„Altlitauisches Etymologisches Wörterbuch (ALEW)“

ULRICH GEUPEL Philipps-Universität Marburg Instytucje naukowo-badawcze: językoznawstwo porównawcze, celtyka. STAROLITEWSKI SŁOWNIK ETYMOLOGICZNY (ALEW) Red. Wolfgang Hock i in. 3 Bde. Hamburg: Baar, 2015, 1639 S. ISBN 978-3-93536-74-5 Niedawna przeszłość przyniosła nieoczekiwany wzrost liczby pomocy naukowych dostępnych dla bałtystów i językoznawców zainteresowanych językami bałtyckimi. Po drugim wydaniu PKŽ Vytautasa Mažiulisa poświęconego językowi staropruskiemu, SEJL Wojciecha Smoczyńskiego (wraz z dodatkami Smoczyński 2008 i 2009), dotyczącym litewskiego w różnych epokach językowych, które w różnym stopniu uwzględniają aktualny stan dyskusji w językoznawstwie historyczno-porównawczym, a także po zasobnym w dane LKŽ, w 2015 roku ukazały się dwa nowe słowniki, ujmujące języki bałtyckie z perspektywy indoeuropeistycznej. Najpierw w holenderskim wydawnictwie Brill ukazał się Rik Dekkens Etymological Dictionary of the Baltic Inherited Lexicon, a wkrótce potem w hamburskim wydawnictwie Baar — omawiany tu Altlitauische Etymologische Wörterbuch, opracowany pod kierownictwem Wolfganga Hocka przez zespół badawczy Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie. Podczas gdy pierwszy systematycznie obejmuje wszystkie języki bałtyckie, drugi jest poświęcony jednemu językowi. Wyraźną wadą PKŽ V. Mažiulisa, SEJL W. Smoczyńskiego i LKŽ jest ich — dla wielu badaczy, którzy nie są ekspertami w dziedzinie bałtystyki Stripsnai / Articles 271 ULRICH GEUPEL są trudne pod względem dostępności językowej, ponieważ nie zostały napisane w powszechnie znanych współczesnych językach nauki. Indoeuropeiści sięgali więc dotychczas przede wszystkim po LEW Ernsta Fraenkela, które jest już przestarzałe pod każdym względem. Przynajmniej dla tej ostatniej grupy, poszukującej wiarygodnych synchronicznych oraz historyczno-etymologicznych informacji o litewskich słowach na potrzeby etymologii indoeuropejskich, ALEW stanowi nową, niezbędną pomoc, która w znacznej mierze zastąpi LEW. Uwagi wstępne są zwięzłe i na dziewięciu stronach wprowadzają w przedmiot i cel dzieła, lematyzację, budowę haseł, sposób cytowania, wykorzystany materiał językowy oraz projekt i jego współpracowników. Zdecydowanie najwięcej miejsca zajmuje zatem właściwa część słownikowa (1323 strony) w pierwszym i drugim tomie. Dołączono osobny, cieńszy tom zawierający wykazy skróconych źródeł tekstowych, bibliografię oraz obszerne indeksy wszystkich uwzględnionych języków. Trzeci tom zamyka kolorowa mapa rozmieszczenia dialektów litewskich na początku XXI w. Verzichtet wird, anders als in Derksen 2015, auf die Besprechung theoretischer Hintergründe und linguistischer Vorannahmen, etwa zur Gültigkeit umstrittener Lautgesetze, was dazu verpflichtet, bei strittigen Fragen in den Einzelfällen Stellung zu beziehen. Dem kommt das ALEW auch konsequent immer dann nach, wenn es von der Communis Opinio abweicht. Po nagłówku każdego hasła następują krótkie informacje gramatyczne i objaśnienia znaczenia wraz z cytatami z oryginałów. W przypadku wyrazów odziedziczonych, oznaczonych jedynie czarnym kwadratem, najpierw wymienia się bałtyckie i słowiańskie kognaty, a następnie pokrewne wyrazy z innych języków indoeuropejskich, zazwyczaj z podaniem praindoeuropejskiego rdzenia. W nowym akapicie znajduje się krótka lub średniej długości dyskusja kwestii filologicznych dotyczących materiału starolitewskiego i bałtyckiego oraz zestawienia etymologicznego, w której uwaga skupia się przede wszystkim na problemach fonetyki, morfologii i semantyki. Pierwszy segment każdego hasła, zawierający szczegółowe przedstawienie materiału źródłowego wraz z kontekstami oraz wykaz kognatów bałtosłowiańskich, wydrukowano