„Altlitauisches Etymologisches Wörterbuch (ALEW)“

Straipsniai / Articles 271 ULRICH GEUPEL Uniwersytet Philippsa w Marburgu Dyscypliny badań naukowych: językoznawstwo porównawcze, keltologia. STAROLITEWSKI ETYMOLOGICZNY SŁOWNIK (ALEW) Red. przez Wolfgang Hock i in. 3 t. Hamburg: Baar, 2015, 1639 s. ISBN 978-3-935536-74-5 Niedawna przeszłość doprowadziła do niebywałego pomnożenia środków pomocniczych dostępnych bałtystom i językoznawcom zainteresowanym językami bałtyckimi. Po drugim wydaniu PKEŽ Vytautasa Mažiulisa dotyczącym języka staropruskiego, SEJL Wojciecha Smoczyńskiego (wraz z addendami Smoczyński 2008 i 2009) dotyczącym litewskiego w przekroju epok językowych, które w różnym stopniu uwzględniają aktualny stan dyskusji w językoznawstwie historyczno-porównawczym, a także bogatym w dane LKŽ, w 2015 roku ukazały się aż dwa nowe słowniki, które rozpatrują języki bałtyckie z perspektywy indoeuropejskiej. Najpierw Etymological Dictionary of the Baltic Inherited Lexicon Ricka Derksena wydany przez niderlandzkie wydawnictwo Brill, a wkrótce potem niniejszy Altlitauische Etymologische Wörterbuch, opracowany pod kierownictwem Wolfganga Hocka przez grupę roboczą Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie i wydany przez hamburskie wydawnictwo Baar. Podczas gdy pierwszy systematycznie obejmuje wszystkie języki bałtyckie, drugi jest językowo specyficzny. Wyraźną wadą PKEŽ V. Mažiulisa, SEJL W. Smoczyńskiego i LKŽ jest ich niedostępność dla wielu badaczy, którzy nie są ekspertami w dziedzinie bałtystyki ULRICH GEUPEL 272 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI stanowią, ze względu na trudną dostępność językową, ponieważ nie są napisane w powszechnie znanych nowożytnych językach naukowych. Dlatego indogermaniści nadal sięgali najpierw po LEW Ernsta Fraenkela, które jest przestarzałe w każdym calu. Przynajmniej dla tej ostatniej grupy, która poszukuje wiarygodnych synchronicznych oraz historyczno-etymologicznych informacji o litewskich słowach na potrzeby etymologii indoeuropejskich, ALEW stanowi nowe, niezbędne narzędzie, które w dużej mierze zastąpi LEW. Uwagi wstępne są krótkie i na dziewięciu stronach wprowadzają w przedmiot i cel dzieła, lematyzację, budowę artykułów, sposób cytowania, wykorzystany materiał językowy, a także projekt i jego współpracowników. część (1323 Den uneingeschränkt größten Raum nimmt damit der eigentliche Wörterbuchstrony) w pierwszym i drugim tomie. Dołączono osobny, cieńszy tom zawierający wykazy skróconych źródeł tekstowych, bibliografię oraz obszerne indeksy wszystkich przytoczonych języków. Trzeci tom uzupełnia kolorowa mapa ukazująca rozmieszczenie dialektów litewskich na początku XXI w. W przeciwieństwie do Derksena 2015 zrezygnowano z omawiania teoretycznych podstaw i założeń lingwistycznych, na przykład dotyczących obowiązywania kontrowersyjnych praw głosowych, co zobowiązuje do zajmowania stanowiska w kwestiach spornych w poszczególnych artykułach. ALEW konsekwentnie czyni temu zadość zawsze wtedy, gdy odbiega od Communis Opinio. Po nagłówku artykułu poszczególnych haseł następują krótkie informacje gramatyczne i objaśnienia znaczeń wraz z cytatami ze źródeł oryginalnych. W przypadku wyrazów dziedzicznych