Ramygalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijose: geolingvistinė analizė

LAURA GERŽOTAITĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: arealne badania języków bałtyckich, geolingwistyka, dialektologia, dialektologia percepcyjna. GWARA RAMYGALOS W KLASYFIKACJACH DIALEKTÓW LITEWSKICH: ANALIZA GEOLINGWISTYCZNA Gwara Ramygalos w klasyfikacjach dialektów litewskich: analiza geolingwistyczna ADNOTACJA W artykule, na podstawie rękopiśmiennych materiałów gwarowych z drugiej połowy XX wieku, przedstawiono geolingwistyczne badanie porównawcze gwary Ramygalos. Niejednorodność obszaru badanej gwary wskazuje przede wszystkim jej miejsce w klasyfikacjach dialektów litewskich. W podziale dialektów Antanasa Baranauskasa z końca XIX wieku gwara Ramygalos, choć zaliczona do pierwszej grupy gwar wschodnich, była bliższa gwarze zachodnich aukštaitów. W późniejszych klasyfikacjach dialektów większą część omawianego obszaru gwarowego, a także cały jego obszar, zaliczono do poddialektów wschodnich aukštaitów. Zebrane i przeanalizowane dane wskazują, że na obszarze gwary Ramygalos z podobną intensywnością używano dyftongów niezwężonych (an, am, en, em; ą, ę) oraz zwężonych (un, um, in, im; ų, į), a także dawnych samogłosek nosowych. Periferie wschodniej części obszaru gwary wyróżniają się silniejszym zawężeniem tych cech charakterystycznych dla gwar wschodnich. Niewielkie zmiany językowe odnotowane na obszarze gwary świadczą nie tylko o dokładności zrekonstruowanej granicy pierwszej grupy gwar wschodnich A. Baranauskasa. Przyjmuje się, że w pierwszej połowie XX wieku charakter przejściowy miały nie tylko środkowe gwary aukštaitów, lecz także sąsiadujące z nimi gwary wschodnie aukštaitów — pantininkai. SŁOWA KLUCZOWE: gwara Ramygalos, tradycyjna klasyfikacja dialektów litewskich, podział dialektów Antanasa Baranauskasa, klasyfikacja dialektów Antanasa Salysa, zachodni aukštaitowie szawelscy, wschodni aukštaitowie poniewiescy, granice dialektów. Straipsniai / Articles 167 LAURA GERŽOTAITĖ ANOTACJA Na podstawie materiałów rękopiśmiennych dotyczących dialektów z drugiej połowy XXth wieku artykuł przedstawia geolingwistyczne badanie porównawcze podgwary Rymgala. Niejednorodność obszaru omawianej podgwary ukazuje przede wszystkim jej miejsce w klasyfikacjach dialektów litewskich. Choć według klasyfikacji dialektów Antanasa Baranauskasa z końca XIXth wieku podgwara Rymgala zaliczana jest do tak zwanej pierwszej gwary wschodniej, w rzeczywistości była bliższa gwarze zachodnioauksztockiej. W późniejszych klasyfikacjach dialektów większą część obszaru, a nawet cały obszar podgwary, przypisywano podgwarom wschodnioauksztockim. Zebrane i przeanalizowane w badaniu dane pokazują, że na obszarze, na którym mówi się podgwarą Rymgala, z podobną intensywnością używano dyftongów mieszanych i dawnych samogłosek nosowych zachowanych bez zmian (an, am, en, em; ą, ę) oraz zwężonych (un, um, in, im; ų, į). Wschodnie granice obszaru podgwary zdają się świadczyć o zwężeniu tych cech, charakterystycznym dla podgwar wschodnich. Niewielkie zmiany językowe odnotowane na obszarze podgwary nie tylko potwierdzają dokładność zrekonstruowanej wschodniej granicy pierwszej gwary wschodniej Baranauskasa. Można przypuszczać, że w pierwszej połowie XXth wieku przejściowy charakter miała nie tylko gwara środkowoauksztocka, lecz także jej sąsiednia wschodnioauksztocka podgwara Pantinkai. SŁOWA KLUCZOWE: podgwara Rymgala, klasyfikacja tradycyjnych dialektów litewskich, klasyfikacja dialektów Antanasa Baranauskasa, klasyfikacja dialektów Antanasa Salysa, zachodnioauksztocka gwara szawelska, wschodnioauksztocka gwara poniewieska, granice dialektów. Na początku XXI wieku tradycyjna dialektologia litewska przechodzi przemianę w geolingwistykę (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 36). Perspektywa geolingwistyczna pozwala badaczom zinwentaryzować całą różnorodność językową danego obszaru. Poszerza się pole badań geolingwistycznych nad innymi zagadnieniami: zaczęto analizować nie tylko peryferie, które doświadczyły lub doświadczają wpływu innych dialektów i języków, lecz także podgwary środkowych obszarów języka litewskiego, na przykład gwarę jonaweńską (Kazlauskaitė 2008: 600–609; Geržotaitė 2012: 156–174). W klasyfikacji dialektów Antanasa Salysa z pierwszej połowy XX wieku gwara jonaweńska została zaliczona do środkowych gwar auksztockich (Salys 1933: 21–34; 1935: 1–87; 1946: 1–67; 1992: 3–140). Autor tego podziału określił podgwarę środkowych gwar auksztockich jako przejściową. Ze względu na zachowanie dyftongów an, am, en, em była ona bliższa zachodnim gwarom auksztockim, natomiast pod względem cech fonetycznych / tendencji zbliżała się do wschodnich gwar auksztockich typu pantininkai (Salys 1946: 53; 1992: 109). 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Ramyğalos šnektą lietuvių tarmių klasifikacijoje: geolingvistinė analizė Większą część obszaru środkowej Auksztoty w klasyfikacji dialektów Alekso Girdenisa i Zigmasa Zinkevičiusa z drugiej połowy XX wieku zaliczono do zachodniej Auksztoty szawelskiej (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; Zinkevičius 1969: 138). Z zachodnioauksztocką gwarą szawelską spokrewnione były nie tylko okolice Baisogali–Kiejdan–Janowa, położone w centrum wskazanych przez tych językoznawców gwar środkowej Auksztoty (Geržotaitė 2016: 65). Prawdopodobnie należał do nich także Surwiliszki (LKA 335)1, położony na pograniczu środkowej Auksztoty i wschodniej Auksztoty w podziale A. Salysa (Kazlauskaitė 2012: 339). W drugiej połowie XX wieku zaliczono go do wschodniej Auksztoty poniewieskiej. Na podstawie skorygowanego podziału dialektów A. Salysa, a zwłaszcza rekonstrukcji klasyfikacji dialektów Antanasa Baranauskasa w ujęciu geolingwistycznym, wyłania się odmienna konfiguracja niemal całego obszaru środkowej Auksztoty (Geržotaitė 2012: 156–174; 2014: 108–111; 2015: 133–165; 2016: 65–68 (zob. rys. 1). Porównanie tych dwóch klasyfikacji pokazuje, że wspomniany obszar nie tylko nie kończył się na południe od Szawli, lecz rozciągał się znacznie dalej na wschód i obejmował znaczną część obszaru wschodnioauksztockich gwar poniewieskich (północnych i południowych), wyodrębnionych przez A. Girdenisa i Z. Zinkevičiusa. Celem artykułu jest omówienie rozwoju obszaru gwary Ramygały, zaliczanego obecnie do południowych wschodnioauksztockich gwar poniewieskich (okolice Ėriškiai, LKA 267, Uliūnai, LKA 268, Krekenava, LKA 299, Ramygała, LKA 300, Jotainiai, LKA 301, Surwiliszki, LKA 335, Truskava, LKA 336, Aukštadvaris, LKA 337; zob. rys. 1). Cele szczegółowe: 1) na podstawie danych ze źródeł rękopiśmiennych przedstawić sytuację socjolingwistyczną na obszarze gwary; 2) stosując geolingwistyczne metody porównawcze i kartograficzne, omówić pozycję tego obszaru w klasyfikacjach dialektów litewskich: A. Baranauskasa z końca XIX wieku, A. Salysa z lat 30. XX wieku oraz A. Girdenisa i Z. Zinkevičiusa z drugiej połowy XX wieku; 3) przeprowadzić porównawczą analizę odnotowanych cech językowych obszaru gwary i spróbować ocenić jej przemiany. Materiał badawczy stanowią głównie rękopiśmienne opisy gwar i teksty z drugiej połowy XX wieku, przechowywane w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego (przejrzano 19 rękopisów; zob. wykaz źródeł rękopiśmiennych), a także nagrania dźwiękowe o łącznym czasie trwania przekraczającym trzy godziny (zob. wykaz źródeł dźwiękowych). Wykorzystano również opublikowane teksty gwarowe. 1 Liczby podane w nawiasach odpowiadają miejscowościom (punktom) Litewskiego atlasu językowego (zob. LKA I 21–30). Straipsniai / Articles 169 Rys. 1. Obszar gwary Ramygały (okolice Ėriškiai, LKA 267, Uliūnai, LKA 268, Krekenava, LKA 299, Ramygała, LKA 300, Jotainiai, LKA 301, Surwiliszki, LKA 335, Truskava, LKA 336, Aukštadvaris, LKA 337) w klasyfikacjach dialektów litewskich (fragment)2 2 Drobniejszymi punktami na mapie zaznaczono granice środkowych gwar A. Salysa, większymi zaś — granice wschodnich gwar pierwszego stopnia w podziale Antanasa Baranauskasa, niemal im odpowiadających. Skróty oznaczają zachodnią gwarę szawelską (VAŠ) i wschodnią gwarę poniewieską (RAP) w klasyfikacji Alekso Girdenisa i Zigmasa Zinkevičiusa. 