Textgrammatik und frühneuhochdeutsche Gebrauchstexte aus tschechischen und slowakischen Archiven (Urbar, Satzung, Kirchenlied): Analyse und Versuch der Didaktisierung

Straipsniai / Articles 29 ALBRECHT GREULE Universität Regensburg Kierunki badań naukowych: Gramatyka tekstu, teolingwistyka i pieśń religijna, onomastyka, składnia historyczna. GRAMATYKA TEKSTU I WCZESNONOWO-WYSOKONIEMIECKIE TEKSTY UŻYTKOWE Z CZESKICH I SŁOWACKICH ARCHIWÓW (URBARZ, STATUT, PIEŚŃ KOŚCIELNA): ANALIZA I PRÓBA DYDAKTYZACJI DYDAKTYZACJI Teksto gramatika ir ankstyvieji naująja vokiečių aukštaičių kalba parašyti tekstai iš Čekijos ir Slovakijos archyvų (kadastrai, potvarkiai, bažnytinės giesmės): analizė ir bandymas pritaikyti didaktiškai ADNOTACJA Analizie gramatycznotekstowej poddano trzy teksty wczesno­nowo­wysoko­niemieckie, które powstały w Czechach (Czechach właściwych i na Morawach) oraz na Słowacji. W ten sposób ma zostać opisane, w jaki sposób w tych tekstach z XV i XVI wieku, należących do różnych klas tekstów, spójność tekstu była dla odbiorcy możliwa do prześledzenia i jak umożliwiano mu uchwycenie tematu tekstu. W analizie stosuje się przede wszystkim dwie strategie: ustalenie centralnych przedmiotów tekstu poprzez wyodrębnienie łańcuchów koreferencyjnych oraz ustalenie poziomów izotopii poprzez ekstrakcję cech semantycznych. Z połączenia ALBRECHT GREULE 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXV na podstawie centralnych przedmiotów tekstu i poziomów izotopii można ustalić temat tekstów. W rozprawie zawarto również wskazówki dotyczące tego, w jaki sposób analizę gramatyki tekstu można wykorzystać w nauczaniu historii języka. SŁOWA KLUCZOWE: historia języka, historyczna gramatyka tekstu, dydaktyka przedmiotowa, lingwistyka urbarialna, hymnologia. ADNOTACJA Przeanalizowano z punktu widzenia gramatyki tekstu trzy wczesne teksty nowo-wysoko-niemieckie, które powstały na terenie Czech (Czech i Moraw) oraz Słowacji. W ten sposób przedstawiono, jak w tych tekstach z XV i XVI wieku, należących do różnych klas tekstów, spójność tekstu była czyniona zrozumiałą dla odbiorcy oraz jak umożliwiano mu uchwycenie tematu tekstu. W analizie wykorzystano dwie strategie dotyczące tej centralnej kwestii: przedstawienie centralnych obiektów tekstowych poprzez wyjaśnienie analizy tycznej co-reference chains and the statement of isotopy-levels by the extraction of semantic features. From the combination of these central text objects and the isotopy-levels the subject of the texts can be classified. In this paper tips have been incorporated how text-grammamoże być wykorzystane na lekcjach historii języka. SŁOWA KLUCZOWE: Historia języka, historyczna gramatyka tekstu, dydaktyka przedmiotowa, językoznawstwo katastralne, hymnologia. 1. WPROWADZENIE I CEL Poniższe rozważania stanowią kontynuację projektu, którego zadaniem jest przetestowanie na tekstach z historii języka przydatności modelu gramatyki tekstu wypróbowanego na współczesnych tekstach prasowych (por. Greule, Kolbeck 2014). Mając na uwadze dydaktykę języka niemieckiego jako obcego oraz rolę, jaką mogłyby w niej odgrywać teksty z historii języka, wybieramy w tym celu teksty wczesnonowo-wysoko-niemieckie, które pochodzą z czeskich i słowackich archiwów lub powstały w Czechach, na Morawach i Słowacji w XV i XVI wieku. Chodzi o statut rady miejskiej Koszyc/Košic z 1404 roku, urbarium księstwa karniowskiego z 1531 roku oraz kancjonał (śpiewnik kościelny) braci czeskich z 1531 roku. Wszystkie trzy źródła są z perspektywy lingwistyki tekstu „tekstami wielkimi”, które jednak na różnych poziomach hierarchii dzielą się na „teksty małe” (Greule 2012: 81–86). Do trzech wybranych małych tekstów wymienionych źródeł odnoszą się poniższe próby analizy. Wcześniej każdorazowo omówiona zostanie Straipsniai / Articles 31 Textgrammatik und frühneuhochdeutsche Gebrauchstexte aus tschechischen und slowakischen Archiven (Urbar, Satzung, Kirchenlied): Analyse und Versuch der Didaktisierung specyfika kulturowo-historyczna tekstów źródłowych oraz poruszona kwestia dydaktyzacji historycznej gramatyki tekstu. 