większą czcionką niż następującą po nim dyskusję historycznojęzykową. Wrażenie, jakie można odnieść na pierwszy rzut oka — że jest to słownik poświadczeń starolitewskich z dodatkowymi informacjami etymologicznymi zapisanymi „drobnym drukiem” — nie oddaje jednak głównego założenia dzieła ani wysokiej jakości bardzo dobrych dyskusji; taki układ wynika wyłącznie z ograniczeń miejsca. Podstawę danych ALEW stanowią starolitewskie źródła pierwotne, do których odsyłają w hasłach sigla. Za starolitewskie uznaje się teksty, które 272 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI ALTLITAUISCHES ETYMOLOGISCHES WÖRTERBUCH (ALEW) powstały przed 1700 rokiem. Uwzględniono przy tym najważniejsze źródła tekstowe z tej epoki, dostępne dzięki edycjom. Trzeba było zrezygnować z kilku mniejszych, dotąd niewydanych dzieł. Cytowane kognaty bałtyckie, zaczerpnięte z odpowiednich słowników i literatury specjalistycznej, obejmują wszystkie pozostałe języki tej gałęzi; systematycznie uwzględniono także kuroński język Mierzei Kurońskiej. Indeks zawiera ponad 700 kurońskich leksemów. ALEW wyróżnia się na tle większości słowników etymologicznych wzorowym opracowaniem semantyki synchronicznej i diachronicznej, łączącym pracę filologiczną nad źródłami pierwotnymi z historią języka, co pokazuje następujący fragment: „Pod względem semantycznym należy chyba przyjąć, że czasownik oparty na blagnas ‘nieodpowiedni, bezużyteczny’ wtórnie zawęził swoje znaczenie do opisu stanu kaca, skąd następnie ‘trzeźwieć’. Ogólniejsze użycie czasownika przed tym zawężeniem semantycznym jest najwyraźniej poświadczone bezpośrednio w MgT 134₁₇, gdzie blagnimas zostało użyte jako tłumaczenie łac. levitas ‘lekkomyślność’” (I 119, s.v. blagnas). Słowotwórstwo omawiane jest równie zwięźle wszędzie tam, gdzie autorzy uznali to za potrzebne, i często opatrzone odniesieniem do wciąż miarodajnego dzieła Panasa Skardžiusa (1943). Tu i ówdzie wspomina się o systemie Calanda oraz typie tomós rzeczowników praindoeuropejskich, jednak opis specyficznej semantyki słowotwórczej sufiksów pozostaje zasadniczo w zwyczajowych, a zatem ograniczonych ramach. Wzorcowy pod względem nazewnictwa użytych morfemów i ich funkcji morfemicznych jest artykuł poświęcony āklas ‘pług’ (I 55), w którym czytelnik dowiaduje się o wariantywności i dystrybucji sufiksów pełniących funkcję „nomina instrumenti”, a także o utworzeniu arklys ‘koń’ jako leksykalizacji derywatu utworzonego za pomocą sufiksu przynależności *i̯o-. Opis jednoznacznych, obserwowalnych relacji morfologicznych między leksemami pokrewnymi etymologicznie, zamieszczony w większości haseł, stanowi dla użytkownika przydatną podstawę do dalszych badań w tej dziedzinie. Typowy przykład takiego opisu znajduje się pod hasłem balā (I 91): „Wyszło z użycia litewskie rzeczownik i jego łotewski odpowiednik sprawiają wrażenie derywatu sufiksalnego na stopniu o od zaginionego czasownika pierwotnego (por. wzorzec słowotwórczy u Skardžiusa 1943: 377f.).” Zestawienie takich przypadków, łatwe dzięki ALEW, oraz zbadanie ich chronologii mogłoby wesprzeć — niebędącą jeszcze communis opinio — hipotezę o fakultatywnym wprowadzaniu stopnia o przy substantywizacji przymiotnika (czasownikowego) typu praindoeuropejskiego *bʰ(e)rnó- ‘urodzony’ (por. łot. bērns ‘dziecko’) → pragermańskiego *bʰorno- (> goc. barn ‘dziecko’) również w odniesieniu do języków bałtyckich (por. Neri 2013: 198). Recenzijos / Reviews 273 ULRICH GEPEL Stopień o występuje wreszcie także w innych bałtosłowiańskich formacjach rzeczownikowych; por. ros. zob ‘pasza, pokarm’ wobec lit. žėbù ‘jeść powoli, żuć’, które prawdopodobnie odzwierciedla dawną relację, o ile rzeczownik nie został utworzony — co jest mniej prawdopodobne — bezpośrednio od czasownika prasłowiańskiego *zobati. Ograniczenie do słownictwa (staro)litewskiego sprawia, że pominięto kilka interesujących bałtyckich kontynuantów odziedziczonych wyrazów praindoeuropejskich, takich jak prus. genō ‘kobieta’, łot. kũns ‘głuchy’ i łot. dargs ‘miły, drogi’ (spokrewnione z scs. dragъ, ros. dorogój ‘id.’). W takich przypadkach badacz może sięgnąć po nowe Etymological Dictionary of the Baltic Inherited Lexicon Derksena, o ile dane słowo znajduje się w jego bardzo niepełnym wyborze, a także po LEV Konstantinsa Karulisa i PEŽ. Autorzy ALEW niekiedy jednak nie mogli się oprzeć wskazaniu ważnych z punktu widzenia historii języka synonimów bałtyckich, które nie mają litewskiego kognatu, na przykład łot. asins ‘krew’ (łotgal. asnis) pod hasłem kraujas, któremu przypada duże znaczenie historycznojęzykowe jako jedynemu bałtyckiemu i słowiańskiemu kontynuantowi praindoeuropejskiego *h₁ēsh₂-r/n- (I 521), oraz prus. warus ‘warga’ pod hasłem lit. lūpà ‘id.’ (I 602). W tym drugim przypadku w części dyskusyjnej, wydrukowanej drobną czcionką, podano przegląd różnych bałtyckich wyrazów oznaczających ‘wargę’. Choć na ogół nie podaje się dalszej etymologii, jest to podejście przyjazne dla użytkownika zainteresowanego historią języka, gdyż umożliwia badanie ewentualnych przesunięć semantycznych związanych z zastępowaniem wyrazów lub wzajemnych oddziaływań analogicznych. Jeśli rdzeń jest poświadczony w starolitewskim, zazwyczaj przywołuje się wszystkie istotne derywaty w innych językach bałtyckich, nawet jeśli nie mają one dokładnego odpowiednika w języku litewskim. Niekiedy przedstawienie materiału w trudnych z punktu widzenia historii języka przypadkach, takich jak derywaty od rdzenia, które wcześnie usamodzielniły się leksykalnie, nie może być wyczerpujące. Tak więc nieuwzględnione w ALEW łot. gaļa ‘mięso’ i łotgal. gala ‘id.’ najprawdopodobniej należy zestawić z lit. galas ‘koniec, cel’, a tym samym z praindoeuropejskim rdzeniem *ǵʰelH- ‘dręczyć, kłuć’; omówienie różnych rozwojów semantycznych przekroczyłoby jednak wyznaczone ramy. Ograniczenie materiału do starolitewskiego przynosi kilka korzyści. Po pierwsze, w językoznawstwie historyczno-porównawczym zwykle wychodzi się od najstarszej fazy języka, ponieważ mogła ona zachować więcej archaizmów i jest najbliższa rekonstruowanemu językowi wcześniejszemu. Historia litewskiego, podobnie jak innych języków bałtyckich, nie sięga jednak zbyt odległych czasów, dlatego większe znaczenie ma drugi argument: korpus można wówczas ująć stosunkowo kompletnie, pozostawiając miejsce na omówienie istotnych poświadczeń. Z nadal bardzo obszernego 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI STAROLITEWSKI SŁOWNIK ETYMOLOGICZNY (ALEW) Mimo to z natury rzeczy konieczne było dokonanie wyboru w obrębie korpusu starolitewskiego. ALEW wybrał przy tym te leksemy, które mają znaczenie dla historii języka: „wartość dla językoznawstwa historyczno-porównawczego lub dla specyficznego starolitewskiego stanu językowego [...] ponadto uwzględniono kryteria kulturowo-historyczne i ilościowe (zainteresowanie historią idei i wiedzą rzeczową, a także częstość i rozpowszechnienie” (Wprowadzenie: I 7). W przeciwieństwie do dzieła R. Densena, dostosowanego do potrzeb indoeuropeistów, zgodnie z tą koncepcją systematycznie uwzględniono zapożyczenia, choć jest to obszar, w którym konieczne były pewne ustępstwa. Czytelnikowi brakuje więc niektórych haseł dotyczących zapożyczeń słowiańskich, przy czym nie jest jasne, dlaczego właśnie ich nie uwzględniono, np. pūkas ‘lud, wojsko, gmina’ (por. Skardžius 1931: 83), omawiane w LEW s.v. i dobrze poświadczone w starolitewskim, np. BrBXX. Brak ten jest tym bardziej zaskakujący, że uwzględniono