Eine mehrsprachige Website zur Grammatik der litauischen Sprache

144 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ Institut für litauische Sprache ARŪNAS RIBIKAUSKAS Gediminas technische Universität Vilnius VYTAUTAS ŠVEIKAUSKAS Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: gramatyka, lingwistyka komputerowa. WIELOJĘZYCZNA STRONA INTERNETOWA DOTYCZĄCA GRAMATYKI DER LITAUISCHEN SPRACHE Daugiakalbė lietuvių kalbos gramatikos informacinė sistema internete ADNOTACJA Rok temu w Instytucie Języka Litewskiego rozpoczęto pracę nad projektem, którego celem jest bezpłatne udostępnienie użytkownikowi w Internecie prezentacji szczegółowych danych dotyczących właściwości gramatycznych litewskich słów. W marcu 2017 roku przygotowano wersję próbną, która obejmuje wyłącznie słowa z rdzeniem „bėg” (por. czasownik „bėgti/biec”). Baza danych składa się z około 25 000 rekordów. Projekt ma na celu uniknięcie niedostatków już istniejących prac z zakresu lingwistyki komputerowej. Dotyczy to zakresu słownictwa, różnorodności danych gramatycznych, jasności i zrozumiałości przedstawienia danych itp. Informacja gramatyczna o typach morfemów wprowadzonych przez użytkownika jest podawana użytkownikowi. Dla każdego słowa bene Wort wird in drei Bereichen dargestellt: Struktur des Wortes, morphologische Daten und morphemische Daten. Dies ist die erste Website in Litauen, auf der die Information zawartego w bazie danych można uzyskać tabelę odmiany. Dla niektórych słów podano również przykłady użycia. Strona internetowa jest prowadzona w siedmiu językach: litewskim, angielskim, niemieckim, francuskim, włoskim, rosyjskim i japońskim, aby mogli z niej korzystać cudzoziemcy zainteresowani językiem litewskim. Straipsniai / Articles 145 Eine mehrsprachige Website zur Grammatik der litauischen Sprache SŁOWA KLUCZOWE: gramatyka, morfologia, morfemika, system informacyjny, lingwistyka komputerowa. ADNOTACJA Projekt został rozpoczęty w Instytucie Języka Litewskiego w 2016 roku. Jego celem jest senting detailed data about the grammatical features of Lithuanian words. The goal is to make those data freely accessible to any user on the Internet. The preliminary version opracowanie słów zawierających rdzeń „bėg/bieg” i został opublikowany w marcu 2017 roku. Baza danych zawiera około 25 000 wpisów. Staramy się unikać wad typowych dla danych, takich works done in the field of computational linguistics. It includes word coverage, grammatijak kompletność, przejrzystość i klarowność przedstawionych informacji itp. Typy cal information about the word in question is presented from three aspects: word structure, morphological data, and morphemic data. It is the first website in Lithuania providing gramatemomorficzne. Dla każdego słowa zawartego w bazie danych można uzyskać tabelę odmiany. Dla niektórych słów podano przykłady użycia. Informacje na stronie internetowej seven languages – Lithuanian, English, German, French, Italian, Russian, and Japanese – są dostępne w taki sposób, że mogą z niej korzystać również obcokrajowcy zainteresowani językiem litewskim. SŁOWA KLUCZOWE: Gramatyka, Morfologia, Morfemika, System informacyjny, Lingwistyka komputerowa. 