Danguolė Mikulėnienė, Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė, Laura Geržotaitė, Nijolė Birgelienė. „Lietuvių tarmių kaita XXI a. pradžioje: Lenkijos lietuvių šnektos“

Artykuły / Articles 283 DALIA PAKALNIŠKIENĖ Klaipėdos universitetas Kierunki badań naukowych: bałtystyka, geolingwistyka, historia czasownika. Danguolė Mikulėnienė, Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė, Laura Geržotaitė, Nijolė Birgelienė ZMIANY DIALEKTÓW LITEWSKICH NA POCZĄTKU XXI W.: POLSKIE GWARY LITEWSKIE MONOGRAFIA ZBIOROWA Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2016, 503 s. ISBN 978-609-411-186-0 Okładka w delikatnych kolorach z jesiennym pejzażem i tytułem Zmiana dialektów litewskich na początku XXI wieku: gwary Litwinów w Polsce są „wizytówką” tej monografii – we wskazanym czasie i miejscu język się zmienia, nadchodzi jesień. Zespół językoznawczy z Litwy i Polski zebrał się do dawno oczekiwanej pracy – systematycznego opisu gwar Polski. Przemiany polityczne, gospodarcze i społeczne szybko zmieniają lingwistyczny obraz świata, dlatego ważne jest jak najszybsze dokumentowanie języków i dialektów, zwłaszcza sytuacji językowej na pograniczach. Opierając się na gromadzonych przez kilka dziesięcioleci faktach dotyczących gwar Litwinów w Polsce i ich interpretacjach, różnorodnych archiwach dźwiękowych, wizualnych i rękopiśmiennych oraz danych z ekspedycji organizowanych przez siebie w latach 2014–2016, autorki podjęły się wieloaspektowego badania gwar – od analizy socjogeolingwistycznej, identyfikacji archaizmów i innowacji językowych po omówienie rozwoju i prognozowanie przyszłości badanych gwar. Obszerne i rzeczowe wprowadzenie do monografii przedstawia czytelnikowi przedmiot i cel badania oraz jego zadania, materiał badawczy, metody badawcze, aktualność i znaczenie. Badaczki postanowiły połączyć nowoczesne i tradycyjne metody dialektologii. Po raz pierwszy zastosowały do badanych gwar wielowymiarowy model prognostycznych badań dialektologicznych, zgodnie z którym: „1) zbadano przewidziane w drodze doboru DALIA PAKALNIŠKIENĖ 284 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI cechy językowe gwar; 2) przeanalizowano środowisko językowe; 3) uogólniono ocenę miejscowego języka (i języków) z punktu widzenia badanych respondentów” (s. 20). Materiał dialektalny lingwistki zbierały metodami ankietowych badań i wywiadów, a analizowały go innowacyjnymi metodami geolingwistyki, socjolingwistyki i dialektologii percepcyjnej – „kartografowania komputerowego, map mentalnych, zmiennych socjolingwistycznych, analizy statystycznej itd.” (s. 20). Do opisu systemu językowego i rozwoju gwar oparto się na tradycyjnych metodach językoznawstwa litewskiego – deskryptywnej, historyczno-porównawczej, formalizacji itd. W pierwszym z dwóch części rozdziale „Przesłanki powstania, rozpowszechnienia i rozwoju gwar litewskich w Polsce: kontekst społeczno-historyczny, społeczno-kulturowy i demograficzny” przedstawiono szeroką panoramę historyczną, polityczną, ekonomiczną, społeczno-kulturową i demograficzną badanego obszaru. W pierwszej części „Konteksty historyczne gwar litewskich w Polsce” krótko przedstawiono najdawniejszą historię tego regionu – od czasów Jaćwingów do końca XX wieku. W drugim podrozdziale „Parametry społeczno-kulturowe i struktury demograficznej litewskich wspólnot okolic Puńska i Sejn oraz ich dynamika” szczegółowo przeanalizowano sytuację społeczno-demograficzną z początku XXI wieku – liczbę mieszkańców w 2001 i 2015 r., liczbę Litwinów w 2002 i 2011 r., parametry płci, wieku i wykształcenia, placówki oświatowe, zatrudnienie mieszkańców oraz infrastrukturę wsi. Rozdział jest bogato ilustrowany informacyjnymi tabelami, mapami i fotografiami. Drugi