2. ANALIZA GRAMATYCZNA TEKSTU W przypadku gramatycznego opisu przedstawionych tekstów wczesnonowowysokoniemieckich, powstałych w XV i XVI wieku, chodzi o wykazanie spójności tekstu. Chodzi o odpowiedź na pytanie, za pomocą jakich środków językowych spójność tekstu na płaszczyźnie wyrażenia i treści została uczyniona uchwytną dla odbiorcy tekstu oraz umożliwiono mu zrozumienie tematu tekstu i jego rozwinięcia. W tym celu w rachubę wchodzą zasadniczo dwie strategie: ustalenie Centralnych Przedmiotów Tekstu (ZTG) poprzez wyodrębnienie łańcuchów koreferencyjnych oraz powtarzających się cech semantycznych, czyli klasemów. Feststellung von Isotopie-Ebenen durch Extraktion von sich im Textverlauf Nie ulega wątpliwości, że w analizie główną rolę odgrywa aspekt kwantyfikacji powtarzających się elementów oraz operowanie na poziomie zdania. Ponadto istnieje podejrzenie, że model przy zastosowaniu do egzemplarzy tekstów różnych gatunków tekstowych musi zostać odpowiednio zaadaptowany i zrewidowany, a w odniesieniu do wielkich tekstów z zakresu historii języka istnieje znaczna potrzeba dalszych działań (szczegółowo Greule 2011: 24–26; Greule, Kolbeck 2014). Jeśli ponadto zaakceptuje się pogląd, że gramatyka jest nauką o kombinowaniu, która, wznosząc się od dołu ku górze, łączy wciąż większe kompleksy znaków według określonych reguł, wówczas można zdefiniować złożone „wielkie teksty” jako komunikaty składające się z kilku małych tekstów, między którymi również muszą być możliwe do ustalenia relacje gramatycznotekstowe. 3. KSIĘGA URBARIALNA KSIĘSTWA JÄGERNDORF (1531) Księga urbarialna księstwa Jägerndorf/Krnov lub Bruntál z 1531 roku zachowała się jako rękopis oryginalny wraz z innymi księgami urbarialnymi sporządzonymi za panowania margrabiów Brandenburgii-Ansbach w Archiwum Krajowym w Opawie (Zémsky archiv v Opavé). W 2010 roku została wydana przez Siegfrieda Hanke i Rainera Vogla (Hanke, Vogel 2010: 18–100). Margrabia Jerzy von ALBRECHT GREULE 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Brandenburg kazał sporządzić inwentarz w języku niemieckim i w ścisłym nawiązaniu do wcześniejszego inwentarza z 1523 roku, spisanego w języku staroczeskim. W inwentarzach odnotowywane są nieruchomości, prawa i daniny należące do dóbr kościelnych lub świeckich panów feudalnych; dlatego zalicza się je do „domenalnych gatunków tekstu”. O genezie inwentarzy wiemy stosunkowo dużo. Początkowo należy założyć, że dobra i prawa ustalano na miejscu poprzez przepytywanie zobowiązanych do płacenia czynszu, a następnie spisywano je w książęcej kancelarii w formie inwentarza. Wynika z tego dla lingwistyki inwentarzy, że inwentarze sporządzone w jednym z języków ludowych zawierają mieszankę języka mówionego i pisanego, która nie została utrwalona w tak doskonałej „ortografii”, jakiej oczekiwalibyśmy dzisiaj (Greule 2003: 58–61). Urbaria pod względem funkcjonalnym uważa się za wykazy o funkcji apelacyjnej: odnotowuje się w nich dobra i prawa oraz płynące z nich dochody, które na podstawie pisemnego Aufzeichnung als Leistungen der Zinspflichtigen eingefordert werden können. (Greule 2003: 63) Das Urbar des Fürstentums Jägerndorf ist als Großtext untergliedert