według tego samego wzorca przynosi następujące wyniki: protagoniści i deiksa pozostają niezmienieni; wraz z pojawieniem się CHRISTUS obok izotopii „szkodliwości” pojawia się nowa izotopia, mianowicie izotopia „ocalenia” („zbawienia”), będąca antonimem „szkodliwości”. W 5. strofie zostaje ona wręcz przyćmiona przez nagromadzenie orzeczeń przypisywanych Christusowi, takich jak Weg, Licht, Pforte, Wahrheit, Leben, Rat, ewig Wort, Schutz. Wydaje się, że przynajmniej pod względem tematycznym osiągnięto w ten sposób kulminację pieśni i jej zakończenie. Po 5. strofie można stwierdzić wyraźne cięcie w strukturze tekstu: w 6. strofie nie ma już deiksy, ZTG stanowi DER MENSCH w ogólności, a izotopia przypisana MENSCH (gottlos, verflucht, fern des Heils, ohne Tröster, in Teufels Gewalt) ma wspólny mianownik: „odrzucony przez Boga”. Jako współczesny odbiorca nie sposób oprzeć się wrażeniu, że za tą strofą kryje się illokucja groźby. W 7. strofie zmienia się tylko izotopia: MENSCHowi obiecuje się teraz „ocalenie” – jeśli zaufa Bogu. W istocie w tych dwóch strofach, 6. i 7., wyraziście powtórzone zostają izotopie, a tym samym oba tematy pierwszych pięciu strof, mianowicie „szkoda wyrządzona człowiekowi przez Adama” oraz „ocalenie przez Chrystusa”. Wbrew oczekiwaniom istnieje więc związek tematyczny z tekstem częściowym obejmującym strofy 1–5. Kolejny przełom, począwszy od 8. strofy, jest równie wyraźny. Strofa zaczyna się od słów „Ich bitt oh Herr” („Proszę Cię, o Panie”); dzięki czasownikowi performatywnemu bitten od razu staje się jasne, że powraca deiksa ze strof 1–5, tym razem jednak nie w postaci mnogiego WIR, lecz indywidualnego ICH, pozostającego w relacji z DU-GOTT, co należy uwzględnić. Jeśli 8. strofa jest prośbą o ocalenie obiecane warunkowo w 7. strofie, to pieśń kończy się w 9. strofie 40 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Gramatyka tekstu i wczesno-nowo-wysoko-niemieckie teksty użytkowe z czeskich i słowackich archiwów (urbarz, statut, pieśń kościelna): analiza i próba dydaktyzacji wychodząc od deiksy ICH, słowem Hoffnung, które pojawia się na końcu wyrazistej izotopii „światła” (brennende Luzerne, ein Licht, Morgensterne). Z perspektywy gramatyki tekstu można stwierdzić, że pieśń A składa się z czterech pionowo (tj. kolejno) skoordynowanych tekstów częściowych, z których każdy ma inną illokucję: I: strofy 1–5, II: strofy 6–7, III: strofa 8 i IV. Część I można nazwać terminem ze średniowiecznej egzegezy Pisma „historice-mystice” (illokucja: informacja/przypomnienie); część II, na wzór tej samej terminologii, „moraliter” (illokucja: groźba); część III jest prośbą; część IV, ze względu na przypisaną GOTT izotopię „światła”, zbliża się do doksologii (illokucja: pochwała?). Na zakończenie próba intertekstualnego porównania tekstu A i tekstu C, którą najlepiej rozpocząć od strofy 1.3 Adam hett vnns gantz verderbet suᵉnd vnd schult auf vns geerbet verandert natur vnd wesen das wir nicht mochten genesen Pytanie wręcz techniczne z punktu widzenia języka brzmi: Jak nieznany autor formalnie dostosowuje tekst A do struktury strofy pieśni B? Możemy od razu stwierdzić, że wyłącznie gramatyka pierwszej strofy każdego z tekstów daje w ogóle możliwość porównania; z punktu widzenia historii idei i teologii może być inaczej. W pierwszej kolejności należy przyjrzeć się budowie składniowej obu strof: podczas gdy strofa w tekście A składa się z dwóch zdań, budowa stroficzna pieśni C mieści tylko jedno zdanie. Jest ono złożone i składa się z trójczłonowego, bezspójnikowego szeregu zdań, który przechodzi w zdanie złożone z podrzędnym zdaniem dass. Natomiast ZTG w obu strofach są takie same: ADAM jako agens oraz deiksa WIR jako patiens; podobnie jak u Spenglera akcja rozgrywa się na poziomie izotopii, który pod względem cechy semantycznej (klasemu) „zgubnej zagłady ludzi” niewiele różni się od izotopii u Spenglera „tego, co szkodliwe (dla człowieka)”; jest co najwyżej bardziej wyrazisty i zaostrzony. Opracowujący tekst C osiąga to najpierw przez powtórzenie (lub przejęcie) części tekstu Adam, gantz verderbet, auff vns vererbet, natur und wesen, a wreszcie przez przejęcie całego wersu od Spenglera, mianowicie: das wir nicht mochten genesen. W tekście C zostaje on jednak przeniesiony ze środka tekstu Spenglera na koniec strofy, co wywołuje ważny efekt dramaturgiczny: my, ludzie, potrzebujemy wybawiciela. 3 Tekst według Thomasa 1931. Straipsniai / Articles 41 ALBRECHT GREULE Od tego miejsca pieśń C obiera teologicznie zupełnie inny kierunek niż pieśń Spenglera: ponieważ według teologii chrześcijańskiej „Zbawiciel” przyszedł lub przychodzi w Boże Narodzenie, pieśń A stała się pieśnią bożonarodzeniową. 