rozdział „Gwara litewska w Polsce i jej granice” przedstawia rozwój inwentaryzacji gwar litewskich w Polsce od pierwszych ekspedycji Rosyjskiej Akademii Nauk w połowie XIX wieku. Analizowane są wyniki ekspedycji i pierwszych badań dialektologicznych, interpretacje dzekowania (omówiono badania Fryderyka Kuršaitisa, Antanasa Baranauskasa, Antanasa Salysa i Eduardasa Voltera), rozważane są relikty substratu jaćwieskiego (prawdą jest, że interpretację jaćwieskich spółgłosek s, z należy uznać za lapsus calami, s. 71). W niezwykle szczegółowym trzecim podrozdziale „Granice gwar litewskich w Polsce z geolingwistycznego punktu widzenia” szczegółowo omawia się granice gwar litewskich od najstarszych zapisów, kartografuje się obszary różnych warstw chronologicznych, zestawia i weryfikuje sprzeczne dane, przedstawia się najnowszą sytuację demograficzną zidentyfikowaną podczas ekspedycji w latach 2014– 2016 – najsilniejsze i zanikające geograficzne obiekty obszaru języka litewskiego. Podrozdział ten naturalnie pasowałby do drugiej części pierwszego rozdziału, jednak autorki zapewne miały argumenty, by przedstawić je oddzielnie. Trzeci rozdział „Wariantywność i zmienność cech gwar litewskich w Polsce”, największy (175 s.), poświęcony jest analizie językowej gwar. Tytuł rozdziału akcentuje zasadę metodologiczną nie tylko rejestrowania cech fonetycznych i morfologicznych, lecz także ukazywania ich wariantów i nakreślania ich rozwoju. W podrozdziale „Charakterystyczne cechy fonetyki” przedstawiono najwyrazistsze właściwości wokalizmu i konsonantyzmu, rejestrowane w dwóch gwarach litewskich w Polsce – południowo-zachodnich Danguolė Mikulėnienė, Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė, Laura Geržotaitė, Nijolė Birgelienė. Lietuvių tarmių kaita XXI a. pradžioje: Lenkijos lietuvių šnektos Recenzje / Reviews 285 gwar mazowieckich i zachodnich południowych gwar mazowieckich. Na obszarze południowych gwar zachodnich Mazowsza, doprecyzowanym na podstawie danych ekspedycyjnych, zachowana została opozycja samogłosek długich i krótkich, nadal występują dwugłoski mieszane an, am, en, em oraz dawne samogłoski długie ę, į, na początku wyrazu zamiast e wymawia się a, twardnieją spółgłoski, sporadycznie wymieniają się s, z i š, ž i t. itd. Zachodnie gwary południowomazowieckie różnią się od gwar zachodniomazowieckich odzwierciedleniem samogłosek historycznych ą, ę jako ų, į, skracaniem nieakcentowanych samogłosek długich do półdługich, mazurzeniem, silną depalatalizacją spółgłosek. Porównuje się i ocenia systemy fonologiczne samogłosek, przyczyny oraz interpretacje mazurzenia i depalatalizacji spółgłosek opracowane przez innych badaczy – Tamarę Buch, Wojciecha Smoczyńskiego, Michala Hasiuka, Kazimierza Garšvę. Stwierdza się, że na początku XXI w. wokalizm i konsonantyzm gwar intensywnie się zmieniają, obie gwary upodabniają się do siebie, a zatem kształtują się nowe twory dialektalne, geolekty, pod wpływem publicznego języka litewskiego i polskiego. W drugim podrozdziale szczegółowo omawia się historię badań prozodii gwar litewskich w Polsce, a także dokładnie analizuje się współczesny system akcentuacyjny, zmiany i ich przyczyny: akcent, intonację, warianty i tendencje akcentuacyjne wszystkich typów tematów wyrazów odmienianych, wzajemny wpływ oraz przyczyny wariantywności. Trzeci rozdział poświęcony jest omówieniu systemu gramatycznego gwar Puńska i Sejn, nadal w niewielkim stopniu stosowanych w językoznawstwie litewskim zasad morfologii naturalnej. Wybrano do omówienia, według słów autorki, tylko trzy części mowy – rzeczownik, zaimek, czasownik, ale niewątpliwie są one najważniejsze, najbardziej problematyczne i najlepiej reprezentują system gramatyczny każdego języka. Najwięcej