170 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Ramygalo šnekta lietuvių tarmių klasifikacijoje: geolingvistinė analizė 1. SOCJOLINGWISTYCZNA SYTUACJA GWARY RAMYGALSKIEJ W ŹRÓDŁACH RĘKOPIŚMIENNYCH Pod względem używanych języków centralna część obszaru gwary ramygalskiej była przez poszczególnych dialektologów określana jako jednorodna. W okolicach Ėriškiai (LKA 267) używano wyłącznie języka litewskiego, a gwara w latach 60. i 70. XX w., jak się podaje, zachowała się stosunkowo dobrze (Mikėnas 1951 (1): 4; szerzej zob. Šukys 1986: 127). Okolice Surviliškis (LKA 335) uznawano za całkowicie litewskojęzyczne (Sabaliauskas 1959: 3). Wyłącznie litewskie rodziny (mieszanych w ogóle nie było) zamieszkiwały Gudėliai, przypisane do punktu Ramygala (LKA 300), oraz pobliskie wsie Pašiliai i Raukštoniškiai (Masiliūnas 1959: 2). Nie było majątków ziemskich ani osób obcojęzycznych również we wsi Garuckai, położonej na wschód od Ramygala (Čyplienė 2016: 563). Zmiany gwary w okolicach tego ostatniego punktu, według relacji badacza, były skutkiem wzmożonej mobilności mieszkańców po wybudowaniu w latach 1933–1934 szosy Kowno–Poniewież (Masiliūnas 1959: 2). Młodzież z Aukštadvaris (LKA 337) i okolic utrzymywała bliższe kontakty z mieszkańcami Ramygala (przede wszystkim w celach edukacyjnych) (Liberytė 1959: 4–5). Do kościoła w Aukštadvaris chodzili także mieszkańcy okolic Jotainiai (LKA 301) (PKT II 211). Ustalono, że litewskojęzyczni byli również mieszkańcy innych wsi badanego obszaru, położonych niedaleko Ramygala (Miškinis 2016: 725) i Aukštadvaris (Kubilienė 2016: 536; Malinauskas 2016: 661). W omawianym okresie niemal wszyscy Litwini mieszkali we wsi Dūdoniai, przypisanej do punktu Uliūnai (LKA 268) (Gaivenis 1960 (1): 1–2, 5). Nieco ponad dekadę wcześniej, w 1946 r., według księdza Juozasa Dubnikasa, parafia Uliūnai była całkowicie litewskojęzyczna (Dubnikas 1946: 288). Najmniej z majątkiem ziemskim związana była wieś Užartėlė, zamieszkana wyłącznie przez zwykłych mieszkańców i przypisana do punktu Truskava (LKA 336) (Eigminas (1): 5)4. Jednak większość mieszkańców okolic tego punktu stanowili już wówczas byli fornale z majątków ziemskich (Pavermėnas, Pągelupis, Gaišiai i innych) oraz osadnicy (Eigminas (1): 5). Większe zagęszczenie majątków ziemskich wyróżniało zachodnie obrzeże obszaru gwary ramygalskiej w okolicach Krekenavy (LKA 299) oraz wschodnie w okolicach Jotainiai (LKA 301). Jednak wpływ języków słowiańskich na gwarę tych okolic nie był jednakowy. Według Valeriji Diržinskienė (Adomaitė-Diržinskienė 1957: 3) języki te wywarły większy wpływ na mowę mieszkańców Krekenavy. Fakt ten 3 Liczby podane tutaj i w pozostałych przypisach wskazują, na który punkt rękopiśmienny w zeszycie się powołano. 4 W rękopiśmiennym opisie Truskavy nie podano roku badania tego punktu. Straipsniai / Articles 171 LAURA GERŽOTAITĖ Listę dworów rozmieszczonych w promieniu dziesięciu kilometrów od miasteczka, w aż sześciu kierunkach — Upytė (~ punkt LKA 232 (Naujamiestis)), Naujamiestis (LKA 232), Vadaktai (LKA 266), Pociūnėliai (LKA 265), Surviliškis (LKA 335) i Truskava (LKA 336) — potwierdza wykaz przedstawiony przez badaczkę (Adomaitė-Diržienė 1957: 2–3). Stwierdzono, że starsi mieszkańcy północnych okolic Krekenavy, leżących w kierunku Vadaktai (LKA 266), nie znali już języka litewskiego (Adomaitė-Diržienė 1957: 3). Według Rutkaitė (Rutkaitė 1960 (1): 3) mieszkańcy Vadaktai (LKA 66) „mówią tylko po polsku”. Podczas zbierania materiału gwarowego do Lietuvių kalbos atlasui w tej miejscowości znaleziono zaledwie kilka rodzin, które mówiły po litewsku w domu. Jako przedstawicieli gwary wybrano osoby mówiące po litewsku, o których zaznaczono, że swobodnie posługują się również językiem polskim (Rutkaitė 1960 (1): 8). Więcej o tych i innych miejscowościach oraz zapisanych w nich tekstach transkrybowanych zob. (Karas, Rutkovas, Geben, Ūnškienė 2001: 229–278; Karas 2002; Zielińska 2002: 58–59; Saniewska-Mochowa, Zielińska 2005: 69–85). Ponadto w okolicach Krekenavy znajdowały się także wsie rosyjskojęzyczne. Choć o Jotainiai również powstało wiele prac (Jotainiai, Žūdžiai, Barklainiai), na gwarę mieszkańców tych okolic większy wpływ miał fakt, że część informatorów przybyła z miejscowości należących do innej podgwary. Nierzadko jedno z rodziców ankietowanych urodzonych tutaj także pochodziło spoza tych stron (Urbanavičiūtė (1): 2–5)5. Mieszkańcy przybyli z obszarów sąsiednich podgwar zamieszkiwali też okolice innych punktów. We wsi Stebėkiai, położonej na wschód od Aukštadvaris i zaliczonej przez A. Salysa do tego punktu, według relacji miejscowej mieszkanki Mariji Sereikienė przeważali mieszkańcy mówiący podgwarą kupiską lub uciańską (Sereikienė 2016: 802–803). Jej własni dziadkowie mówili, jak podano, „gwarą kupiską- oniksztyńską”. Wpływ języków słowiańskich na język badanych okolic nie był, jak się zdaje, duży z powodu słabo rozwiniętej w tym regionie sieci szkół z polskim językiem nauczania. Polskie szkoły początkowe utworzono jesienią 1926 r. tylko w kilku miejscowościach należących do powiatu poniewieskiego: w Krekenavie, Vadakliai (~ punkt 301 LKA) oraz Vadaktai (LKA 266), położonych na północ od obszaru gwary Ramygalos (Šetkus 2007: 43). Szersza sieć takich szkół istniała w miejscowościach powiatów kowieńskiego (na przykład w Jonawie (dwa oddziały), Lapes, Babtuse) i kiejdańskiego (na przykład w Žeimiai, Dotnuva (po dwa oddziały z miejscowości)), położonych na zachód od badanego obszaru (Šetkus 2007: 43). 5 W rękopisie, w opisie Jotainiai, nie podano roku badań punktu. 172 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Ramyg alos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijoje: geolingvistinė analizė Brakuje dokładniejszych danych na temat sytuacji szkolnictwa w okolicach Ramygalos przed trzecim dziesięcioleciem XX w. W pracach o charakterze krajoznawczym podaje się, że państwową szkołę początkową w Ramygali założono w 1852 r. Po zniesieniu pańszczyzny przez pewien czas działała także druga szkoła początkowa; później je połączono. Około 1911 r. w Ramygali otwarto drugą początkową szkołę dla dziewcząt (Astramskas 2016: 189), a w 1918 r. założono progimnazjum i dwie szkoły początkowe (Juška 1946: 282). W 1905 r. otwarto szkołę w Ėriškiai (Astramskas 2016: 189) i Surviliškis (Kviklys 1965: 442). W 1906 r. rozpoczęła działalność szkoła początkowa w Truskavie (od 1915 r. również z litewskim językiem nauczania), a w 1907 r. — w Jotainiai (językiem nauczania był rosyjski) (Astramskas 2016: 189; Miknienė 2016: 632–635; Šidlauskas 2016: 827–828). Około 1905 r. panny z dworu w Bistrampolis uczyły dzieci w Uliūnai języka litewskiego; po upływie ponad dekady, około 1918–1922 r., otwarto, jak napisano, samą, a w 192 r. — szkołę państwową (Balsevičiūtė, Peleckienė, Račiūnas, Ulys 1993: 167; Astramskas 2016: 191). Nauka w szkołach początkowych odbywała się głównie w języku rosyjskim. Po zniesieniu zakazu druku zaczęto używać języka litewskiego podczas nauczania gramatyki litewskiej (Astramskas 2016: 190). Warto zauważyć, że niektórzy spośród miejscowych mieszkańców urodzonych pod koniec XIX lub na początku XX w., ankietowanych przez językoznawców w drugiej połowie XX w., byli zupełnie niewykształceni (Eigminas 1): 5–7). A zatem język polski nie dominował na obszarze gwary Ramygalos, w przeciwieństwie do obszaru kowieńskiego (lub kiejdańsko-jonawskiego) (Rutkovska 2014: 217). Terytorium analizowane w artykule, z wyjątkiem Krekenavy, można być może uznać raczej za peryferie obszaru miejskiego. Można przypuszczać, że zmiany gwarowe w gwarze Ramygalos, opisane w kolejnych rozdziałach i odnotowane w różnych okresach, podobnie jak w sąsiadującej z nią gwarze okolic Radviliškis, należy uznać raczej za rezultat naturalnej zmienności gwarowej niż oddziaływania kilku języków (Geržotaitė 2016: 112–125). 