najpierw następują, oznaczone jedynie czarnym kwadratem, bałtyckie i słowiańskie kognaty w wyliczeniu, a następnie spokrewnione wyrazy z innych języków indoeuropejskich. Języki, zazwyczaj z podaniem praindoeuropejskiego. Pierwiastek. W nowym akapicie następuje krótka do średniej długości dyskusja na temat zagadnień filologicznych dotyczących materiału starolitewskiego i bałtyckiego oraz zestawienia etymologicznego, przy czym w pierwszej kolejności omówione zostają problemy z zakresu wymowy, morfologii i semantyki. Pierwsza część każdego lematu, zawierająca szczegółową prezentację materiału źródłowego wraz z kontekstami oraz wyliczenie bsl. Kognaty są przy tym wydrukowane większą czcionką niż następująca dyskusja z zakresu historii języka. Powstające na pierwszy rzut oka wrażenie, że jest to alit. Słownik dowodów z dodatkowymi informacjami etymologicznymi w „drobnych drukach” nie odpowiada jednak profilowi dzieła ani jakości bardzo dobrych dyskusji i wynika wyłącznie z braku miejsca. Podstawę materiałową ALEW stanowią starolitewskie źródła pierwotne, do których w hasłach odsyła się za pomocą siglów. Za starolitewskie uznaje się teksty, które ALTLITAUISCHES ETYMOLOGISCHES WÖRTERBUCH (ALEW) Recenzje / Reviews 273 powstały przed 1700 rokiem. Uwzględniono przy tym najważniejsze źródła tekstowe tej epoki, dostępne dzięki wydaniom. Zrezygnowano natomiast z uwzględnienia kilku mniejszych i dotąd nieopublikowanych dzieł. Cytowane bałtyckie kognaty, zaczerpnięte z odpowiednich słowników i literatury specjalistycznej, obejmują wszystkie pozostałe języki tej gałęzi; systematycznie uwzględniono także język kuroński Mierzei Kurońskiej: indeks prowadzi przez 700 leks emów kurońskich z Mierzei Kurońskiej. Od większości etymologicznych słowników ALEW wyróżnia się wzorowym opracowaniem semantyki synchronicznej i diachronicznej, łącząc pracę filologiczną nad źródłami pierwotnymi z historią języka, jak pokazuje poniższy fragment: „Pod względem semantycznym czasownik został wtórnie ograniczony ist wohl davon auszugehen, dass das auf blagnas ‘ungeeignet, nutzlos’ basierendo opisu stanu kaca, z czego następnie powstało ‘trzeźwieć’. Bardziej ogólne użycie czasownika przed tą specjalizacją semantyczną jest najwyraźniej poświadczone bezpośrednio w MgT 13417, gdzie blagnyjimas zostało użyte do przetłumaczenia łac. levitas ‘lekkomyślność’” (I 119 s.v. blagnas). Podobnie słowotwórstwo, wszędzie tam, gdzie autorzy uznali to za konieczne, zostało omówione zwięźle i często opatrzone odniesieniem do wciąż miarodajnego dzieła standardowego Pranasa Skardžiusa (1943). Tu i ówdzie wspomina się o systemie Calanda i typie tomós praindoeuropejskich rzeczowników, ogólnie jednak opis specyficznej semantyki słowotwórczej sufiksów pozostaje w zwyczajowych, a tym samym ograniczonych ramach. Wzorowy pod względem nazwania zaangażowanych morfemów i ich funkcji morfosemantycznej jest artykuł árklas ‘pług’ (I 55), w którym czytelnik zostaje poinformowany o wariantywności i dystrybucji sufiksów pełniących funkcję „Nomina instrumenti”, a także o utworzeniu arklys ‘koń’ jako leksykalizacji derywatu utworzonego za pomocą sufiksu przynależności *io. Dzięki opisowi jednoznacznych, obserwowalnych relacji morfologicznych między leksemami powiązanymi etymologicznie, zamieszczonemu w większości haseł, użytkownik otrzymuje pomocną podstawę do dalszych badań w tym zakresie. Typowy jest opis, jaki znajduje się przy s.v. balv (I 91): „Nieużywany już lit. Rzeczownik i jego łotewski odpowiednik sprawiają wrażenie derywacji sufiksalnej o-stopniowej od zaginionego czasownika pierwotnego (por. na temat tego wzorca słowotwórczego Skardžius 1943: 377f.).