Tarmės įtaka Mariaus Katiliškio raštų kalbai

Straipsniai / Articles 155 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: analiza dialektu źródeł pisanych, leksykografia i leksykologia gwarowa, socjolingwistyka. WPŁYW GWARY NA JĘZYK PISM MARIUSA KATILISZKISA Influence of Dialect on the Language of Marius Katiliškis’ Works ABSTRAKT W artykule przypomina się środowisku naukowemu poglądy językowe pisarza Mariusa Katiliszkisa. Omawiając leksykę pism Katiliszkisa i modele mowy gwarowej, wysuwa się hipotezę, że jego teksty zostały przekazane w gwarowym, lokalnym systemie językowym zachodnich Auksztotów szawelskich, czyli w dialekcie tego obszaru językowego, dialektem lokalnym, językowym systemem gwarowym. SŁOWA KLUCZOWE: gwara zachodnioaukštajska szawelska, leksyka gwarowa, neologizm, język standardowy, ekspresja mowy gwarowej. ADNOTACJA W artykule ponownie przedstawiono środowisku naukowemu poglądy językowe pisarza Mariusa Katiliškisa. W toku analizy leksyki utworów Katiliškisa oraz wzorców mowy gwarowej sformułowano hipotezę, że teksty Katiliškisa są napisane w systemie językowym zachodnioaukštajskiej gwary szawelskiej, czyli gwarze. Użycie w utworach Katiliškisa leksyki gwarowej wraz ze standaryzowaną odzwierciedla okres kształtowania się języka standardowego. SŁOWA KLUCZOWE: gwara zachodnioaukštajska szawelska, leksyka gwarowa, neologizm, język standardowy, ekspresja mowy gwarowej. WSTĘP Marius Katiliškis (prawdziwe imię i nazwisko – Albinas Vaitkus, urodził się 1914 09 13 w Gruzdžiai, rej. szawelski – zmarł 1980 12 17, pochowany w Lemoncie, na JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 156 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI przedmieściach Chicago) dojrzewał jako osobowość i kształtował się jako pisarz na Litwie Północnej, w okolicach Žagarė. Rodzice przywieźli dziewięcioletniego Albina do wsi Katiliškiai, jak mówi sam pisarz, „na pola” (ER 381). Dorastał otoczony dwoma systemami językowymi: językiem matki, Onos Filipavičiūtė, pochodzącej z Rokiskis (Auksztota wschodnia, Utena), oraz językiem aukštaičių šiauliškių patarmės Žagarės šnekta1. Turbūt dėl įsiklausymo į apojca, Juozasa Vaitkusa, i miejscowych mieszkańców, mówiących opowieściami ludzi z zachodnich okolic; w sam akt tworzenia i mówienia tekstu gwarowego Katiliškis wpisywał siebie nie jako pisarza, lecz „opowiadacza“. Literaturoznawcy oceniali go inaczej: „Katiliškis – artysta profesjonalista wysokiej klasy“ (Kubilius 1995: 458). Pisma Katiliškisa są odzwierciedleniem języka (dyskursu) gwarowego w okresie dominacji i umacniania się języka literackiego w społeczeństwie2. Taka sytuacja językowa określiła również cel artykułu – omówić gwarowe cechy leksyki pism Katiliškisa (fonetyczne, morfologiczne, słowotwórcze) oraz porównać przykłady z materiałem gwarowym z końca XIX – początku XXI wieku. Ekspresja językowa końca XX i początku XXI wieku została odzwierciedlona w rękopiśmiennym słowniku gwar okolic Joniškis (w skrócie JšŽ), natomiast końca XIX i początku XX wieku – w leksyce zbiorów folkloru narracyjnego Mato Slančiauskasa i jego pomocników. Słownik (w skrócie SŽ). W celu jego osiągnięcia przewidziano kilka zadań: a) przypomnienie poglądów językowych samego pisarza, b) analiza gwarowego słownictwa jego pism, c) poszukiwanie modeli wyrazu mowy gwarowej. Artykuł opracowano na podstawie rękopiśmiennego materiału słownika pism Mariusa Katiliškisa (w skrócie KtŽ), sporządzonego przez autorkę artykułu. Leksykę KtŽ zebrano z powieści: Miškais ateina ruduo (1969), Užuovėja (1990), Išėjusiems negrįžti (1990) oraz zbioru nowel Seno kareivio sugrįžimas (2003)3. W celu przedstawienia badanego materiału zastosowano metody opisową, analityczną i porównawczą; wysunięto hipotezy językowe. 