2. Gwary Ramygalos w podziale dialektów A. Baranauskasa W klasyfikacji A. Girdenisa i Z. Zinkevičiusa gwara zaliczana do wschodnich dialektów wysokiejckich panevėžiškich jest nietypowo rozmieszczona na zrekonstruowanej mapie podziału dialektów litewskich A. Baranauskasa z końca XIX wieku (Geržotaitė 2015: 45; 2016: 45). Położona na wschodnim krańcu dialektu pierwszych wschodnich żiemian⁶ ⁶ Dla A. Baranauskasa, który w liście do Webera omawiał nieco inne aspekty językowe, gwara ta jawiła się jako „niemal jak środkowa między wschodnimi i zachodnimi Litwinami” (Almaunskis 1930: 93). Straipsniai / Articles 173 LAURA GERŽOTAITĖ Gwary Ramygalos (powiat poniewieski) na tej mapie jakby wciśnięto między gwary zaliczone do drugich i trzecich wschodnich (zob. ryc. 2).7 Ryc. 2. Obszar gwary Ramygalos (okolice Eriškių, LKA 267, Uliūnų, LKA 268, Krekenavos, LKA 299, Ramygalos, LKA 300, Jotainių LKA 301, Surviliškio, LKA 335, Truskavõs, LKA 336, Aukštadvario, LKA 337) w podziale dialektów A. Baranauskasa (fragment)8 7 Sytuacja językowa na częściach obszaru dialektu pierwszych wschodnich żiemian, które przypadły powiatom szawelskiemu i wiłkomierskiemu, została dość szczegółowo omówiona we wszystkich klasyfikacjach dialektów (Geržotaitė 2012: 156–174; 2016: 65–68, 112–125). Można jedynie przyjąć, że w jednej z miejscowości powiatu szawelskiego, Szadowie (LKA 199), według danych z nowych badań odnotowano bardziej zróżnicowane użycie cech odróżniających nie tylko dialekt pierwszych wschodnich, ale także obu podgrup prawie odpowiadających sobie: środkowych wysokiejckich z wysokiejckimi wschodnimi pantininkai w klasyfikacji A. Salysa oraz szawelskich wysokiejckich zachodnich z poniewieskimi wysokiejckimi wschodnimi w klasyfikacji A. Girdenisa i Z. Zinkevičiusa (Švambarytė-Valužienė 2016: 313). 8 Skróty oznaczają pierwszych wschodnich żiemian (R1ž), drugich wschodnich (R2) i trzecich wschodnich (R3) w podziale A. Baranauskasa. 174 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Ramyalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijoje: geolingvistinė analizė Według A. Baranauskasa na obszarze pierwszych wschodnich zarówno akcentowane (z akcentem padającym na początek lub na koniec), jak i nieakcentowane dyftongi mieszane an, am, en, em miały zachować pełną postać, np.: įngas ‘okno’, bánda ‘stado’, tãmpu ‘staję się’, kañtis ‘kąt’, klampùs ‘mokre’, pė́mpė ‘przepiórka’ (Baranovski 1898: 60–61; zob. też Alminauskis 1930: 73). Zamiast dawnej samogłoski nosowej ą wymawiano długie a (Baranovski 1898: 61; Geržotaitė 2015: 151; 2016: 48–49)⁹. Użycie omawianych cech w okolicach Ramygalos odnotowano w tekstach zebranych przez A. Baranauskasa i opublikowanych przez Franza Spechta. W parafii Krekenavos, położonej na północny zachód od Ramygalos (do której, jak się wydaje, należało samo miasteczko, a może Surviliškis (LKA 335), położony na południowy zachód od Ramygalos; wiadomo, że zapisującym te teksty był Aleksandras Žirgulaitis [Zirgulacis], pochodzący z tych okolic i wskazany przez F. Spechta), mówiono dialektem pierwszych wschodnich żiemian (Specht 1920: 194–197)¹⁰. Dyftong an zachował tu pełną postać, jak wskazywał A. Baranauskas, np.: ant nakvýnės ‘na nocleg’ (Specht 1920: 194), į vãndenį ‘do wody’ (Specht 1920: 195), gyvéntojų ‘mieszkańców’ (Specht 1920: 196), įsigãndo ‘przestraszył się’ (Specht 1920: 194, 195). Dawne nosowe ą wymawiano jako długie lub krótkie a, np.: ãžulnų ‘dębowe’ (Specht 1920: 197), vĩsa vãsarą ‘całe lato’ (Specht 1920: 195). W parafii Aukštādvario (Wysokidwór), którą F. Specht również zaliczył do pierwszych wschodnich żiemian, odnotowano już typowe dla trzecich–szóstych wschodnich zwężenie dyftongu an, np.: nusigund ‘przestraszył się’ (Specht 1920: 192), runkų ‘rąk’ (Specht 1920: 192), ũnksi ‘wcześnie’ (Specht 1920: 192). Dawne nosowe ą wymawiano jako długie lub krótkie a, np.: kãrtą ‘raz’ (Specht 1920: 191), žiedą ‘pierścień’ (Specht 1920: 191), kąsnẽlį ‘kęsik’ (Specht 1920: 192). W okolicach Ramygalos, graniczących z innymi dialektami wschodnimi, zapisano formy z twardą spółgłoską l, np.: lãik ‘leisti’ (Specht 1920: 195), lėkti ‘biec’ (Specht 1920: 196), galėja ‘mógł’ (Specht 1920: 195). W okolicach Krekenavos (a być może Surviliškis) odnotowano zredukowane końcówki, np.: bėgù ‘biega’ (Specht 1920: 194), pasitìnku ‘spotyka’ (Specht 1920: 194), mėškù ‘niedźwiedzia’ (Specht 1920: 195), žiemù ‘zimę’ (Specht 1920: 195), õzku ‘kozę’ (Specht 1920: 197). 9 W gwarach drugich wschodnich odnotowano już inną wymowę tych cech: dyftongom an, am i dawnej nosowej ą odpowiadały on, om i o, np.: óngs, rónds, klómps, žós ‘gęś’, ós ‘osa’, gáwo ‘głowę’, dárba ‘pracę’ (Baranovski 1898: 74); w gwarach trzecich, czwartych, piątych i szóstych wschodnich — un, um i u, np.: lungas, dungùs ‘niebo’, umz̃ius ‘wiek’, klumpùs (Baranovski 1898: 64). 10 W klasyfikacji dialektów A. Salysa Surviliškis leży na granicy dwóch poddialektów: środkowych wysokiejckich i wschodnich wysokiejckich pantininkai (albo pierwszych wschodnich żiemian A. Baranauskasa) (Geržotaitė 2016: 65–66). Sam Aleksandras Žirgulis zaliczył swoją gwarę do wschodnich wysokiejckich pantininkai i wskazał jej główne cechy: stwardnienie l w pozycji przedniej oraz realizację mieszanych dyftongów (akcentowanych i nieakcentowanych) an, am, en, em jako on, om, en, em, np.: rõn.kv ‘rękę’, pẽn.k ‘pięć’ (Kazlauskaitė 2012: 322–323). Straipsniai / Articles 175 LAURA GERŽOTAITĖ Przejście gwary Ramygały, należącej do dialektu wschodniego pierwszego żmudzkiego, uwidacznia się w nieco odmiennym sposobie wymawiania dyftongów am, an oraz dawnych samogłosek nosowych ą, ę, charakterystycznym dla niej według Įrgisa Gerulisa (Gerulis 1930: 39–40). Zdaniem tego językoznawcy na obszarze żmudzkim zamiast an, am z akcentem opadającym występują on, om, np.: b́ė̀ndė ‘woda’, bŕng(u)s ‘drogi’; zamiast akcentu rosnącego – un, um, np.: un.t ‘na’, atainùčės ‘nadchodzącymi’, tumsùlė ‘ciemniaki’. (Nie)akcentowane ą miało odpowiednik w ǫ, np.: kǫ̀ ‘co’, uzbǫ̀ns ‘załom’ (Gerulis 1930: 40). Pierwsze elementy dyftongów en, em z akcentem rosnącym były zwężane, np.: mẽn.ko ‘mała’, tẽmpt(i) ‘ciągnąć’, uždẽngi ‘zakryć’; dawne nosowe ę wymawiano jak krótkie e, na przykład atsikėlỹ̃pęs ‘uklęknąwszy’ (Gerulis 1930: 39). Warto zaznaczyć, że takie odpowiedniki dyftongów an, am i dawnego nosowego ą wskazano na podstawie mowy mieszkańców wsi Rėkliai, położonej około 3–4 kilometrów na północ od Poniewieża (Gerulis 1930: 39–40). Tymczasem, jak wskazał Baranauskas (Baranovski 1898: 62), w dwóch miejscowościach wschodniego pierwszego dialektu żmudzkiego – w Poniewieżu i Smilgach – obok zachowanych an, am i dawnego nosowego ą można już było usłyszeć odpowiedniki charakterystyczne dla dialektów północnych (tj. wschodniego drugiego), np.: bróngs ‘drogi’, klómpus ‘grząski’, ąsa ‘ucho’. Wpływ dialektów północnych i/lub wschodnich na okolice wspomnianych Smilg i Poniewieża znajduje odzwierciedlenie w rękopiśmiennych materiałach dialektologicznych z drugiej połowy XX wieku (Rutkauskaitė 1959 (1): 4). Na przykład w okolicach Smilg (LKA 20) dyftongi z akcentem opadającym wymawiano jak u pantininków, natomiast przypadki odpowiednika on, om dla an, am z akcentem rosnącym, charakterystycznego dla pontininków, odnotowano przede wszystkim z plusami na obszarze puntininków, tj. jako un, um (Rutkauskaitė 1959 (1): 4). A zatem wymowa omawianych cech, którą J. Gerulis przypisał wschodniemu pierwszemu dialektowi żmudzkiemu, jest bliższa dialektom wschodnim drugim i trzecim, wyodrębnionym już przez A. Baranauskasa. Rekonstrukcję przynależności tych dwóch miejscowości potwierdza również fakt, że w parafii poniewieskiej (a więc i w samym Poniewieżu), jak wynika z tekstów wydanych przez F. Spechta, także mówiono dialektem wschodnim pierwszym żmudzkim (Specht 1920: XIV, 218). Z obszarami wyznaczonymi na zrekonstruowanej mapie podziału dialektów A. Baranauskasa niemal lub całkowicie pokrywają się także przynależności dialektalne innych miejscowości wskazane przez F. Spechta. W okolicy parafii Szadów (widocznej także w samym Szadowie, LKA 199) krzyżują się granice wschodniego pierwszego dialektu żmudzkiego i wschodniego drugiego (Specht 1920: XII–XIV). Na mapie dialektów A. Baranauskasa miejscowość ta należała wyłącznie do obszaru wschodniego pierwszego dialektu żmudzkiego (Geržotaitė 2015: 145; 2016: 46–47, 55). Parafie Janiszki (~ LKA 51) i Radziwiliszki (~ LKA 198) (a więc i ich ośrodki), jak wynika z tekstów F. Spechta i zrekonstruowanej mapy dialektów A. Baranauskasa, leżały na obszarze jednego dialektu, wschodniego pierwszego żmudzkiego (Specht 1920: XIV). 