1. WPROWADZENIE: LINGWISTYKA KOMPUTEROWA Do połowy XX wieku wszystkie gramatyki drukowano na papierze. Po pojawieniu się komputerów (w 1942 roku na Uniwersytecie Harwardzkim zbudowano pierwszy komputer na świecie, MARK I (Schwanke 1991: 69)) zaczęły one wnikać we wszystkie dziedziny życia. Języki nie były wyjątkiem: wkrótce stało się jasne, że komputery potrafią przetwarzać nie tylko liczby, lecz także dowolne symbole. W konsekwencji mogą również przetwarzać języki. Kilku lingwistów zaczęło opracowywać formalne opisy języków, aby możliwości komputerów mogły być również stosowane do języków (Winograd 1983: 23). W dziedzinie sztucznej inteligencji przetwarzanie języka stało się jednym z najważniejszych obszarów zastosowań (Chabris 1989: 71). Od 1968 do 1978 roku analiza gramatyczna języków była najważniejszym tematem badań badaczy sztucznej inteligencji (Nierenburg 1987: 26). Jednak języki, które tak łatwo poddają się ludziom, okazały się dla komputerów twardym orzechem do zgryzienia (Jensen, Heidorn, DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ, ARŪNAS RIBIKAUSKAS, VYTAUTAS ŠVEIKAUSKAS 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Richardson 1993: 2). Dlatego dotychczas nie udało się osiągnąć dobrych wyników w dziedzinie przetwarzania języka za pomocą komputerów. 1.1. METODY STATYSTYCZNE Metody statystyczne mają bardzo duże znaczenie w przetwarzaniu języka. Pierwsze propozycje ich wykorzystania pojawiły się wkrótce po wynalezieniu komputerów. Dotyczy to w szczególności języka angielskiego. Dawid W. Reed omawia analizę ilościową lingwistyczną (Reed 1949: 236). Warren Weaver był pierwszym, który wyraził myśl, aby wykorzystywać komputery do tłumaczeń. W 1949 roku zaproponował, aby w tym celu stosować metody statystyczne. Jednak ówcześni naukowcy po krótkim czasie odrzucili ten pomysł, prawdopodobnie z powodu niewystarczającej objętości tekstów odczytywalnych elektronicznie oraz niezbyt dużej wydajności ówczesnych komputerów. Po kilku dziesięcioleciach, gdy zgromadzono korpusy tekstów, a zastosowanie metod statystycznych w rozpoznawaniu mowy przyniosło dobre wyniki, ponownie powrócono do metod statystycznych w tłumaczeniu (Brown at al. 1990: 79). W Kanadzie istniały ku temu szczególnie sprzyjające warunki, ponieważ cały materiał parlamentu jest tam, ze względu na oba języki państwowe, przechowywany w dwóch językach (angielskim i francuskim). Dlatego wystarczającą ilość tekstów równoległych można było bardzo szybko zgromadzić (Al-Onaizan, Curin, rok 1999: 1). Struktura obu języków, tj. angielskiego i francuskiego, jest bardzo podobna: szyk wyrazów jest ściśle określony (na pierwszym miejscu znajduje się podmiot, na drugim orzeczenie). Podobieństwa w strukturze języków pozwoliły osiągnąć dobre wyniki w tłumaczeniu za pomocą metod statystycznych. Jednak w przypadku języka litewskiego tak nie jest. Tłumaczenia Google, które wykorzystują metodę statystyczną, jak dotąd nie zapewniają dobrych tłumaczeń na język litewski. Zgodnie z danymi z 2017 roku wyniki zarówno tłumaczenia angielsko-litewskiego, jak i litewsko-angielskiego są gorsze niż wyniki dla tłumaczeń angielsko-łotewskiego, łotewsko-angielskiego, angielsko-estońskiego i estońsko-angielskiego (Skadiņš 2017: 22). Metody statystyczne wkroczyły również do innych dziedzin lingwistyki. Pierwsze prace dotyczyły fonetyki (Zipf 1929). W 1944 roku przeprowadzono badania statystyczne leksyki literatury, tj. ile słów użyto jeden raz, ile słów dwa razy, trzy razy itd. (Yule 1944: 9). Artykuły / Articles 147 Eine mehrsprachige Website zur Grammatik der litauischen Sprache Od 1973 roku nazwy dialektometria używa się na określenie dziedziny lingwistyki, która zajmuje się ilościowym badaniem języków i dialektów (Köhler, Altmann, Piotrowski 2005: 498). Metody statystyczne zastosowano również w dziedzinie morfologii. Goldsmith opisuje algorytm ustalania