1 Szerzej o wpływie gwary matki Katiliškisa zob. Tumėnas 2003: 5–10, natomiast o gwarze Żagare i bliskiej jej gwarze Skaistgiris zob. szerzej : Jšpt 16–17, Kaikarytė 2015: 150–173. w dziesięcioleciu. 2 Straipsnio autorė mano, kad bk mokymas sustiprėjo daugėjant mokyklų visoje Lietuvos teritorijoje apie 1932–1936 m., o tarminė kalba bk pirmenybę užleido XX a. penktame–šeštame Taka opinia autorki artykułu ukształtowała się na podstawie letnich ekspedycji, w których uczestniczy od 1977 roku, a jednym z omawianych tematów są pytania dotyczące szkół, nauczycieli i procesu uczenia się. 3 Powieść Miškais ateina ruduo wznowiono w 1991 roku. Autorka nie rozstrzyga kwestii wpływu redaktorów pism Katiliškisa na język ani zasad redakcji, ponieważ uważa, że temat ten zasługuje na osobny artykuł. Artykuły / Articles 157 Tarmės įtaka Mariaus Katiliškio raštų kalbai POGLĄDY JĘZYKOWE MARIAUSA KATILIŠKISA POGLĄDY W autobiografii Katiliškis wyraził swój stosunek do języka. Pisał: „Jak nagromadziło się bogactwo słowa? Nie wiem. Najprawdopodobniej winna jest moja natura. Będąc przeklęcie nieuzdolnionym w zakresie języków obcych, muszę pamiętać o swoim własnym” (ER 391). W tym samym miejscu znajdujemy także inne dr. Petras Jonikas ir dar keletas žino“ (ER 380). Katiliškis, dėl istorinių katazdanie: „Znam naprawdę rzadkie słowa, których być może tylko klizmų patekęs į kitą kultūrinę ir kalbinę aplinką, matydamas repatrijavusiųjų taikymąsi prie persikėlėlių gyvenimo aplinkos, yra ne kartą skundęsis, kad galybės jo romanuose pavartotų žodžių skaitytojai nesupranta, Z tego powodu „Tyle a tyle rzadkich, wspaniałych słów muszę odłożyć, aby szanowny czytelnik zrozumiał. Tyle samo redaktorzy i wydawcy skreślają, obawiając się utraty czytelników” (ER 390). Czy Katiliškis zwróciłby uwagę na takie pragnienie ochrony czytającego społeczeństwa przed własną i swoistą ekspresją językową, gdyby nie emigracja, pozostaje jedynie pytaniem retorycznym. Jūratė Sprindytė zauważyła jedną z cech Katiliškisa – „wszędzie nosił ze sobą notes do zapisków, a z kieszonki koszuli zawsze wystawał ołówek.”4 Podobnie mówi się także o językoznawcach. A zatem Katiliškis zapisywał różne słowa gwarowe, wyrażenia i jest to zrozumiałe, ponieważ środowisko, w którym żył pisarz, oraz nieustanne apele Juozasa Balčikonisa do narodu o gromadzenie materiału do wielkiego Słownika języka litewskiego, jak sądzę, skłaniały także Katiliškisa do poszukiwania żywotności ekspresji językowej. LEKSYKA DIALEKTALNA W SŁOWNIKU PISM MARIAUSA KATILIŠKISA Zwykle w utworach literackich słowa dialektalne stosuje się do scharakteryzowania postaci i uwydatnienia kolorytu lokalnego. Są to jednak nieliczne jednostki leksykalne. Ci, którzy czytali twórczość Katiliškisa, niewątpliwie zwrócili uwagę na wiele słów różniących się od języka ogólnego. Użycie leksyki dialektalnej w pismach Katiliškisa jest zupełnie inne niż to, do którego przywykliśmy we współczesnej literaturze. W pismach Katiliškisa można nieco zauważyć odzwierciedlenie dialektu w fonetycznej postaci pojedynczych słów, lecz najczęściej właściwości dialektalne ujawniają się poprzez morfologiczne formy słowa, wreszcie samo słowo może być używane tylko w środowisku lokalnym. Spośród właściwości fonetycznych w pismach Katiliškisa zauważa się wstawienie samogłoski a w rdzeniu słowa, występujące również w JšŽ, np.: kazalėkas ‘kazlėkas’, por.: 4 Szerzej zob. www.šaltiniai.info/index//details/1264. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 158 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI kazalkas5. Konsekwentnie stosowana przez Katiliškisa gwarowa forma słowa šilima ‘ciepło’ z JšŽ, por. : Šilima toki ma’ su trumpuoju balsiu i, vietoj bk balsio u. Jį vartotą liudija pavyzdžiai iš SŽ kaip grinčio, – vidutinė. ŠLSP 271 (SŽ 561); š.limαs n.r Gžč. (zob. załącznik 1). Gwarowa realizacja najwyraźniej odzwierciedla się w formach morfologicznych i słowotwórczych wyrazu. Na obszarze gwary szawelskiej używa się form rzeczownika z różnymi wygłosami tematów6. Takich przykładów w KtŽ jest wiele, por.: keliūta i keliūtė ‘wąska, rzadko uczęszczana droga’, kišenė i kišenius ‘miejsce w ubraniu lub dzianinie na wsunięcie rąk’, palazdė i palazdys ‘zawilec gajowy’, šelma i šelmis, -ė ‘urwis, łobuziak, nicpoń’, šerkšna i šerkšnas ‘kryształki mgły i pary na drzewach, szadź’. Rzeczowniki o różnych zakończeniach tematów były używane także w tekstach folkloru narracyjnego zapisanych ponad sto sześćdziesiąt lat temu przez Matasa Slančiauskasa i jego pomocników, por. SŽ: bitė i bitis ‘owad przynoszący miód’, dvasė i dvasia ‘oddech, oddychanie’, gyventojis i gyventojus ‘mieszkaniec’. Zjawisko to występuje również w hasłach JšŽ, por.: aktojis ‘bronujący’, artójis ‘oracz’, bits ‘pszczoła’, alyvà i alỹvas ‘olej’, ámžis i ámžius ‘rok’, árklas i árklė ‘narzędzie do orania ziemi’ (zob. załącznik 2). W pismach Katiliškisa występują derywaty z przyrostkiem -uitis służące do nazywania młodych zwierząt, np.: šunuitis ‘szczenię’, žvirbluitis ‘pisklę wróbla, wróbelek’. Derywatów z tym przyrostkiem jest wiele nie tylko w SŽ, lecz także w JšŽ, por.: lapuitis ‘lisek, młode lisa’, varnuitis ‘młode wrony’, pémpuitis ‘pisklę czajki, czajka’. Derywaty z przyrostkiem -ininkas rzadziej spotyka się w pismach Katiliškisa, np.: butininkas ‘opiekun kwater wojskowych’7. Takie derywaty przyrostkowe występują w SŽ i JšŽ, por.: medininkas ‘strażnik leśny, gajowy’, puodininkas ‘garncarz’, minčãčininkas, -ė ‘pochodzący z Minčaičiai’. W pismach Katiliškisa występuje derywat z przyrostkiem -inė ratinė ‘szopa do przechowywania wozów, sań i innych przedmiotów’. Jednak, jak można wnioskować z przykładów, vazaunė ‘pomieszczenie do przechowywania wozów, sań, narzędzi gospodarskich, uprzęży itp., ratinė’ jest przez Katiliškisa używane częściej niż ratinė. KtŽ odzwierciedla różne gwarowe formy wyrazu, pokazując, że pisarz tak dobrze rozumiał system gwary, iż nawet sam mógł w utworach różnicować formy wyrazu w taki sposób, aby tworzony obraz był niejednostajny, bogaty i wyrazisty. 5 Ze względu na ograniczoną objętość artykułu w załącznikach 1–4 przedstawiono przykłady ilustracyjne ze wszystkich trzech źródeł: z wydawnictwa Leksyka zbiorów folkloru narracyjnego opowiadanych przez Matasa Slančiauskasa i jego pomocników. Słownika, rękopiśmiennego słownika pism Katiliškisa oraz rękopiśmiennego słownika gwar okolic Joniškisu. Znalezione przykłady zestawiono w tabelach według omawianych w artykule właściwości gwarowej fonetyki, morfologii i słowotwórstwa. 6 Szerzej zob. Lktch 64; Jšpt 35–37. 7 Por.: transkrybowane teksty Jšpt 72–86, 97–105. Artykuły / Articles 159 Tarmės įtaka Mariaus Katiliškio raštų kalbai Poszukiwania słowa potwierdzałyby formy kvapsnis i kvaptis ‘zapach’, pakabnus, -i i pakabus, -i ‘wygodny’, por. użycie formy comp. pakabesnis, -ė. O możliwości wstawienia spółgłosek do rdzenia lub przyrostka wyrazowego (zwykle wstawiane są n, s, t) świadczą zarówno SŽ, jak i JšŽ, por.: lepniai ‘dumnie, chełpliwie’, prasnas i prastas ‘lichy’, skraitas i skraistas ‘poła’, apýnasris i apýnastris ‘skórzane pasy do uzdy dla konia’, ãtšvaistas ‘ten, co odbija promienie’ (zob. dodatek 3). W pismach Katiliškisa przeważają złożenia utworzone bez samogłoski łączącej, por.: vortinklis ‘pajęczyna’, žemlūžis, -ė ‘niski’. Taką tradycję tworzenia złożeń potwierdzają również hasła podane w SŽ, por.: juodgalvis ‘tatarak’, mergmoterė ‘dziewczyna mająca dziecko’, vortinklis ‘pajęczyna’. W rękopiśmiennym JšŽ również przeważają złożenia bez samogłoski łączącej, por.: žvýrkelis ‘droga żwirowa’, gretgrūšnė ‘wczesna gruszka’, taũkvarškė ‘twaróg zmieszany ze słoniną’.