6. WYNIKI Na pytania wyjściowe — jaki wkład wnosi analiza tekstogramatyczna w odczytanie i lepsze zrozumienie tekstów wczesnonowo-wysoko-niemieckich oraz jak można ją owocnie wykorzystać w nauczaniu języka — można odpowiedzieć w następujący sposób. Pierwszy krok należy do edytora rękopisów, jeśli — jak w przypadku urbaru i ordynacji — są to teksty rękopiśmienne. Dokonuje on transkrypcji, a zarazem ustala, jaki stan fonetyczny odzwierciedla rękopis, do którego obszaru pisarskiego należy oraz jaki zasób słownictwa go charakteryzuje. Kwestia ta nie powinna jednak wysuwać się na pierwszy plan przy rozważaniu zastosowania tekstogramatyki do tekstów historycznych, ponieważ była już często podejmowana z punktu widzenia kształtowania się nowo-wysoko-niemieckiego języka pisanego. Edycje powinny również ułatwiać rozumienie tekstów pod względem treści, proponując podział na zdania, co ułatwi wykorzystanie analizy tekstogramatycznej w nauczaniu. Stosując podczas zajęć (języko- i literaturoznawczych) kolejne etapy analizy tekstogramatycznej — wyodrębnienie minimalnych jednostek tekstu, zbadanie ich związków zewnętrznych i wewnętrznych oraz opracowanie tematu — do wybranych tekstów częściowych lub krótkich tekstów, można stopniowo rozwijać rozumienie tekstu, a ponadto szczególne rozumienie stylu funkcjonalnego późnośredniowiecznych świeckich (rękopiśmiennych) i religijnych (drukowanych) gatunków tekstów (rejestru, ordynacji, pieśni religijnej). Kolejny krok, uwzględniający cały tekst obszerny, którego nie można tu było przedstawić, pozwoliłby wreszcie zbadać formalne i tematyczne związki między krótkimi tekstami, z których składa się tekst obszerny. 42 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Tekstogramatyka i teksty użytkowe wczesnego okresu nowo-wysoko-niemieckiego z archiwów czeskich i słowackich (urbar, ordynacja, pieśń kościelna): analiza i próba dydaktyzacji L I T E R A T U R A G r e u l e A l b r e c h t 2003: Urbare als Kanzleiprodukte und Sprachquellen. – Aufgaben einer künftigen Kanzleisprachenforschung (= Beiträge zur Kanzleisprachenforschung 3), hrsg. von Jörg Meier und Arne Ziegler. Wien, 57–67. G r e u l e A l b r e c h t 2011: Beobachtungen zur Textgrammatik des Frühneuhochdeutschen in der Ostslowakei – am Beispiel der Satzung des Rates der Stadt Košice/Kaschau von 1404. – Deutsch-Slawische Kontakte – Geschichte und Kultur, Festschrift für Mária Papsonová, Michaela Kováčová, Jörg Meier, Ingrid Puchalová (eds.). Košice, 23–32. G r e u l e A l b r e c h t 2012: Sakralität. Studien zu Sprachkultur und religiöser Sprache, hrsg. von Sandra Reimann und Paul Rössler. Tübingen. G r e u l e A l b r e c h t, C h r i s t o p h e r K o l b e c k 2014: Kanzleisprachenforschung und Textgrammatik. – Perspektiven und Desiderate der europäischen Kanzleisprachenforschung (= Beiträge zur Kanzleisprachenforschung 8), hrsg. von Jörg Meier, Wien (Praesens) (im Druck). H a n k e S i e g f r i e d, V o g e l R a i n e r (H g.) 2010: Urbare des Fürstentums Jägerndorf aus der Zeit der Markgrafen von Brandenburg-Ansbach (1531, 1535, 1554/89). Berlin, 18–100. P i i r a i n e n I l p o T a p a n i 1987: Die Satzung des Rates der Stadt Košice/Kaschau aus dem Jahre 1404. Edition und Untersuchung eines frühneuhochdeutschen Textes aus der Slowakei. – Neuphilologische Mitteilungen 88. Helsinki, 237–255. T h o m a s W i l h e l m (H g.) 1931: Michael Weiße, Gesangbuch der Böhmischen Brüder vom Jahre 1531. Wiederabdruck Kassel. Straipsniai / Articles 43 ALBRECHT GREULE Gramatyka tekstu i wczesne teksty użytkowe w języku wczesnego okresu nowo-wysoko-niemieckiego z archiwów czeskich i słowackich (katastry, ordynacje, pieśni kościelne): analiza i próba adaptacji dydaktycznej STRESZCZENIE W artykule analizowane są pod względem gramatycznym trzy teksty wczesnej nowo-wysoko-niemieckiej z Czech (Czech i Moraw) oraz Słowacji. Omówiono, w jaki sposób w tekstach z XV i XVI wieku, zaliczanych do różnych klas tekstów, przekazywane są odbiorcy koherencja tekstu i jego temat. To podstawowe zagadnienie analizowane jest z wykorzystaniem dwóch strategii: rozpoznawania głównych obiektów tekstowych poprzez ustalanie łańcuchów koreferencji oraz wyodrębniania poziomów izotopii poprzez wskazywanie cech semantycznych. Temat tekstów można sklasyfikować na podstawie kombinacji tych głównych obiektów tekstowych i poziomów izotopii. Artykuł zawiera zalecenia dotyczące zastosowania gramatycznej analizy tekstu w nauczaniu historii języka. Nadesłano 15 grudnia 2014 r. ALBRECHT GREULE Universität Regensburg Institut für Germanistik, D-93040 Regensburg. [email protected] 44 Acta Linguistica Lithuanica LXXV