uwagi poświęcono gramatycznym kategoriom rzeczowników i wariantywności ich wyrażania. Materiał empiryczny jest umiejętnie klasyfikowany – rzeczowniki pochodzenia bałtyckiego i litewskiego / pochodzenia nielitewskiego oraz o hybrydycznej budowie, fleksja rzeczowników rodzaju żeńskiego / męskiego, zestawiane są dane z trzech różnych przekrojów czasowych – z lat 2013–2016, 1988–1989 i 1971–1983, porównuje się je z faktami z sąsiednich dialektów, ocenia się siłę tematów, produktywność, bardziej szczegółowo omawia się przypadki miejscownika – inessivus i illativus (adessivus i allativus zanikły). Spośród zaimków omawiane są morfologicznie najistotniejsze – osobowe partycypialne i niepartycypialne, konkretne i jakościowe demonstratywy. System koniugacji czasownika omawianych gwar charakteryzują te same cechy strukturalne co inne dialekty litewskie i język ogólny. Dane empiryczne pokazują, że nadal używa się form bezokolicznika z -tie, dominują formy czasu przeszłego częstotliwego z -dav obok dawniej szeroko używanych form czasu przeszłego jednokrotnego z określonymi przysłówkami lub derywatów z przyrostkami -(d)inėti. Nadal używane są, choć tylko sporadycznie, atematyczne formy czasu teraźniejszego (końcówka 3 os. -ti jest czasami uogólniana także w 1. i 2. os., jak u Żmudzinów!). Przedstawiono paradygmaty trybu przypuszczającego i rozkazującego, czasowników zwrotnych oraz form infinitivnych. W tych ostatnich brakuje form czasu przeszłego jednokrotnego i częstotliwego. Ponadto przedstawione zostały strukturalne typy czasowników. Jeśli chodzi o same zasady klasyfikacji i poszczególne przykłady, DALIA PAKALNIŠKIENĖ 286 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI można by dyskutować. Na przykład czasownik leda, lido, ls(tie) niesłusznie przyporządkowano do trzeciej podgrupy, mającej w czasie teraźniejszym infiks; púola, púolė, pl(tie) z jakiegoś powodu ma infiks (?) (s. 264), charakterystyka podgrup 8. i 9. nie odzwierciedla struktury przedstawionych czasowników – stosunek wokalizmu rdzenia czasownika kráuna, króvė, kráut(ie) należy określić inaczej (s. 266), siva, sivo, siūti – pomylono wokalizm bezokolicznika i czasu przeszłego (s. 266) itd. Moim zdaniem klasyfikacja tematów czasowników bezsufiksalnych jest zbyt szczegółowa, zagmatwana i nie wiadomo, co daje. Być może zasady morfologii naturalnej zastosowano tu nieco zbyt dosłownie… W klasyfikacji czasowników sufiksalnych warto byłoby rozważyć rozdzielenie typów garsėti i varinėti, czasownik dėlioti niezbyt pasuje do innych derywatów z sufiksem -oti (s. 268). Podsumowując rozdział poświęcony analizie gwar językowych, którego dwa ostatnie podrozdziały niemal pretendują do miana odrębnych studiów naukowych, chciałoby się wyrazić zadowolenie z uwagi poświęconej zmianom zjawisk językowych, ich wariantywności, przyczynom zmian, porównaniom chronologicznym i arealnym oraz zjawiskom interferencji – z nowego spojrzenia na gwary litewskie w Polsce. Treściwy i nowatorski czwarty rozdział „Przesłanki żywotności gwar litewskich w Polsce: czynnik wspólnot i użytkowników” mierzy i prognozuje żywotność badanych gwar na podstawie trzech istotnych parametrów – sieci społeczno-kulturowych, stosunku młodzieży do gwary oraz obrazu gwar litewskich w Polsce na mapach mentalnych. W celu określenia sieci społeczno-kulturowych autorki zastosowały metodę wywiadu, która wykazała, że najsilniejszą infrastrukturą, najwyższym prestiżem społecznym i największą liczbą mieszkańców wyróżniają się Puńsk i Sejny z gimnazjami, liceami, innymi szkołami, przedszkolami, instytucjami administracyjnymi, muzeami, ośrodkami kultury i różnymi organizacjami. Mapy sieci społeczno-kulturowych (rys. 41 i rys. 42) ukazują różnorodne kierunki powiązań