in die ujęcia danin z dziesięciu miejscowości w księstwie; kompleksy te rozpadają się dla każdej miejscowości na małe teksty, które pod nagłówkami tematycznymi odnotowują daniny w danej miejscowości. Analiza: tekst częściowy/mały tekst „Mayerhoff” (Hanke, Vogel 2010: 18 i n.) Zarówno w odniesieniu do analizy językoznawczej, jak i dydaktyzacji takiego tekstu konieczne jest, na tle jego funkcji komunikacyjnej, opracowanie jego struktur syntaktycznych i potencjału leksykalnego (słownictwa specjalistycznego). Analiza struktur syntaktycznych przejawia się w poniższym zestawieniu 24 minimalnych jednostek tekstu (MTE). Nagłówek/supratekst: Mayerhoff 1: Vnndter(m) schlos Lobenstain ist ain mayerhoff, wol zuer wirtschaft gelegen, der gleichen wol aufgebaut, Vnd hat dartzue viel acker Vnd guet zuegericht, Vff weliche Ecker auffen winter IX malter Vnd auffen Sommer gleich sovil Inn der Zeit mehr Vnd weniger bauen mag. 2: Zue dem selben schlos seint viel gutte wysn, wie dann Vndten Vortzaichent, schaff VIc Vnd ryndviech ain schock, tzwen wagenn Zug, Reytpferd viel, 3: diesem allem ein gebürliche nodturfft geben mag. Artykuły / Articles 33 Textgrammatik und frühneuhochdeutsche Gebrauchstexte aus tschechischen und slowakischen Archiven (Urbar, Satzung, Kirchenlied): Analyse und Versuch der Didaktisierung 4: [item] ogrody przy tym zamku są dobre, 5: W nich można do kuchni dostarczać różnego rodzaju jarzyn. 6: [item] Wielki i pożyteczny ogród drzewny, który można użytkować z owocami i trawą. 7: [item] dolny ogród drzewny, w którym jest wiele drzew, 8: z tego ogrodu można korzystać, zbierając owoce i kosząc trawę. 9: [item] Trzeci ogród drzewny znajduje się za folwarkiem, pod płotem, 10: z którego również można korzystać, zbierając owoce i kosząc trawę. 11: [item] Czwarty ogród drzewny wokół zamku, na zewnątrz płotu, nowo założony, z którego można korzystać, zbierając owoce i kosząc trawę. 12: [item] Z tych czterech ogrodów drzewnych można corocznie uzyskać około XX florenów, w zależności od czasu więcej lub mniej. 13: [item] Przy zamku są czarne i inne lasy do sprzedania, albo za mniej. 14: der selbenn den nutz Hie gesetzt, ain Jar Zuem andern gesetzt XXf, Zaiten mehr 15: [item] Inn denn selben welden seint pynbeuten von drayen Holtzern, 16: giebt man ain messel mehd Konnektor: vnd 17: soliche messel helt Inn siech IIII quart med. 18: Dietzs mag man Jerlich genissen ain gulden tzaiten mehr vnnd weniger. 19: [item] Pod zamkiem są dwa zbiorniki wodne, w których są ryby, pstrągi i Herlitzen, 20: z tych można corocznie uzyskać około III guldenów, w zależności od czasu więcej lub mniej. […] 21: [item] Dobry i pożyteczny potok pod zamkiem, w którym występują pstrągi, lipienie i inne ryby rzeczne, które można wykorzystywać według potrzeb, 22: z tych samych można czerpać rocznie VI guldenów, w tym czasie więcej lub mniej. 23: [item] Pod zamkiem znajdują się wielkie łąki, 24: na tych samych można w tym czasie i mniej zrobić IXc wozów siana. zawierać jedno lub więcej orzeczeń, Die MTE sind dadurch gewonnen worden, dass nach dem syntaktischen Kriterium 20 einfache und komplexe Verbalsätze, also solche Äußerungen, die zostały oddzielone. Tylko cztery wypowiedzi (MTE 5, MTE 6, MTE 10, MTE 21) nie zawierają orzeczenia zdania głównego i są uznawane za tak zwane konstrukcje nominalne. Dalsze postępowanie — także dydaktyczne — zakłada zrozumienie tekstu, czemu ma służyć również podział na najmniejsze jednostki syntaktyczne. Zależy to zarówno od funkcji komunikacyjnej (rejestracja ALBRECHT GREULE 34 Acta Linguistica Lithuanica LXXV der Güter und ihren Ertrag für den Landesherrn) als auch vom Verständnis