np. ābas ‘obóz, obóz wojskowy, wojsko’ (s. 17). Użytkownika mogłoby z pewnością zainteresować pūkas, ponieważ słowo to jest szeroko rozpowszechnione w językach bałtyckich, a język, z którego zostało zapożyczone, nie jest na pierwszy rzut oka oczywisty. W przypadku wszystkich uwzględnionych zapożyczeń wzorowo omawia się jednak te dwa aspekty — ich rozmieszczenie w obrębie języków bałtyckich oraz drogi zapożyczenia — na ile pozwalają na to miejsce i obecny stan badań. W odniesieniu do licznych zapożyczeń tak wczesnych, że nie można ich jeszcze jednoznacznie przypisać polszczyźnie ani białoruszczyźnie, stworzono dobrą podstawę do potrzebnych, bardziej szczegółowych badań specjalistycznych. Dla bałtystów bardzo cenny jest ponadto przedstawiony przegląd poświadczeń w korpusie starolitewskim, obejmujący — w przeciwieństwie do słownika Fraenkla — wskazanie pierwszego poświadczenia. Indoeuropeiści, którzy nie są specjalistami w dziedzinie bałtystyki, z pewnością doceniliby poświęcenie w rozdziale wprowadzającym większej uwagi zagadnieniom teoretycznym i metodologicznym, takim jak rekonstrukcja, na przykład prabałtyckiego czy prabałtosłowiańskiego, oraz kwestii, czy należy systematycznie uwzględniać te zagadnienia w indoeuropeistycznych dyskusjach o historii języków bałtyckich. Nie ulega wątpliwości, że sytuacja w tych gałęziach językowych jest bardziej złożona niż na przykład w językach germańskich, dla których EWahd i Etymological dictionary of Proto-Germanic Guusa Kroonena systematycznie wykorzystują rekonstrukcje pragermańskie. W literaturze naukowej nie ma wprawdzie zgodności co do stopnia szczegółowości rekonstrukcji tego prajęzyka ani wielu zagadnień szczegółowych, nie powstrzymuje to jednak autorów od regularnego podawania takich rekonstrukcji. Zrekonstruowane formy prabałtyckie mogłyby stanowić użyteczną podstawę do porównania rozwoju poszczególnych języków bałtyckich, a także w Recenzijos / Reviews 275 ULRICH GEUPEL zestawieniu z rekonstrukcjami R. Derksena, który konsekwentnie rekonstruuje formy wcześniejszych stadiów, mogłyby być pomocne w ukierunkowaniu dyskusji. Dalsze omówienie założeń teoretycznych, na przykład poszczególnych praw głosowych przyjmowanych przez autorów oraz rozwoju systemu akcentowego, jakie pojawia się w rozdziale wprowadzającym słowników z serii lejdeńskiej, do których należą wspomniane prace R. Derksena i G. Kroonena, z pewnością byłoby przydatne dla osób niebędących ekspertami w dziedzinie języków bałtyckich. ALEW można jednak łatwo konsultować także bez tego, ponieważ w razie potrzeby w dyskusji wskazuje się problematyczne założenia, jak na przykład w I 617: „Jeśli wokalizm rdzenia -a- w łac. powstał regularnie, jak przyjmuje Schrijver (1991: 454f.), z praindoeuropejskiego *o /#m_ [...]” — to prawo głosowe nie ma bowiem żadnych bezspornych świadków poza łac. mare ‘morze’. Jako uzupełnienie i teoretyczny szkielet dla współczesnych założeń gramatyki historycznej bałtosłowiańszczyzny, wraz z obszerną, choć już nieco nieaktualną bibliografią, czytelnik może sięgnąć także do dwóch artykułów redaktora ALEW, Wolfganga Hocka: Hock 2004 i Hock 2005, opublikowanych w czasopiśmie Kratylos. Języki bałtyckie są szczególnie interesujące dla zagadnień indoeuropeistycznych ze względu na te aspekty, w których uchodzą za niezwykle archaiczne. Wiadomo jednak, że nie wszystkie stopnie apofonii i inne wzorce słowotwórcze poświadczone w językach bałtyckich są bezpośrednim dziedzictwem języka praindoeuropejskiego; archaizm polega właśnie na tym, że procesy te przez długi czas zachowały się jako produktywne mechanizmy. Wielką zaletą ALEW jest w tym względzie to, że najpierw analizuje i ocenia bałtycki materiał wewnętrzny, widoczny na powierzchni, uwzględniając