176 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Ramýgalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijoje: geolingvistinė analizė 3. GWARA RAMYGAŁY W KLASYFIKACJI DIALEKTÓW A. SALISA Na podstawie tych samych cech, w doprecyzowanej klasyfikacji dialektów A. Salisa z początku XX wieku większą część omawianego obszaru gwary zaliczono nie do aukštaičių viduriečiai (jak u A. Baranauskasa), lecz do aukštaičių rytiečių pantininkų (Geržotaitė 2016: 65–66). A zatem w tym podziale wschodni pierwszy dialekt żmudzki A. Baranauskasa w okolicach Ramygały obejmował niewielki obszar aukštaičių viduriečiai oraz niemal całą południową część obszaru aukštaičių rytiečių pantininkų, graniczącego z dialektem południowym (zob. rys. 3). 3 RYS. Obszar gwary Ramygały (okolice Ériškiai, LKA 267, Uliūnai, LKA 268, Krekenava, LKA 29, Ramygała, LKA 300, Jotainiai, LKA 301, Surwiłyszki, LKA 335, Truskava, LKA 336, Aukštadvaris, LKA 337) w doprecyzowanej klasyfikacji dialektów A. Salisa (Geržotaitė 2016: 65–66) (fragment)11 11 Skróty oznaczają w podziale A. Salisa aukštaičių viduriečiai (AV), aukštaičių rytiečių pantininkų (ARPn), pantininkų (ARP) i puntininkų (ARpu). Straipsniai / Articles 177 LAURA GERŽOTAITĖ Na obszarze południowych wschodnich gwarantów wysokich (nie zaś środkowych gwarantów wysokich) w tej klasyfikacji, a więc w okolicach Ramygali, powinny zatem przeważać nieco inne refleksy wymienionych cech: akcentowane akutem elementy dyftongów an, am powinny tu pozostać niezmienione, np. lá·nᵍas ‘langas’, sá·mᵗis ‘samtis’, natomiast w pozycji z akcentem cyrkumfleksowym powinny dawać ʌn, ʌm, np.: rɔːn·k(ᵘ) ‘ranką’, kɔːm·p(ᵘ)s ‘kampas’, rm·št(i)s ‘ramstis’. Podobnie powinny być wymawiane dyftongi en, em: z akcentem akutowym miały pozostać niezmienione, a z akcentem cyrkumfleksowym miały być wymawiane jako zawężone, np.: t̃vẽn·kᵗ ‘tvenkti’, tẽm·pᵗ ‘tempti’ (Salys 1992: 115). Dawne nosowe ą, ę na tym obszarze zawężały się niezależnie od akcentu, np.: ž̃·si ‘žąsį’, kɔːst ‘kąsti’ (Salys 1992: 115). Warto zauważyć, że niezmienione dyftongi an, am (zob. rys. 3) wymawiano tylko w zachodniej części badanego obszaru gwarowego, w okolicach Krekenavy i Surviliškisu (Salys 1933; 1935: 67; 1946: 54; Geržotaitė 2016: 65–66). W ten sposób miano mówić raczej, używając słów A. Salysa, „pernaiūtį” — nie tylko w opisanych przez niego gwarach wysokich zachodnich, lecz także w gwarach wysokich środkowych. A. Salys zaliczył okolice Ramygali nie do puntininkai, lecz do pantininkai, tylko dlatego, że zawężanie dyftongów nie było tu jednolite, lecz zależało od akcentu (Salys 1992: 304). Językoznawca najwyraźniej nie wiedział o zawężaniu dyftongów z akcentem cyrkumfleksowym (ã, ãm > ũn, ũm; ẽn, ẽm > in, im), które łączy analizowane okolice z puntininkai (por. słowa A. Salysa: „[...] w ostatnich badaniach Z. Zinkevičiusa w wyodrębnionej przez niego gwarze poniewieskiej [...] an, am, en, em przeszły w [...] zamiast dwóch odróżnianych [...]” (Salys 1992: 305). Z drugiej strony taka wymowa w tych okolicach mogła nie być regularna w latach 30. XX w., choć została już odnotowana w tekstach opublikowanych przez F. Spechta mniej więcej dekadę wcześniej. Należy dodać, że we wpisie encyklopedycznym poświęconym gwarom litewskim A. Salys wyznaczył wschodnią granicę środkowych gwar wysokich, które zachowują niezmienione dyftongi an, am, na linii Žemėliai (LKA 25), Pašvitinys (LKA 76), Linkuva, Lygumai, Pakruojis (LKA 137), Klovainiai i Šeduva (LKA 199) (Salys 1992: 304), czyli jeszcze dalej niż wyznaczył ją w swojej pracy Petras Būtėnas (1932: 178–179); niemal pokrywa się ona z opisaną i zrekonstruowaną przez A. Baranauskasa wschodnią granicą wschodnich pierwszych żemaitów (por. też mapę: Geržotaitė 2016: 66) (zob. rys. 4). Podobieństwo wyznaczonych granic jedynie potwierdza, że granica obszaru wschodnich pierwszych żemaitów wyodrębnionych przez A. Baranauskasa, zarówno południowa, jak i północno-wschodnia, mogła przebiegać właśnie tak, jak zarysowała się na zrekonstruowanej mapie klasyfikacji gwar. A zatem do samego XX w. 4. dekady obszar bliższy zachodnim gwarom był zapewne znacznie większy. 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Gwary Ramygali w klasyfikacji gwar litewskich: analiza geolingwistyczna 4 pav. Rytinė aukštaičių viduriečių riba A. Salio (1992: 304) ir P. Būtėno (1932: 178–179) duomenimis12 12 Punkty zaznaczone na mapie kolorem szarym wskazują miejscowości wymienione w encyklopedycznym artykule A. Salysa, natomiast te obwiedzione liniami przerywanymi — miejscowości wskazane w pracy P. Būtėnasa jako wyznaczające północno-wschodnią granicę środkowych gwar wysokich. Straipsniai / Articles 179 LAURA GERŽOTAITĖ 4. SYTUACJA W OKOLICACH RAMYGALI W ŚWIETLE MATERIAŁÓW GWAROWYCH Z LAT 60.–80. XX W. Cały obszar gwary Ramygali zaliczono wprawdzie do wschodnich gwar wysokich poniewieskich w klasyfikacji gwar litewskich z drugiej połowy XX w. autorstwa A. Girdenisa i Z. Zinkevičiusa (zob. rys. 1)13, kierując się wymową krótkich samogłosek w końcówkach. Na podstawie cech charakterystycznych dla wschodnich pierwszych, wskazanych przez A. Baranauskasa, które odnotowano w rękopiśmiennych materiałach gwarowych z drugiej połowy XX w., okolic Ramygali nie można by zaliczyć wyłącznie do gwar wschodnich, mimo że ich wpływ był tu silny. Za obszary najmniej poddane wpływom gwar wschodnich można uznać Surviliškis (Sabaliauskas 1959; 1960), Ramygalę (Masiūnas 1959) i Truskavę (Eigminas (1–3)) (zob. tabelę; w nawiasach podano wartości procentowe). To, że mieszkańcy Surviliškisu (LKA 335) i okolic utrzymywali bliższe kontakty z mieszkańcami Kėdainiai, a nie z przedstawicielami podgwary wysokiej wschodniej, lecz zachodniej, mogło prowadzić do dwojakiej wymowy dyftongu an, am z akcentem cyrkumfleksowym (an, am z akcentem akutowym zachowywano w niezmienionej postaci) (Sabaliauskas 1960: 3), np.: pa-simė ‘pasimadė’ (Sabaliauskas 1960: 6), ūnkti ‘anksti’ (Sabaliauskas 1960: 7), rąndu ‘randu’ (Sabaliauskas 1960: 11)14, įsiganda ‘įsigando’ (Sabaliauskas 1960: 14), kambər(i)s ‘kambarius’ (Sabaliauskas 1959: 15)15. Dyftong en przechodził tu w in (Sabaliauskas 1960: 6), np.: švìnte ‘šventė’ (Sabaliauskas 1960: 6), piŋktᵃˢ ‘penktas’ (Sabaliauskas 1960: 3), uždiŋgᵃ ‘uždengia’ (Sabaliauskas 1960: 9). Dawne nosowe ą w Surviliškisu zachowało się w niezmienionej postaci w akcentowanym rdzeniu, np.: žąs.u.ku ‘žąsiukų’ (Sabaliauskas 1960: 8), į.įgasti ‘įsigasti’ (Sabaliauskas 1960: 17). Zróżnicowanie dyftongu en odzwierciedlają również formy zapisane na początku lat 70. XX w. we wsi Kažokai w okolicach Surviliškisu, np.: š’v’inta ‘šventa’ (LT III 196), k’r’enta ‘krenta’ (LT III 196), g’iv’en’t ‘gyventi’ (LT III 197), š’v’intoris ‘šventorius’ (LT III 197), g’iv’en.c’e ‘gyvenčiau’ (LT III 197). Dyftong an odnotowano bez zmian, np.: lank’em ‘lankėme’ (LT III 196), antrū ‘antrų’ (LT III 196). 13 Późniejsze badania również potwierdzają niemal niezmienioną przynależność gwary Ramygali do tej klasyfikacji (Meiliūnaitė 2016: 1278–1284 i in.). 14 Rodzaj tekstu — pieśń. 15 Warto zaznaczyć, że w tym i innych punktach odnotowano niewiele form z dyftongami an, am, en, em, niezależnie od tego, czy zostały zachowane w niezmienionej postaci, czy zawężone. 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Gwary Ramygalos w klasyfikacji dialektów litewskich: analiza geolingwistyczna TABELA. Zestawienie cech różnicujących miejscowości w okolicach Ramygalos16 Cechy | Kameno akcentowane ostro am, an, em, en (zachowane (+) lub zwężone (−)) | Kameno akcentowane circumflexem am, an, em, en (zachowane (+) lub zwężone (−)) | Nieakcentowane am, an, em, en (zachowane (+) lub zwężone (−)) | Kameno ą, ę (zachowane (+) lub zwężone (−)) | Końcowe ą, ę (zachowane (+) lub zwężone (−)) Miejscowości | Ėriškiai (LKA 267)¹⁷ | + | − | − / (+)¹⁸ | + | + / − Uliūnai (LKA 268) | − / (+) (88 / 12) | − / + (70 / 30) | − / (+) (86 / 14) | + (100) | − (100) Krekenava (LKA 299) | + (100) | − / (+) (84 / 16) | − / + (67 / 33) | + (100) | + / (−) (95 / 5) Ramygala (LKA 300) | + (100) | − / + (67 / 33) | − / + (56 / 44) | + (100) | + / (−) (89 / 11) Jotainiai (LKA 301) | + / − (72 / 28) | − / (+) (95 / 5) | − / (+) (95 / 5) | + / (−) (88 / 12) | + / − (73 / 27) Surviliškis (LKA 335) | + (100) | − / + (64 / 36) | + / − (62,5 / 37,5) | + (100) | + / (−) (97 / 3) Truskava (LKA 336) | + (100) | − / + (62,5 / 37,5) | − / + (70 / 30) | + (100) | + / (−) (90 / 10) Aukštadvaris (LKA 337) | + (100) | − / + (73 / 27) | − / (+) (89 / 11) | + (100) | + / (−) (89 / 11) Didesnis dėmesys, anot Kazimiero Masiūno (Masiūnas 1959: 6), turėjo būti skiriamas centrinei analizuojamos šnektos vietovei, Ramygalai, ties kuria fiksuotos kelioms patarmėms būdingos ypatybės. Rankraštinės medžiagos duomenimis, tvirtrapradžiai kirčiuotų dvigarsių an, am pirmieji dėmenys, kaip ir būdinga A. Salio skirstymo pantininkams, šiame punkte išlaikyti sveiki, pvz.: brãngus ‘brangus’ (Masiūnas 1959: 7), prõ langą ‘pro langą’ (Masiūnas 1959: 13), slãnˈkˈoji ‘slankioja’ (Masiūnas 1959: 17). Nepatės užrašytas ir buvęs 16 Tabela podsumowuje użycie cech charakterystycznych dla gwary, odnotowanych w rękopiśmiennych tekstach gwarowych. Statystyki cech występujących w nielicznych nagraniach dźwiękowych nie wykorzystano z powodu braku nagrań (pochodzą one tylko z połowy obszaru gwary Ramygalos) oraz ich nierównej jakości. Ponadto niektóre nagrania, mianowicie z Uliūnai, pochodzą z miejscowości znacznie bardziej oddalonych, należących do innego punktu. Dlatego dane te nie są dokładne, a jedynie przybliżone. Pozwalają jednak uzyskać pewien obraz. 