morfemów w słowie następująco: „algorithm that takes as input a list of words and provides as output a segmentation of the words into morphemes“ (Goldsmith 2010: 365). Pod koniec ubiegłego wieku w rosyjskiej literaturze opisywano próby przeprowadzenia automatycznej analizy syntaktycznej zdań za pomocą obliczeń statystycznych. Naukowcy w Rosji zaproponowali, aby nie określać struktury syntaktycznej zdań na podstawie analizy lingwistycznej, lecz wykorzystać statystyczne przetwarzanie tekstów. Twierdzili, że każda jednostka językowa (słowo, kategoria syntaktyczna słowa, konstrukcja syntaktyczna) występuje w tekście z pewną częstotliwością. Np. według danych angielskiego słownika frekwencyjnego walencji czasownikowi właściwych jest 195 różnych wzorców relacji syntaktycznych. Jednakże już dziesięć najczęściej występujących wzorców stanowi 86% wszystkich przypadków użytych w tekstach. Prawidłowości statystyczne stosuje się również do linearnej struktury zdania. Każda klasa słów ma swoją częstotliwość, z jaką może znajdować się w określonej odległości od punktu wyjścia. Czasownik języka angielskiego może z prawdopodobieństwem 0,7 znajdować się na drugiej do piątej pozycji od początku zdania. A z prawdopodobieństwem 0,95 występuje na drugiej do dziesiątej pozycji (Сердюков 1979: 124). Później do analizy syntaktycznej wykorzystywano dane z korpusu tekstów (Köhler 2012: 31). Jednak jak dotąd dobre wyniki osiągnięto jedynie w przetwarzaniu języka angielskiego. Vidas Daudaravičius, który pracował w dziedzinie komputeryzacji składni litewskiej, twierdzi: „Naivu manyti, kad metodai, kurie sėkmingai taikomi anglų kalbai, tinka ir kitoms kalboms.“1 (Daudaravičius 2012: 3). Za pomocą metod statystycznych można szybko tworzyć sprawnie działające systemy, ale pod jednym warunkiem: trzeba tolerować określoną liczbę błędów (Link 1). Dlatego w Instytucie Języka Litewskiego postanowiono w możliwie najmniejszym stopniu opierać się na statystyce, ponieważ dąży się do jak największej dokładności i wiarygodności danych. 1 „Naiwnością jest sądzić, że metody, które z powodzeniem stosuje się do języka angielskiego, nadają się również w takim samym stopniu do innych języków.“ DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ, ARŪNAS RIBIKAUSKAS, VYTAUTAS ŠVEIKAUSKAS 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII 1.2. DIE LAGE IN LITAUEN W dziedzinie komputeryzacji gramatyki litewskiej wykonano już wiele prac. Większość z nich jest zrozumiała jedynie dla specjalistów w dziedzinie lingwistyki komputerowej. Niektóre są również przeznaczone dla szerokiej opinii publicznej. Odzwierciedlają jednak tylko poszczególne właściwości i cechy słów oraz gramatyki. Np. w Kownie na Uniwersytecie Witolda Wielkiego utworzono bazę danych morfemiki na podstawie korpusu tekstów. Brakuje w niej wielu form wyrazowych i używa się bardzo wielu skrótów, które nie są zrozumiałe dla wszystkich. Morfemy oddziela się łącznikiem i nie podaje się żadnych danych o typie morfemu. W Instytucie Matematyki i Informatyki w Wilnie utworzono bazę danych derywacji i morfemiki. Podano w niej typ morfemu, a także wyrazy podstawowe i określające (Murmulaitytė 2012: 96). Niestety baza danych nie jest ogólnodostępna. Dlatego postanowiono stworzyć kompleksowy system informacyjny, który miał być przeznaczony dla szerokiej publiczności i zapewniać użytkownikowi szczegółowe dane. W prezentacji litewskiej informacji gramatycznej w Internecie można zaobserwować dwie skrajności. Są to: brak nawet potocznych form wyrazów oraz