także wszystkie formy dialektalne, oraz zachowuje ostrożność, zanim konkretny derywat zostanie przeniesiony w stosunku 1:1 do praindoeuropejskiego. Jednocześnie częściowa rezygnacja z podawania epoki powstania danej formy tworzy lukę w opisie, pozostawiając użytkownikowi podjęcie decyzji. Na uwagę zasługuje również nowoczesne uwzględnienie nowych rdzeni powstałych w konstrukcjach typu light verb (por. np. I 331 s.v. gridí ← praindoeur. gʷer(H)- dʰeh₁- ‘dawać znać’), które właśnie w językach bałtyckich i słowiańskich mogły być przez długi czas tworzone na nowo dzięki przejrzystej morfologii. Z rozmiarów dzieła i czasu jego opracowywania wynika, że trzeba odpowiednio rozłożyć akcenty między różnymi aspektami historii omawianych słów. Na uwagę zasługuje wyjątkowo dobre opracowanie semantyki synchronicznej i diachronicznej. Z drugiej strony niektórzy czytelnicy mogą niekiedy oczekiwać dokładniejszego przyporządkowania 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI ALTLITAUISCHES ETYMOLOGISCHES WÖRTERBUCH (ALEW) kognatów. Można było tu i ówdzie podać więcej informacji o tym, które formy po zastosowaniu praw głosowych są dokładnie identyczne, gdzie występują derywaty jedne od drugich, a gdzie mamy jedynie pokrewieństwo rdzeni przy zupełnie odmiennej historii derywacyjnej. Jako przykład niech posłuży lit. kràjas ‘krew’: łot. kreve ‘zakrzepła krew, strup’ wygląda formalnie na derywat tego wyrazu (projekcja na prabałtosłowiański zakładałaby derywację za pomocą przyrostka *-ęh₂ o znaczeniu kolektywnym). Dokładna odpowiedniość formalna zachodzi jednak między lit. kràjas a wedyjskim przymiotnikiem kravyá- ‘krwawy’, oboma wywodzącymi się hipotetycznie z praindoeuropejskiego < *krou̯(h₂)-ió-. Obok wymieniono staro-cerkiewno-słowiańskie krъvь. ALEW nie zajmuje bardziej szczegółowego stanowiska i stwierdza (I 521): „W języku słowiańskim występuje inna formacja oparta na tym samym rdzeniu”. W słowniku R. Derksena czytelnik znajduje natomiast krótką, lecz jasno określającą historię derywacyjną uwagę: „The baltic forms present a derivative in *-io- of the root not reflected in Slavic” (s. 255). Zamiast tego ALEW szerzej omawia semantykę: czytelnik dowiaduje się na przykład, że litewski leksem jest nieoznaczonym (tj. ogólnym) słowem oznaczającym krew, co dostarcza ważnej informacji leksykologom zainteresowanym polem wyrazowym, a także że język łotewski odzwierciedla przypuszczalnie starsze znaczenie ‘krew poza ciałem’. Etymologiczny słownik obejmujący cały język nie może uwzględnić wszystkich możliwych ujęć etymologicznych ani tych obecnych w literaturze przedmiotu, toteż przyszłym badaniom pozostaje dość miejsca na omówienie poszczególnych związków między leksemami bałtyckimi a potencjalnymi kognatami w obrębie języków indoeuropejskich, na przykład tego, czy lit. kę̃kti ‘szkodzić’ (I 477) mogłoby być zaginionym gdzie indziej czasownikiem pierwotnym odpowiadającym gr. κακός, alb. keq (< praindoeur. *k̑n̥k(í)ó-), z rzeczownikiem utworzonym od stopnia o lit. kañka ‘udręka, męka’ (I 447). Warto również rozważyć, czy wyrazy spokrewnione z lit. rū́ti, rū̃kas ‘dymić, dym’ (II 878) muszą koniecznie być zapożyczeniami z języków germańskich, skoro korespondencja spółgłoskowa nie jest zbyt wymowna ze względu na formy typu Klugego w germańskiej rodzinie wyrazów (por. Kroonen 2013: 410 s.v. reukan ~ rūkan), a nie można całkowicie wykluczyć dawnego *k; można więc na razie ostrożniej stwierdzić istnienie izoglosy między językami bałtyckimi i germańskimi. Jednym z najciekawszych pod względem historycznogłosowym i geografii dialektalnej problemów języków bałtyckich, a także bałtosłowiańskich, który nadal nie ma powszechnie akceptowanego rozwiązania, jest niejednolity rozwój praindoeuropejskich