“ Możliwe dzięki ALEW łatwe zebranie tych przypadków i ich uporządkowanie według wieku mogłoby wesprzeć ideę, która nie stała się jeszcze communis opinio, fakultatywnego wprowadzenia o-stopnia przy substantywizacji (werbalnego) przymiotnika typu praindoeur. *bh(e)rnó- ‘urodzony’ (por. łot. bḗrns ‘dziecko’) → pragermań. *bórno- (> goc. barn) ‘dziecko’ (por. Neri 2013: 198), także dla języków bałtyckich. ULRICH GEUPEL 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Stopień O występuje wreszcie także poza tym przy tworzeniu bałtosłow. rzeczowników, por. arus. zobь ‘pasza, pożywienie’ w przeciwieństwie do prawdopodobnie odzwierciedlającego dawne stosunki lit. žbi ‘jeść powoli, żuć’, o ile rzeczownik ten nie został, co jest mniej prawdopodobne, utworzony bezpośrednio od czasownika prasłow. *zobáti. Ze względu na ograniczenie do (starolitewskiego) zasobu słownictwa nie udało się uwzględnić kilku nielicznych interesujących kontynuantów praindoeuropejskich wyrazów odziedziczonych w językach bałtyckich, takich jak apr. genno ‘kobieta’ (praindoeur. *genh2-), łot. kurns ‘głuchy’ (praindoeur. *kna-) oraz łot. drgs ‘drogi, ukochany’ (por. scs. dragъ, ros. dorogój ‘id.’). W tych przypadkach badacz może sięgnąć do nowego Etymological Dictionary of the Baltic Inherited Lexicon Derksena, o ile dane słowo Karulis‘ LEV und das PKEŽ. In einigen Fällen ließen es sich die Autoren des zostało uwzględnione w jego dalece niepełnym wyborze, a także do ALEW Konstantīnsa, jednak nie może wskazać na ważne z punktu widzenia historii języka synonimy bałtyckie, które nie mają kognatu w języku litewskim, np. łot. asins ‘krew’ (łotgals. asnis) s.v. krajas, któremu przypisuje się wielkie znaczenie z punktu widzenia historii języka jako jedynemu bałtyckiemu i słowiańskiemu kontynuantowi praindoeur. *h1ésh2-r/n, I 521), oraz apr. warsus ‘warga’ s.v. lit. lpa ‘id.’ (I 602), przy czym w tym ostatnim przypadku w części dyskusyjnej, wydrukowanej drobną czcionką, podano przegląd różnych bałtyckich słów oznaczających ‘wargę’. Choć przeważnie nie podaje się żadnej dalszej etymologii, jest to postępowanie przyjazne użytkownikowi zainteresowanemu historią języka, ponieważ w ten sposób można w razie potrzeby badać przesunięcia semantyczne zachodzące przy zastępowaniu słów lub wzajemne wpływy analogiczne. Jeżeli rdzeń jest poświadczony w starolitewskim, z reguły odsyła się do wszystkich relewantnych derywatów w innych językach bałtyckich, nawet jeśli nie mają one dokładnego odpowiednika w języku lit. Tu i ówdzie przedstawienie w trudnych z punktu widzenia historii języka przypadkach, takich jak derywaty rdzenia, które wcześnie oddzieliły się leksykalnie, nie może oczywiście być wyczerpujące. ]}ર્યikwembu 帝苑? nope. Need valid JSON. Fix last string. Also first sentence