ции]}#+#+#+#+?} Geological? Sorry. Need valid JSON. Let's craft.】【。} 彩神争霸代理? no. }]}җиң] 天天中彩票有人 ? Katiliškis nie stroni od złożeń także z samogłoskami łączącymi -a-, -i-, zwłaszcza wówczas, gdy trudno wymówić stykające się spółgłoski, np.: rugiagėlė ‘chwast zbóż ozimych o niebieskich kwiatach, roślina z rodzaju chabrów’, rugiažolė ‘rugiagėlė’, voratinklis ‘1. pajęczyna’; ‘2. przen. trudne położenie, sytuacja’, žalitvorė ‘żywopłot’. W SŽ również występują takie złożenia, lecz najczęściej są one łączone samogłoską -aar -(i)a-, por.: laukagalė ‘koniec pola, skraj pola’, kiauranosės ‘oddzielone podczas przewiewania liche ziarna z plewami’. Przykłady pokazują, że takie trudniejsze do wymówienia złożenia z samogłoskami łączącymi -a-, -i-, -ypojawiają się także w JšŽ, por.: arklãmėšlis ‘koński nawóz’, antrakatis ‘przesiewany po raz drugi’, avganis ‘pasterz owiec’, darbýmetis ‘czas zbioru plonów’. W pismach Katiliškisa czasami używany jest wariant tego samego złożenia z krótką samogłoską łączącą -i-, właściwą językowi ogólnemu, oraz wariant gwarowy z długą samogłoską -y-, np.: šalimais i šalymais ‘obok, blisko’, aukštinelkas i aukštynelkas, -a ‘leżący, -a na wznak’, por. używane w JšŽ aukštynélkas. Podobne derywaty, w których występuje łącząca samogłoska -i i -y o różnej długości, spotyka się także w SŽ, por.: šalikelė i šalykelė ‘odcinek pobocza’ (zob. załącznik 4). W powieściach i zbiorze nowel widać, jak w jednym przypadku pisarz używa form leksyki gwarowej, a w innym – pojawiają się formy normatywne, np.: viensėdis ‘jednozagrodowa osada’, sodnas ‘ogród’, sodnelis w pismach Katiliškisa są używane znacznie częściej niż vienkiemis ‘gospodarstwo jednej rodziny’ czy sodas ‘obszar ziemi, na którym rosną drzewa i krzewy owocowe’. Zamiast słowa kaimas w gwarach okolic Janiszek częściej używano słowa sodžius ‘1. wieś’, 2. ‘zagroda’, a jej mieszkaniec – sodietis, -ė. Słowa te również konsekwentnie występują w pismach Katiliškisa. Katiliškis nie unika również używania neologizmów ani twórczych derywatów (przekształconych słów). O tworzeniu takich nienotowanych derywatów oraz tendencjach ich użycia pisała Jolanta Vaskelienė. Językoznawczyni badała zbiór nowel Seno kareivio sugrįžimas i odnalazła 26 nienotowanych derywatów. Według Vaskelienė „dariniai podlegają zasadom słowotwórstwa, ale są rzadko używane i raczej nigdy JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 160 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI taps aktyviosios leksikos dalimi“ (Vaskelienė 2007: 511). Tokios leksikos, turinzawierających obrazową semę dźwiękową, jest również wiele w innych powieściach Katiliškisa, np.: parpinas ‘żebro’, žabūsis ‘ten, czyje wąsy są proste, podobne do żabów’, žalionis ‘zazielenienie, zieleń’, žiemkelis ‘droga przejeżdżana tylko zimą’. W KtŽ znajdują się słowa, które całkowicie pokrywają się z hasłami podanymi w słowniku leksyki zbiorów folkloru narracyjnego opowiadanego przez Slančiauskasa i jego pomocników, por.: banka ‘bank’ (Uszu nie widać – zapadł się w bankose. Už 58. Por. SŽ 81); kanduolas ‘jądro’ (Ziarno jak jądro orzecha [bardzo duże]. Už 124. Por. SŽ 270); kiaulienas ‘prosię, wieprzek’ (Cóż takiego kiaulienas może znaleźć, ale ryje, gdzie się da, gdzie ryj dosięgnie. Už 220. Por. SŽ 294); kriaučius ‘krawiec’ (Kiedy nikt nie czeka, ja jak kriaučius u gospodyni – szast-prast i się zjawiam. Už 212. Por. SŽ 312); kvit ‘wszystko skończone’ (Nie rozumiem. I kwit. IšN 530. Por. SŽ 327); šeimyninė ‘pomieszczenie, izba dla najemników, służby’ (Co śnił pierwszej nocy w šeimyninė Doveiki? MAR 111. Por. SŽ 