spółgłosek zwartych palatalnych *ḱ, *ǵ, *ǵʰ. Problem ten musi zostać omówiony także w słowniku etymologicznym, dlatego ALEW odsyła przy wszystkich odpowiednich wyrazach do właściwego rozwoju szczegółowego. Pod właściwym hasłem klausyti (I 503) znajduje się zatem również Recenzijos / Reviews 277 ULRICH GEPEL krótkiego zarysu hipotez dotyczących niejednolitej kontynuacji pie. *ḱl- w tych grach słownych, które w bałtyckim i słowiańskim kontynuowane jest raz jako *šl-, a raz jako *kl-: „W kwestii dotychczas wysuwanych hipotez por. Stang (1966: 91f.). Kortlandt (2009: 29f.), idąc za Meilletem, przyjmuje regularny rozwój głosowy pie. *ḱl > pr. bałt. *kl przed samogłoskami tylnymi” i słusznie wnioskuje: „Niestety, nieregularny rozkład pr. bałt. refleksów *kl- i *šl- nie znajduje potwierdzenia w omawianym materiale”. Oprócz cytowanych prac, z których część jest starsza, można było wspomnieć najnowsze opracowanie tego problemu, Reiner Lipp (2009), uwzględnione zresztą w omawianym dziele; autor ten, biorąc pod uwagę także materiał bałtosłowiański, opowiada się za wczesną innowacją dialektów satemowych po rozpadzie języka praindoeuropejskiego: fonologizacją kontekstowych alofonów przed samogłoskami przednimi w palatalne fonemy. Idea falowego rozprzestrzeniania się satemizacji, która nie objęła w pełni północnego zachodu, pojawia się także w nowszej literaturze, choć implicite, również w EWAh (IV, 1254) s.v. huf: „[...] gdyby pie. *ḱ wystąpiło jako zachodniosemickie *k zamiast oczekiwanego *s”, przy czym terminologia nawiązuje do prac bałtysty Harveya E. Mayera. Wspomniana już wyżej rezygnacja z systematycznej rekonstrukcji form prabałtyckich i prabałtosłowiańskich mogłaby na pierwszy rzut oka skłonić czytelnika do przypuszczenia, że autorzy odrzucają istnienie wspólnego etapu poprzedzającego każdy z tych języków. Bliższe przyjrzenie się omówieniu przedstawionego materiału pokazuje jednak, że tam, gdzie autorzy uznali to za konieczne dla swojej argumentacji, datowali na odpowiednie języki zmiany głoskowe i znaczeniowe, a także formacje słowotwórcze i nowe rdzenie. Nie zrezygnowano też całkowicie z podawania form prabałtyckich; recenzent zauważył następujące rekonstrukcje: pr. bałt. *berd(i)jā ‘płodna, ciężarna’ (N.Sg.f. przymiotnika, I 109), *dero- ‘drewno’ (I 196), *aitaut- ‘rosnąć’ (I 410), *karua- ‘zwierzę, byk’ (I 461), *modl- ‘prosić’ (I 633), *sun ‘z’ (II 986), *ins- (II 1102). Częściej, zgodnie z przyjętymi konwencjami, odwołuje się do rekonstrukcji i procesów „przedprabałtosłowiańskich”, gdy chodzi o innowację późnoprajęzykową lub wczesnodialektalną. Formy prabałtyckie przytaczane są również dość często, choć — inaczej niż u Derksena 2015 — nie konsekwentnie. Spośród licznych aspektów, które należy uwzględnić przy opracowywaniu takiej pracy, ALEW, jak już przedstawiono, dokonał bardzo trafnych wyborów, zważywszy na ograniczoną objętość; tęsknota za informacjami wykraczającymi poza to, co zawarto, może być jedynie kwestią indywidualnych preferencji. Wczesne zapożyczenia wyrazów bałtyckich do innych języków są odnotowane w niewielkim stopniu, ponieważ nie stanowią głównego przedmiotu zainteresowania ALEW ani większości jego użytkowników. Z natury rzeczy 278 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI ALTLITAUISCHES ETYMOLOGISCHES WÖRTERBUCH (AEW) ważnymi wczesnymi językami kontaktowymi obok słowiańskiego okazują się języki fińskie znad Bałtyku, które w różnych okresach utrzymywały kontakty z obszarem bałtyckojęzycznym; por. trafny przegląd oparty na rozmieszczeniu wyrazów u Sepo Suhonena (1988). Ze względu na niekiedy bardzo dawną metrykę tych zapożyczeń mogą one jednak mieć znaczenie dla pradziejów i wczesnej historii Bałtów, a także dla aspektów historii