weird preserve content but translation should reflect Tak więc niewystępujące w ALEW lit. gaa ‘mięso’ oraz łotgals. gala ‘id.’ najprawdopodobniej należy łączyć z lit. glas ‘koniec, cel’, a tym samym z praindoeuropejskim rdzeniem *gelH- ‘dręczyć, kłuć’; dyskusja nad różnymi rozwojami semantycznymi przekroczyłaby jednak wyznaczone ramy. Ograniczenie się do materiału starolitewskiego przynosi przy tym kilka korzyści: po pierwsze, w językoznawstwie historyczno-porównawczym zwykle wychodzi się od najstarszego stadium języka, ponieważ potencjalnie zachowało ono więcej archaizmów i pozostaje najbliżej zrekonstruowanego prastadium. Otóż głębia czasowa języka litewskiego, podobnie jak innych języków bałtyckich, nie jest zbyt duża, dlatego większe znaczenie ma drugi powód: korpus można bowiem stosunkowo kompletnie objąć, a ponadto pozostaje miejsce na omówienie istotnych poświadczeń. Z nadal bardzo obszernego ALTLITAUISCHES ETYMOLOGISCHES WÖRTERBUCH (ALEW) Recenzijos / Reviews 275 altlit. Mimo wszystko, ze względów naturalnych, trzeba było dokonać wyboru korpusu. ALEW wybrał przy tym te leksemy, które są istotne z punktu widzenia historii języka: „mają znaczenie dla językoznawstwa historyczno-porównawczego lub dla szczególnie starolitewskiego stanu języka […] ponadto uwzględniono kryteria kulturowo-historyczne i ilościowe (zainteresowanie historią idei i wiedzą rzeczową, względnie częstość i rozpowszechnienie)” (Wstęp: I 7). W odróżnieniu od dzieła R. Derksena, dostosowanego wyłącznie do potrzeb indoeuropeistyki, zgodnie z tą koncepcją systematycznie uwzględniano materiał zapożyczony, choć jest to obszar, w którym trzeba było poczynić pewne mniejsze ustępstwa. Czytelnik może więc odczuwać brak niektórych haseł dotyczących zapożyczeń ze słowiańskiego, przy czym nie jest jasne, dlaczego właśnie ich nie włączono, np. pukas ‘lud, wojsko, gmina’ (por. Skardžius 1931: 183), które omówiono w LEW s.v. i które w Alit. gut jest dobrze poświadczone, np. BrBXXX. Brak ten jest tym bardziej zdumiewający, że np. bazas ‘obóz, obóz wojskowy, wojsko’ (s. 17) został uwzględniony. Użytkownik mógłby być zainteresowany pukas, ponieważ słowo to jest szeroko rozpowszechnione w krajach bałtyckich. języki, a język źródłowy nie jest od razu widoczny. We wszystkich uwzględnionych zapożyczeniach te dwa aspekty, wewnątrzbałtyckie rozmieszczenie i drogi zapożyczeń, są jednak omówione wzorcowo, na ile pozwalają na to miejsce i obecny stan badań. Tym samym dla licznych zapożyczeń, które są na tyle wczesne, że (jeszcze) nie można ich jednoznacznie przyporządkować językowi polskiemu ani białoruskiemu, stwarza się dobrą podstawę do niezbędnego, bardziej szczegółowego badania specjalistycznego. Ponownie bardzo cenny dla bałtystów jest przedstawiony przegląd poświadczeń w obrębie języka alit. Korpus zawierający, w odróżnieniu od słownika Fraenkela, również informację o pierwszym poświadczeniu. Indoeuropeiści, którzy nie są wybitnymi bałtystami, z pewnością z zadowoleniem przyjęliby omówienie w rozdziale wprowadzającym większej liczby kwestii teoretycznych i metodologicznych, takich jak rekonstrukcja, np. prabałtyckiego bądź dowiedzieć się o prasłowiańsko-bałtyckich oraz o tym, czy w ogóle należy je