przedstawianie zbędnych słów, niezrozumiałych nawet dla rodzimego użytkownika języka. W systemie informacyjnym gramatyki litewskiej dąży się do uniknięcia obu tych skrajności. Wszystkie formy wyrazów są automatycznie generowane za pomocą komputera na podstawie lematu wyrazu, dzięki czemu otrzymuje się pełny zestaw form fleksyjnych. Wszystkie możliwe derywaty i złożenia są wprowadzane do bazy danych. A zatem nie występuje już brak form wyrazów. Następnie wszystkie wyrazy i formy wyrazów utworzone przez komputer są ręcznie sprawdzane, a nieistniejące warianty usuwane. W ten sposób osiąga się wykluczenie zbędnych słów. 2. PRACE DOTYCZĄCE LINGWISTYKA KOMPUTEROWA NA LITWIE Na Litwie można wyróżnić dwie metody komputerowego przetwarzania języka. W Kownie w Centrum Lingwistyki Komputerowej prace są prowadzone na podstawie korpusu tekstów. W Wilnie, na uniwersytecie i w Instytucie Języka Litewskiego, wychodzi się raczej od właściwości samego języka litewskiego. Obie metody mają zarówno zalety, jak i wady. W dalszej części zostanie to pokazane na kilku przykładach. Straipsniai / Articles 149 Eine mehrsprachige Website zur Grammatik der litauischen Sprache 2.1. TEXTKORPUS-BASIERTE ARBEITEN An der Universität Vytautas’ des Großen in Kaunas wurde ein Textkorpus der litauischen Gegenwartssprache erstellt. Man benutzt es für verschiedene Rodzaje przetwarzania języka. W dziedzinie gramatyki opracowano słownik morfemiki (Rimkutė, Kazlauskienė, Raškinis 2011), a po kilku latach także bazę danych. Użytkownikowi udostępniono zarówno dane morfemiczne, jak i morfologiczne. Jest to pierwsze ogólnodostępne źródło, w którym słowo zostaje podzielone na morfemy. Przykład tego przedstawiono na rysunku 1. Słowa „per-ei-ti” Typ des Morphems wird leider nicht angegeben und manchmal führt das zu einer verwirrenden Darstellung der morphemischen Struktur des Wortes. Das ist der Fall, wenn Wörter mit verschiedener Struktur gleich dargestellt werden. (przechodzić) i „per-ė-ti” (wysiadywać) różnią się pod względem zewnętrznym niewiele. Struktury morfemiczne obu słów wyglądają w bazie danych morfemiki tak samo. Jednak w pierwszym słowie morfem „per” jest prefiksem, a w drugim to samo pierwsze morfem „per” jest rdzeniem. RYSUNEK 1. Słowa o różnej strukturze morfemowej są przedstawione w ten sam sposób (Rimkutė, Kazlauskienė, Raškinis 2011: 8, 35). Jako drugi mankament można wymienić brak nawet powszechnie używanych form wyrazowych. Imiesłowy w języku litewskim mają sześć przypadków. W tabeli 1 przedstawiono występowanie form wyrazowych (liczba pojedyncza, rodzaj męski) Partizips „bėgantis / laufender, fließender“ in der Datenbank für Morphemik gezeigt. Okazuje się, że brakuje nawet lematu (mianownik, liczba pojedyncza) tego słowa. Również innych brakujących form, np. miejscownika (bėgančiame vandenyje / w płynącej wodzie), nie można uznać za rzadko występujące ani nieznane. Zatem obecne są tylko 2 formy wyrazowe z 6 przypadków. Naukowcy zajmujący się drugim językiem bałtyckim, łotewskim, rozpochen auch von einer unzureichenden Zahl an Wortformen im Textkorpus (Paikens, Rituma, Pretkalniņa 2013: 272). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ, ARŪNAS RIBIKAUSKAS, VYTAUTAS ŠVEIKAUSKAS 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII TABELA 1. Występowanie w bazie danych (Link 2) form słownych imiesłowu bėgantis / laufender, fließender w liczbie pojedynczej, rodzaju męskiego Przypadek Słowo Baza danych Nominativ bėgantis fehlt Genitiv bėgančio vorhanden Celownik bėgančiam brak Biernik bėgantį obecny Instrumental bėgančiu fehlt Miejscownik bėgančiame brak Insgesamt: 6 2 2.2. AUSGANGSPUNKT – DIE LITAUISCHE JĘZYK Na Uniwersytecie Wileńskim wychodzi się od właściwości litewskich len słowa Sprache aus. Die Website Morfologija.lt (Link 3) stellt sogar die Flexionstabeldar. Niestety, jest wiele pustych miejsc, czasami dotyczących całego paradygmatu. Czasami pojawiają się również nieznane i niezrozumiałe dla Litwina słowa, np. „susitikimoji“ (Link 4) i podobne. W Instytucie Matematyki i Informatyki w Wilnie utworzono bazę danych dotyczącą słowotwórstwa i morfemiki (Murmulaitytė 2012). Zawiera ona bardzo cenne informacje (typ morfemu, wyraz podstawowy, wyraz określający i in.), lecz dane te niestety nie są publicznie dostępne. 3. SYSTEM INFORMACYJNY DLA GRAMATYKI LITEWSKIEJ Język litewski należy do grupy najmniej skomputeryzowanych języków Europy (Vaišnienė, Zabarskaitė 2012: 35). Dlatego postanowiono stworzyć system informacyjny zawierający szczegółowe dane o właściwościach gramatycznych litewskich słów. Konieczność tworzenia większej ilości oprogramowania dla szerokiego kręgu użytkowników jest często podkreślana przez naukowców zajmujących się językami bałtyckimi. W wytycznych konferencji BSNLP (Balto-Slavic Natural Language Processing) z 2015 oraz 2017 roku napisano: „submissions describing systems, that are made available to the wider public Straipsniai / Artykuły 151 Eine mehrsprachige Website zur Grammatik der litauischen Sprache would be strongly encouraged / szczególnie promowane będą zgłoszenia opisujące systemy udostępnione szerokiej publiczności” (Link 5). Dlatego pojawił się pomysł zaprojektowania systemu informacyjnego dotyczącego gramatyki języka litewskiego dla szerokiego kręgu użytkowników oraz przedstawienia danych w możliwie prosty i zrozumiały sposób. W związku z tym wybrano responsywne projektowanie stron internetowych (RWD), aby jak najlepiej odpowiadać potrzebom użytkowników. W konsekwencji informacja gramatyczna o słowie jest rozmieszczona w kafelkach (ang. tiles) (Link 6). Dlatego dostęp do strony internetowej jest możliwy również za pomocą telefonu komórkowego. 3.1. METODA TWORZENIA DATENBANK Celem komputeryzacji gramatyki jest posiadanie w formie elektronicznej wszystkich informacji gramatycznych o każdym słowie i wszystkich jego formach. Istnieją dwa sposoby osiągnięcia tego celu. Pierwszy sposób polega na stworzeniu formalnego opisu reguł gramatycznych (byłoby to swego rodzaju narzędzie pomocnicze), a następnie zleceniu komputerowi wygenerowania niezbędnych danych. Drugi sposób polega na zapisaniu w komputerze wszystkich informacji gramatycznych o wszystkich formach wszystkich słów i odczytywaniu ich w razie potrzeby. To, które podejście wymaga więcej pracy, pozostaje jeszcze kwestią do dyskusji. W Instytucie Matematyki i Informatyki opracowano oprogramowanie do analizy morfologicznej języka litewskiego (Zinkevičius 2000), przy czym zastosowano pierwszą metodę. Nie udało się jednak osiągnąć stuprocentowej dokładności: występują błędne dane, a niektóre litewskie słowa nie są rozpoznawane. Podczas opracowywania systemu informacyjnego dla gramatyki litewskiej zrezygnowano z tej drogi z następującego powodu: aby komputer sam mógł przetwarzać słowa, trzeba mu bardzo dokładnie wskazać, jakie czynności ma wykonywać z każdym słowem. Najpierw więc wszystkie słowa muszą być podzielone na grupy w taki sposób, aby dla wszystkich członków danej grupy obowiązywały te same prawidłowości, tzn. aby można było zastosować tę samą metodę