Ramygalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijose: geolingvistinė analizė
Full text
Straipsniai / Articles 167 LAURA GERŽOTAITĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: arealne badania języków bałtyckich, geolingwistyka, dialektologia, dialektologia percepcyjna. GWARA RAMYGALOS W KLASYFIKACJACH DIALektów LITEWSKICH: GEOLINGVISTINĖ ANALIZĖ Podgwarę ramygalską w klasyfikacjach gwar litewskich: analiza geolingwistyczna ADNOTACJA W artykule, na podstawie rękopiśmiennych materiałów dialektologicznych z drugiej połowy XX wieku, przedstawiono geolingwistyczne badanie porównawcze gwary Ramýgalos. Niejednorodność obszaru badanej gwary ukazuje przede wszystkim jej miejsce w klasyfikacjach dialektów litewskich. W podziale dialektów Antanasa Baranauskasa z końca XIX wieku gwara Ramýgalos, choć zaliczona do pierwszej grupy gwar wschodnich, była bliższa gwarze aukštaitskiej zachodniej. W późniejszych klasyfikacjach dialektów większa część obszaru omawianej gwary lub nawet cały obszar gwary została przypisana do gwar wschodnioauksztockich. Surinkti ir išanalizuoti duomenys rodo, kad Ramýgalos šnektos plote panašiu intensyvumu buvo vartojami nepakitę (an, am, en, em; ą, ę) ir susiaurėję (un, um, in, im; ų, į) dvigłośne i niegdyś nosowe samogłoski. Zwężaniem tych cech, charakterystycznym dla gwar wschodnich, bardziej wyróżniają się wschodnie obrzeża obszaru gwary. Odnotowane na obszarze gwary niewielkie zmiany językowe wskazują nie tylko na dokładność zrekonstruowanej wschodniej pierwszej granicy wschodniej A. Baranauskasa. Przyjmuje się, że w pierwszej połowie XX w. przejściowi byli nie tylko auksztoci środkowi, lecz także ich sąsiedzi — auksztoci wschodni pantininkai. SŁOWA KLUCZOWE: gwara ramygalska, tradycyjna klasyfikacja dialektów litewskich, podział dialektów Antanasa Baranauskasa, klasyfikacja dialektów Antanasa Salysa, auksztoci zachodni szawelscy, auksztoci wschodni poniewiescy, granice dialektów.
LAURA GERŽOTAITĖ 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII ADNOTACJA Na podstawie materiałów rękopiśmiennych dotyczących gwar z drugiej połowy XX wieku artykuł przedstawia geolingwistyczne badanie porównawcze podgwary ramygalskiej. Niejednorodność obszaru omawianej podgwary ukazuje przede wszystkim jej miejsce w klasyfikacjach gwar litewskich. Choć według klasyfikacji dialektów z końca XIX wieku autorstwa tak zwany poddialekt ramygalaski zalicza się do pierwszego dialektu wschodniego, Antanas Baranauskas, it was actually closer to the Western Aukštaitian dialect. In later classifications of dialects a greater part of the area or even the whole area of the subdialect was attributed to the subdialects of Eastern Aukštaitian. dane zebrane i przeanalizowane w badaniu pokazują, że w obszarze, na którym używano poddialektu ramygalaskiego, dyftongi mieszane niezmienione (an, am, en, em; ą, ę) i zwężone (un, um, in, im; ų, į) oraz dawne samogłoski nosowe były używane z podobną intensywnością. Wschodnie granice obszaru podgwary wykazują tendencję do zawężania tych cech, co jest charakterystyczne dla gwar wschodnich. Niewielkie zmiany językowe odnotowane na obszarze podgwary nie tylko ukazują dokładność zrekonstruowanej wschodniej granicy pierwszej gwary wschodniej Baranauskasa. Można przypuszczać, że w pierwszej połowie XX wieku charakter przejściowy miał nie tylko dialekt środkowoaucki, lecz także sąsiadujący z nim wschodnioałksztajcki dialekt Pantininkai. SŁOWA KLUCZOWE: poddialekt ramygalaski, klasyfikacja tradycyjnych dialektów litewskich, klasyfikacja dialektów Antanasa Baranauskasa, klasyfikacja dialektów Antanasa Salysa, zachodni dialekt auksztajcki Szawli, wschodni dialekt auksztajcki Poniewieża, granice dialektów. Na początku XXI wieku zachodzi przekształcenie tradycyjnej dialektologii litewskiej w geolingwistykę, gvistiką (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 36). Geolingvistinė perspektyva tyrėco pozwala zinwentaryzować całą różnorodność językową danego obszaru. Poszerza się zakres badań geolingwistycznych nad językami innymi niż litewski: zaczęto analizować nie tylko peryferie, które doświadczyły lub doświadczają wpływu innych dialektów i innych języków, lecz także gwary środkowego obszaru języka litewskiego, na przykład gwarę janowską (Kazlauskaitė 2008: 600–609; Geržotaitė 2012: 156–174). Gwary janowskiej w klasyfikacji dialektów Antanasa Salysa z pierwszej połowy XX wieku nie przypisano do dialektów środkowoałksztajckich (Salys 1933: 21–34; 1935: 1–87; 1946: 1–67; 1992: 3–140). Gwara środkowoałksztajcka została przez autora tego podziału wskazana jako przejściowa. Pod względem zachowania dyftongów an, am, en, em była bliższa auksztajtczykom zachodnim, natomiast ze względu na twardnienie spółgłoski l zbliżała się do wschodnich auksztajtów pantininkai (Salys 1946: 53; 1992: 109).
Artykuły / Articles 169 Ramygalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijose: geolingvistinė analizė Większa część gwar środkowoaukštajckich w drugiej połowie XX wieku w klasyfikacji gwar Aleksego Girdenisa i Zigmassa Zinkevičiusa została zaliczona do gwar zachodnioaukštajckich szawelskich (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; Zinkevičius 1969: 138). Do zachodnioaukštajckich szawelskich zbliżone były nie aukštaičių viduriečių patarmės centre esančios Baisógalos–Kėdáinių–Jonavõs tylko okolice wskazane przez tych językoznawców (Geržotaitė 2016: 65). Do nich, jak się wydaje, należałby także Survliškis (LKA 335)1, położony na pograniczu środkowoaukštajckich i wschodnioaukštajckich pantininkas w podziale A. Salysa (Kazlauskaitė 2012: 339). W drugiej połowie XX wieku został on zaliczony do wschodnioaukštajckich poniewieskich. Ze sprecyzowanego podziału gwar A. Salysa, a zwłaszcza z rekonstrukcji geolingwistycznej klasyfikacji gwar Antanasa Baranauskasa, wyłania się inny obraz niemal całego aukštaičių viduriečių ploto konfigūracija (Geržotaitė 2012: 156–174; 2014: 108– 111; 2015: 133–165; 2016: 65–68) (žr. 1 pav.). Z zestawienia obu klasyfikacji wynika, że wspomniany obszar nie tylko nie zawężał się na południe od Szawli, lecz rozciągał się znacznie dalej w kierunku wschodnim i obejmował znaczną część wyróżnionych przez A. Girdenisa i Z. Zinkevičiusa wschodnioaukštajckich poniewieskich (północnych i południowych). Celem tego artykułu jest omówienie rozwoju obszaru gwary Ramygala (okolice riškiai, LKA 267, Ulinai, LKA kio, LKA 335, Truskava, LKA 336, 268, Krekenavõs, LKA 299, Ramýgalos, LKA 300, Jotáinių, LKA 301, SurvlišAukštadvaris, LKA 337), zaliczanego do współczesnych południowo-wschodnich gwar wschodnioaukštajckich typu poniewieskiego (zob. ryc. 1). Uždaviniai: 1) remiantis rankraštiniuose šaltiniuose pateiktais duomenimis, apžvelgti sociolingvistinę šnektos ploto situaciją; 2) taikant geolingvistinį lyginamąjį ir kartografinį metodus pristatyti šnektos ploto padėtį lietuvių tarw klasyfikacjach gwar: A. Baranauskasa z końca XIX wieku, A. Salysa z lat 30. XX wieku oraz A. Girdenisa i Z. Zinkevičiusa z drugiej połowy XX wieku; 3) przeprowadzić porównawczą analizę cech językowych zarejestrowanych na obszarze gwary i spróbować ocenić zmiany zachodzące w gwarze. Materiał badawczy stanowią przede wszystkim przechowywane w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego rękopiśmienne opisy gwar i teksty z drugiej połowy XX wieku (przejrzano 19 rękopisów; zob. Wykaz źródeł rękopiśmiennych), a także nagrania dźwiękowe o łącznej długości ponad trzech godzin (zob. Wykaz źródeł dźwiękowych). Wykorzystano również opublikowane teksty gwary. 1 Liczby w nawiasach oznaczają odpowiedniki miejscowości (punktów) Litewskiego atlasu językowego (zob. LKA, większymi zaś – granice I 21–30).
LAURA GERŽOTAITĖ 170 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII RYC. 1. Obszar gwary Ramýgali (okolice riškiai, LKA 267, Ulinai, LKA 268, Krekenavõs, LKA 299, Ramýgali, LKA 300, Jotáiniai, LKA 301, Survliškis, LKA 335, Truskavõs, LKA 336, Aukštãdvaris, LKA 337) w klasyfikacjach dialektów litewskich (fragment)2 2 Smulkesniais punktyrais žemėlapyje apibrėžtos aukštaičių viduriečių Antano Salio klasifikacipierwszego podziału Antanasa Baranauskasa, prawie odpowiadające im wschodnim gwarom. Skróty oznaczają klasyfikację Aleksego Girdenisa i Zigmasa Zinkevičiusa zachodnich Litwinów wyżynnych szawelskich (VAŠ) i wschodnich Litwinów wyżynnych poniewieskich (RAP).
Artykuły / Articles 171 Ramygalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijose: geolingvistinė analizė 1. SOCJOLINGWISTYCZNA RAMÝGALA ŠNEKTOS SITUACIJA W ŹRÓDŁACH RĘKOPIŚMIENNYCH Pod względem używanego języka centralna część obszaru gwary ramygalskiej przez poszczególnych dialektologów została wskazana jako jednorodna. W okolicach riškiai (LKA 267) używano wyłącznie języka litewskiego, a gwarę w latach 50. i 60. XX wieku, jak twierdzono, zachowano stosunkowo dobrze (Mikėnas 1951 (1)3: 4; szerzej zob. Šukys 1986: 127). Za całkowicie litewskie uznaje się okolice Survliškis (LKA 335) (Sabaliauskas 1959: 3). Wyłącznie litewskie rodziny (mieszanych w ogóle nie było) mieszkały w Gudẽliai, przypisanych do punktu Ramýgala (LKA 300), oraz w położonych w ich pobliżu wsiach Pašili i Raukštónių (Masiliūnas 1959: 2). Dworu ani osób innej narodowości nie było również we wsi Garuck, położonej na wschód od Ramýgali (Čyplienė 2016: 563). Zmiany w gwarze w okolicach tego ostatniego punktu, według świadectwa badacza, były spowodowane zwiększoną mobilnością mieszkańców po wybudowaniu w latach 1933–1934 szosy 337) ir jo apylinkių jaunimas (Liberytė 1959: 4–5). Į Aukštãdvario bažnyčią ėję Kaũnas-Panevėžs (Masiliūnas 1959: 2). Ściślejsze kontakty z mieszkańcami Ramýgali (przede wszystkim w celach edukacyjnych) utrzymywali mieszkańcy okolic Aukštãdvarisu (LKA i Jotáinių (LKA 301) (PKT II 211). Ustalono, że ludność litewskojęzyczna zamieszkiwała także inne wsie położone na badanym obszarze, w pobliżu Ramýgali (Miškinis 2016: 725) i Aukštãdvarisu (Kubiliūnienė 2016: 536; Malinauskas 2016: 661). Niemal wszyscy Litwini, którzy w omawianym okresie mieszkali we wsi Dūdónių przypisanej do punktu Ulinų (LKA 268) (Gaivenis 1960 (1): 1–2, 5). Nieco ponad dekadę wcześniej, w 1946 r., według słów księdza Juozasa Dubnikasa parafia Ulinų była całkowicie litewska (Dubnikas 1946: 288). Najmniej spraw z dworem mieli mieszkańcy wsi Užartlės, zamieszkanej przez miejscową ludność i przypisanej do punktu Truskavõs (LKA 336) (Eigminas (1): 5)4. Jednak większość mieszkańców okolic tego punktu stanowili już wówczas fornale i osadnicy z dawnych dworów (Pãvermenio, Pãgelupio, Gais i innych) (Eigminas (1): 5). Liczebnością dworów bardziej wyróżniał się zachodni skraj obszaru gwary Ramýgali w okolicach Krẽkenavy (LKA 299) oraz wschodni w okolicach Jotáinių (LKA 301). Jednak wpływ języków słowiańskich na gwarę tych okolic nie był jednakowy. Większy wpływ na język mieszkańców Krekenavõs miały, zdaniem Valeriji Diržinskienė (Adomaitytė-Diržinskienė 1957: 3), te języki. 3 Tutaj i w innych miejscach liczby w nawiasach wskazują, z którego rękopiśmiennego zeszytu punktu korzystano, opisując ten fakt. 4 W rękopiśmiennym opisie Truskavõs nie podano lat badań punktu.
LAURA GERŽOTAITĖ 172 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII patvirtina tyrėjos pateiktas dešimties kilometrų spinduliu net šešiomis kryptiwykaz dworów – Upýtės (~ punkt LKA 232 (Naujãmiesčio)), Naujãmiesčio (LKA 232), Vadakt (LKA 266), Pociūnlių (LKA 265), Survliškio (LKA 335) i Truskavõs (LKA 336) – położonych w pewnej odległości od miasteczka (Adomaitytė-Diržinskienė 1957: 2–3). Stwierdzono, że mieszkańcy północnych okolic Krekenavõs, znajdujących się w 266) pusės link, vyresnieji gyventojai lietuviškai jau nemokėję (Adomaity- [rejonie] Vadakt (LKA tė-Diržinskienė 1957: 3). Zdaniem Rutkauskaitė (Rutkauskaitė 1960 (1): 3) mieszkańcy Vadakt (LKA 266) „mówią tylko po polsku”. Podczas zbierania materiału gwarowego do Atlasu języka litewskiego w tej miejscowości znaleziono zaledwie jedną czy dwie rodziny mówiące w domu po litewsku. Jako przedstawicieli gwary wybrano mieszkańców mówiących po litewsku, wskazanych jako osoby swobodnie porozumiewające się także po polsku (Rutkauskaitė 1960 (1): 8). Więcej o tych i innych miejscowościach oraz zapisanych w nich transkrybowanych tekstach zob. (Karaś, Rutkowska, Geben, Ušinskienė 2001: 229–278; Karaś 2002; Zielińska 2002: 58–59; Sawaniewska-Mochowa, Zielińska 2005: 69–85). Ponadto w okolicach Krekenavõs znajdowały się także wsie rosyjskojęzyczne. Chociaż w šių apylinkių gyventojų tarmei daugiau įtakos turėjo tai, kad dalis pateikėjų buvo atsikėlę iš kitos patarmės vietovių. Neretai ir čia gimusių apklaustųjų vienas okolicach Jotáinių również było wiele dworów (Jotáinių, Ždžių, Bárklainių), jego rodzice pochodzili spoza miejscowości (Urbanavičiūtė (1): 2–5)5. W okolicach innych punktów również byli osiedleńcy przybyli z miejscowości sąsiednich gwar. We wsi Stebkių, położonej na wschód od Aukštãdvario i przypisanej przez A. Salysa do tego punktu, według świadectwa miejscowej mieszkanki Mariji Sereikienė, przeważali mieszkańcy mówiący gwarą kupiskėńską i uteniską (Sereikienė 2016: 802–803). Jej dziadkowie sami mówili, jak twierdzono, „gwarą kupiskisko-anykszczańską”. Wpływ języków słowiańskich na język badanych okolic najwyraźniej nie był wielki z powodu słabo rozwiniętej w nich sieci szkół z polskim językiem nauczania. Polskie szkoły początkowe jesienią 1926 r. założono šnektos esančiuose Vadaktuosè (LKA 266) (Šetkus 2007: 43). Platesnis tokių tylko w kilku miejscowościach należących do powiatu Pãnevėžio: w Krekenavojè, Vadõkliuose (~ 301 punkt LKA), a na północ od Ramýgalos sieć szkół rozciągała się w miejscowościach powiatów Kaũno (na przykład w Jonavojè (dwa komplety), Lãpėse, Bãbtuose) i Kėdáinių (na przykład w Žemiuose, Dotnuvojè (po dwa komplety z miejscowości) położonych na zachód od badanego obszaru (Šetkus 2007: 43). 5 W rękopiśmiennym opisie Jotáinii nie podano roku przeprowadzenia badania punktu.
Artykuły / Articles 173 Ramygalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijose: geolingvistinė analizė Išsamesnių duomenų trūksta apie mokyklų situaciją Ramýgalos apylinkėaż do 3. dekady XX wieku. W pracach o charakterze krajoznawczym podaje się, że państwową szkołę początkową w Ramýgali otwarto w 1852 r. Po zniesieniu pańszczyzny przez pewien czas działała także druga szkoła początkowa; później zostały one połączone. Około 1911 r. w Ramýgali otwarto drugą początkową szkołę dla dziewcząt (Astramskas 2016: 189), w 1918 r. założono progimnazjum i dwie szkoły początkowe (Juška 1946: 282). W 1905 r. otwarto szkołę w riškiai (Astramskas 2016: 189) i w Survliškis (Kviklys 1965: 442). W 1906 r. rozpoczęły działalność szkoły początkowe w Truskavõs (w 1915 r. także litewskojęzyczna), w 1907 r. w Jotáinių (język nauczania – rosyjski) (Astramskas 2016: 189; Miknienė 2016: 632–635; Šidlauskas 2016: 827–828). Około 1905 r. w Ulinuose panie z dworu w Bistrampolu uczyły dzieci języka litewskiego; po upływie ponad dziesięciu lat, około 1918–1922 r., otwarto, jak się pisze, szkołę prywatną, a w 1922 r. – państwową (Balsevičiūtė, Peleckienė, Račiūnas, Ulys 1993: 167; Astramskas 2016: 191). Nauka w szkołach początkowych odbywała się kalba pradėta vartoti dėstant lietuvių kalbos gramatiką (Astramskas 2016: 190). głównie w języku rosyjskim. Po zniesieniu zakazu druku litewskiego Warto zauważyć, że niektórzy spośród miejscowych mieszkańców urodzonych pod koniec XIX lub na początku XX w. i ankietowanych przez językoznawców w drugiej połowie XX w. byli zupełnie niepiśmienni (Eigminas (1): 5–7). Tak więc język polski na obszarze gwary Ramýgalos, w przeciwieństwie do areału Kaũnas (lub Kėdáinių–Jonavõs), nie dominował (Rutkovska 2014: 217). Terytorium analizowane w artykule, z wyjątkiem Krẽkenavy, być może należy bardziej oceniać jako peryferie wspomnianego areału. Można sądzić, że opisane w dalszych podrozdziałach zmiany gwarowe odnotowane w różnym czasie w gwarze Ramýgalos, podobnie jak w sąsiadującej z nią gwarze okolic Radvliškis, należy uznać raczej za rezultat naturalnej zmienności gwar niż interakcji kilku języków (Geržotaitė 2016: 112–125). 2. GWARA RAMÝGALOS A. BARANAUSKASA W PODZIALE DIALEKTÓW Prie rytų aukštaičių panevėžiškių A. Girdenio ir Z. Zinkevičiaus klasifikacijoje priskirta šnekta neįprasčiausiai išsidėsčiusi rekonstruotame XIX a. pana końcu na mapie podziału dialektów litewskich A. Baranauskasa (Geržotaitė 2015: 145; 2016: 45). Położona na wschodnim krańcu dialektu pierwszych wschodniaków, pierwszych żiemiaków6, gwara ta A. Baranauskasowi, który w liście do Webera omówił nieco inne aspekty językowe, wydała się „ko ne kaip ìr widutinė terp Rytczu ir wakarczu lëtuwinįku“ (Alminauskis 1930: 93).
LAURA GERŽOTAITĖ 174 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Gwara ramygalska (powiat poniewieski) na tej mapie jak gdyby wcisnęła się między gwary przypisane do drugiego i trzeciego dialektu wschodniaków (zob. rys. 2)7. RYS. 2 Obszar gwary ramygalskiej (okolice Ėriškių, LKA 267, Ulinų, LKA 268, Krekenavõs, LKA 299, Ramýgalos, LKA 300, Jotáinių LKA 301, Survliškio, LKA 335, Truskavõs, LKA 336, Aukštãdvario, LKA 337) Sytuacja w podziale dialektów A. Baranauskasa została dość szczegółowo omówiona we wszystkich (fragmentas)8 7 Šiauli ir Ukmergs apskritims tekusių rytiečių pirmųjų žiemiečių tarmės ploto dalių kalbinė klasyfikacjach dialektów (Geržotaitė 2012: 156–174; 2016: 65–68, 112–125). Należy jedynie dodać, że w jednej z miejscowości powiatu szawelskiego, w Szadowie (LKA 199), według najnowszych badań odnotowano użycie cech różnicujących nie tylko pierwszych wschodniaków w podziale A. Baranauskasa, lecz także niemal odpowiadających im aukštaitów środkowych z aukštaitami wschodnimi pantininkai w klasyfikacji A. Salysa oraz zachodnich aukštaitów szawelskich z wschodnimi aukštaitami poniewieskimi w klasyfikacji A. Girdenisa i Z. Zinkevičiusa (Švambarytė-Valužienė 2016: 313). 8 Skrótami oznacza się podział A. Baranauskasa na pierwszych żiemajczyków wschodnich (R1ż), drugich wschodnich (R2) i trzecich (R3).
Straipsniai / Articles 175 Ramygalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijose: geolingvistinė analizė Na obszarze pierwszych wschodnich, według A. Baranauskasa, zarówno akcentowane (z akcentem inicjalnym, z akcentem finalnym), jak i nieakcentowane dyftongi mieszane an, am, en, em miały być zachowane w całości, np.: łángas ʻoknoʼ, badà ʻbandaʼ, tapù ʻtampuʼ, kaštys ʻkorekʼ, kłampùs ʻlepkiʼ, peámpea ʻczajkaʼ (Baranovskij 1898: 60–61; zob. także Alminauskis 1930: 73). Zamiast niegdysiejszej samogłoski nosowej ą wymawiano długie a (Baranovskij 1898: 61; Geržotaitė 2015: 151; 2016: 48–49)9. Dwojakie użycie omówionych cech odnotowano w okolicach Ramýgali w tekstach zebranych przez A. Baranauskasa i wydanych przez Franza Spechta. W parafii Krekenavõs, położonej na północny zachód od Ramýgali (do której, jak się wydaje, należało również samo miasteczko), lub, prawdopodobnie, w okolicach Survliškisu, położonego na południowy zachód od Ramýgali (LKA 335) (wiadomo, że z tych okolic tojas Aleksandras Žirgulaitis [Zirgulaiczis]), kalbėta rytiečių pirmųjų žiemiečių pochodził wskazany przez F. Spechta zapisujący te teksty (Specht 1920: 194–197)10. Dyftong an jest tu, podobnie jak wskazał A. Baranauskas, zachowany w całości, np.: aǹt nakwýnes ʻna noclegʼ (Specht 1920: 194), i wánʹdeni ʻdo wodyʼ (Specht 1920: 195), gywʹántoju ʻmieszkańcówʼ (Specht 1920: 196), iszsigada ʻprzestraszył sięʼ (Specht 1920: 194, 195). Dawne nosowe ą wymawiano jako długie lub krótkie a, np.: āżulĩnu ʻdębowychʼ (Specht 1920: 197), wĩsa wãsara ʻvisą vasarąʼ (Specht 1920: 195). W należącej również do pierwszych wschodnich żiemajczyków parafii Aukštãdvario (Wysokidwór), wskazanej przez F. Spechta, odnotowano zwężenie dyftongu an, charakterystyczne już dla trzecich–szóstych wschodnich, np.: nusiguda ʻprzestraszył sięʼ (Specht 1920: 192), ruku ʻrąkʼ (Specht 1920: 192), uksti ʻwcześnieʼ (Specht 1920: 192). Były noSu sąsiadujących z innymi gwarami wschodnimi sinis ą tartas kaip ilgasis arba trumpasis a, pvz.: kata ʻkartąʼ (Specht 1920: 191), żíeda ʻžiedąʼ (Specht 1920: 191), kāsnˈãla ʻkąsnelioʼ (Specht 1920: 192). okolicach Ramýgali zapisano ʻlektiʼ (Specht 1920: 196), gałéja ʻgalėjoʼ (Specht 1920: 195). W okolicach šyta formų su kietuoju priebalsiu l, pvz.: łáisk ʻleiskʼ (Specht 1920: 195), łêkti Krẽkenavy (lub, jak można przypuszczać, Survliškisu) zredukowane końcówki, np.: bégu ʻbėgaʼ (Specht 1920: 194), pasitiku ʻpasitinka, t. y. susitinkaʼ (Specht 1920: 194), mèszku ʻmeškaʼ (Specht 1920: 195), żiẽmu ʻžiemaʼ (Specht 1920: 195), ószku ʻožkaʼ (Specht 1920: 197). 9 W gwarach wschodnich drugiego typu odnotowano już inną wymowę tych cech: dyftongi an, am oraz dawną nosową ą oddawały on, om i o, np.: łóngs, rónds, kłops, żôs ʻżąsìsʼ, ôs ʻąsàʼ, gáłwo ʻgáłwąʼ, dárbo ʻdárbąʼ (Baranovskij 1898: 74), natomiast w gwarach wschodnich trzeciego, czwartego, piątego i szóstego typu – un, um i u, np.: łúngas, dugùs ʻdangusʼ, úmżius ʻamžiusʼ, kłumpùs (Baranovskij 1898: 64). 10 W klasyfikacji gwar A. Salysa Survliškis znajduje się na granicy dwóch podgwar: aukštaitisów środkowych i aukštaitisów wschodnich pantininkasów (lub pierwszych żiemieńskich gwar wschodnich A. Baranauskasa) (Geržotaitė 2016: 65–66). Sam Aleksandras Žirgulys zaliczył swoją gwarę do aukštaitisów wschodnich pantininkasów, wskazał główne cechy gwary: stwardnienie spółgłoski l oraz realizację mieszanych dyftongów (akcentowanych i nieakcentowanych) an, am, en, em jako ɔn, ɔm, ẹn, ẹm, np.: rɔ.kυ ‘ranka’, ẹ. ‘penki’ (Kazlauskaitė 2012: 322–323).
LAURA GERŽOTAITĖ 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII nosowe ą, np.: uzb.na ʻuzbonąʼ (Masiliūnas 1959: 13), nenusig.sk ʻnenusigąskʼ (Masiliūnas 1959: 18). Tylne i nieakcentowane an wymawiano dwojako, np.: isiguda ʻišsigandoʼ (Masiliūnas 1959: 8) pasisadžˈusi ʻpasisamdžiusiʼ (Masiliūnas 1959: 14), utra ʻantroʼ (Masiliūnas 1959: 18), rakos ʻrankosʼ (vns. K.) (Masiliūnas 1959: 20), atra ʻantrąʼ (Masiliūnas 1959: 21), isigudės ʻišsigandęsʼ (Masiliūnas 1959: 13), Unt.na ʻantanąʼ (Masiliūnas 1959: 8), valand.s ʻvalandosʼ (Masiliūnas 1959: 11), .škampis ʻužkampiusʼ (Masiliūnas 1959: 17), en – zwężone, np.: švita ʻšventąʼ (Masiliūnas 1959: 10), lunt.la ʻlentelęʼ (Masiliūnas 1959: 21). Dlatego samej Ramýgali nie można przypisać wyłącznie pantininkom ani puntininkom, a wskazanych przez badacza przykładów wymowy charakterystycznych dla pontininków nie zapisano w tekstach rękopiśmiennych. Podobną sytuację Ramýgali ukazuje także materiał z odsłuchu nagrań dźwiękowych z 8. dekady XX wieku. Dwugłoski an, am, en, em z akcentem tvirtapradė tutaj, podobnie jak w Survliškis, zachowały się w całości, np.: vándene ʻwodyʼ (O. V., ur. 1884, Ramýgala)19, lánga ʻoknaʼ (O. V., ur. 1884, Ramýgala), pémpe ʻczajkaʼ (O. V., ur. 1884, Ramýgala), givénsim ʻbędziemy żyćʼ (O. V., ur. 1884, Ramýgala). Dwugłoski an z akcentem tvirtagalis odnotowano zarówno w postaci zachowanej, jak i zwężonej, np.: nesupratu ʻnie rozumiemʼ (O. V., ur. 1884, Ramýgala), uksti ʻwcześnieʼ (O. V., ur. 1884, Ramýgala), tupa ʻciągnieʼ (O. V., ur. 1884, Ramýgala), atras ʻdrugiʼ (O. V., ur. 1884, Ramýgala) (por. utras (O. V., ur. 1884, Ramýgala), Ašiškˈu ʻAnčiškiaiʼ (O. V., ur. 1884, Ramýgala), en – niezmienione, np.: šveta ʻświętąʼ (O. V., ur. 1884, Ramýgala), ledʋ ʻlendaʼ (O. V., g. 1884 m., Ramýgala)20, uždego ʻuždengiauʼ (O. V., g. 1884 m., Ramýgala). Nienaruszone dwugłoski an, en (np.: danˈtˈm ʻzębamiʼ (LT III 195), palˈegvʋ ʻlekkoʼ (LT III 196) w 8. dekadzie XX wieku w Ramýgali odnotowali również inni badacze. W wsiach okolic Truskavõsu, według świadectwa Kazysa Eigminasa, dwugłoski am, an z akcentem tvirtapradis wymawiano bez zmian, natomiast dwugłoski z akcentem tvirtagalis i nieakcentowane realizowano jako um, un, choć dość często zachowywały się one bez zmian albo równolegle używano am, an oraz um, un. Podobnie wymawiano dwugłoski em, en: z akcentem tvirtapradis zachowywano je w całości, natomiast z akcentem tvirtagalis i nieakcentowane wymawiano dwojako: im, in oraz em, en (Eigminas (1): 12). Spostrzeżenia te potwierdzają formy znalezione w rękopiśmiennych tekstach punktu. Samogłoski an w pozycji mocnej zachowują się jako niezredukowane, np.: vándeni ʻvandenįʼ (Eigminas (1): 13), lánga ʻlangąʼ (Eigminas (3): 15). Niezmienione odnotowuje się również dawne nosowe ą, ę. W pozycji słabej an, am, en wymawia się dwojako, np.: ruk(ы)s ʻrankasʼ (Eigminas (2): 13) (por. raka ʻrankąʼ (Eigminas (3): 1), skubinu ʻskambinaʼ (Eigminas (2): 21), 19 Zob. wpis nr 51001300 w wykazie źródeł dźwiękowych. 20 Zob. wpis nr 51101300 w wykazie źródeł dźwiękowych.
Straipsniai / Articles 183 Ramygalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijose: geolingvistinė analizė skubitˈ ʻskambyti (~ skambinti)ʼ (Eigminas (2): 19, 21), atra ʻantrąʼ (Eigminas (3): 5), kapa ʻkampoʼ (Eigminas (3): 17), neišketis ʻneiškentęsʼ (Eigminas (2): 7), pikˈus ʻpenkisʼ (Eigminas (2): 13). Taką samą wymowę dwugłoski an potwierdzają również dane z nagrań dźwiękowych, np.: lángus ʻlangusʼ (A. J., ur. 1888, Šukióniai)21, raka ʻrankąʼ kióniai), luks ʻlankasʼ (A. J., g. 1888 m., Šukióniai), lunka ʻlankaiʼ (A. J., g. (A. J., ur. 1888, Šu1888 m., Šukióniai). Zatem w okolicach Truskavà najwyraźniej splatają się realizacje tych cech właściwe dla średnich gwar auksztaickich i wschodnich gwar auksztaickich pantininków w podziale A. Salysa. Do gwar wschodnich nieco bardziej niż omówione miejscowości zbliżałyby się punkty w Krekenavõs (Adomaitytė-Diržinskienė 1957), riškių (Mikėnas 1951 (1–5)) i Aukštãdvario (Liberytė 1959) (zob. tabelę). Pod względem zwężenia dwugłosek an, am, en w pozycji słabej Krekenavà, według danych z opisu rękopiśmiennego, jest bliższa zarówno gwarom wschodnim trzecim i innym opisanym przez A. Baranauskasa, jak i gwarom opisanym przez J. Gerulisa, np.: dutis ‘dantis’ (l. mn. G.) 11), lutos ‘lentos’ (dgs. V.) (Adomaitytė-Diržinskienė 1957: 7), pù pikis ‘po penkis’ (Adomaitytė-Diržinskienė 1957: 8, 14), dikt ‘dengti’ (Adomaitytė-Dir- (Adomaitytė-Diržinskienė 1957: 7), kupara ‘kamparo’ (Adomaitytė-Diržinskienė 1957: žinskienė 1957: 15). Przypadki z niezmienionymi dyftongami są rzadkie, np.: supratu ‘rozumiem’ (Adomaitytė-Diržinskienė 1957: 8), nebeatradu ‘już nie odnajduję’ (Adomaitytė-Diržinskienė 1957: 24), nekečˈu ‘niekenčiu’ (Adomaitytė-Diržinskienė 1957: 19). Dyftongi an, en akcentowane oksytonicznie oraz dawna samogłoska nosowa ą (głównie w rdzeniu) zachowały się w całości, np.: lánga ‘okna’ (Adomaitytė-Diržinskienė 1957: 21), givénsˈu ‘będę żyć’ (Adomaitytė-Diržinskienė 1957: 10), kasnẽli ‘kąsnelį’ (Diržinskienė 1957: 12), nusigãsti ‘przestraszyć się’ (Adomaitytė-Diržinskienė 1957: 12), vãlanda ‘godzinę’ (Adomaitytė-Diržinskienė 1957: 150). W odpowiedziach na program zbierania materiałów do Litewskiego atlasu językowego (Senkus początki an, en oraz dawna samogłoska 1951) klausimus išryškėja ir riškių pereigiškumas (Mikėnas 1951 (2): 23). Tvirnosowa ą zachowały się tutaj w niezmienionej postaci, np.: sà.mtˈis, pàntis, tà.nkė ʻgęstoʼ, kà.ndu ʻgryzieʼ, ksnis ʻkęsʼ, ážolus ʻdąbʼ, ká.st ʻgryźćʼ. Dwojaki sposób użycia dyftongów akcentowanych oksytonicznie zarówno zbliża riškiai do gwar zachodnich, jak i oddala je od nich (Mikėnas 1951 (2): 23). Według danych z nagrań dźwiękowych akcentowane oksytonicznie an, en również odnotowano w niezmienionej postaci, np.: vándenˈo ʻwodyʼ (J. B., ur. 1897, Vitriškiai22)23, givént ʻżyćʼ (J. B., 21 Zob. nagranie nr 09901336 w wykazie źródeł dźwiękowych. 22 Oficialioji forma yra Vtriškis (ATSŽ 350). 23 Žr. įrašą Nr. 34101267 Garsinių šaltinių sąraše.
LAURA GERŽOTAITĖ 184 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII ur. 1897, Vitriškiai)24. Usłyszano zaledwie dwie formy z tymi dyftongami akcentowane intonacją opadającą: uksti ʻwcześnieʼ (J. B., ur. 1897, Vitriškiai), piki ʻpięćʼ (J. B., ur. 1897, Vitriškiai). Do podobnych wniosków w odniesieniu do tego punktu doszedł również Jonas Šukys, który, opierając się na badaniu języka miejscowych mieszkańców przeprowadzonym w latach 1959 i 1970, wskazał, że według podziału A. Salysa riškiai należą do wschodnich gwar wyżynnych typu pantininkai (Šukys 1986: 127–128). Nieakcentowane an, am, en, em w rdzeniu wyrazowym o akcencie inicjalnym i naturze inicjalnoakcentowej, a także akcentowane i nieakcentowane rdzenne ą, ę, podobnie jak na obszarze pantininków, według językoznawcy (Šukys 1986: 131–132), zachowały się w całości. Jednakże akcentowane finalnie są już oddawane jako ʋ, ʋ, ɩ, ɩ, np.: sʋdem „samdėme”, rvkʋ „ranka”, tɩpɩ „tempia”, pɩkɩ „penki” (Šukys 1986: 132). Takie zwężenie różni się nie tylko od tego, które A. Baranauskas wskazał jako charakterystyczne dla tego obszaru, lecz także od opisanego przez A. Salysa. Aukštãdvaryje, kaip nurodo Aldona Liberytė (Liberytė 1959: 8), vietoj tvirKońcowe am, an, em, en (akcentowane i nieakcentowane) mogą już systematycznie mieć postać um, un, im, in, np.: ruk(ы)s ʻrankasʼ (l.mn. B.) (Liberytė 1959: 18), isiguda ʻišsigandoʼ (Liberytė 1959: 57), tupa ʻtampoʼ (Liberytė 1959: 63), apdiksˈu ʻapdengsiuʼ (Liberytė 1959: 17), digt(ы)s ʻdengtasʼ (Liberytė 1959: 38), švites ʻšventėsʼ (l.mn. W.) (Liberytė 1959: 40), pikis ʻpenkisʼ (Liberytė 1959: 45). Dawne nosowe ą, ę zachowały się w całości, np.: sušal ʻsušalauʼ (Liberytė 1959: 15), graž.nsˈu ʻgrąžinsiuʼ (Liberytė 1959: 38), nusigr.žė ʻnusigręžėʼ (Liberytė 1959: 36). Należy zauważyć, że przybliżona granica przecięcia się gwar zachodnich i wschodnich, wytyczona mniej więcej w okolicach Ramýgali na podstawie wymowy dyftongów an, am odnotowanych przez F. Spechta w tekstach, znajduje odzwierciedlenie również w poglądach mieszkańców Aukštãdvarisu, którzy twierdzą: „ap Kr.kenava vlˈ kitki kabu / Tinái stánˈcija vad.nu sekl.či / K Ryškesniais kalbiniais (ne leksikos, bet fonetikos lygmeniu) skirtumais, vietos gyventojų teigimu, labiau išsiskiria net ne jų, bet šiauriau esančios Pãnevėžio šn.kam, v.s, và, nesutiñku kabu / B.ški kitap kžn(ы)s kr.št(ы)s […]“ (Liberytė 1959: 35). okolice, w których mówi się: ž.sis ʻžąsisʼ, vóndọ ʻvanduoʼ, lóng(ы)s ʻlangasʼ (Liberytė 1959: 35). Za najbardziej dotknięte wpływem gwar wschodnich należy uznać miejscowości Ulinų (Gaivenis 1960 (1–2)) i Jotáinių (Urbanavičiūtė (1–4)) (zob. Ulinų punkto gyventojų kalba Gaivenio priskirta prie A. Salio skirstymo tabelę). wschodnich Auksztotów pontininków (Gaivenis 1960 (1): 5). Opierając się na klasyfikacji gwar A. Girdenisa i Z. Zinkevičiusa, do wschodnich Auksztotów panevėžiškiai, używających pontininków, gwarę Ulinai przypisał również językoznawca Aloyzas Vidugiris (Vidugiris 1993: 197). Według badacza (Vidugiris 1993: 198), oprócz odpowiedników właściwych dla pontininków dyftongów am, en 24 Zob. wpis nr 34301267 w wykazie źródeł dźwiękowych.
Artykuły / Articles 185 Ramygalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijose: geolingvistinė analizė występujących w niej dyftongów, pojawiają się w niej również zróżnicowania wynikające z wpływu sąsiednich gwar. Należy zauważyć, że wspomniani pontininkowie niemal odpowiadaliby wschodnim drugim A. Baranauskasa, choć występują także niewielkie różnice. W podziale gwar A. Baranauskasa Ulinai, podobnie jak omówione już miejscowości okolic Ramýgali, należały do obszaru pierwszych północnych wschodniaków. Na net Smigiai. Taigi tarmių poslinkiai akivaizdūs: A. Baranausko išskirtų rytieterytorium tego obszaru znajdowało się także wspomniane już Panevėžs, którego południowa granica gwary drugich północnych wschodniaków przebiegała nieco bardziej na północ w porównaniu z granicą później wyodrębnionych przez A. Salisa pontininków. Didžiausiu miestu, į kurį dažniausiai XX a. 7-ajame dešimtmetyje vykę Ulinų gyventojai, nurodytas ties rytiečių pirmųjų žiemiečių paribiu su rytiečiais antraisiais esantis Panevėžs (Gaivenis 1960 (1): 4). Todėl nestebina ir W Ulinai usłyszeć można typowe dla pontyńców według klasyfikacji A. Salysa lub dla drugich (nie pierwszych) wschodnich gwar A. Baranauskasa realizacje dyftongów an, am, en z akcentem inicjalnym i finalnym oraz realizacje dawnego nosowego ą, np.: u.ždenˈgˈ lóngs ʻzakrywa oknaʼ (Gaivenis 1960 (2): 6), vóndene. ʻwodyʼ (Gaivenis 1960 (1): 13), rokom ʻrękamiʼ (Gaivenis 1960 (1): 10), ɔtrɔ ʻdrugąʼ (Gaivenis 1960 (2): 6), gr∙čˈɔ ʻchatęʼ (Gaivenis 1960 (1): 10), dr∙sei ʻśmiałoʼ (Gaivenis 1960 (1): 23). Zróżnicowana wymowa tych cech odzwierciedla się również w nagraniach dźwiękowych gwar z 7.–8. dziesięcioleci XX wieku. Dyftongi an, en akcentowane inicjalnie słyszy się zarówno w niezmienionej postaci, jak na obszarze pantyńców, jak i ze zwężeniem, jak u pontyńców lub puntyńców, np.: pasénsta ʻstarzeje sięʼ (S. G., ur. 1894, Bárklainiai)25, givénti ʻżyćʼ (S. G., ur. 1894, Bárklainiai), lóngs ʻoknoʼ (J. L., ur. 1897, Ulinai)26, bróngs ʻdrogiʼ (J. L., g. 1897 m., Ulinai). Podobnie wymawiane są te dyftongi z akcentem finalnym lub występujące w pozycji nieakcentowanej: an, am, np.: pikˈu ʻpięciuʼ (O. R., ur. 1904, Ulinai)27, rukos ʻręceʼ (lm. M.) (O. R., ur. 1904, Ulinai), surumst∙ts ʻpodpartyʼ (O. R., ur. 1904, Ulinai), rok ʻrękęʼ (O. R., ur. 1904, Ulinai), pusuntrõs ʻpółtorejʼ (O. R., ur. 1904, Ulinai), kabari ʻpokójʼ (J. L., ur. 1897, Ulinai), va1904 m., Ulinai); en, em, np.: žˈúojant ʻvažiuojantʼ (S. G., g. 1894 m., Bárklainiai), runk∙te ʻrankytėʼ (O. R., g. degts ʻprzykrytyʼ (S. G., ur. 1894, Bárklainiai), pinkese ʻw pięcioroʼ (J. L., ur. 1897, Ulinai). Realizacje dawnych nosowych ą, ę w temacie i końcówce są bardziej typowe dla obszaru pontyńców, np.: žõsu ʻgęsiʼ (O. R., ur. 1904, Ulinai), žosùkai ʻgąsiątkaʼ (O. R., 27 Zob. nagranie nr 42301268 w wykazie źródeł dźwiękowych. 25 Žr. įrašą Nr. 09803268 Garsinių šaltinių sąraše. 26 Žr. įrašą Nr. 42401268 Garsinių šaltinių sąraše.