der Leksemy, zwłaszcza leksemy fachowe, takie jak malter, schock, Zuemuße, genissenn, pynbeuten, messel mehd, fahren, grundln, Herlitzen, Eschen, ab. Można je łatwo ustalić na podstawie glosariusza dołączonego do edycji Hanke/Vogla. Pozostają jednak zapisy utrudniające rozumienie tekstu, które nie tylko znacznie odbiegają od dzisiejszej ortografii niemieckiej, lecz także w niewielkim stopniu wspierają współczesną strukturę zdania. Dlatego można tu dołączyć wartościowe z punktu widzenia historii języka ćwiczenie, polegające na dostosowaniu, w miarę możliwości, pisowni z 1531 roku do dzisiejszej ortografii. Ćwiczenie to unaocznia przede wszystkim komunikacyjną wartość wielkich liter i podwójnych zapisów. Pierwszy krok ku ustaleniu poziomów izotopii, które tworzą semantyczne tło tekstu, stanowi klasyfikacja predykatów setzt, geben mag, giebt). Ponadto dar, die zuvor am besten durch Unterstreichen herausgehoben werden. Quantifiziert man die sich wiederholenden Prädikate unter semantischem Aspekt, ergeben sich aufgrund der Häufigkeit folgende Isotopien mit den Klassemen ‘Existenz’ (seint, hat) und ‘bekommen/den Nutzen haben’ (mag geniessenn, mag genossen werden, lasset geniessenn, seint…zuer nodturfft gebrauchen, den nutz…gegodna uwagi jest modalność potencjalna wyrażana przez często występujący czasownik modalny mag ‘może’. Ponadto w przypadku predykatów egzystencjalnych wprawdzie wymienieni są „nosiciele istnienia”, jednak w przypadku predykatów użytkowania nie są wymienieni beneficjenci, chyba że za pomocą uogólniającego zaimka man. Nie dziwi to, ponieważ beneficjentem był feudał ziemski, który zlecił sporządzenie urbarza i nie musiał być za każdym razem wymieniany (wraz ze wszystkimi tytułami). Od MTE 12 każdorazowa korzyść jest podawana w (pieniądzach-) Podano sumy. Temat tekstu w sensie krótkiego streszczenia treści, które wynika również z Überschrift fungierten könnte, gelangen wir durch die Feststellung der ZTG, szeregu powtarzających się odniesień: mayerhoff (1) – Hinder dem mayerhoff (9) Schloss Lobenstain (1) – Zue dem selben schlos (2) – zue diesem schlos (4) – vmb das schlos (11) – Zue dem schlos (13) – Vndterm schlos (19) – vndterm schlos (21) – Vndter dem schlos (23) Wiele dobrych łąk (2) – wielkie łąki (23)! ! – auff den selben (24) die Gerten (4) – In denn (5) – Ein…bawmgarten (6) – der nider Baumgarten (7) - dennselben garten (8) – Der drytte baumgarten (9) – der (10) – Der fierde bawmgarten (11) – Der selben fier bawm garten (12) Lasy („lasy”) (13) – der selbenn (14) – Inn denn selben welden (15) pynbeuten („dochód z miodu”) (15) - ain messel mehd (16) – soliche messel (17) – zway wasser (19) – der selben (20) – Ein…bach (21) – denn selben (22). Na podstawie Dietzs („z tego powodu“) (18) Straipsniai / Artykuły 35 Textgrammatik und frühneuhochdeutsche Gebrauchstexte aus tschechischen und slowakischen Archiven (Urbar, Satzung, Kirchenlied): Analyse und Versuch der Didaktisierung połączenia klasemów (izotopii) z ZTG można opracować i sformułować temat tekstu w następujący sposób: „Z należących do folwarku poniżej zamku Lobenstein łąk, ogrodów, lasów, dochodów z miodu i cieków wodnych możliwy jest następujący (szczegółowo określony) pożytek/dochód”. To, że temat w tym sformułowaniu nie występuje jako nagłówek (supratekst), wynika z tego, że lokalizacja zamek Lobenstein została wymieniona w nagłówku głównym, a folwark w nagłówku. Pozostała część tematu odpowiadałaby w nagłówku podziałowi tekstu, a funkcja tekstu, polegająca na wymienieniu dóbr i korzyści z nich czerpanych, wynika jasno i jest znana z funkcji urbarza. Późne ponowne włączenie kategorii „łąki” w MTE 23 pozwala wnioskować o dopisku, który można wyjaśnić przeoczeniem skryby. Ostatecznie niejasna pozostaje jego funkcja; item można określić na gruncie gramatyki tekstu jako konektor strukturyzujący (zob. także poniżej 4.) 