przetwarzania. Aby przyporządkować słowo do jednej lub drugiej grupy, trzeba ustalić wiele cech, na podstawie których słowa mają być grupowane. Np. w analizie składniowej języka litewskiego używa się cechy semantycznej [Czas] do określenia syntaktischen Funktion von Akkusativ der Substantive. Im Satz „Visą naktį ji DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ, ARŪNAS RIBIKAUSKAS, VYTAUTAS ŠVEIKAUSKAS 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII skaitė šią knygą / Całą noc czytała tę książkę.” oraz „Visą knygą ji perskaitė šią naktį / Całą książkę przeczytała tej nocy.” Oba słowa knygą/książkę i naktį/noc nie różnią się pod względem kategorii morfologicznych – oba są rodzaju żeńskiego, liczby pojedynczej, w bierniku, i tylko cecha semantyczna [Czas], którą ma słowo naktis/noc, a której nie ma słowo knyga/książka, pozwala komputerowi poprawnie rozpatrywać słowo naktį/noc jako określenie czasu, a słowo knygą/książkę jako dopełnienie w zdaniu. Coś podobnego trzeba zrobić również w morfologii. Jeden z błędów w już stworzonej aplikacji do analizy morfologicznej języka litewskiego polega na tym, że morfem -ėjas jest uznawany za przyrostek przy takich rdzeniach, z którymi nie może się łączyć. Należy określić cechy słów, które pozwoliłyby komputerowi zdecydować, z jakimi rdzeniami ten sufiks -ėjin może się łączyć. Ale jest to bardzo skomplikowane. Jaka cecha jest np. wspólna dla słów gerovė/dobrobyt, žinovas/znawca(ekspert) i daržovė/warzywo? To, że wszystkie mają sufiks -ov. A co odróżnia je od wszystkich pozostałych słów, do których rdzenia tego sufiksu nie można dołączyć (nie można powiedzieć *kėdovė – derywatu z sufiksem -ov od słowa kėdė/krzesło)? I jaka cecha to wskazuje? Dlatego przy opracowywaniu systemu informacyjnego dla gramatyki litewskiej wybrano drugą drogę, tzn. przygotowano bazę danych zawierającą szczegółowe informacje gramatyczne o wszystkich formach wszystkich słów języka litewskiego. Nie trzeba tu wychodzić od kategorii gramatycznych (jak ma to miejsce we wszystkich gramatykach drukowanych na papierze), lecz od samego słowa: dla każdego słowa należy udostępnić użytkownikowi wszystkie związane z nim informacje. Postanowiono, aby na początek wybrać rdzeń i opracować oprogramowanie, które ma odzwierciedlać całą strukturę gramatyki litewskiej. Jako pierwszą próbę wybrano rdzeń bėg (od czasownika bėgti/biegać). Następnie za pomocą komputera wygenerowano wszystkie możliwe derywaty, a później ręcznie wykreślono wszystkie słowa nieistniejące w języku litewskim. Łącznie baza danych zawiera około 25 000 wpisów. 3.2. CECHY SZCZEGÓLNE „LIGIS” System informacyjny gramatyki języka litewskiego (Lietuvių kalbos gramatikos informacinė sistema – LIGIS) (Link 7) ma dwie istotne cechy. Po pierwsze, dostarcza użytkownikowi bardziej szczegółowych informacji o konkretnym słowie niż drukowane na papierze gramatyki. I Straipsniai / Articles 159 Eine mehrsprachige Website zur Grammatik der litauischen Sprache Köhler Reinhard 2012: Quantitative Syntax Analysis. De Gruyter Mouton. Köhler Reinhard, Altmann Gabriel, Piotrowski Rajmund G. 2005: Lingwistyka ilościowa. Berlin / Nowy Jork: Walter de Gruyter. Linguist List 2017: 28.2524, Pytania: Jak nazywacie LINGUIST List w swoim języku? 