systematycznie uwzględniać w indoeuropeistycznych dyskusjach dotyczących historii języków bałtyckich. Nie ulega wątpliwości, że sytuacja w tej gałęzi/tych gałęziach językowych jest trudniejsza niż na przykład w językach germańskich, dla których EWAhd oraz Guus Kroonen w swoim Etymological dictionary of Proto-Germanic systematycznie pracują z pragermańskimi rekonstrukcjami. Wprawdzie również w literaturze przedmiotu dotyczącej tego prajęzyka nie ma jednolitości co do głębokości rekonstrukcji ani w wielu kwestiach szczegółowych, nie powstrzymuje to jednak od regularnego podawania tych ujęć. Zrekonstruowane prabałt. formy mogłyby stanowić pomocną podstawę do porównania bałt. rozwoju poszczególnych języków i w ULRICH GEUPEL 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI zestawieniu z ujęciami R. Derksena, który konsekwentnie rekonstruuje formy wcześniejszych stadiów, mogą być użyteczne przy ukierunkowaniu dyskusji. Dalsze omówienie założeń teoretycznych, np. dotyczących poszczególnych praw głosowych przyjmowanych przez autorów oraz rozwoju systemu akcentowego, które są dyskutowane w rozdziale wprowadzającym słowników z serii lejdeńskiej, do której należą wymienione opracowania R. Derksena i G. Kroonena, ma z pewnością użyteczną wartość dla tych, którzy nie są ekspertami w dziedzinie języków bałtyckich. ALEW jest jednak łatwo konsultowalny także bez tego, ponieważ w razie potrzeby w dyskusji wskazuje się na problematyczne założenia, jak na przykład w I 617: „Jeśli wokalizm rdzenia -ades łac. powstał zgodnie z prawem głosowym z Schrijverem (1991: 454n.) z praindoeur. *o /#m_ […]” – prawo głosowe to nie ma ostatecznie, poza łac. słowem oznaczającym ‘morze’, łac. mare, żadnych bezspornych świadectw. Jako uzupełnienie i teoretyczny szkielet dla aktualnych założeń w gramatyce historycznej języków bałtosłowiańskich, wraz z obszerną, choć już nieco przestarzałą bibliografią, czytelnik może dodatkowo sięgnąć po dwa artykuły Hock 2004 i Hock 2005 autorstwa redaktora ALEW Wolfganga Hocka, opublikowane w czasopiśmie Kratylos. Bałtyka jest szczególnie interesująca z punktu widzenia zagadnień indoeuropeistycznych w tych aspektach, w których uchodzi za język niezwykle archaiczny. Obecnie wiadomo, że nie wszystkie stopnie apofonii i inne wzorce słowotwórcze poświadczone w językach bałtyckich odzwierciedlają bezpośrednie dziedzictwo z języka praindoeuropejskiego. języka praindoeuropejskiego, lecz archaizm polega właśnie na tym, że procesy te przez długi czas zachowywano jako produktywne mechanizmy. Wielką zaletą ALEW jest w tym względzie to, że najpierw analizuje i ocenia bałtycki materiał wewnętrzny na poziomie powierzchniowym, uwzględniając wszystkie formy 1:1 in das Urindogermanische übertragen wird. Zugleich führt der teilweise odbiegające dialektalnie, oraz zachowuje ostrożność, zanim konkretna derywacja Zrezygnowanie z podania epoki powstania danej formy prowadzi do luki w przedstawieniu, tak że użytkownikowi pozostaje podjęcie decyzji. Ponadto pozytywnie należy wyróżnić współczesne uwzględnienie neordzeni z konstrukcji light verb (por. np. I 331 s.v. girdti ← uridg. ger(H)- dheh1- ‘podawać wiadomość’), które właśnie w językach bałtyckich i słowiańskich, ze względu