kultury; byłoby więc pożądane, gdyby uwzględniono je w przyszłych pracach poświęconych temu zagadnieniu. Choć liczba zapożyczeń jest zdecydowanie mniejsza niż w przypadku wpływów germańskich na fiński, niektóre z nich są jeszcze starsze. Ostatnie znane recenzentowi prace dotyczące wpływu bałtyckiego na te języki są autorstwa Larsa-Gunnara Larssona (2001) i Petri Kallio (2008); pierwsza z nich wykazuje, że niektóre zapożyczenia bałtyckie w języku saamickim nie wykazują śladów fińskich zmian głosowych, lecz odzwierciedlają wczesne zmiany saamickie, np. płn. saam. suodnī ‘rosa, mgła, para’ (fiń. halla ‘mróz’) wobec lit. šalną itd. ‘mróz’ lub płn. saam. suodni ‘siano’ (fiń. heinä ‘jw.’) wobec lit. šienas itd. ‘siano’; musiały więc dotrzeć bezpośrednio z języków bałtyckich lub za pośrednictwem nieznanego trzeciego języka — i to bardzo dawno temu. Konsekwentne uwzględnienie tych zapożyczeń w podręcznikach języków indoeuropejskich byłoby wreszcie cenną pomocą dla finougrystów. Drobne błędy lub niekonsekwencje są nieuniknione w dziele o tak monumentalnych rozmiarach, ale na szczęście występują w niewielkiej liczbie. Aby pokazać, że chodzi jedynie o drobiazgi, przytoczmy kilka przykładów: (II 1019): „[...] niezależna derywacja Ṛdhi bezpośrednio od pragermańskiego *ḱerd ~ *ḱrd-nt. ‘serce’”. Dla jasności należało tu zaznaczyć, że punktem wyjścia derywacji musi być jedynie temat słaby. (II 1291): ros. zód zapisano raz błędnie jako zōd. (II 1291): „niezgodność w wymowie welarnej” (i w innych miejscach) — nietypowy termin „wymowa” oznacza tu dokładną naturę fonetyczną (dźwięczność/bezdźwięczność itp.). W następującym przypadku zapis jest niejednolity: „rozwój/dublety kentumowe” oraz „satemowe” (I 25 s.v. akēti, 28 s.v. akmuõ, 29 s.v. aksómnas, 30 s.v. akúotas, -a, 63 s.v. ášutas, 116 s.v. bìngti) w porównaniu z „centumowym” (II 1014 s.v. šáuti i 1021 s.v. šénti) (o ile recenzent zauważył). Jak od razu widać, są to kwestie bardzo marginalne, ledwie warte wzmianki i w żaden sposób nieutrudniające korzystania z dzieła. Recenzijos / Reviews 279 ULRICH GEPEL W świetle wszystkiego, co powiedziano, konkluzja musi być bez zastrzeżeń pozytywna. Mamy tu do czynienia ze znacznym poszerzeniem warsztatu badawczego w zakresie języka starolitewskiego i etymologii języków bałtyckich, które zyskują dzięki starannemu opracowaniu materiału oraz ostrożności w omawianiu historii języka; za to Wolfgangowi Hockowi i jego zespołowi należą się wielkie podziękowania. Niewątpliwą zaletą jest przy tym to, że Etymological Dictionary of the Baltic Inherited Lexicon R. Derksena i ALEW ukazały się niemal równocześnie, dzięki czemu nie odwołują się do siebie nawzajem, a każde przedstawia własne ujęcie, które często się pokrywają, lecz właśnie tam, gdzie się różnią, stają się interesujące. Osoby zajmujące się historią języka litewskiego i języków bałtyckich w ogólności mają teraz szczęście, że mogą wybierać spośród większej liczby odpowiednich, aktualnych publikacji tę, która najlepiej odpowiada ich potrzebom, a w najlepszym razie konsultować wszystkie prace, które mogą mieć zastosowanie, ponieważ wzajemnie się uzupełniają, a gdy omawiają te same zagadnienia, pozwalają wybrzmieć różnym perspektywom i opiniom. Najpóźniej dzięki ALEW wzrośnie zapewne zainteresowanie bałtycką gałęzią indoeuropejskiej rodziny językowej, stosownie do ożywionych obecnie badań bałtystycznych; bogaty zasób etymonów i wzorców słowotwórczych jest bowiem prawdziwą skarbnicą dla każdego indoeuropeisty porównawczego. Wreszcie jest to także ważne narzędzie do pracy filologicznej nad tekstami starolitewskimi. Biorąc pod uwagę różnice w dostępnych zasobach czasowych i kadrowych, ALEW pod względem rzetelności i odzwierciedlenia aktualnego stanu