4. STATUT RADY MIASTA KASZÓW/KOŠICE (1404) Schon die Beschreibung der Handschrift durch Ilpo Tapani Piirainen liefert wichtige Hinweise auf textgrammatische Strukturen, die an der Edition nachvollzogen werden können (Piirainen 1987: 239f.). Die Satzung des Rates der Miasto Košice/Kaschau z 1404 roku (w skrócie: statut) jest jednorodnym, złożonym tekstem, składającym się z małych tekstów („Artykułów”), które służą wyłącznie funkcji stanowienia prawa (gatunek tekstu „statut”) i są wyraźnie od siebie oddzielone. Oprócz 47 artykułów, czyli małych tekstów, cały tekst (rękopis) obejmuje jeszcze wstęp, który jednak nie przekracza objętości małego tekstu. Tekst rękopisu został w edycji wydrukowany w formie dyplomatycznej, wiernej literom. Dotyczy to prawdopodobnie również interpunkcji, tak że użycie przecinków jako jedynych znaków interpunkcyjnych w edycji tylko w ograniczonym stopniu przyczynia się do merytorycznego opracowania tego fragmentu tekstu. To samo dotyczy majuskuł. Ważne dla analizy tekstowo-gramatycznej wyodrębnienie zdań musi zostać interpretacyjnie wprowadzone do tekstu przez analityka. ALBRECHT GREULE 36 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Analiza 21. artykułu (Piirainen 1987: 246) Supratext: Der eynvndczvenczigste Artickel1 1: [Item] keyn vngebert eytelkeyt sprichwort vnnüczlich rawmen füstreten In siczenden rot sol nicht seyn, Konnektor: sunder 2: yder sey geschickt zw horen was zuhandlen ist, Das dy sach nicht störung habe noch hinderniß. Konektor: Item także 3: żadne wyjawianie na zewnątrz narady rady nie powinno być ujawniane wspólnie przed pospólstwem, aby uniknąć zgorszenia, Konektor: A także 4: nie należy w tym samym czasie wpisywać żadnej innej sprawy, lecz szczególnie zwracać uwagę na sprawę, która ma być rozpatrywana, Konnektor: vnd 5: nie wpisywać ani nie poruszać żadnej innej sprawy, gdy rozpatruje się sprawy bieżące Chociaż MTE 5 jest konstrukcją bezokolicznikową skoordynowaną z konstrukcją bezokolicznikową w MTE 4 (besunderlich uf sehen haben…), potraktowałem ją jako samodzielne, choć eliptyczne zdanie, w którym należy uzupełnić „sol men”, abgetrennt. Koreferencja poprzez a) identyczne powtórzenie rzeczowników: - Dy sach (2) – keyn ander sach, dy sach (4) – keynerley ander sach (5) – keyn vngebert (1) – keyn vngeberd (3) – in siczenden rot (1) – auswendig des rots (3) b) identyczne powtórzenie czasowników: - handlen (2) – handlen (4) - handelt (5) 1 Tłumaczenie: Podobnie, gdy rada obraduje, nie powinno być żadnego niestosownego zachowania, próżnowania, żadnego „przysłowia” (okrzyk wtrącony?), żadnego niepotrzebnego szeptania ani szurania nogami. Przeciwnie, każdy powinien być gotowy słuchać tego, co jest przedmiotem obrad, aby sprawa nie została ani zakłócona, ani utrudniona. Podobnie poza radą nie powinno być żadnego niestosownego zachowania, aby uniknąć zgorszenia wobec ogółu. I nie powinno się jednocześnie wnosić żadnej innej sprawy, lecz należy skupić się na sprawie, która jest właśnie omawiana. I (nie powinno się) wnosić ani poruszać żadnej innej sprawy, z wyjątkiem tej, którą się rozpatruje. Straipsniai / Artykuły 37 Textgrammatik und frühneuhochdeutsche Gebrauchstexte aus tschechischen und slowakischen Archiven (Urbar, Satzung, Kirchenlied): Analyse und Versuch der Didaktisierung - eyntragen (4) – eyntragen (5) Koreferencja przez kontyguitet („czynności rady”): siczenden rot (1) – handlen, dy sach (2) – sach eyntragen, handlen (4) – sach eyntragen, handelt (5) Rekurencja strukturalna/paralelizm syntaktyczny: zanegowany predykat modalny: sol nicht seyn (1) – (keyn…) sol seyn (3) – (keyn…) sol eyngetragen werden (4) – (sol) eyntragen noch beruren (5, eliptycznie). Porównywalne są imiesłowowy stan bierny w trybie łączącym sey geschickt zw horen oraz forma zastępująca stronę bierną nicht störung habe (2), które można by rozumieć jako warianty wyrażenia (zamiast sol seyn geschickt, sol nicht störung haben). Izotopia z klasem „(niewłaściwe) zachowanie”: vngebert eytelkeyt sprichwort vnnüczlich rawmen füstreten (1) – störung…noch hinderniß (2) – vngeberd, ergerniß (3) - ander sach… eyntragen (4) - ander sach eyntragen noch beruren (5) Wszystkie pięć MTE jest połączonych ze sobą za pomocą konektorów przeciwstawnych i współrzędnych. Być może ustalenie to wynika z gatunku tekstu, który wymaga wyraźnej segmentacji. Spróbujmy na podstawie tych informacji gramatycznych dotyczących tekstu skonstruować temat artykułu 21., wówczas najpierw rzuca się w oczy obecny w czterech MTE zanegowany predykat modalny, sformułowany niemal stereotypowo, jak w Dekalogu (np. „nie będziesz kradł”). Jedynie w MTE2 zostaje wymieniony VerAgens);şı ]}_notes: []} nggun? Wait invalid. Need correct only JSON. Need translate last malformed German: yder „jeder” w MTE 2 jest bot im Konjunktiv (sey, habe) etwas abgeschwächt ausgedrückt. Die Modalität, die Einstellung des Sprechenden/Schreibenden gegenüber dem Lesenden/Hörenden, bleibt die gleiche. Dabei fällt auf, dass kein Adressat (syntaktisch: kein zbyt nieprecyzyjne. Otwiera się tu luka, którą można zamknąć albo anaforycznie, albo kataforycznie, za pomocą 20. lub 22. artykułu — w nadziei, że znajdzie się tam „adresat” — i tym samym luka ta staje się problemem gramatyki wielkiego tekstu. Temat 21. artykułu można, wychodząc od współdziałania relacji gramatycznotekstowych, sformułować następująco: „Niewymieniony autor X nakazuje niewymienionym adresatom Y unikać zakłócania obrad rady”. Nie podaje się miejsca ani czasu, w których ma się to wydarzyć. Ponieważ treść MTE 3 nie odnosi się do zachowania podczas obrad rady, lecz poza nimi, można ją rozumieć jako temat poboczny, który autor statutu w rzucający się w oczy sposób wprowadza za pomocą Item, konektora koordynującego na początku małych tekstów. Zmienne X i Y w sformułowaniu tematu mają wskazywać na niesamodzielność ALBRECHT GREULE 44 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Teksto gramatika ir ankstyvieji naująja vokiečių aukštaičių kalba parašyti tekstai iš Čekijos ir Slovakijos archyvų (kadastrai, potvarkiai, bažnytinės giesmės): analizė ir bandymas pritaikyti didaktiškai SANTRAUKA W artykule analizowane są pod względem gramatycznym trzy teksty wczesnonowo-wysoko-niemieckie z Republiki Czeskiej (Czech i Moraw) oraz Słowacji. Omówiono, w jaki sposób w tych tekstach z XV i XVI wieku, przyporządkowanych różnym klasom tekstów, odbiorcy przekazywana jest koherencja tekstu i jego temat. To główne zagadnienie analizowane jest z wykorzystaniem dwóch strategii: rozpoznawania podstawowych obiektów tekstu poprzez ustalanie łańcuchów koreferencji oraz wyodrębniania poziomów izotopii poprzez wskazywanie cech semantycznych. Temat tekstów można sklasyfikować na podstawie kombinacji tych podstawowych obiektów tekstu i poziomów izotopii. W artykule przedstawiono zalecenia, jak analizę gramatyczną tekstu można zastosować w nauczaniu historii języka. Pateikta 2014 m. gruodžio 15 d. ALBRECHT GREULE Universität Regensburg Germanistikos institutas, D-93040 Regensburgas. Albrecht.[email protected]regensburg.de