na przejrzystą morfologię, przez długi czas mogły być tworzone na nowo. Z zakresu dzieła i czasu jego opracowywania wynika nieuchronnie, że różne aspekty historii słowa, które należało omówić, musiały zostać odpowiednio zhierarchizowane. Na uwagę zasługuje znacznie ponadprzeciętnie dobre opracowanie semantyki synchronicznej i diachronicznej. Z drugiej strony niejeden czytelnik mógłby niekiedy oczekiwać bardziej szczegółowego umiejscowienia ALTLITAUISCHES ETYMOLOGISCHES WÖRTERBUCH (ALEW) Recenzje / Reviews 277 brakuje kognatów. Można by tu i ówdzie podać więcej informacji o tym, które formy po zastosowaniu praw głosowych są dokładnie identyczne, gdzie występują derywacje od siebie nawzajem, a gdzie istnieje jedynie pokrewieństwo rdzeni przy zupełnie innej historii derywacji. Jako przykład ilustrujący to zagadnienie niech posłuży alit. krajas ‘krew’: łot. kreve ‘skrzepła krew, strup’ formalnie wygląda jak derywat od tego wyrazu (transpozycja do prauralskiego zakładałaby derywację za pomocą przyrostka *-eh2 w znaczeniu kolektywnym), jednak dokładna równość formalna zachodzi między alit. krajas a wed. przymiotnikiem kravyá- ‘krwawy’, oboma wywodzonymi wirtualnie z ie. < *kro(h2)-ó-. Ponadto wymienia się csł. krъvь. ALEW nie chce dokładniej się określać i stwierdza (I 521): „W językach słowiańskich dominuje inna formacja od tego samego rdzenia.” W słowniku R. Derksena czytelnik znajduje natomiast krótką informację, ale z określeniem stanowiska wobec historii derywacji: „Formy bałtyckie reprezentują derywat w *-o od rzeczownika rdzennego odzwierciedlonego w językach słowiańskich” (s. 255). ALEW oferuje natomiast bardziej szczegółowe omówienie semantyki: dowiadujemy się tu, że w przypadku alit. hasła chodzi o nieoznaczone (tj. generyczne) słowo oznaczające krew, co dostarcza leksykologowi zainteresowanemu polem semantycznym ważnej informacji, a także że język łotewski odzwierciedla zakładane starsze znaczenie ‘krew poza ciałem’. Etymologiczny słownik obejmujący cały język nie może przy tym uwzględniać wszystkich możliwych i reprezentowanych w literaturze przedmiotu podejść etymologicznych, tak więc dla przyszłych badań pozostaje jeszcze wystarczająco dużo miejsca na dyskusję nad poszczególnymi związkami leksemów bałtyckich z potencjalnymi kognatami w obrębie indoeuropejszczyzny, np. nad tym, czy lit. kekti ‘szkodzić’ (I 477) jest skądinąd zaginionym czasownikiem podstawowym dla gr. κακός, alb. keq (< uridg. *kk()ó-), z stellen könnte. Ebenso wäre zu überlegen, ob mit der Sippe von lit. rkti, r- substantywizacją na stopniu o lit. kank ‘udręka, męka’ (I 447), darkas ‘dymić, dym’ (II 878) musi siłą rzeczy stanowić zapożyczenie z języków germańskich, ponieważ odpowiadający konsonantyzm, ze względu na formy Klugego w rodzinie germańskiej (por. Kroonen 2013: 410 s.v. reukan ~ rūkan), nie jest szczególnie wymowny i nie należy całkowicie wykluczać istnienia dawnego *k, tak więc początkowo ostrożniej można stwierdzić izoglosę między językami bałtyckimi a germańskimi. Jednym z wciąż najbardziej pasjonujących, zarówno pod względem historycznojęzykowym, jak i dialektogeograficznym, problemów języków bałtyckich, względnie bałtosłowiańskich, jest niejednolity rozwój praindoeuropejskich palatali pierwotnych *k, *g, *gh. Również w słowniku etymologicznym problem ten musi zostać omówiony, dlatego ALEW przy wszystkich odnośnych wyrazach odsyła do właściwego rozwoju szczegółowego. Pod odpowiednim hasłem klausýti (I 503) znajduje się zatem również 278 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI zwięzły zarys hipotez dotyczących niejednolitej reprezentacji praindoeuropejskiego *kldla tej rodziny wyrazów, który w językach bałtyckich i słowiańskich kontynuowany jest raz jako *šl, a raz jako *kl: „Zob. na temat dotychczas przedstawionych hipotez. “.]}ಿಸಿದ್ದಾರೆ、】【?] Nope. Need valid JSON. I accidentally malformed. Let's regenerate. ULRICH GEUPEL ?}]}ได้เงินจริง}]}]} translations Stang (1966: 91 i n.). Kortlandt (2009: 29 i n.) zgodnie z Meilletem zakłada rozwój praindoeuropejskiego zgodny z prawem głosowym. *kl > urbałt. *kl przed ciemnymi samogłoskami” i słusznie wnioskuje: „Przyjęty przy tym rozkład urbalt. Jednakże w przedstawionym materiale nie znajduje potwierdzenia refleks *klund *šl-. Oprócz cytowanych dzieł, które częściowo ponieważ pochodzą z wcześniejszej daty, można było wspomnieć jeszcze o najnowszej rozprawie na ten temat, uwzględnionej zresztą w niniejszej pracy, Reiner Lipp (2009), który — również z uwzględnieniem materiału bałtosłowiańskiego — opowiada się za wczesną innowacją dialektów satemowych po rozpadzie języka pramacierzystego, polegającą na fonologizacji zależnych od kontekstu alofonów przed samogłoską przednią w fonologiczne palatale. Idea rozprzestrzeniania się satemizacji w formie fali, która nie dotarłaby już w całości do północnego zachodu, jest poruszana w nowszej literaturze również, implicite, także w EWAhd (IV, 1254) s.v. huof: „[…] jeśli praindoeur. *k wystąpiło jako zachodniosatemowe *k w miejsce oczekiwanego *s”, przy czym terminologia nawiązuje do prac bałtysty Harveya E. Mayera. Wspomniana już wyżej rezygnacja z systematycznej rekonstrukcji form prabałtyckich i prabałtosłowiańskich mogłaby na pierwszy rzut oka skłonić czytelnika do przyjęcia, że autorzy odrzucają istnienie wspólnego dla każdego z nich stadium wcześniejszego. Bliższe przyjrzenie się dyskusjom przedstawionego materiału pokazuje jednak, że wszędzie tam, gdzie w ich argumentacji wydało się to autorom konieczne, datowano zmiany głoskowe i znaczeniowe, a także formacje wyrazowe i neordzenie do odpowiednich prajęzyków. Nie zrezygnowano również zasadniczo z podawania form prabałtosłowiańskich, toteż recenzent mógł zaobserwować następujące rekonstrukcje: prabałtosłowiańskie *beršd(i) ‘płodny, być’ (I 410), *kara- ‘byk, buhaj’ (I 461), *modl- ‘prosić’ (I 633), *sun ‘z’ (II 986), *tins- (II 1102). Jeszcze częściej, zgodnie ze zwyczajowymi konwencjami, odwołuje się do rekonstrukcji i procesów „prapra-bałtosłowiańskich”, jeśli chodzi o późnoprajęzykową lub trächtig’ (N.Sg.f. eines Adjektivs, I 109), *dero- ‘Holz’ (I 196), *atiat- ‘wach wczesnodydialektalną innowację. Formy prabałtyckie również przytaczane są z pewną częstotliwością, choć — inaczej niż w Derksen 2015 — niekonsekwentnie. Người? (II 1102). Formy prabałtyckie również przytaczane są z pewną częstotliwością, choć — inaczej niż w Derksen 2015 — niekonsekwentnie. ALEW, jak już