557); śventininkas, -ė ‘świąteczne, odświętne (ubrania)’ (Čionai drabužius gali susikabinti šventininkus. MAR 104. Por. SŽ 578); žaliūkas, -ė ‘zdrowy, silny, krzepki człowiek’ (Dar visa liuoba prieš akis, – atsiliepė žaliūkė mergina. MAR 102. Por. SŽ 675). Dlaczego przez ponad sto sześćdziesiąt lat leksyka ulegała niewielkim zmianom, można by wyjaśnić jedynie tym, że przedstawiciele wspólnoty nie zmieniali miejsca zamieszkania, stale mieszkali w siedliskach swoich rodziców i przodków oraz wykształcili wysokie kryteria wartościowania rodzimego języka – gwary8. A zatem Katiliškis rzeczywiście dobrze wsłuchał się w miejscową mowę i za jej pomocą przekazał swoje opowieści. OCENA LEKSYKI PISM KATILIŠKISA OCENA Katiliškis w publikacjach encyklopedycznych przedstawiany jest jako pisarz emigracyjny. Z punktu widzenia samoświadomości językowej stwierdzenie to należy poddać krytyce. Nawet dla czytelników emigracyjnych, po upływie niemal 20 lat i dorastaniu nowego pokolenia, tyti. Tai rodo ir Čikagos pedagoginio lituanistikos instituto absolventės Astos Veličkaitės diplominis (dabar būtų – bakalauro) darbas Mariaus Katiliškio rašKatiliškis stawał się trudnym słownikiem do czytania9. Veličkaitė wypisała te słowa z pism Katiliškisa (jest ich około trzystu), 8 Zob. szerzej : Dobrowolski 2001: 374–385. 9 Dziękuję doc. dr. Stasiusowi Tumėnasowi, który przywiózł tę pracę na Litwę i podarował ją autorce artykułu. Artykuły / Articles 161 Tarmės įtaka Mariaus Katiliškio raštų kalbai których nie ma w Słowniku współczesnego języka litewskiego z 1954 r.10. W pracy dyplomowej znajduje się niemało słów gwarowych, których, rzecz jasna, nie było we wspomnianym słowniku, jedynym dostępnym dla Litwinów za Atlantykiem. Słowa gwarowe należy uznać za zapożyczenia. Zresztą sam pisarz wskazał również jedną z przyczyn, dla których trudno czytać Katiliškisa. To – wielkie pragnienie Litwinów, by dostosowywać język do języka angielskiego (ER 380). Obraz i reakcję, jakie wywoływało słownictwo pism Katiliškisa na Litwie, bardzo obrazowo odzwierciedlają wspomnienia Vytautasa Almanisa. Pod koniec 1969 r., powróciwszy z zesłania, Almanis kupuje w księgarni w Joniškisie powieść Katiliškisa Miškais ateina ruduo. Przy ozdobionej choince cała rodzina czyta powieść, nie odrywając się od niej. Jak mówi Vytautas Almanis, „M. Każde słowo i zdanie powieści M. Katiliškisa „Miškais ateina ruduo“ jest niczym klucz do otwarcia starodawnej skrzyni, w której z pewnością znajdziesz coś niezwykłego, niewidzianego i tajemniczego” (Almanis 2015: 106). We wspomnieniach wyrażono bardzo ważną opinię – wstyd z powodu języka gwarowego, por.: „A przecież i ja znałem słowa z mojego regionu, zacząłem nawet pisać słowniczek litewskich słów z Palatvijo („krzyżowych Łotyszów”), takich jak „šunelis bėg lygiai (kartu)” [piesek biegnie równo (razem)], „kviečių miltas ir kukurūzai artie (su kukurūzais)” [mąka pszenna i kukurydza razem (z kukurydzą)], „krautuvė kietai (uždaryta)” [sklep szczelnie (zamknięty)], „abar (bet)” [ale (lecz)]”. „Tylko unikałem ich używania, jakby się wstydziłem, niczym jakiś wyrośnięty uczniak, który stojąc w gronie przyjaciół, widzi nadchodzącego swojego zarośniętego ojca w wytartych, wyłysiałych odzieżowych spodniach” (Almanis 2015: 106). Kto zaszczepił ten wstyd? Skąd się wziął? Pozostają pytania do przyszłych badań. Warto przypomnieć, jak dużym zainteresowaniem cieszyła się przetłumaczona w 2013 r. na gwarę szawelską powieść Pedra Lenzo Čia aš varatarius (tłumacze Markus Roduneris i Rimantas Kmita). Zdaniem Rimantasa Kmity „na Litwie odczuwa mas“, o Šveicarijoje yra susiformavusi tarminės literatūros mada11. Taigi grįžtama prie natūralios kalbos, kokia ir rašė Katiliškis. się tę presję języka