oraz otwartość / zamknięcie wspólnot. Stopień tożsamości etnicznej odzwierciedla krajobraz lingwistyczny. Badaczki ustaliły, że napisy publiczne są najczęściej dwujęzyczne – w zależności od obiektu pierwszeństwo ma jeden albo drugi język. To, jak młodzież ocenia gwarę rodzimą, ukazały odpowiedzi uczniów liceum w Puńsku oraz studentów kształcących się w szkołach wyższych na Litwie i w Polsce, ankietowanych w latach 2013–2015 metodą kwestionariuszową i wywiadu. Okazało się, że w domu najczęściej mówi się po litewsku, rzadziej na przemian po litewsku i po polsku. Spośród osób mówiących po litewsku w rodzinach większość mówi gwarą, po dṍnsku, ale nie tylko w domu – gwarą mówi się także w domenie solidarnościowej, a nawet instrumentalnej. Uczniowie uważają, że warto znać obie odmiany języka – język ogólny i gwarę, ponieważ jest ona ojczysta, stanowi dziedzictwo regionu, jest swoista i wyjątkowa. Język ogólny uznawany jest za prestiżowy i niezbędny do komunikowania się ze wszystkimi Litwinami. W trzecim rozdziale przedstawiono Danguolė Mikulėnienė, Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė, Laura Geržotaitė, Nijolė Birgelienė. Lietuvių tarmių kaita XXI a. pradžioje: Lenkijos lietuvių šnektos Recenzijos / Recenzje 287 Uczniowie klas 10–11 różnie wskazywali gwary na rysunkowych mapach: jedni wyróżniali jedynie centrum rodzinnych okolic, Puńsk, inni – gwarę dzukijską, obejmującą okolice Puńska w Polsce oraz okolice Mariampola, Olity i Łoździejów lub Kalwarii na Litwie. Inni wyróżniali Żmudzinów, zachodnich Auksztotów, wschodnich Auksztotów i Dzuków itp. Prawie połowa respondentów wskazała, że zna dwie gwary – żmudzką i auksztocką, jedna trzecia trzy – dzukijską, auksztocką i żmudzką, a jedna szósta cztery – dzukijską, auksztocką, żmudzką i suwalską. Osoba mówiąca gwarą kojarzy się uczniom z ochroną tradycji, tożsamością narodową i patriotyzmem, mieszka w małych miasteczkach lub wsiach, jest stara, a zatem oceniana stereotypowo. Piąty rozdział „Kształtowanie się quasi-regiolektu południowoałtajskiego w okolicach Puńska i Sejn”, napisany z piękną pasją badacza, który pyta i odpowiada, podsumowuje wyniki badań i identyfikuje nowy twór dialektalny – quasi-regiolekt południowoałtajski, kształtujący się na podstawie tradycyjnej gwary okolic Puńska i Sejn, używanej przez starsze pokolenie, z elementami ogólnych języków litewskiego i polskiego. W nowym regiolekcie zanikają wyraziste cechy gwarowe. Wnioski dobitnie podsumowują przeprowadzone kompleksowe badanie. Streszczenia w języku polskim i angielskim, nie mam wątpliwości, zapewnią upowszechnienie idei monografii i rozpoznawalność litewskiej szkoły geolingwistyki. A do tego jeszcze tabele, fotografie, ilustracje (są ich, bagatela, ponad sto), wizualizujące najważniejsze wyniki, dwanaście załączników dotyczących składu narodowościowego mieszkańców i używania języków pod koniec XIX w., najbardziej litewskich, bardziej zróżnicowanych pod względem narodowościowym, zeslawizowanych wsi na obszarze gwar Puńska i Sejn według danych z różnych źródeł, którymi badaczki dzielą się ze wspólnotą akademicką. mapy mentalne ukazujące wyobrażenia o gwarach, sporządzone zgodnie z metodologią dialektologii percepcyjnej. Spisy źródeł i literatury ankietowanych Liceum im. 11 Marca w Puńsku po raz kolejny świadczą o profesjonalizmie badania: wiarygodne źródła, od pierwszych zapisów, oraz bogata interdyscyplinarna literatura naukowa – wyniki badań empirycznych i opracowania teoretyczne oraz metodologiczne – pozwoliły badaczkom przygotować innowacyjną monografię. Iucundi acti labores! (M. Tullius Cicero) Otrzymano 15 marca 2017 r. DALIA PAKALNIŠKIENĖ Klaipėdos universitetas ul. Salomėjos Nėries 5, LT-92227 Kłajpeda, Litwa [email protected]