08 czerwca 2017. [email protected]. Murmulaitytė Daiva 2012: Perspektywy badań nad morfemiką i słowotwórstwem języka litewskiego. – Žmogus ir žodis 1(14), 96–102. Nirenburg Sergei 1987: Tłumaczenie maszynowe: kwestie teoretyczne i metodologiczne. Londyn: Cambridge University Press. Paikens Pēteris, Rituma Laura, Pretkalniņa Lauma 2013: Analiza morfologiczna przy ograniczonych zasobach: przykład języka łotewskiego. Materiały z 19. Nordyckiej Konferencji Lingwistyki Komputerowej. (NODALIDA 2013); Linköping Electronic Conference Proceedings nr 85, 267–277. Reed David W. 1949: Podejście statystyczne do ilościowej analizy językowej, WORD, 5:3, 235–247, DOI: 10.1080/00437956.1949.11659355. Rimkutė Erika, Kazlauskienė Asta, Raškinis Gailius 2011: Frekwencyjny słownik języka litewskiego. Kowno: VDU. Schwanke Martina 1991: Tłumaczenie maszynowe: przegląd teorii i praktyki. Berlin: Springer-Verlag. Skadiņš Raivis 2017: Neuronowe tłumaczenie maszynowe i inne technologie językowe w TILDE. http:// school.grammaticalframework.org/2017/slides/Raivis-Neural_MT_at_Tilde.pdf (dostęp 2017.11.21). Sulger Sebastian, Butt Miriam, King Tracy Holloway, Meurer Paul 2013: ParGramBank: Równoległy bank drzew składniowych ParGram. – Materiały z 51. dorocznego spotkania Association for Computational Linguistics, Sofia, Bułgaria, 550–560. http:// aclweb.org/anthology/P/P13/P13-1054.pdf (dostęp 2017.11.21). Šveikauskienė Daiva 2015: Morfemiczna struktura litewskich przedrostków. – Język: znaczenie i forma 6. – System językowy i użycie języka. Ryga: Latvijas universitāte, 189–197. Vaišnienė Daiva, Zabarskaitė Jolanta 2012: Język litewski w epoce cyfrowej. – G. Rehm, H. Uzhkoreit White Paper Series. Heidelbergas / Niujorkas / Dordrechtas / Londonas: Springer. Winograd Terry 1983: Język jako proces poznawczy 1. Składnia. Londyn: Addison-Wesley Publishing Company. DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ, ARŪNAS RIBIKAUSKAS, VYTAUTAS ŠVEIKAUSKAS 160 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Yule George Udny 1944: The Statistical Study of Literary Vocabulary. Cambridge MA, Cambridge university press. Zinkevičius Vytautas 2000: Lemuoklis – morfologinei analizei. – Darbai ir dienos 24, 245–273. Zipf George Kingsley 1929: Częstotliwość względna jako determinant zmiany fonetycznej. – Harward studies in classical philology 40, 1–95. Сердюков Пëтр Иванович 1979: Optymalizacja algorytmu wyszukiwania składniческих связей. – Международный семинар по машинному переводу. Москва: ВЦП, 123–125. LINKS Link 1: http://www.digitalgrammars.com/ (Zugriff am 21.11. 2017) Link 2: http://tekstynas.vdu.lt/page.xhtml?id=morfema-db (Zugriff am 21.11. 2017) Link 3: http://morfologija.lt/ (dostęp: 21.11. 2017) Link 4: http://morfologija.lt/zodzio-formos/susitikimas (dostęp: 21.11. 2017) Link 5: http://bsnlp-2017.cs.helsinki.fi/cfp.html (dostęp: 21.11. 2017) Link 6: https://de.wikipedia.org/wiki/Microsoft_Windows_8#Oberfl.C3. A4che (dostęp: 21.11. 2017) Link 7: http://ligis.lki.lt/ (dostęp: 21.11. 2017) Link 8: http://goldlit.ru/component/slog (dostęp: 21.11. 2017) Link 9: http://www.lkz.lt/Visas.asp?zodis (dostęp: 21.11. 2017) Link 10: http://www.canoo.net/ (dostęp: 21.11. 2017) Artykuły / Articles 161 Eine mehrsprachige Website zur Grammatik der litauischen Sprache ZAŁĄCZNIK A. INFORMACJE GRAMATYCZNE. Przykład gramatycznie wieloznacznego słowa nubėgti / pobiec-pobiegł. Informacje gramatyczne są rozmieszczone na stronie internetowej w kafelkach. Ten sposób prezentacji jest korzystny dla responsywnego projektowania stron internetowych – RWD. Uwaga: Kolory zostały usunięte z obrazu. DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ, ARŪNAS RIBIKAUSKAS, VYTAUTAS ŠVEIKAUSKAS 162 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII ANHANG B. FORMENTABELLE FÜR