ogólnegoPowyższe przykłady leksykalne i dwie różne oceny leksyki pism Katiliškisa niewątpliwie potwierdzają tezę, że Katiliškis pisał w wariancie lokalnej mowy (języka gwarowego). Nie dążono do indywidualizacji języka bohaterów, jak zwykle czyniono to w tekstach literackich. W pismach Katiliškisa odzwierciedla się pierwszy, słabo zbadany okres języka ogólnego, kiedy leksyka normatywna, słowa normatywne nie wyparły jeszcze leksyki gwarowej. Można ruoti, gal ir mes būtume turėję susiformavusią tarminės literatūros kryptį ir ja jedynie rozważać: gdyby Katiliškiemu nie była potrzebna grupa emigrujących twórców?12. 10 Veličkaitė gromadziła leksykę z dzieł: Užuovėja. Chicago: Terra, 1952; Miškais ateina ruduo. Chicago: Terra, 1957; Išėjusiems negrįžti. Chicago: Terra, 1958; Šventadienis už miesto. Chicago: Terra, 1963. 11 http://www.kulturpolis.lt/dedikuota-klaipedai/rimantas-kmita-kalbos-varatarius/ 12 Podczas pisania artykułu w 2016 roku ukazała się powieść Rimantasa Kmitasa Pietinia kronikas, napisana po szawelsku. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 162 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI MODELE GWAROWEJ MOWY W TWÓRCZOŚCI MARIUSA KATILIŠKISA Po omówieniu leksyki gwarowej należy przeanalizować także syntaktyczne otoczenie słów. Zdanie Katiliškisa, jako środek realizacji myśli, jest adaptacją wszystkich poziomów języka, aby gwarowa mowa (narracja) była zrozumiała dla czytelników (Aliūkaitė 2008). Syntaktyczny wyraz narracji w twórczości Katiliškisa nie był badany. Po raz pierwszy podjęto próbę omówienia i wyodrębnienia modeli gwarowej mowy oraz przedstawienia ich w sposób strukturalny. Wybrano tylko taką strukturę zdania, która niewątpliwie wskazuje, że jest to sposób pisania Katiliškisa, tj. istotne jest to, co wyróżnia Katiliškisa spośród innych pisarzy, na podstawie czego można rozpoznać Katiliškisa jako pisarza. Czy te modele odzwierciedlają się również w tekstach gwarowych z okolic Joniškis, porównano je z przykładami dyskursu z publikacji „Ćwiczenia i teksty gwar okolic Joniškis” oraz z pojedynczymi zdaniami ilustracyjnymi z SŽ. Jednym z takich modeli jest rozdrabnianie myśli zdania, konsekwentne wyjaśnianie zjawiska. Taki sposób wyrażania myśli, opisany w pracach dotyczących składni języka litewskiego, jest najczęstszy w dyskursie. Zwykle najpierw podaje się część zdania, która wymaga uzupełnienia, wyjaśnienia (lub może zostać uzupełniona, wyjaśniona). Katiliškis stosuje również model odwrotny, kiedy najpierw następuje wyliczenie, a potem uogólnienie, np. : Palazdės, konwalie, pachnące śmiertelne kwiaty – wszystko tam tak dobrze pasowało między delikatnymi, dopiero co rozkwitłymi gałązkami brzozy, ozdobionymi pod sufitem i ustawionymi wzdłuż ścian. Zob. 45; Rosły, wyprostowany, w mundurze uszytym przez dobrych krawców, o kanciastym podbródku i opadającym nosie generał przywitał się z naszym lektorem i tłumaczem. IšN 324; jeżynami, polnymi i przyłąkowymi ścieżkami, drożynami i miedzami ciągnęli sąsiedzi. Za 78. Tak drobiazgowa opowieść jest bardzo charakterystyczna dla dyskursu: w publikacji Joniškio Latem wiatr przynosi tu dojrzewanie zbóż, žemės drėgmę, zapach lasu. SKS 178. Artykuły / Articles 163 Tarmės įtaka Mariaus Katiliškio raštų kalbai w zapisanej opowieści „Pasienie” autorka ćwiczeń i tekstów gwarowych szczegółowo wyjaśnia, co i jak przyszło jej paść (por. Jšpt 72–74)13. Katiliškis bardzo lubi dzielić zdanie na segmenty znaczeniowe, czasem pytając i odpowiadając, czasem opowiadając zdaniami nierozwiniętymi, których całość opisuje pewien stan lub zachowanie człowieka. Nierzadko tekst podzielony na krótsze segmenty (obejmujące jedną lub kilka części zdania) rozumiemy jako myśl, którą chciano przekazać, dopiero wtedy, gdy