językoznawstwa indoeuropeistycznego można postawić na równi z Etymologisches Wörterbuch des Altindorischen Mayrhofera oraz Etymologischen Wörterbuch des Althochdeutschen. Pożądane byłoby udostępnienie i rozbudowanie dzieła w wersji internetowej; pomocny byłby jednak przynajmniej na bieżąco aktualizowany wykaz uzupełnień (i ewentualnych drobnych errat), na przykład w odniesieniu do nowego litewskiego materiału językowego, udostępnionego dzięki nowym edycjom tekstów, oraz kolejnych zapożyczeń słowiańskich. LITERATURA Derksen Rick 2015: Etymological Dictionary of the Baltic Inherited Lexicon. Leiden [u.a.]: Brill. EWAhd – Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, hrsg. von Albert L. Lloyd, Otto Springer, Rosemarie Lühr. Göttingen [u.a.]: Vandenhoeck & Ruprecht, 198. 280 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI STAROLITEWSKI SŁOWNIK ETYMOLOGICZNY (ALEW) Hock Wolfgang 2004: Baltoslavisch. I. Teil: Phonologie. – Kratylos. Kritisches Berichts- und Rezensionsorgan für indogermanische und allgemeine Sprachwissenschaft 49, 1–32. Hock Wolfgang 2005: Baltoslavisch. II. Teil: Morphonologie, Stammbildung, Flexion. – Kratylos. Kritisches Berichts- und Rezensionsorgan für indogermanische und allgemeine Sprachwissenschaft 50, 1–39. Kallio Petri 2008: On The ‚Early Baltic‘ Loanwords in Common Finnic. – Evidence and counter-evidence. Essays in honour of Frederik Kortlandt. Bd. 1: Balto-Slavic and Indo-European linguistics, hrsg. von Alexander Lubotsky. Amsterdam [u.a.]: Rodopi, 265–277. Kroonen Guus 2013: Etymological dictionary of Proto-Germanic. Leiden [u.a.]: Brill. Larsson Lars-Gunnar 2001: Baltic influence on Finnic languages. – The Circum-Baltic Languages. Volume 1: Past and Present, hrsg. von Östen Dahl, Maria Koptjevskaja-Tamm. Amsterdam–Philadelphia: Benjamins, 237–253. LEV – Karulis Konstantīns 1992: Latviešu etimoloģijas vārdnīca 1–2. Rīga: Avots. LEW – Fraenkel Ernst 1962–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch 1–2. Heidelberg: Winter. Lipp Reiner 2009: Die indogermanischen und einzelsprachlichen Palatale im Indoiranischen 1–2. Heidelberg: Winter. LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas 1–20. Vilnius: Mokslo enciklopedijų leidykla, 21968–2002. Neri Sergio 2013: Zum urindogermanischen Wort für Hand. – Multi nominis Gram-maticus. Studies in Classical and Indo-European Linguistics in honor of Alan J. Nussbaum, on the occasion of his sixty-fifth birthday, hrsg. von Adam I. Cooper, Jeremy Rau, Michael Weiss. Ann Arbor [u.a.]: Beech Stave Press 2013, 185–205. PKEŽ – Mažiulis Vytautas 2013: Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1–2. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. SEJL – Smoczyński Wojciech 2007: Słownik etymologiczny języka litewskiego 1–2. Wilno: Uniwersytet Wileński, Wydział Filologgiczny. Skardžius Pranas 1931: Die slavischen Lehnwörter im Altlitauischen. Kaunas: Spindulys. Skardžius Pranas 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba. Vilnius: Lietuvos mokslų akademija. Recenzijos / Reviews 281 ULRICH GEUPEL Smoczyński Wojciech 2008: Uzupełnienia do „Słownika etymologicznego języka litewskiego“. Część I. – Acta Linguistica Lithuanica 58, 53–151. Smoczyński Wojciech 2009: Uzupełnienia do „Słownika etymologicznego języka litewskiego“. Część II. – Acta Linguistica Lithuanica 60, 17–127. Suhonen Seppo 1988: Die baltischen Lehnwörter der finnisch-ugrischen Sprachen. – The Uralic languages. Description, history and foreign influences, hrsg. von Denis Sinor. Leiden [u.a.]: Brill, 616–637. Nadesłano 18 maja 2017 r. ULRICH GEUPEL Philipps-Universität Marburg Wilhelm-Röpke-Str. 6 01E05, D-35032 Marburg [email protected] 282 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI