Tarp „baltistikos“ ir „balticitas“, arba užsienio baltistikos klausimais

256 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI PIETRO UMBERTO DINI Uniwersytet w Pizie Kierunki badań naukowych: porównawcze językoznawstwo bałtyckie, historiografia językoznawstwa bałtyckiego, prusycystyka, nauka o przekładzie. MIĘDZY BALTYSTYKĄ A BALTICITAS, CZYLI O KWESTIACH BALTYSTYKI ZAGRANICZNEJ* 0. UWAGI WSTĘPNE Celem niniejszego tekstu jest omówienie rozwoju studiów bałtystycznych i ich perspektyw w zagranicznym (tj. niebałtyckim) świecie akademickim. Jak wyniknie z tego, co zostanie powiedziane, już w samej perspektywie kryje się pewne wyzwanie... Na początku warto spojrzeć na rozwój bałtystyki w minionych dziesięcioleciach z ogólnego historycznego punktu widzenia i spróbować zwięźle podsumować – jakby z lotu ptaka – co wydarzyło się w tym okresie. Wydaje mi się, że mógłbym stwierdzić, iż los studiów bałtystycznych w Europie jest ściśle związany z losem samej Europy. W krajach Europy Zachodniej zauważalna jest wspólna cecha: studia bałtystyczne znalazły oddźwięk w świecie akademickim wraz z niepodległością państw bałtyckich. Nieprzypadkowo przecież zbiegło się w czasie to, że zarówno w latach międzywojennych, jak i w ostatniej dekadzie ubiegłego stulecia świat akademicki zwrócił uwagę na dyscypliny bałtystyczne. Tak wydarzyło się w wielu krajach. Natomiast w okresie sowieckim w tych krajach zainteresowanie językami i kulturami bałtyckimi w środowisku akademickim albo całkowicie upadło, albo w najlepszym razie z trudem przetrwało; w dziedzinie bałtystyki pracowali pojedynczy naukowcy. Z drugiej strony w Europie Środkowej i Wschodniej nadal interesowano się językami i kulturami bałtyckimi, lecz bałtystyka doświadczała tam silnej presji ideologicznej. W Europie Środkowej szczególnym przypadkiem były Niemcy i nietrudno zrozumieć, dlaczego tak się stało. Z jednej strony związki tego kraju z państwami bałtyckimi zawsze były * Tekst przygotowano na podstawie referatu wygłoszonego na posiedzeniu plenarnym konferencji Światowej Lituanistyki (Bałtystyki) „Lituanistyka (bałtystyka) we współczesnych procesach edukacyjnych” w dniu 6 kwietnia 2017 r. Konferencję zorganizowano w ramach projektu „Wspieranie współpracy zagranicznych centrów bałtystyki z litewskimi instytucjami nauki i studiów”, finansowanego ze środków EFS, i odbyła się ona w Wilnie, na Litewskim Uniwersytecie Edukologicznym. W tekście świadomie zachowano cechy stylu wypowiedzi ustnej. Tarp baltistikos ir balticitas, arba užsienio baltistikos klausimais Wglądy / Insights 257 silne, nie można ich nawet porównywać z żadnym innym krajem Europy Zachodniej. Z drugiej zaś strony, jak wiadomo, właśnie w Niemczech długo nie zabliźniały się rany kontynentu. A zatem bałtystyka była pielęgnowana zarówno w Niemieckiej Republice Demokratycznej, jak i w Republice kietijoje. Ir vienur, ir kitur – nors buvo primestos skirtingos ideologinės nuoFederalnej – przetrwała stara tradycyjna niemiecka szkoła językoznawstwa porównawczego, która szczególnie wyróżniała się także w badaniach bałtystycznych. Całkowitym wyjątkiem były Stany Zjednoczone Ameryki. Sytuacji w USA nie można porównywać z Europą. Tam nauczanie lituanistyki na uniwersytetach zapewniały katedry bałtystyki utworzone ze środków społeczności (tak jak miało to miejsce w Chicago1 i jak prawdopodobnie będzie w Seattle). 1. JAKAŻ TO DZISIAJ ZAGRANICZNA OBRAZ BAŁTYSTYKI? Wydaje mi się, że głównym problemem zagranicznej bałtystyki wciąż jest strukturyzacja tej dyscypliny i jej miejsce w naukach oraz studiach filologicznych i językoznawczych, to znaczy, aby bałtystyka (i / lub inne studia bałtystyczne) była lub stała się samodzielną dyscypliną, należałoby stworzyć wszystkie poziomy studiów bałtystycznych (licencjackie, magisterskie, doktoranckie). Idealnie byłoby, gdyby przynajmniej jedna katedra bałtystyki, oferująca wszystkie poziomy studiów, znajdowała się w każdym europejskim kraju mającym tradycje bałtystyczne. A w niektórych krajach, gdzie związki historyczne i zainteresowanie są szczególnie silne, mogłoby być oczywiście także więcej katedr bałtystyki. To – podkreślam – byłoby idealne. Jednak i pod tym względem sytuacja jest rzeczywiście niejednolita. Spróbuję ją usystematyzować (choć obawiam się, że mogę o czymś zapomnieć lub przedstawić coś nieprecyzyjnie). Wydaje się, że istnieją trzy różne strefy geograficznej strukturyzacji. (1) Do pierwszej strefy należą te kraje europejskie, w których studia bałtystyczne są (a przynajmniej tak się wydaje) mniej więcej solidnie ustrukturyzowane i mają perspektywy na przyszłość (jak na przykład w Szwecji2, Finlandii, Czechach, Niemczech, na Węgrzech, w Polsce i być może gdzie indziej). Tutaj dyscypliny bałtystyczne mogą być zintegrowane z programami studiów BA lub MA z zakresu indoeuropeistyki, slawistyki lub studiów nad Europą Północną, bądź z podobnymi programami. (2) Do drugiej strefy należą te kraje europejskie, w których studia bałtystyczne są ustrukturyzowane, ale bałtystyka jest wykładana jedynie jako odrębny kurs (egzamin), 1 Historię i współczesność lituanistyki (bałtystyki) w Illinois omówił Giedrius Subačius w swoim referacie „Studia lituanistyczne w Chicago”. 2 Z referatu Pėterisa Vanagasa „Studia języków bałtyckich na Uniwersytecie Sztokholmskim: historia i aktualia” wynikało zresztą, że również w Szwecji sytuacja jest daleka od różowej. PIETRO UMBERTO DINI 258 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI cja jest we Włoszech3. Podobna, lecz pavyzdžiui, kalbotyros bakalauro ar magistro studijų studentams. Tokia situaprawdopodobnie lepsza sytuacja panuje we Francji (w tym w zakresie nauczania przy INALCO)4. Obecnie bałtystyka może być również wykładana w ramach różnych programów studiów BA i MA. Jednak przyszłość studiów bałtystycznych jest tutaj niejasna, studiom tym grozi niebezpieczeństwo, szczególnie w tej epoce nieustannych reform szkolnictwa wyższego... (3) Do trzeciej strefy należą te kraje europejskie, w których studia bałtystyczne (jeszcze?) nie są ustrukturyzowane. Taka sytuacja ma miejsce na przykład w Hiszpanii. Ale dziś, niestety, nawet w takim kraju mającym dość głębokie tradycje bałtystyki jak Norwegia bałtystyki już się nie wykłada. Ponadto istnieją jeszcze kraje, w których tradycje bałtystyki nie istnieją lub prawie nie istnieją, na przykład Słowenia, Chorwacja, Serbia, Grecja i Portugalia. Oczywiście nie oznacza to, że bałtystyka jest potrzebna każdemu krajowi europejskiemu (choć byłoby to pożądane). Nie oznacza to również, że w tych krajach w ogóle nie ma specjalistów i znawców: dominuje tam spontaniczna – czyli paralub quasiakademicka – oferta: na przykład różne projekty albo badania prowadzone samodzielnie przez pojedynczych naukowców lub grupy naukowców. Jednak te rozważania mogę zakończyć radosnym akcentem. Chcę wspomnieć o zjawisku odwrotnym, zachodzącym poza UE, w Szwajcarii, gdzie planuje się ożywić studia bałtystyczne5. 2. DEFINICJA BAŁTYSTYKI Jedną z ważnych cech wyróżniających bałtystykę w krajach bałtyckich i za granicą jest chyba to, że w tej ostatniej silniej odczuwa się potrzebę zdefiniowania. Bałtystykę zagraniczną należy określić, jak się mówi, zarówno horyzontalnie, to jest porównując ją z innymi filologiami i językoznawstwem, jak i wertykalnie, to jest porównując ją z bałtystyką krajów bałtyckich i bałtystyką we własnym kraju. Pojęcie bałtystyki i jej nauczanie na uniwersytetach świata były i nadal są zjawiskiem niejednorodnym, zależnym od wielu czynników. To normalne, że nauczanie nieustannie się zmienia: zmieniają się metody, zainteresowania, wreszcie – mody. Jednak niezależnie od tego wszystkiego warto chyba powiedzieć, że bałtyści w krajach bałtyckich i bałtyści 3 Z referatu Guido Mcheliniego dowiedziano się, że sytuacja nauczania języka litewskiego na Uniwersytecie w Parmie jest również krytyczna. 4 Dziękuję Hélène de Penanros za uwagi i informacje podczas konferencji. 5 W tym celu ogłoszona konferencja Revitalizing Baltic Studies odbędzie się na początku maja 2017 r. Przy okazji przypomnę, że w 2008 r. pierwszą konferencję zorganizowała Szwajcarska Wspólnota Litwinów wspólnie z Instytutem Języka Litewskiego i Uniwersytetem Wileńskim (Internationale Konferenz zur litauischen Sprache und Literatur „Position und Bedeutung des Litauischen im europäischen Kontext“, 4.–6.06.2008, Fribourg, Bern, Zürich). Tarp baltistikos ir balticitas, arba užsienio baltistikos klausimais Įžvalgos / Insights 259 Za granicą, ze względu na różne tradycje i różne audytoria, ten sam przedmiot badań bywa czasem różnie rozumiany i przedstawiany. Czy nie jest tak, że bałtyści w krajach bałtyckich i bałtyści za granicą różnią się tym, że kierują się odmiennym rozumieniem bałtystyki, a może nawet odmiennym kanonem? A różnym kanonem bałtystyki kieruje się implicite, nawet nie zdając sobie z tego sprawy lub nie zwracając większej uwagi na aspekty teoretyczne… Może zatem warto z tej okazji i na tej konferencji postawić pytanie, czy możliwa jest bałtystyka fundamentalna? Czy zasadne jest rozważenie (i być może podjęcie próby ustalenia) pewnego wspólnego kanonu bałtystyki? Wraz z tym pojawiają się także inne pytania, na przykład czy bałtystyka jako dyscyplina jest wystarczająco jasno zdefiniowana? I ile jest takich definicji, jeśli w ogóle istnieją? Czy nie jest tak, że na tak ważne pytanie – zarówno teoretyczne, jak i o charakterze stosowanym – nie udzielono jeszcze właściwej odpowiedzi? Być może o tym problemie wciąż zbyt mało myślano i rozważano go. Ile definicji bałtystyki znamy? Spróbowałem naprędce zebrać przynajmniej kilka definicji z publikacji, które miałem pod ręką (ale warto byłoby bardziej zgłębić ten temat). Jānis Endzelīns, Wprowadzenie do filologii bałtyckiej (1945: 5): „Mówiąc konkretnie o filologii bałtyckiej, można powiedzieć, że jej przedmiotem badań jest duchowa działalność ludów bałtyckich, przejawiająca się w słowie mówionym oraz w tekstach pisanych lub drukowanych, a więc język staropruski, litewski i łotewski, literatura (wraz z metryką) i mitologia, przy czym filologia bałtycka stara się prześledzić rozwój języków, literatury i wierzeń bałtyckich.“ Giacomo Devoto, Zaproszenie do filologii bałtyckiej (2004: 83 [z włoskiego przełożyła R. Klioštoraitytė]): „Pierwszym zadaniem filologii bałtyckiej jest określenie pojęcia wspólnoty bałtyckiej nie jako gałęzi nieruchomego drzewa, lecz jako nieustannie dynamicznie ustanawianej równowagi między przeciwstawnymi prądami, które napływają z różnych stron.“ Jonas Kabelka, Wprowadzenie do filologii bałtyckiej (1982: 6): „Jedną z takich gałęzi filologii indoeuropejskiej jest także filologia bałtycka, czyli bałtystyka, której przedmiotem badań są języki bałtyckie, literatura i folklor ludów bałtyckich w związku z historią tych ludów oraz historią ich kultury.“ Rainer Eckert i in., Die baltischen Sprachen (1998: 5; Vorwort): „Die vorliegende Einführung in das Studium der baltischen Sprachen... verfolgt das Ziel, über die Sprachen an die einzigartigen Kulturen dieser „Przybliżać ludy.“ PIETRO UMBERTO DINI 260 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI A[lgirdas] S[abaliauskas], Lietuvių kalbos enciklopedija (2008: 55): „bałtystyka, filologia bałtycka – porównawcza nauka o językach, literaturze i folklorze narodów bałtyckich; w szerszym znaczeniu – kompleksowa dziedzina nauki badająca historię, języki, literaturę i folklor narodów bałtyckich (w zależności od tego, historia, język, literatura i folklor którego z narodów bałtyckich są badane, dzieli się ją ponadto na lituanistykę, łotewistykę i prusystykę).“ Co jest wspólne we wszystkich tych definicjach? Wszystko. We wszystkich wymienionych definicjach akcentowana jest historyczna funkcja bałtystyki lub filologii bałtyckiej, przede wszystkim indoeuropeistyczna, w której kręgu zainteresowań znajdują się zarówno język, jak i literatura, mitologia, folklor oraz historia. Ciekawe, że termin filologia jest tu używany i rozumiany mniej więcej jako „badanie całości kultury przez pryzmat języka“. I takie jest (albo przez długi czas było) dominujące rozumienie bałtystyki w studiach bałtystycznych – sądząc z przedstawionych definicji – przez znaczną część ostatniego półwiecza. Nie odczuwano (lub nie odczuwano) żadnej różnicy między etykietami, co oznaczało, że bałtystyka = filologia bałtycka, i odwrotnie. Czy rzeczywiście tak jest dzisiaj? Czy można na przykład twierdzić, że bałtyści także dzisiaj są zarazem mniej więcej wykształconymi indoeuropeistami? Bynajmniej nie zawsze. Czy można na przykład twierdzić, że bałtyści interesują się nie tylko językiem, lecz także literaturą i / lub folklorem? Bynajmniej nie zawsze tak jest. I zapewne dawniej również nie zawsze tak było. W rzeczywistości przedstawione definicje wyznaczają idealne granice dyscypliny. Mimo to rozważania te dają podstawę do postawienia pytania, czy etykiety „bałtystyka” i „filologia bałtycka” są dziś nadal rozumiane jako synonimiczne? Chyba już tak nie jest. W użyciu języka odczuwa się pewną zmianę semantyczną i zmusza to do postawienia takiego pytania. Nawiasem mówiąc, zjawisko to jest w językach bardzo powszechne. Dobrze wiadomo, że słowa żyją dłużej niż pojęcia, dlatego w ten sam sposób (to znaczy tym samym słowem) nazywamy już przestarzałe lub po prostu zmienione pojęcia. Każdy język może dostarczyć wielu przykładów osłabienia, utraty lub zmiany motywacji. Wydaje mi się, że dzieje się to (a nawet już się wydarzyło) także z terminus technicus „bałtystyka”. Nie wiem, może to tylko moje wrażenie. Byłoby interesujące, gdyby szanowni koledzy mogli to potwierdzić lub obalić. Przyjrzyjmy się jeszcze założeniom powszechnie znanego międzynarodowego czasopisma Baltistica. W pierwszym numerze czasopisma z 1965 r., w krótkim „Słowie redakcji” (s. 5), przedstawiono i scharakteryzowano cel czasopisma: „W niniejszym wydawnictwie będą publikowane artykuły dotyczące fonetyki i fonologii, akcentuacji, morfologii, składni i leksyki języków bałtyckich, ponadto uwaga będzie poświęcana metodologii badań języków bałtyckich, ich kontaktom z innymi językami indoeuropejskimi (zwłaszcza słowiańskimi) i nieindoeuropejskimi.” Tarp baltistikos ir balticitas, arba užsienio baltistikos klausimais Įžvalgos / Insights 261 Jak widać, przede wszystkim ważne było określenie obszarów badań naukowych, które będą opracowywane – a więc obszarów pracy naukowej – czyli obszarów gramatyki i słownictwa wszystkich języków bałtyckich. Jednak może dziwić to, że nic nie napisano o metodach badań, które będą prowadzone. Dlaczego? Dlatego, że było oczywiste samo przez się, iż miały one mieć charakter historyczno-porównawczy, związany z relacjami między językami oraz międzyfilologiczny. Takie samooczywiste przekonanie zresztą wyraźniej wyodrębniono i określono w artykule akademika Kosta Korsakasa (s. 11), zamieszczonym bezpośrednio po „Słowie redakcji”: „...na niniejszą publikację przypadłby również obowiązek jeszcze ściślej powiązać współczesne badania bałtystyczne z aktualnymi problemami międzynarodowego językoznawstwa porównawczego, a zwłaszcza z tymi gałęziami nauk filologicznych, które od dawna mają głęboką tradycyjną więź z bałtystyką i wniosły istotny wkład w badanie przeszłości, języka oraz kultury narodów bałtyckich.“ Cel tego czasopisma, zarówno dawny, jak i obecny internetowy, wyraźnie się różni: „Czasopismo przyznaje pierwszeństwo badaniom historycznym, porównawczym i typologicznym języków bałtyckich oraz ich dialektów, zagadnieniom relacji języków bałtyckich z innymi językami, historiografii językoznawstwa bałtyckiego [...] Od 2006 roku czasopismo poświęca więcej uwagi synchronicznym badaniom współczesnych języków bałtyckich, w tym pracom eksperymentalnym, kontrastywnym i stosowanym.“ Stąd wyraźnie wynika, że rozumienie rozpatrywanej dyscypliny uległo pewnemu przełomowi. Wydaje się, że międzynarodowe czasopismo naukowe zatytułowane Baltistica nadal wpisuje do swoich celów priorytet badań o charakterze historycznym, ale znacznie zmienia założenia z 1965 roku i włącza do swojej działalności naukowej również badania o charakterze synchronicznym. Przełom odnotowuje się od 2006 roku, choć same zmiany rozpoczęły się wcześniej. Stało się tak, że w ciągu ostatnich dwóch–trzech dziesięcioleci znacznie więcej badań o charakterze synchronicznym dotyczących języków bałtyckich opublikowano zarówno w krajach bałtyckich, jak i poza ich granicami. Czyż nie jest to de facto uznanie, że pojęcie „bałtystyki“ znacznie się zmieniło? Powiedziałbym, że dziś etykieta „filologii bałtyckiej“ wiąże się wyłącznie z diachronią i problematyką zmian języka, a być może właśnie z badaniami ekdotycznymi (związanymi z tekstami). Z drugiej strony etykietę „bałtystyka” częściej przypisuje się synchronicznym i typologicznym biau kaip postindoeuropeistinė (gal netgi postkomparatyvistinė) ir gal tipologiaspektom badań. Jakkolwiek by było, owa „bałtystyka” jest pojmowana szeroko. Powiedziałbym, że etykieta „bałtystyka” jest dziś synonimiczna z etykietą „językoznawstwo bałtyckie”. Wydaje mi się, że z trójczłonowego systemu, dominującego do ostatnich dziesięcioleci, tzn. : PIETRO UMBERTO DINI 262 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI • I) hiperonim: 1. bałtystyka hiponimy: 2. językoznawstwo bałtyckie 3. filologia bałtycka kształtuje się, a być może ↙ ↘ już się ukształtował, system dwuczłonowy, tzn. : • II) hiperonim: 1a. bałtystyka = 1b. językoznawstwo bałtyckie ↓ 2. Filologia bałtycka, mówiąc językoznawczo, przeszła od relacji koiponimii do relacji meronimii. Już dawno Roman Jakobson podkreślił, że dychotomia diachronii i synchronii Ferdynanda de Saussure’a jest jedynie fikcją dydaktyczną, nie jest realna. Dlatego, moim zdaniem, należy patrzeć wyłącznie pozytywnie na fakt, że badania synchroniczne zostały włączone do ogólnego, współczesnego pojęcia „bałtystyki”. Niektórych bałtystów nieco niepokoi to, że tradycyjne diachroniczne badania lingwistyczne zostały już niemal całkowicie wyparte z tego pojęcia i zepchnięte na drugi plan jako „filologia bałtycka”... Uważam jednak, że niezależnie od tego, jakie znaczenie każdy naukowiec nadaje jednemu lub drugiemu rozumieniu tej dyscypliny, zapewne będziemy musieli przyzwyczaić się do zmieniającej się koncepcji bałtystyki... Zapewne samo pojęcie naszej dziedziny nauki musi stać się szersze. Nawiasem mówiąc, zagraniczni bałtyści – mniej lub bardziej świadomie – zawsze musieli interpretować „bałtystykę” właśnie w ten sposób, ponieważ muszą mówić raczej o lesie niż o poszczególnych drzewach – muszą przedstawiać ogólny obraz studiów bałtystycznych i nie oddzielać od filologii nie tylko językoznawstwa, lecz także literatury, mitologii, przekładu oraz historii kultury. Przeciwnie, bałtyści w krajach bałtyckich mogą pozwolić sobie na „luksus” dzielenia dyscypliny na drobniejsze elementy składowe i w ten sposób zapewniać postęp badań. I jeden, i drugi aspekt – ważny i użyteczny. I jedno, i drugie podejście może harmonijnie współistnieć, ponieważ z nich powstaje to, co gdzie indziej 6 Apie tai jau ne kartą esu samprotavęs panašiomis progomis, plg. KB, 2005, 11, 57–58; LZAVēsnazwałem już „naszą wspólną balticitas”6. tis 2010, 64, 3./4., 132–134; BF, 2010 [2011], 19–1/2, 135–137). Tarp baltistikos ir balticitas, arba užsienio baltistikos klausimais Wglądy / Insights 263 3. PERSPEKTYWY PRZYSZŁOŚCI BALTYSTYKI ZAGRANICZNEJ PERSPEKTYWY PRZYSZŁOŚCI Zwłaszcza zagraniczni bałtyści muszą posłużyć się pojęciem wspólnej balticitatis, a więc takim wspólnym poczuciem i / lub odczuciem przynależności, łączącym bałtystów z krajów bałtyckich i spoza nich. Bałtystyka i balticitas są jak dwa bieguny, między którymi odbywa się nasz, jako bałtystów, dialog między krajami bałtyckimi a zagranicą. Losy studiów i dyscyplin bałtystycznych za granicą zależą zarówno od działalności poszczególnych naukowców, jak i od polityki poszczególnych zagranicznych uniwersytetów. Nie jest jednak tajemnicą, że obecnie na uniwersytetach całego świata wąskim specjalnościom grozi niebezpieczeństwo. Jeszcze raz pozwólcie mi odwołać się tutaj do stworzonej w Niemczech retoryki terminu „specjalności orchideowe” (niem. Orchideenfächer), a także powiedzieć, że właśnie w ten sposób bałtystykę za granicą postrzegają przedstawiciele innych (zwłaszcza „potężniejszych”) dyscyplin. Wielu byłoby zadowolonych, gdybyśmy wykładali nie filologię bałtycką, lecz jakiś (powiedziałbym, dowolny) ogólny przedmiot lingwistyki. Należy mówić o tym nie apokaliptycznie, lecz trzeźwo i obiektywnie. Obecnie warunki ekonomiczne powodują pojawienie się zupełnie nowej, zasadniczej różnicy między bałtystami z krajów bałtyckich a bałtystami zagranicznymi i pogarszają sytuację nauk humanistycznych wszędzie — zarówno w krajach bałtyckich, jak i poza nimi. Jednakże, chociaż można sądzić, że w krajach bałtyckich nie dojdzie do samobójstwa bałtystyki, za granicą bałtystyce jako dyscyplinie grozi poważne niebezpieczeństwo: może ona zaniknąć, a wtedy zniknęłyby również jej perspektywy na przyszłość. Zagrożenie to jest szczególnie widoczne tam, gdzie studia bałtystyczne nie są solidnie zorganizowane, a tam, gdzie tradycje bałtystyczne jeszcze nie istnieją, ich powstanie staje się trudniejsze. Jest oczywiste, że perspektywy przyszłości zagranicznej bałtystyki są ściśle związane z zapewnieniem ciągłości. Kwestia ciągłości staje się szczególnie paląca, ponieważ może zabraknąć następców, gdy obecni profesorowie przejdą na emeryturę. Co gorsza, następców może zabraknąć nie dlatego, że nie będzie należycie przygotowanych młodszych specjalistów, lecz wyłącznie dlatego, że brakuje odpowiednich decyzji w zakresie polityki naukowej. W Europie, z wyjątkiem być może krajów pierwszej strefy, studia bałtystyczne bynajmniej nie kwitną – starają się uniknąć wszelkiego rodzaju „redukcji” i przynajmniej utrzymać obecny stan rzeczy. 4. WYZWANIA DLA ZAGRANICZNEJ BAŁTYSTYKI Sądzę, że jest oczywiste, iż przetrwanie i wspieranie zagranicznej bałtystyki jest równoznaczne z przetrwaniem i wspieraniem bałtystyki samych krajów bałtyckich. To tylko z zewnątrz może wyglądać du skirtingi dalykai. O kaip žinoma, išorė yra apgaulinga. PIETRO UMBERTO DINI 264 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Powstaje więc pytanie: co należałoby zrobić, abyśmy mogli zachować studia bałtystyczne? Nie będę ukrywać, że łatwiej nazwać te problemy, niż zaproponować środki służące ich rozwiązaniu... Nie ma tu właściwie niczego szczególnie nowego. Jednak przynajmniej rozważyć problemy i spróbować przedstawić propozycje trzeba. Wydaje mi się, że pomocne, choć niekoniecznie decydujące, mogłyby być następujące środki: • Organizować i prowadzić wspólne kursy (a zatem wzmacniać współpracę i kooperację uniwersytetów) oraz organizować wspólne wielostronne studia co najmniej od poziomu MA. • Stworzyć wspólny projekt studiów doktoranckich, łącząc katedry bałtystyki działające w różnych krajach; idealnie byłoby, gdyby współpracowały wszystkie katedry. W tym celu wykorzystać możliwości kotuteli oraz już obowiązujące umowy międzynarodowe. • Zaproponować wspólny europejski stopień doktora, oferując w zależności od specjalizacji różne możliwości współpracy między krajami. • Przeznaczać krótkoterminowe lub długoterminowe finansowanie dla wykładowców i docentów baltystyki, a także dla obcokrajowców, aby zapewnić prowadzenie zajęć, jeśli miejscowy uniwersytet nie może lub nie chce przeznaczyć na ten cel własnego budżetu. Łatwiej powiedzieć, czego nie należy robić, na przykład: • Unikać przyznawania pieniędzy z projektów Unii Europejskiej zagranicznym uniwersytetom bez uzyskania od nich wyraźnego zobowiązania do przejęcia finansowania po zakończeniu projektu. Takie postępowanie jest krótkowzroczne, ponieważ może oznaczać jedynie marnotrawstwo pieniędzy (patrząc z perspektywy wieloletniej). Ponadto za granicą celowe jest wzmacnianie już istniejących ośrodków baltystyki, a nie otwieranie nowych centrów. Rozsądniej jest obecnie skupić energię i środki, zamiast rozpraszać je po trochu po całym świecie. A tam, gdzie mimo wszystko można myśleć o otwieraniu nowych centrów, warto konsultować się z wcześniej działającymi ośrodkami, w których można znaleźć potrzebnych i już wykwalifikowanych pracowników. 5. PROJEKTY7 Kończąc wystąpienie, chciałoby się publicznie pochwalić prace wykonane w ramach wcześniejszego projektu Litwa tu i tam, a szczególnie Katedrę Studiów Lituanistycznych i kierowniczkę projektu Loretę Vilkienė za przejrzyste, rzetelne i wyważone kierowanie. Działalność obecnego projektu Wspieranie współpracy zagranicznych centrów bałtystycznych z litewskimi instytucjami nauki i studiów (nr 09.3.1-ESFA-V-709-01-0002, wartość 5,8 mln euro), zaplanowana na lata 2017–2023, obejmuje wyłącznie mobilność. To 7 Niniejszy rozdział został napisany częściowo na podstawie wystąpienia Ilji Lemeškina „Dokąd prowadzi zagraniczna bałt tikos kelias?“, kurio tekstas taip pat skelbiamas šiame žurnalo numeryje.