złożymy kilka z nich w całość, por.: : Nie wtykaj swoich grabi. Nie zarobiłeś. U 153; Człowiek ze wsi ma swoją głowę. Marnego, nieostrzyżonego, to prawda. Również źle przedstawia własne myśli. U 228; Gryźć sady. Ludziom szkody wyrządzać. Ich. Za 226; A oczy jej!.. Pręgowane, ciemnobrązowe. SKS 24; Dziecko jak wyjęte z oka. Tak podobny do matki. I do ojca. Za 114. W powieściach Katiliškisa i zbiorze nowel jest mnóstwo werbalnego wartościowania. Według Aloyzasa Gudavičiusa dla mówiącego ważne jest nie tylko opisać, nazwać realia, lecz także oceniać je emocjonalnie (Gudavičius 2000: 136; Handke 1995: 93). Podział zdania ma również cechy dopowiedzenia, por.: Nie rozumiem. I kwit. IšN 530. Płaczę ze łzami, ale sieję, i tyle. MAR 18. Dopowiedzenie, zazwyczaj wyrażane przez i(r) viskas, zauważono już we wspomnianym tekście „Ganymas”, „Naginės”, szczególnie liczne jest ono w zdaniach ilustracyjnych przy hasłach słownikowych ze słownika Slančiauskasa (Jšpt 75, 102; SŽ 2014: 44, 51, 67 i in. ). Katiliškiui, krzewicielowi idei monistycznego światopoglądu, szczególnie charakterystyczne jest zestawianie i porównywanie z określonymi zjawiskami przyrody14. Porównanie tradycyjnie określa się za pomocą słów porównawczych jak, niby, jak gdyby, np. : Puoci puoci boso 13 Ze względu na objętość artykułu nie podaje się przykładów tekstu gwarowego, wskazuje się jedynie strony publikacji z tekstami gwarowymi, na których przeważają zdania opisanego modelu gwarowego. 14 Więcej o zarysach monistycznego światopoglądu w prozie Mariusa Katiliškisa zob. Tūtlytė 2015: 66–79. Co z nią? Rozciągnęła się z takim paskudą. Dziesiętnikiem, który przytulił się u leśniczego MAR 299. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 170 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI SKRÓTY NAZW MIEJSCOWOŚCI Al. – Alsiai. Brn. – Bariūnai. Dmk. – Dameliai. Dnr. – Daunorava. Gšč. – Gaščiūnai. Gtč. – Gataučiai. Gžč. – Gaižaičiai. Jkš. – Jakiškiai. Jnn. – Jauniūnai. Jnš. – Joniškis. Kpl. – Kepaliai. Lnkč. – Linkaičiai. Sk. – Skaistgirys. Stnl. – Staneliai. Stp. – Stupurai. Šmk. – Šimkaičiai. Vdg. – Vidginiai. Zob. – Žiūriai. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva 2008: Tarminio kalbėjimo suprantamumas: apriorinės eilinių bendruomenės narių nuostatos. – Lietuvių kalba.lt 2. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/4 (žiūrėta 2017 04 10). Almanis Vytautas 2015: Tolstančios salos. – Metai 10, 99–117. ER – Egzodo rašytojai, par. A. T. Antanaitis, A. Mickienė. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1994. Dobrowolski Kazimierz 2001: Chłopska kultura tradycyjna. – Antropologia kultury. Warszawa: Wydawnictwa universytetu Warszawskiego, 374–384. Gudavičius Aloyzas 2009: Etnolingvistika. Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Jšpt – Joniškio šnektų pratimai ir tekstai, ats. red. Janina Švambarytė. Šiauliai: K. J. Vasiliausko įmonė, 2001 (arba CD Joniškio šnektų pratimai ir tekstai. Šiauliai: Discens, 2005). JšŽ – Joniškio šnektų žodynas (rankraštis). Handke Kwiryna 1995: Polski język familijny. Warszawa: Slawistyczny ośrodek wydawniczy (SOW) przy Institucie slawistyki PAN. Straipsniai / Articles 171 Tarmės įtaka Mariaus Katiliškio raštų kalbai Kaikarytė Aušra 2015: Skaistgirio šnektos ypatybės. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 3. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 150–173. Ketu ra k is Saulius 2010: Literatūra kaip medijų sistema arba kas yra medija Mariui Katiliškiui? – Logos 64. Vilnius: Mykolo Romerio universitetas, 179–189. Kmita Rimantas 2014: Rimantas Kmita: kalbos varatarius. Prieiga internete: http:// www.kulturpolis.lt/dedikuota-klaipedai/rimantas-kmita-kalbos-varatarius/ (žiūrėta 2016 10 02). KtŽ – Mariaus Katiliškio raštų žodynas (rankraštis). Kubilius Vytautas 1995: XX amžiaus literatūra. Vilnius: Alma littera. Lktch – Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, mokslinė red. Laima Grumadienė, sud. Rima Bacevičiūtė, Audra Ivanauskienė, Asta Leskauskaite, Edmundas Trumpa, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2004. Macienė Jurgita 2005: Deminutyvų stilistika. Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla. Sprindytė Jūratė: Marius Katiliškis. Prieiga internete: http:/www.šaltiniai.info/index//details/1264 (žiūrėta 2016 07 10). SŽ – Švambarytė-Valužienė Janina 2015: Mato Slančiausko ir jo pagalbininkų pasakojamosios tautosakos rinkinių leksika. Žodynas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Tumėnas Stasys 2003: Dar vienas M. Katiliškio sugrįžimas. – Seno kareivio sugrįžimas. Šiauliai: Šiaurės Lietuva, 5–10. Tūtlytė Rita 2015: Mariaus Katiliškio proza: meniniai monistinės pasaulėvokos kontūrai. – Colloquia 34. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 60–79. Vaskelienė Jolanta 2007: Žodynų nefiksuoti dariniai ir funkcijos Mariaus Katiliškio novelių rinkinyje „Seno kareivio sugrįžimas“. – VALODA 2007. Valoda daž- du kultūru kontekst, Zintnisko rakstu krjums XVII. Daugavpils universītātes akadēmiskais apgāds “Saule”, 505–512. Veličkaitė Asta 1968: Słownik pism Mariusa Katiliškisa. Praca dyplomowa (rękopis tis). Čikaga. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 172 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Wpływ dialektu na język Dzieła Mariusa Katiliškisa STRESZCZENIE Artykuł przedstawia poglądy językowe pisarza Mariusa Katiliškisa (jego prawdziwe Vaitkus, born on 15 September 1914 in Gruzdžiai, Šiauliai district; died on 17 December nazwisko brzmi Albinas; w 1980 roku mieszkał w Lemont, na przedmieściach Chicago), pochodzącego z północnej Litwy, z okolic Žagarė, omawia leksykę zachodnioaukštaitskiego subdialektu okolic Šiauliai, używaną w utworach Katiliškisa, oraz wzorce mowy gwarowej, z których pisarz jest znany. Artykuł opracowano na podstawie materiału rękopisu Słownika utworów Mariusa Katiliškisa (w skrócie KtŽ), sporządzonego przez autora artykułu. Leksykę KtŽ zebrano z powieści Miškais ateina ruduo (1969), Užuovėja (1990), Išėjusiems negrįžti (1990) oraz zbioru opowiadań Seno kareivio sugrįžimas (2003). Katiliškis dobrze znał mowę okolic Žagarė: słyszał wiele opowieści opowiadanych w tej gwarze, gromadził i zapisywał poszczególne słowa, ich formy oraz wyrażenia językowe. Bogata leksyka gwarowa w twórczości Katiliškisa wskazuje, że pisarz występował jako użytkownik gwary, czyli tworzył słowa, formował połączenia wyrazowe nieujęte w żadnych słownikach oraz wykorzystywał różne odcienie znaczeniowe słów. Słowa używane lub tworzone przez Katiliškisa mają charakter afektywny, są odbierane przez czytelnika jako nowe i emocjonalne, a także interesujące pod względem brzmieniowym i semantycznym. W utworach Katiliškisa narracja prowadzona jest za pomocą zdań prostych i rozbudowanych lub myśli podzielonych na krótkie składniki zdaniowe. Wydaje się, że pisarz pragnie zatrzymać czytelnika na chwilę i podkreślić każdą kolokację lub frazę. Zwykle tego rodzaju zdanie fragmentaryczne skrywa również wyrażenie emocji. Utwory Katiliškisa, jak wskazano w artykule, są napisane w miejscowej gwarze, czyli w języku gwarowym używanym w XX wieku. Do dziś rozwój języka standardowego wymaga bardziej dogłębnych badań językoznawców, koncentrujących się na różnych obszarach badawczych, a twórczość Katiliškisa stanowi teksty, na których takie badania powinny się opierać. Otrzymano 2 marca 2017 r. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5. LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]