17 Ponieważ opis Ėriškiai opiera się nie na tekstach gwarowych, lecz na odpowiedziach na pytania zawarte w programie zbierania materiałów do Atlasu języka litewskiego (Senkus 1951), dodatkowo wykorzystano dane zebrane i opracowane w podobnym okresie w tych okolicach przez Jonasa Šukysa (Šukys 1986: 127–146). 18 Rzadkie przypadki użycia zapisano w tabeli w nawiasach. Straipsniai / Articles 181 LAURA GERŽOTAITĖ nosinis ą, pvz.: užbō.na ‘užboną’ (Masilūnas 1959: 13), nenusigą.sk ‘nenusigąsk’ (Masilūnas 1959: 18). Akcentowane circumflexem i nieakcentowane an wymawia się dwojako, np.: įsigunda ‘wystraszyła się’ (Masilūnas 1959: 8), pasisamdžiusi ‘zatrudniwszy się’ (Masilūnas 1959: 14), ūntra ‘drugiego’ (Masilūnas 1959: 18), rankos ‘ręce’ (vs. K.) (Masilūnas 1959: 20), ūntrą ‘drugiego’ (Masilūnas 1959: 21), įsigandęs ‘przestraszony’ (Masilūnas 1959: 13), Untā.na ‘Antanasa’ (Masilūnas 1959: 8), valandō.s ‘godziny’ (Masilūnas 1959: 11), ū.škam-pis ‘zakamarki’ (Masilūnas 1959: 17), en – zwężone, np.: švinta ‘święta’ (Masilūnas 1959: 10), luntē.la ‘deseczka’ (Masilūnas 1959: 21). Dlatego samej Ramygalos nie można zaliczyć wyłącznie do pantininków ani puntininków, a przykłady wymowy charakterystycznej dla pontininków, wskazane przez badacza, nie zostały zapisane w tekstach rękopiśmiennych. Podobną sytuację w Ramygalos pokazuje również materiał z odsłuchu nagrań dźwiękowych z lat 70. XX wieku. Dyftongi an, am, en, em z intonacją circumflexową zachowały się tu w całości, podobnie jak w Surviliškis, np.: vándenē ‘wody’ (O. V., ur. 1884, Ramygala)¹⁹, lāngā ‘okna’ (O. V., ur. 1884, Ramygala), pẽnpē ‘pępek’ (O. V., ur. 1884, Ramygala), gyvẽnsim ‘będziemy żyć’ (O. V., ur. 1884, Ramygala). Akcentowane ostro an odnotowano zarówno w formie pełnej, jak i zwężonej, np.: nesuprantų ‘nie rozumiem’ (O. V., ur. 1884, Ramygala), ūnkstī ‘wcześnie’ (O. V., ur. 1884, Ramygala), tum̄pa ‘tamta’ (O. V., ur. 1884, Ramygala), āntras ‘drugi’ (O. V., ur. 1884, Ramygala) (por. ūntras (O. V., ur. 1884, Ramygala), Añškų ‘Ančiškų’ (O. V., ur. 1884, Ramygala); en – bez zmian, np.: švẽnta ‘święta’ (O. V., ur. 1884, Ramygala), lēndū ‘pożyczają’ (O. V., ur. 1884, Ramygala)²⁰, ūzdengō ‘przykryłem’ (O. V., ur. 1884, Ramygala). Pełne dyftongi an, en (np.: dan’t’im ‘zębami’ (LT II 195), pal’engvū ‘lekko’ (LT II 196) w latach 70. XX wieku odnotowali w Ramygalos także inni badacze. We wsiach w okolicach Truskavy, według relacji Kazysa Eigminasa, dyftongi am, an z intonacją circumflexową wymawia się bez zmian, natomiast te akcentowane circumflexem i nieakcentowane realizują się jako um, un, choć dość często pozostają niezmienione albo formy am, an i um, un występują równolegle. Podobna wymowa dotyczy dyftongów em, en: formy akcentowane circumflexem zachowują pełną postać, natomiast akcentowane circumflexem i nieakcentowane wymawia się dwojako: im, in oraz em, en (Eigminas (1): 12). Te obserwacje potwierdzają formy znalezione w rękopiśmiennych tekstach z tego punktu. Akcentowane circumflexem an zachowało pełną postać, np.: vándenį ‘wodę’ (Eigminas (1): 13), lāngā ‘okno’ (Eigminas (3): 15). Nie zmieniły się również dawne nosowe ą, ę. Akcentowane circumflexem an, am, en wymawia się dwojako, np.: runk(b)s ‘ręce’ (Eigminas (2): 13) (por. ranką ‘rękę’ (Eigminas (3): 1), skūmbina ‘dzwoni’ (Eigminas (2): 21), 19 Zob. nagranie nr 51001300 w zbiorze nagrań dźwiękowych. 20 Zob. nagranie nr 51001300 w zbiorze nagrań dźwiękowych. 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Ramgalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijoje: geolingvistinė analizė skūmbit ‘skambyti (~ skambinti)’ (Eignimas (2): 19, 21), ā́ntra ‘antrą’ (Eignimas (3): 5), kãmpa ‘kampo’ (Eignimas (3): 17), neiškẽntis ‘neiškentęs’ (Eignimas (2): 7), piñkus ‘penkis’ (Eignimas (2): 13). Taką samą wymowę dyftongu an potwierdzają także dane z nagrań dźwiękowych, np.: lãngus ‘langus’ (A. J., ur. 1888 r., Šukioniai)²¹, rañką ‘ranką’ (A. J., ur. 1888 r., Šukioniai), lù̃nks ‘lankas’ (A. J., ur. 1888 r., Šukioniai), lunkai ‘lankai’ (A. J., ur. 1888 r., Šukioniai). A zatem w okolicach Truskavy, jak się wydaje, splatają się odpowiedniki tych cech charakterystycznych dla podziału A. Salysa: dla środkowych gwar auksztaickich i wschodnich gwar auksztaickich paninków. Punkty Krekenavy (Adomaitė-Diržinskienė 1957), Ėriškiai (Mikenas 1951 (1–5)) i Aukštadvaris (Libertė 1959), które bardziej niż omówione miejscowości przylegały do gwar wschodnich (zob. tabelę). Pod względem zwężenia akcentowanych cyrkumfleksowo dyftongów an, am, en Krekenava, według danych z opisu rękopiśmiennego, jest bliższa zarówno trzecim gwarom wschodnim opisanym przez A. Baranauskasa i J. Gerulisa, jak i innym gwarom, np.: dùntis ‘dantis’ (ds. G.) (Adomaitė-Diržinskienė 1957: 7), kùmpa ‘kampo’ (Adomaitė-Diržinskienė 1957: 11), lùntos ‘lentos’ (ds. V.) (Adomaitė-Diržinskienė 1957: 7), pù piñkis ‘po penkis’ (Adomaitė-Diržinskienė 1957: 8, 14), diñkt ‘dengti’ (Adomaitė-Diržinskienė 1957: 15). Przypadki z niezmienionymi dyftongami są rzadkie, np.: suprãntu ‘suprantu’ (Adomaitė-Diržinskienė 1957: 8), nebeatãndu ‘nebeatandu’ (Adomaitė-Diržinskienė 1957: 24), nekenčù ‘nekenčiu’ (Adomaitė-Diržinskienė 1957: 19). W dyftongach an, en akcentowanych cyrkumfleksowo nosowa samogłoska ą (głównie w Kameno) zachowała się w niezmienionej postaci, np.: lãngą ‘lango’ (Adomaitė-Diržinskienė 1957: 21), gyvẽns ‘gyvensiu’ (Adomaitė-Diržinskienė 1957: 10), kąsnẽlį ‘kąsnelį’ (Diržinskienė 1957: 12), nusigãsti ‘nusigąsti’ (Adomaitė-Diržinskienė 1957: 12), vãlanda ‘valandą’ (Adomaitė-Diržinskienė 1957: 150). Atsakymuose į Lietuvių kalbos atlaso medžiagos rinkimo programos (Senkus 1951) klausimus išryškėja ir Ėriškių pereigiškumas (Mikenas 1951 (2): 23). Tvirtagaliai am, an ir en bus nosinis ą čia išlaikyti nepakitę, pvz.: sã.m’is, pãntis, tã.nė ‘tankiai’, kã.ndu ‘kandą’, kãsnis ‘kąsnis’, ãžolùs ‘ąžuolas’, kãst ‘kąsti’. Dviejopa tvirtagalių dvigarsių vartosena Ėriškius ir artina prie vakarinų šnektų, ir tolina nuo jų (Mikenas 1951 (2): 23). Według danych z nagrań dźwiękowych cyrkumfleksowe an, en również odnotowano w niezmienionej postaci, np.: vãnd’õ ‘vandens’ (J. B., ur. 1897 r., Vitriškiai²²²³, gyvẽnt ‘gyventi’ (J. B., 21 Zob. nagranie nr 0901336 w wykazie źródeł nagrań dźwiękowych. 22 Oficjalna nazwa to Vitriškis (ATSŽ 350). 23 Zob. nagranie nr 34101267 w wykazie źródeł nagrań dźwiękowych. Straipsniai / Articles 183 LAURA GERŽOTAITĖ ur. 1897 r., Vitriškiai24. Usłyszano zaledwie dwie formy z tymi dwugłoskami, akcentowane intonacją wznoszącą: ūkšti ‘wąskie’ (J. B., ur. 1897 r., Vitriškiai), pi̇̀nki ‘pięć’ (J. B., ur. 1897 r., Vitriškiai). Do podobnych wniosków na temat tego punktu doszedł również Jonas Šukys, który, opierając się na badaniach mowy miejscowej ludności przeprowadzonych w 1959 i 1970 roku, stwierdził, że według podziału A. Salysa Ėriškiai należą do wschodnich Auksztotów grupy pantininkai (Šukys 1986: 127–128). Samogłoski an, am, en, em nieakcentowane w rdzeniu wyrazu, mające intonację wznoszącą, a także akcentowane i nieakcentowane ą, ę w rdzeniu wyrazu, zostały tu zachowane w pełnej postaci, podobnie jak na obszarze pantininkai, jak podaje językoznawca (Šukys 1986: 131–132). Jednak odpowiednikami intonacji wznoszącej są już um, un, im, in, np.: sùndem „w sądzie”, rùnk „rękę”, tùmp „ciągnie”, pi̇̀nk „pięć” (Šukys 1986: 132). Takie zwężenie różni się nie tylko od tego, które A. Baranauskas wskazał jako charakterystyczne dla tego obszaru, lecz także od opisanego przez A. Salysa. Aukštadvaryje, kaip nurodo Aldona Liberytė (Liberytė 1959: 8), vietoj tvirtagalių am, an, em, en (kirčiuotų ir nekirčiuotų) jau sistemiškai turi um, un, im, in, pvz.: rùnk(bl)s „rankas“ (dgs. G.) (Liberytė 1959: 18), ìsigùda „įsigando“ (Liberytė 1959: 57), tùmpa „tampo“ (Liberytė 1959: 63), apdìnksu „apdengsiu“ (Liberytė 1959: 17), dìṅt(bl)s „dentas“ (Liberytė 1959: 38), švìntes „šventės“ (dgs. V.) (Liberytė 1959: 40), pi̇̀nkis „penkis“ (Liberytė 1959: 45). Buvę nosiniai ą, ę išlaikyti sveiki, pvz.: sùsalù „sūlau“ (Liberytė 1959: 15), gražìnsu „grąžinsiu“ (Liberytė 1959: 38), nusigrėžė „nusigręžė“ (Liberytė 1959: 36). Warto zauważyć, że przybliżona granica styku gwar zachodnich i wschodnich, wytyczona mniej więcej w okolicach Ramygali na podstawie wymowy dwugłosek an, am odnotowanej w tekstach F. Spechta, znajduje odzwierciedlenie także w opinii mieszkańców Aukštadvarisu, którzy stwierdzają: „api Krėkenava vėl kitoki kalbu / Tinai stancija vadi.nu sekliči / Ki šne.kam, vi.s, va, nesutikų kalbu / Bi.ški kitaip kõn(bl)s krã.st(bl)s [...]“ (Liberytė 1959: 35). Według miejscowych mieszkańców bardziej wyraziste różnice językowe (nie leksykalne, lecz fonetyczne) występują nie tyle w ich okolicy, ile w położonych na północ okolicach Poniewieża, gdzie mówi się: žò.sis ‘gęś’, vón.do ‘woda’, lóng(bl)s ‘okno’ (Liberytė 1959: 35). Za najbardziej podatne na wpływ gwar wschodnich uznano miejscowości Uliūnai (Gavenis 1960 (1–2)) i Jotainiai (Urbanaivičiūtė (1–4)) (zob. tabelę). Gavenis zalicza mowę mieszkańców punktu Uliūnai do wschodnich Auksztotów grupy pontininkai w podziale A. Salysa (Gavenis 1960 (1): 5). Językoznawca Aloyzas Vidugiris, opierając się na klasyfikacji gwar A. Girdenisa i Z. Zinkevičiusa, również zaliczył gwarę Uliūnai do wschodnich Auksztotów poniewieskich mówiących gwarą pontininkai (Vidugiris 1993: 197). Miał pozytywne (Vidugiris 1993: 198), oprócz cech charakterystycznych dla pontininkai 24 Zob. wpis nr 3401267 w wykazie źródeł dźwiękowych. 184 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Ramyg़alas šnekta lietuvių tarmių klasifikacijoje: geolingvistinė analizė charakterystyczny dla nich odpowiednik dwugłosek am, em; występują też warianty wynikające z wpływu sąsiednich gwar. Warto zauważyć, że wspomniani pontininkai niemal odpowiadaliby wschodnim drugim A. Baranauskasa, choć istnieją też niewielkie różnice. W podziale gwar A. Baranauskasa Uliūnai, podobnie jak omówione już miejscowości z okolic Ramygali, należały do obszaru wschodnich pierwszych żemaitów. Na tym obszarze znajdował się również wspomniany już Poniewież, a nawet Smilgiai. A zatem przesunięcia granic gwar są wyraźne: południowa granica gwary wschodnich drugich, wyróżnionych przez A. Baranauskasa, przebiegała nieco bardziej na północ niż granica później wyróżnionych przez A. Salysa pontininkai. Jako największe miasto, do którego mieszkańcy Uliūnai najczęściej jeździli w latach 60. XX wieku, wskazano Poniewież, położony na pograniczu wschodnich pierwszych żemaitów i wschodnich drugich (Gavenis 1960 (1): 4). Nie dziwi więc, że w Uliūnai usłyszano również odpowiedniki intonacji wznoszącej, dwugłosek an, am, en, em o intonacji wznoszącej oraz dawnego nosowego ą, charakterystyczne dla pontininkai w klasyfikacji A. Salysa lub wschodnich drugich A. Baranauskasa (nie pierwszych), np.: uˈždenˈ longs ˈzakrywa oknaˈ (Gavenis 1960 (2): 6), vōnde ˈwodyˈ (Gavenis 1960 (1): 13), rōkom ˈrękamiˈ (Gavenis 1960 (1): 10), ǫntrˈdrugaˈ (Gavenis 1960 (2): 6), grįˈžˈizbaˈ (Gavenis 1960 (1): 10), drōˈsei ˈśmiałoˈ (Gavenis 1960 (1): 23). Zróżnicowana wymowa tych cech znajduje odzwierciedlenie także w nagraniach gwar z lat 60. i 70. XX wieku. Akcentowane dwugłoski an, en o intonacji wznoszącej słyszano zarówno w postaci niezawężonej, jak na obszarze pontininkai, jak i zawężonej, jak u pontininkai lub puntininkai, np.: pãṡnta ˈposzłaˈ (S. G., ur. 1894 r., Barklainiai)25, gýventi ˈżyćˈ (S. G., ur. 1894 r., Barklainiai), lōngs ˈoknoˈ (J. L., ur. 1897 r., Uliūnai)26, brōngs ˈdrogiˈ (J. L., ur. 1897 r., Uliūnai). Podobnie wymawiano te dwugłoski z intonacją wznoszącą lub w pozycji nieakcentowanej: an, am, np.: pińkų ˈpięciuˈ (O. R., ur. 1904 r., Uliūnai)27, rūnkos ˈręceˈ (lm. M.) (O. R., ur. 1904 r., Uliūnai), suramstī̀s ˈpodpartyˈ (O. R., ur. 1904 r., Uliūnai), rōnką ˈrękęˈ (O. R., ur. 1904 r., Uliūnai), pusuntrōs ˈpółtorejˈ (O. R., ur. 1904 r., Uliūnai), kambari ˈpokójˈ (J. L., ur. 1897 r., Uliūnai), vōžˈuojant ˈjadącˈ (S. G., ur. 1894 r., Barklainiai), rankīte ˈrączkąˈ (O. R., ur. 1904 r., Uliūnai); en, em, np.: deńts ˈząbˈ (S. G., ur. 1894 r., Barklainiai), pinkiese ˈpięcioroˈ (J. L., ur. 1897 r., Uliūnai). Odpowiedniki dawnych nosowych ą, ę w rdzeniu i końcówce są charakterystyczne dla obszaru pontininkai, np.: žōsu ˈgęsiˈ (O. R., ur. 1904 r., Uliūnai), žōsukai ˈgąsiętaˈ (O. R., 25 Zob. wpis nr 09803268 w wykazie źródeł dźwiękowych. 26 Zob. wpis nr 4204268 w wykazie źródeł dźwiękowych. 27 Zob. wpis nr 4204268 w wykazie źródeł dźwiękowych. Straipsniai / Articles 185 LAURA GERŽOTAITĖ ur. w 1904 r., Ulūnai), stōgo ‘stogą’ (S. G., ur. w 1894 r., Bārklainiai), laikō ‘laiką’ (O. R., ur. w 1904 r., Ulūnai). W punkcie Jotainiai, otoczonym dużymi majątkami ziemskimi, jak podaje Žaneta Urbanavičiūtė-Markevičienė, mówiono gwarą wschodnioauksztocką, trudno jednak dokładnie stwierdzić, którą z gwar – pantininków czy pontininków. Doszła do wniosku, że w Jotainiai „[...] być może jednak przeważają pontininkowie [...]. Są też puntininkowie, którzy przybyli z Vadokliai. Dlatego gwara jest bardzo niejednorodna, bardzo różnorodna” (Urbanavičiūtė (1): 4–5). Tę niejednorodność wyjaśniano tym, że w klasyfikacji gwar A. Salysa Jotainiai leżały na skraju obszaru pantininków wschodnioauksztockich (zob. rys. 3). Na północ od nich, w okolicach Ulūnai (LKA 268), mówiono gwarą pontininków wschodnioauksztockich, na wschód i południowy zachód zaś, na przykład w okolicach wspomnianych językowo Vadokliai – gwarami puntininków. W pobliżu tej miejscowości przebiegała również granica między dwiema gwarami – wschodnimi pierwszymi niższymi i wschodnimi trzecimi – według podziału A. Baranauskasa (zob. rys. 2). W gwarach wschodnich drugich położonych dalej na północ (lub pontininków wschodnioauksztockich w klasyfikacji A. Salysa) wymowa samogłosek nosowych, jak już wspomniano, została odnotowana przez A. Baranauskasa tylko w okolicach Penevėžys i nie sięgała dalej na południe, do położonych na północnych obrzeżach Ramygala Ulūnai. Według badaczki o niejednorodności gwary świadczy użycie cech różnicujących – dwugłosek an, an, en: „pantininkowie mówią: páːntis / áːntis / láːŋ(u)s / péːpe. Natomiast intonację rosnącą oddają nie jako om, on, em, en, jak robią to inni pantininkowie, lecz jako um, un, im, in: dūːtis / dūːg(u)s / lūːkos / švīːte / pīːki, także w sylabach nieakcentowanych: piktáːnis / dunkélis [...]” (Urbanavičiūtė (1): 5). Zaznacza się, że w Jotainiai nie tylko pantininkowie, lecz także pontininkowie są kelepi: „pōːntis / óːntis / patōːmse / lōŋ(u)s i pūntis / ūntis / patumse / luong(u)s// Intonację rosnącą również oddają jako um, un, im, in, tak jak pantininkowie: lūːk(u)s, rīm.ti” (Urbanavičiūtė (1): 5–6). Jeszcze większe zróżnicowanie w tych okolicach, jak podaje dialektolożka (Urbanavičiūtė (1): 6), wykazują dawne samogłoski nosowe ą, ę, które „pontininkowie [...] oddają jako o, e: óːž(u)s / žóːsin(u)s / švést / gróːt(u)s. Pantininkowie wymawiali jedno słowo tak, a drugie inaczej, ale różnice nie zależą od intonacji: óːž.u(l)us / žóːsin(u)s / grīːst’ / grāːt(u)s. Wielu pantininków wcale nie zmienia tych głosek: āːž.u(l)us / zāːsis’ / grīːst’ / grēːst’. W wygłosie ą prawie się nie zmienia, tylko ulega skróceniu: rūːka / gáːla / nāːma / lāːka. Pantininkowie oczywiście mówią: rūːko / gáːlo / nāːmo. ę nie zachowało się w tak czystej postaci”. W tekstach rękopiśmiennych nie odnotowano również innych dwugłosek an, en, dawnej samogłoski nosowej ą, wskazywanych jako charakterystyczne dla Jotainiai także w innych pracach tej językoznawczyni 186 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Ramgalos šnektą lietuvių tarmių klasifikacijoje: geolingvistinė analizė Rys. 5. Przesunięcia gwarowe według refleksów samogłosek am, an, em, en z intonacją rosnącą w rdzeniu, na podstawie danych z materiału rękopiśmiennego Straipsniai / Articles 187 LAURA GERŽOTAITĖ 6 RYC. Odcinek izofony kamieniowych tvirtagalių am, an na pograniczu zachodnich aukštodzuków szawelskich i wschodnich aukštodzuków poniewieskich (LKA II, mapa nr 69, 84–86) w temacie takich form jak uont(i)s ‘kaczka’, piempe ‘czajka’, žuos(i)s ‘gęś’, gruoz(t)us ‘świder’ (Urbanavičiūtė 1963: 209)28. A zatem różnice między użyciem cech odróżniających zachodnią i wschodnią gwarę, podsumowanym w tabeli na podstawie tekstów rękopiśmiennych i nagrań dźwiękowych, a także odnotowanym w tekstach drukowanych, nie są duże w porównaniu z tym, które zilustrowano na mapach Atlasu języka litewskiego. Niemal całkowicie pokrywa się ono nie tylko ze wschodnią granicą pierwszych nizinnych obszarów wschodnich, opisanych przez A. Baranauskasa i zrekonstruowanych na mapie, lecz także ze skorygowaną granicą środkowych obszarów aukštaitskich A. Šalysa, wyznaczoną na mapach Atlasu języka litewskiego. 