LAURA GERŽOTAITĖ 186 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII ur. 1904, Ulinai), stógo ʻdachʼ (S. G., ur. 1894, Bárklainiai), lako ʻczasʼ (O. R., ur. 1904 r., Ulinai). W położonym w otoczeniu dużych majątków punkcie Jotáiniai, według Žanety Urbanavičiūtė-Markevičienė, mówiono gwarą wschodnioaukštajcką, jednak trudno dokładnie powiedzieć, którą z gwar — pantininków czy pontininków — posługiwano się. Doszliśmy do wniosku, że w Jotáiniai „[…] być może jednak przeważają pontininkowie […]. Są też puntininkowie, którzy przybyli z Vadokliai. Dlatego gwara jest bardzo niejednorodna, bardzo różnorodna” (Urbanavičiūtė (1): 4–5). Tę niejednorodność można wyjaśnić tym, że w klasyfikacji gwar A. Salysa Jotáiniai leżały na obrzeżu wschodnioaukštajckiego obszaru pantininków (zob. ryc. 3). Na północ od nich, w okolicach Ulinai (LKA 268), mówiono gwarami wschodnioaukštajckich pontininków, na wschód i południowy zachód, na przykład w okolicach wspomnianych przez językoznawczynię Vadoklis — gwarami puntininków. Ties šia vietove dviejų tarmių – rytiečių pirmųjų žiemiečių ir rytiečių trečiųich — granica przebiegała również w klasyfikacji A. Baranauskasa (zob. ryc. 2). Wymowa charakterystyczna dla gwar położonych bardziej na północ, należących do drugiej grupy gwar wschodnich (lub według klasyfikacji A. Salysa – dla wysokich wschodnich gwar pontininków), jak już wspomniano, została przez A. Baranauskasa odnotowana jedynie w okolicach Pãnevėžys i nie sięgała położonych jeszcze bardziej na południe północnych obrzeży Ramýgala w okolicach Ulinai. O niejednorodności dialektu, zdaniem badaczki, świadczy użycie cech dystynktywnych – dwugłosek am, an, em: „pantininkai mówią: pá.ntisˈ / á.ntisˈ / lá.ng(u)s / pé.mpė. Natomiast akcentowane długo od końca przekształcają nie w om, on, ėm, ėn, jak czynią to inni pantininkai, lecz w um, un, im, in: du.tisˈ / du.g(u)s / lu.kos / švi.te / pi.ki, a także nieakcentowane: pinkt·denisˈ / dunkt·lisˈ […]“ (Urbanavičiūtė (1): 5). Dodaje się, że nie tylko pantininkai, lecz także pontininkai w Jotáiniuose są różnorodni: „p·ntisˈ / ·ntisˈ / pat·mse / l·ng(us) i puntisˈ / untisˈ / patumse / lung(u)s// Akcentowane długo od końca również przekształcają w um, un, im, in, jak pantininkai: lu.k(u)s, ri.tiˈ“ (Urbanavičiūtė (1): 5–6). Jeszcze bardziej w tych okolicach, zdaniem dialektolożki (Urbanavičiūtė (1): 6), zróżnicowane są dawne nosówki ą, ę, które „pontininkai […] przekształcają w o, e?“,: žul(u)s / ž·sin(u)s / švsˈtˈ / gr·št(u)s. Pantininkai wymawiają jedno słowo w jeden sposób, a inne w inny, lecz różnice nie zależą od intonacji: ·žu.l(u)s / ž·sin(u)s / gr·šˈtˈ / gr·št(u)s. Wielu pantininkai w ogóle nie zmienia tych głosek: ·žu.l(u)s / ž·sisˈ / gr·šˈtˈ / gr·šˈtˈ. ']}]} the required JSON structure according to system: { translations W wygłosie ą prawie niezmienione, tylko skrócone: ru.ka / gá.lva / n·ma / lαũ.ka. Pontininkai, oczywiście, mówią: ru.ko / gá.lvo / n·mo. ę nie zachowane w tak czystej postaci“. W tekstach rękopiśmiennych nie odnotowano również innych takich dwugłosek an, en, charakterystycznych dla Jotáini, wskazanych w innych pracach tej językoznawczyni, ani dawnego nosowego ą
Artykuły / Articles 187 Ramygalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijose: geolingvistinė analizė RYC. 5 Przesunięcia gwarowe według odpowiedników rdzeniowych twardoakcentowanych am, an, em, en na podstawie danych materiału rękopiśmiennego
LAURA GERŽOTAITĖ 188 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII 6 PAV. Kamieno tvirtagalių am, odcinek izofony an wzdłuż pogranicza zachodnioaukštaitskich szauliškių i wschodnioaukštaitskich panevėžiškių (LKA II, mapa jęz. Nr 69, 84–86) w rdzeniu zmian takich jak uont(i)s ʻkaczkaʼ, piempe ʻczajkaʼ, žus(i)s ʻgęśʼ, gružt(u)s ʻgrąžtasʼ (Urbanavičiūtė 1963: 209)28. A zatem różnice między użyciem cech odróżniających gwary zachodnie i wschodnie, uogólnionym w tabeli na podstawie tekstów rękopiśmiennych i nagrań dźwiękowych, a także odnotowanym w tekstach drukowanych, a użyciem zilustrowanym na mapach Atlasu języka litewskiego nie są duże. Z granicą wschodnią pierwszych gwar północnych wschodniej grupy opisanej przez A. Baranauskasa, zrekonstruowaną na mapie, a także z doprecyzowaną granicą środkowych gwar wyżowych A. Salysa niemal całkowicie pokrywa się granica wytyczona na mapach Atlasu języka litewskiego 28 Por. także. Podane przez Z. Zinkevičiusa przykłady wymowy, jak twierdzi, charakterystyczne dla okolic Ramygali, zwłaszcza Jotainiai, akcentowanych na pierwszym elemencie dyftongów: lúongʋs ʻoknoʼ, súomˈtˈɩsˈ 1969: 143).
Artykuły / Articles 189 Ramygalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijose: geolingvistinė analizė ʻchochlaʼ (Zinkevičius uważa, że niezawężone rdzenne akcentowane na pierwszym elemencie am, an (zob. LKA II, mapa jęz. nr 68, 83–84), em, en (zob. LKA II, mapa jęz. nr 70, 86–87), zachowały się bez zmian w akcentowanych (zob. LKA II, mapa jęz. nr 44, 61–62) i nieakcentowanych (zob. LKA II, mapa jęz. Nr 45, 62–63) ą, ę izofonach. Oczywistą rozbieżność stanowi to, że na mapach Atlasu języka litewskiego przedstawiono bardziej uogólniony obraz, nieodzwierciedlający wszystkich przypadków wymowy twardokońcówkowych am, an (zob. LKA II, mapa nr 69, 84–86), em, en (zob. LKA II, mapa nr 71, 87–88) rdzenia, odnotowanych w materiałach rękopiśmiennych w okolicach Ramýgali (zob. ryc. 5, 6). Uwidocznione wielorakie użycie form z twardokońcówkowymi am, an pat XX a. antrosios pusės ši izofona ėjusi maždaug ties analizuojamos šnektos wskazuje, że do połowy29. WNIOSKI Podsumowując geolingwistyczne badanie porównawcze gwary Ramýgali, należy stwierdzić, że analizowany obszar południowo-wschodnich gwar wyżawskich panevėžiškių wyłania się jako przejściowy. O jego przejściowym charakterze świadczą następujące argumenty: 1. Przynależność dialektalna obszaru gwary Ramýgali była różnie ujmowana we wszystkich klasyfikacjach gwar języka litewskiego. Nawet w dwóch z nich – A. Baranauskasa i A. Salisa – na Ramýgalos šnekta ar jos dalis įėjusi į tarpinę tarp aukštaičių vakariečių ir rytiečių (pa)tarmių įvardytą teritoriją. 2. Geolingvistinio tarmių skirstymų sugretinimo rezultatus patvirtina ranpodstawie analizy materiału gwar skrajnych przeprowadzono weryfikację izofon rozdzielających wyżawskie gwary zachodnie i wschodnie, dotyczących dyftongów an, am, en, em, a także dawnych samogłosek nosowych ą, ę. Na obszarze analizowanej gwary wymowę tych cech, właściwą obu podgwarom wyżawskim, odnotowywano aż do drugiej połowy XX wieku. Wpływem sąsiednich wschodnich gwar wyjaśnić można niewielkie przesunięcia wspomnianych izofon na obrzeżach gwary Ramýgali, które wskazują nie tylko na zrekonstruowany wschodni obszar wschodnich gwar 29 Na początku XXI wieku zasięg i granice tradycyjnych dialektów języka litewskiego zmieniają się (zob. Geržotaitė, Mikulėnienė 2014: 255–257, mapa XIII i komentarz; wkładka). W toku konwergencji gwar ich cechy dystynktywne zanikają. Kształtują się większe formacje językowe (regiolekty). Na przykład gwarę Ramýgali zaliczono do regiolektu zachodnich wschodnich gwar, kształtującego się na podstawie wschodnich gwar panevėžiškiai (zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014a: 257–262), ponieważ podobnie jak cała południowa część wschodnich gwar panevėžiškiai nie ma bardzo wyrazistych cech, dlatego stosunkowo łatwo ulega wpływom sąsiednich gwar i języka ogólnego (Meiliūnaitė 2009: 19–23; 2016: 1281; Aliūkaitė, Bakšienė, Jaroslavienė i in. 2014: 188–191 i in.).
LAURA GERŽOTAITĖ 190 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII dokładność pierwszych granic dialektu w podziale A. Baranauskasa. Takie wyniki badań pozwalają hipotetycznie stwierdzić, że w klasyfikacji A. Salysa przejściowi byli nie tylko aukštaičiai viduriečiai, lecz także ich sąsiedzi, aukštaičiai rytiečiai pantininkai. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva, Bakšienė Rima, Jaroslavienė Jurgita ir kt. 2014: Punktų tinklo tankis geolingvistinės skirties aukštaičiai : žemaičiai požiūriu. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 129–196. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingvistika: ideologija, teorija ir metodai, pagrindinės sąvokos. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 29–47. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014a: Geolektų ir regiolektų formavimosi ypatumai Lietuvoje. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 257–262. Alminauskis Kazys 1930: Vyskupo Antano Baranausko laiškai Hugo Weberiui. – Archivum Philologicum 1, 69–103. Astramskas Arūnas 2016: Ramygalos parapija ir valsčius XIX amžiuje. – Ramygala, vyr. red. ir sud. Gražina Navalinskienė. Vilnius: VšĮ „Versmės“ leidykla, 126–211. ATSŽ – Lietuvos TSR Administracinio-teritorinio suskirstymo žinynas 2, sud. Zigmuntas Noreika, Vincentas Stravinskas. Vilnius: Mintis, 1976. Balsevičiūtė Gražina, Peleckienė Genovaitė, Račiūnas Bronius, Ulys Albertas 1993: Iš Uliūnų mokyklos istorijos. – Uliūnai, sud. Albertas Ulys. Vilnius: Lietuvos kraštotyros draugija, 167–174. Ba ra novsk ij A ntonij [=Бaрa новс к i й А н тонi й] 1898: Замѣтки о литовскомъ языкѣ и словарѣ. Санктпетербургъ: Типографiя Императорской Академiи Наукъ. Būtėnas Petras 1932: Augštaičių tarmės okuojančios pašnektės sienos. – Archivum Philologicum 3, 168–193. Čyplienė Ona 2016: Garuckų kaimas ir jo žmonės. – Ramygala, vyr. red. ir sud. Gražina Navalinskienė. Vilnius: VšĮ „Versmės“ leidykla, 561–565. Dubnikas Juozas 1946: Uliūnai. – Panevėžio vyskupija. Istoriniai duomenys, pastoracinė veikla, sud. Kazimieras Paltarokas. Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1998, 288.
Straipsniai / Articles 191 Ramygalos šnekta lietuvių tarmių klasifikacijose: geolingvistinė analizė Gerullis Georg 1930: Litauische Dialektstudien. Leipzig: Markert & Petters Verlag. Geržotaitė Laura 2012: Pietinės vakarų aukštaičių šiauliškių šnektos: geolingvistinis aspektas ir jo interpretacijos. – Acta Linguistica Lithuanica 67, 156–174. Geržotaitė Laura 2014: Lietuvos tarmių klasifikacijos: gretinamoji analizė. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 108–111. Geržotaitė Laura 2015: Geolingvistinė Antano Baranausko lietuvių tarmių klasifikacijos analizė. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 4, sud. Vilija Ragaišienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 133–165. Geržotaitė Laura 2016: Lietuvos tarmių klasifikacijos tyrimas geolingvistiniu aspektu. Daktaro disertacija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Geržotaitė Laura, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolektų ir regiolektų formavimasis Lietuvoje: žemėlapis ir komentarai. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, XIII žemėlapis. Girdenis Aleksas, Zinkevičius Zigmas 1966: Dėl lietuvių kalbos tarmių klasifikacijos. – Kalbotyra 14, 139–147. Juška Antanas 1946: Ramygala. – Panevėžio vyskupija. Istoriniai duomenys, pastoracinė veikla, sud. Kazimieras Paltarokas. Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1998, 277–287. Karaś Halina 2002: Gwary polskie na Kowieńszczyźnie. Warszawa-Puńsk: Wydawnictwo „Aušra”. Karaś Halina, Rutkowska Krystyna, Geben Kinga, Ušinskienė Wiktoria 2001: Język polski na Kowieńszczyźnie. Historia, sytuacja socjolingwistyczna, cechy, językowe, teksty. Warszawa: Elipsa. Kazlauskaitė Rūta 2008: Jonavos šnektos fonetinės ypatybės. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 2, 600–609. Kazlauskaitė Rūta 2012: Balsių sistema Aleksandro Žirgulio darbe „Surviliškio tarmė“. – Baltistica 47(2), 321–342. Kubiliūnienė Loreta 2016: Butkiškių kaimas. – Ramygala, vyr. red. ir sud. Gražina Navalinskienė. Vilnius: VšĮ „Versmės“ leidykla, 534–537. Kviklys Bronius 1965: Mūsų Lietuva. Krašto vietovių istoriniai, geografiniai, etnografiniai bruožai 2. Boston: Lietuvių Enciklopedijos leidykla.