przedstawiono, bardzo trafnie rozstrzygnął — przy ograniczonej objętości — spośród licznych aspektów, które należy uwzględnić przy opracowywaniu tego rodzaju pracy, a brak informacji wykraczających poza przedstawiony zakres może wynikać jedynie z indywidualnych preferencji. Ponieważ nie znajdują się one w centrum zainteresowania ALEW-u ani większości jego użytkowników, wczesne zapożyczenia wyrazów bałtyckich do innych języków są odnotowane w niewielkim stopniu. Co jest rzeczą naturalną ALTLITAUISCHES ETYMOLOGISCHES WÖRTERBUCH (ALEW) Recenzijos / Reviews 279 jako najważniejsze wczesne języki kontaktowe obok słowiańskich okazują się języki fińskie bałtyckie, które w różnych okresach pozostawały w wymianie z obszarem języków bałtyckich; por. przegląd uporządkowany według rozmieszczenia wyrazów u Seppa Suhonena (1988). Ze względu na częściowo sędziwy wiek tych zapożyczeń mogą one jednak bez wątpienia mieć znaczenie także dla pradziejów i wczesnej historii języków bałtyckich, jak również dla aspektów historii kultury, i byłoby pożądane, aby w przyszłych pracach o odpowiednim profilu zostały one uwzględnione. Nawet jeśli liczba zapożyczeń jest zdecydowanie mniejsza niż liczba zapożyczeń germańskich w języku fińskim, niektóre z nich przewyższają je jednak pod względem dawności. Ostatnimi pracami dotyczącymi wpływu bałtyckiego na te języki sąsiednie, znanymi recenzentowi, są Lars-Gunnar Larsson (2001) i Petri Kallio (2008), z których pierwsza wykazuje, że niektóre zapożyczenia bałtyckie w języku saamskim nie wykazują śladów fińskich zmian fonetycznych, lecz pokazują wczesne zmiany saamskie, np. północnosaamskie suoldni ‘rosa, mgła, para’ (fiń. halla ‘mróz’) wobec lit. šalna itd. ‘mróz’ lub północnosaamskie suoidni ‘siano’ (fiń. heinä ‘id.’) wobec lit. šienas itd. ‘siano’, tak że musiały one przejść albo bezpośrednio z bałtyckiego, albo za pośrednictwem nieznanego trzeciego języka – i to w każdym razie w bardzo wczesnym okresie. Konsekwentne uwzględnienie tego materiału zapożyczonego w podręcznikach języków indoeuropejskich byłoby wreszcie również cenną pomocą dla ugrofinistów. Mniejsze błędy względnie niespójności są w dziele o tak monumentalnym zakresie nieuniknione, ale występują jednak w zaskakująco niewielkiej liczbie. Aby wykazać, że chodzi tu tylko o drobne szczegóły, przytoczmy kilka przykładów: (II 1019): „[…] niezależne wyprowadzenie Vṛddhi bezpośrednio od urind. *kḗrd ~ *kdsnt. ‘serce’.“ – Dla jasności należało tu podać, że (II 1291): ros. zoród jest dass nur der schwache Stamm der Ausgangspunkt der Ableitung sein muss. raz błędnie zapisane jako zórod. (II 1291): „Niezgodność w wymowie welaru“ (i częściej) – użyty tu niezwykły termin „wymowa“ oznacza dokładną naturę fonetyczną (dźwięczna/bezdźwięczna itp.). Niejednolitość występuje w zapisie w następującym przypadku: „Kentum[-Entwicklung/Dublette]“ względnie „Satem-[“ (I 25 s.v. akti, 28 s.v. akmu, 29 s.v. aksómintas, 30 s.v. akúotas, -a, 63 s.v. šutas, 116 s.v. bigti) w przeciwieństwie do „centum-“ (II 1014 s.v. šakti i 1021 s.v. šérti) (o ile zaobserwował to recenzent). Jak od razu widać, chodzi tu o kwestie bardzo marginalne, ledwie warte wzmianki i w żaden sposób nieutrudniające korzystania z dzieła.