28 Por. też podane przez Z. Zinkevičiusa przykłady wymowy dyftongów z akcentem na pierwszym elemencie, które — jak się twierdzi — są charakterystyczne dla okolic Ramygały, zwłaszcza Jotainiai: luoŋgs ‘okno’, šuom't's ‘chochla’ (Zinkevičius 1969: 143). 188 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Ramyg alos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijoje: geolingvistinė analizė niepowiązanych z nimi tematowych tvirtapradžių am, an (zob. LKA II, mapa nr 68, 83–84), em, en (zob. LKA II, mapa nr 70, 86–87), zachowanych bez zmian izofon akcentowanych samogłosek tematycznych (zob. LKA II, mapa nr 44, 61–62) oraz nieakcentowanych (zob. LKA II, mapa nr 45, 62–63) ą, ę. Wyraźna rozbieżność polega na tym, że mapy Atlasu języka litewskiego przedstawiają bardziej uogólniony obraz, który nie odzwierciedla wszystkich przypadków wymowy tematycznych tvirtagalių am, an (zob. LKA II, mapa nr 69, 84–86), em, en (zob. LKA II, mapa nr 71, 87–88), odnotowanych w materiałach rękopiśmiennych z okolic Ramygały (zob. ryc. 5, 6). Uwidocznione wielorakie użycie form z tvirtagaliai am, an wskazuje, że aż do drugiej połowy XX wieku ta izofona przebiegała mniej więcej przez środek analizowanej gwary29. WNIOSKI Podsumowując geolingwistyczne badanie porównawcze gwary Ramygały, należy stwierdzić, że analizowany obszar południowych wschodnich aukštaitów poniewieskich jawi się jako przejściowy. Za jego przejściowym charakterem przemawiają następujące argumenty: 1. Przynależność dialektalna obszaru gwary Ramygały zmieniała się w kolejnych klasyfikacjach dialektów litewskich. W dwóch z nich — A. Baranauskasa i A. Salysa — gwara Ramygały lub jej część należała do terytorium pośredniego między zachodnimi a wschodnimi aukštaitami (podgwarami). 2. Wyniki uszczegółowienia geolingwistycznego podziału dialektów potwierdza analiza rękopiśmiennych materiałów gwarowych, przeprowadzona na podstawie weryfikacji dyftongów an, am, en, em, odróżniających zachodnich i wschodnich aukštaitów, a także izofon dawnych samogłosek nosowych ą, ę. Na obszarze badanej gwary wymowę tych cech, charakterystyczną dla obu podgwar aukštaitskich, odnotowywano aż do drugiej połowy XX wieku. Wpływ sąsiednich gwar wschodnich aukštaitów wyraźnie pokazują niewielkie przesunięcia wspomnianych izofon na obrzeżach gwary Ramygały — nie tylko zrekonstruowanej wschodniej granicy wschodnich 29 Na początku XX wieku obszary i granice tradycyjnych podgwar litewskich ulegają zmianom (zob. Geržotaitė, Mikulėnienė 2014: 255–257, mapa XIII i komentarz, wkładka). Wraz z konwergencją gwar zanikają cechy dystynktywne. Kształtują się większe twory językowe (regiony). Na przykład gwara Ramygały zalicza się do zachodniego regionu wschodnich aukštaitów, kształtującego się na bazie wschodnich aukštaitów poniewieskich (zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014a: 257–262), ponieważ — podobnie jak cały południowy obszar wschodnich aukštaitów poniewieskich — ma bardzo wyraziste cechy, dlatego stosunkowo łatwo podlega wpływom sąsiednich gwar i języka ogólnego (Meilūnaitė 2009: 19–23; 2016: 1281; Aliūkaitė, Bakšienė, Jaroslavienė i in. 2014: 188–191 i in.). Straipsniai / Articles 189 LAURA GERŽOTAITĖ granice pierwszej gwary w klasyfikacji A. Baranauskasa. Wyniki badań pozwalają przypuszczać, że w klasyfikacji A. Šalysa przejściowi byli nie tylko wschodni Aukštaitowie środkowi, lecz także ich sąsiedzi, wschodni Aukštaitowie pantininkai. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva, Bakšienė Rima, Jaroslavienė Jurgita ir kt. 2014: Punktų tinklo tankis geolingvistinės skirties aukštaičiai: žemaičiai požiūriu. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 129–196. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingvistika: ideologija, teorija ir metodai, pagrindinės sąvokos. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 29–47. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014a: Gelektų ir regiolektų formavimosi ypatumai Lietuvoje. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 257–262. Alminauskis Kazys 1930: Vyskupo Antano Baranausko laiškai Hugo Weberiui. – Archivum Philologicum 1, 69–103. Astramskas Arūnas 2016: Ramygalos parapija ir valsčius XIX amžiuje. – Ramygalą, vyr. red. ir sud. Gražina Nավալinskienė. Vilnius: VšĮ „Versmės“ leidykla, 126–211. ATŽ – Lietuvos TSR Administracinio-teritorinio suskirstymo žinynas 2, sud. Zigmantas Noreika, Vincas Stravinskas. Vilnius: Mintis, 196. Balsevičiūtė Gražina, Peleckienė Genovaitė, Račiūnas Bronus, Ulys Albertas 1993: Iš Ulūnų mokyklos istorijos. – Ulūnai, sud. Albertas Ulys. Vilnius: Lietuvos kraštotyros draugija, 167–174. Baranovskij Antonij [=Барановский Антоний] 1898: Замѣклюковость языкъ и словарь. Санктпетербургъ: Типографія Императорской Академіи Наукъ. Būtėnas Petras 1932: Augštaičių tarmes okutančios pašnekes sienos. – Archivum Philologicum 3, 168–193. Čyplienė Ona 2016: Garuckų kaimas ir jo žmonės. – Ramygalą, vyr. red. ir sud. Gražina Navалinskienė. Vilnius: VšĮ „Versmės“ leidykla, 561–565. Dubnikas Juozas 1946: Ulūnai. – Panevėžio vyskupija. Istoriniai duomenys, pastoracinė veikla, sud. Kazimieras Paltarokas. Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1998, 288. 190 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Ramygłos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijoje: geolingvistinė analizė Gerullis Georg 1930: Litauische Dialektstudien. Leipzig: Markert & Peters Verlag. Geržotaitė Laura 2012: Pietinės vakarų aukštaičių šiauliškių šnektos: geolingvistinis aspektas ir jo interpretacijos. – Acta Linguistica Lithuanica 67, 156–174. Geržotaitė Laura 2014: Lietuvos tarmių klasifikacijos: gretinamoji analizė. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Dangolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 108–111. Geržotaitė Laura 2015: Geolingvistinė Antano Baranausko lietuvių tarmių klasifikacijos analizė. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 4, sud. Vilija Ragaišienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 133–165. Geržotaitė Laura 2016: Lietuvos tarmių klasifikacijos tyrimas geolingvistiniu aspektu. Daktaro disertacija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Geržotaitė Laura, Mikulėnienė Dangolė 2014: Geolektų ir regiolektų formavimasis Lietuvoje: žemėlapis ir komentarai. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Dangolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, XII žemėlapis. Girdenis Alekas, Zinkevičius Zigmas 1966: Dėl lietuvių kalbos tarmių klasifikacijos. – Kalbotyra 14, 139–147. Juška Antanas 1946: Ramygala. – Panevėžio vyskupija. Istoriniai duomenys, pastoracinė veikla, sud. Kazimieras Paltarokas. Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 198, 277–287. Karaś Halina 2002: Gwary polskie na Kowieńszczyźnie. Warszawa-Puńsk: Wydawnictwo „Aušra”. Karaś Halina, Rutkowska Krystyna, Geben Kinga, Ušinskienė Wiktoria 2001: Język polski na Kowieńszczyźnie. Historia, sytuacja socjolingwistyczna, cechy językowe, teksty. Warszawa: Elipsa. Kazlauskaitė Rūta 2008: Jonavos šnektos fonetinės ypatybės. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 2, 600–609. Kazlauskaitė Rūta 2012: Balsų sistema Aleksandro Žirgulio darbe „Survilškio tarmė“. – Baltistica 47(2), 321–342. Kubiliūnienė Loreta 2016: Butkiškių kaimas. – Ramygala, vyr. red. ir sud. Gražina Navalinskienė. Vilnius: VšĮ „Versmės“ leidykla, 534–537. Kviklys Bronius 1965: Mūsų Lietuva. Krašto vietovių istoriniai, geografiniai, etnografiniai bruožai 2. Boston: Lietuvių Enciklopedijos leidykla. Straipsniai / Articles 191 LAURA GERŽOTAITĖ LKA I – Lietuvių kalbos atlasas 1. Leksika, ats. red. Kazys Morkūnas. Vilnius: Mokslas, 1977. LKA II – Lietuvių kalbos atlasas 2. Fonetika, ats. red. Kazys Morkūnas. Vilnius: Mokslas, 1982. LT III – Lietuvių tarmės 3: rytų aukštaičių ir vakarų žemaičių tekstai, sud. Žaneta Urbanavičiūtė-Markavičienė, Vladas Grinaveckis. Vilnius: Vilniaus pedagoginis universitetas, 1993. Malinauskas Alvydas 2016: Juodžių kaimo istorija. – Ramygala, vyr. red. ir sud. Gražina Navalinskienė. Vilnius: VšĮ „Versmės“ leidykla, 661–683. Meiliūnaitė Violeta 2009: Pietų panevėžiškių vokalizmas ir jo raidos bruožai. Dataro disertacija. Kaunas: Vytauto Didžiojo universiteto leidykla. Meiliūnaitė Violeta 2016: Pietiniai panevėžiškiai: bendrieji Ramygalos šnektos bruožai. – Ramygala, vyr. red. ir sud. Gražina Navalinskienė. Vilnius: VšĮ „Versmės“ leidykla, 1278–1284. Miknienė Stasė 2016: Jotainių kaimas. – Ramygala, vyr. red. ir sud. Gražina Navalinskienė. Vilnius: VšĮ „Versmės“ leidykla, 622–642. Miškinis Vytautas 2016: Metinių, Šambalioniškio, Repšių, Dubarų kaimų istorija. – Ramygala, vyr. red. ir sud. Gražina Navalinskienė. Vilnius: VšĮ „Versmės“ leidykla, 720–730. PKT II – Iš Panevėžio krašto tautosakos 2, sud. Eugenijus Urbanas. Panevėžys: UAB „Panevėžio spaustuvė“, 2006. Rutkovska Kristina 2014: Lenкų kalbos plitimas ir vartojimo ypatumai. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 216–227. Salys Antanas 193: Kelios pastabos tarmių istorijai. – Archivum Philologicum 4, 21–34. Salys Antanas 1935: Lietuvių kalbos tarmės (Rankraščio teisėmis). Kaunas. Salys Antanas 1946: Lietuvių kalbos tarmės (Rankraščio teisėmis). Tübingenas. Salys Antanas 192: Raštai 4: Lietuvių kalbos tarmės. Roma: Lietuvių Katalikų Mokslo Akademija. Saniewska-Mochowa Zofia, Zielińska Anna 2005: Szlachta łużańska i jej polszczyzna dawniej i dziś. – Acta Baltico-Slavica 29, 69–85. Senkus Juozas 1951: Lietuvių kalbos atlaso medžiagos rinkimo programa. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Ramyg alos šne kta lietuvių tarmių klasifikacijoje: geolingvistinė analizė Specht Franz 1920: Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski 1. Texte. Leipzig: Verlag von K. F. Koehler. Šėtus Benediktas 2007: Lenkų mokyklų steigimas Lietuvoje 1926 m. – Istorija. Lietuvos aukštųjų mokyklų mokslo darbai. Vilnius: Lietuvos edukologijos universitetas, 65, 38–47. Šidlauskas Vincas 2016: Truskava ir jos apylinkės. – Ramygala, vyr. red. ir sud. Gražina Navalinskienė. Vilnius: VšĮ „Versmės“ leidykla, 818–848. Šukys Jonas 1986: Eriškų tarmė. – Upytė, ats. red. Norbertas Vėlius. Vilnius: Mintis, 127–146. Švambarytė-Valužienė Janina 2016: Kaip kalbama buvusiame Šeduvos valsčiuje. – Šeduva, sud. Jonas Linkevičius. Vilnius: VšĮ „Versmės“ leidykla, 307–315. Urbanavičiūtė Žaneta 1963: Kelios naujesnės jotvingių tarmės ypatybės. – Kalbotyra 9, 209–211. Vidugiris Aloyzas 1993: Būdingesnės Uliūnų šnektos fonetinės ypatybės. – Uliūnai, sud. Albertas Ulys. Vilnius: Lietuvos kraštotyros draugija, 197–200. Zielińska Anna 2002: Mniejszość polska na Litwie kowieńskiej. Studium socjolingwistyczne. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy. Zinkevičius Zigmas 1969: Apie lietuvių kalbos tarmių skirstymą. – Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. A serija 3 (31). Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 365–380. RANKRAŠTINIAI ŠALTINIAI Adomitytė-Diržinskienė Valerija 1957: Krekenava, Ramygalos raj. (299). Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvas, Nr. 410. Eigminas Kazys (metai nenurodyti): Punkto Nr. 336 (Ramygalos raj., Truskavos apyl. Užartėlės kaimas) informacijos ir tekstai. Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvas, Nr. 518 (1–3). Gaivenis Kazimieras 1960: Punkto Nr. 268. Dūdų (Panevėžio raj.). Informaciniai dalykai ir tekstai. Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvas, Nr. 606 (1–2). Libertė Aldona 1959: Aukštadvaris – 337. Informaciniai dalykai ir tekstai. Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvas, Nr. 532. Masiūnas Kazimieras 1959: Gudelių punktas Nr. 300. Informaciniai dalykai ir tekstai. Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvas, Nr. 523. Straipsniai / Articles 193 LAURA GERŽOTAITĖ Mikėnas Jonas 1951: Ramygalos rajono Ėriškių apyl. ir k. tarmės apklausas. Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvas, Nr. 104 (1–5). Rutkauskaitė V. 1959: 201 Smilgų punkto, Šeduvos raj. Informacijai dalykai ir tekstai. Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvas, Nr. 648 (1–2). Rutkauskaitė V. 1960: Informacijos ir tekstai iš punkto Nr. 266, t. y. Vadaktų tarmės. Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvas, Nr. 521 (1–2). Sabaliauskas Jonas 1959: Survilškis (299). Informaciniai dalykai ir kiti tarmės dėsniai. Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvas, Nr. 560. Sabaliauskas Jonas 1960: Survilškis (299). Tiriamojo punkto Nr. 335 tarmės tekstai. Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvas, Nr. 560. Urbanavičiūtė Žaneta (metai nenurodyti): Jotainių tarmės tekstai (301). Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvas, Nr. 736 (1–4). GARSINIAI ŠALTINIAI Barklainių k., Uliūnų par., Panevėžio r. CD 42 RAP 3: 0980268 (1964 m. įrašė A. Vidugiris, K. Morkūnas). Masiokų k., Ramygalos aps., Panevėžio r. CD 142 RAP 3: 1650300 (1964 m., įrašė K. Morkūnas). Masiokų k., Ramygalos aps., Panevėžio r. CD 142 RAP 3: 1660100 (1964 m., įrašė K. Morkūnas). Ramygalą, Panevėžio r. CD 177 RAP 10: 5100130, 5101300, 5101300 (1978 m., įrašė A. Vidugiris). Šukionių k., Truskavos par., Kėdainių r. CD 174 RAP 9: 0990136 (1964 m., įrašė K. Morkūnas, A. Vidugiris). Uliūnai, Panevėžio r. CD 185 RAP 11: 4201268, CD 218 RAP 13: 42301268 (1973 m. įrašė A. Vidugiris). Vitriškių k., Panevėžio r. CD 218 RAP 13: 3410267, 3420267, 3430267 (1970 m., įrašė A. Vidugiris, E. Grinaveckienė). 194 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Ramygalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijoje: geolingvistinė analizė Ramygal[a] Subdialect in the Classifications of Lithuanian Dialects: Geolinguistic Analysis SUMMARY The article discusses the development of the Ramygal[a] subdialect attributed to the Eastern Aukštaitian of Panevėžys by Alekas Girdenis and Zigmas Zinkevičius. The research materials comprise the manuscript descriptions and texts as well as audio recordings in this subdialect dating to the second half of the 20th century. The place of the area of the subdialect in the classifications of Lithuanian dialects is established by comparing dialects by methods of digital cartography. A comparative analysis of the linguistic features recorded in the area of the subdialect enables us to evaluate the changes that occurred in the Ramygal[a] subdialect. The dialectal belonging of the Ramygal[a] subdialect varied across all classifications of Lithuanian dialects. Even two of them – classifications by Antanas Baranauskas and Antanas Salys – assigned this subdialect or its part to the transitional area between Western and Eastern Aukštaitian. The whole area of the subdialect was attributed to Eastern Aukštaitian in the classification by Girdenis and Zinkevičius in the second half of the 20th century. The twofold pronunciation of mixed diphthongs am, an, em, en and former nasal vowels ą, ę was recorded in the area of the Ramygal[a] subdialect migrating across classifications. The maintenance of the above features links the subdialect in question with Western Aukštaitian subdialects, whereas their narrowing associates it with Eastern Aukštaitian. Though influenced by eastern subdialects, the Ramygal[a] subdialect should not be assigned to them alone. Minor linguistic changes recorded in the subdialect confirm the accuracy of the reconstructed eastern boundary of Baranauskas’ First Eastern. An assumption can be made that not only Middle Aukštaitian but also its neighbouring Eastern Aukštaitian Pantininkai was transitional by nature in Salys’ classification. Įteikta 2017 m. lapkričio 14 d. LAURA GERŽOTAITĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 195