DEKLINACJA. Jako przykład podano odmianę imiesłowu nubėgtas / zbiegły we wszystkich trzech rodzajach i wszystkich przypadkach. Artykuły / Articles 163 Eine mehrsprachige Website zur Grammatik der litauischen Sprache ZAŁĄCZNIK C. PODPOWIEDŹ DLA PRZYKŁADÓW UŻYCIA. Als Beispiel wird die Schnellinfo für die Akkusativ-Singular-Form bėgį des Podano rzeczownik bėgis / bieg, przekładnia, szyna kolejowa. DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ, ARŪNAS RIBIKAUSKAS, VYTAUTAS ŠVEIKAUSKAS 164 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII ZAŁĄCZNIK D. TABELA FORM DLA KONIUGACJI. Als Beispiel wird die Flexion des Verbs bėgti / laufen in allen Tempusformen i przytoczone mody. Straipsniai / Articles 165 Eine mehrsprachige Website zur Grammatik der litauischen Sprache Daugiakalbė lietuvių kalbos gramatikos informacinė sistema internete SANTRAUKA W pracach nad komputeryzacją języka litewskiego można zauważyć dwa główne braki: czasami brakuje nawet często używanych form, a także podawane są nadmiarowe słowa nieistniejące w języku litewskim. Tworząc Informacyjny System Gramatyki Języka Litewskiego (LIGIS), starano się uniknąć obu tych problemów. Wszystkie formy są generowane automatycznie przez komputer, a następnie uzyskane wyniki są sprawdzane tami žodžiai. Lietuvių kalbos gramatikos informacinė sistema apima visus darinius. Šiuo metu duomenų bazę sudaro tik šaknies bėgžodžiai. Jų yra apie 25 000. Palyginimui galima pateikti tokius przez człowieka, aby odrzucone zostały dane niezrozumiałe dla Litwina: baza danych morfemiki zawiera około 75 000 wpisów, lecz zostały one zebrane z całego zasobu leksykalnego języka litewskiego. Su šaknimi bėgten tėra 118 žodžių. Tworząc Informacyjny System Gramatyki Języka Litewskiego, głównym celem było przedstawienie szerokiemu ogółowi wyczerpujących informacji gramatycznych. Dlatego starano się przedstawiać dane możliwie jasno i zrozumiale. Strona jest przystosowana do korzystania również na telefonach komórkowych. Użytkownik, który wprowadził słowo, otrzymuje trzy rodzaje informacji o nim: strukturę słowa (formę podstawową oraz słowa podstawowe dla derywatów), informację morfologiczną (część mowy oraz jej kategorie morfologiczne – przypadek, rodzaj, liczbę, czas, stopień itd.) i dane morfemowe – słowo rozłożone na morfemy, ze wskazaniem typu morfemu oraz jego cech, morfema jų turi, pavyzdžiui, priesaga – darybinė / kaitybinė, galūnė – įvardžiuotinė, sutrumpėjusi ir kt. Kiekviena morfema žymima vis kita spalva. Reikia pabrėžti, kad Lietuvių jeśli system informacyjny gramatyki języka jest pierwszą stroną internetową na Litwie, na której użytkownikowi przedstawiana jest informacja o typie morfemu. Ponadto przetwarzane są także słowa ze skróconymi końcówkami, które są bardzo rozpowszechnione, zwłaszcza w języku mówionym. Dla każdego słowa znajdującego się w bazie danych użytkownik może uzyskać pełną tabelę odmiany. W przypadku niektórych słów podawane są przykłady użycia. w tej jego Kuriant Lietuvių kalbos gramatikos informacinę sistemą siekiama kuo didesnio tikslumo ir patikimumo. Todėl visos lemos (žodžių pradinės formos – vardininkas, bendratis) suvedamos į duomenų bazę rankomis. Kaitybines formas sugeneruoti patikėta kompiuteriui, nes pracy nie zauważono błędów. Strona jest dostępna w siedmiu językach: litewskim, angielskim, niemieckim, francuskim, włoskim, rosyjskim i japońskim. W przyszłości planuje się połączyć System Informacyjny Gramatyki Języka Litewskiego ze zdigitalizonintais žodynais ir sukurti vokiečių tinklapio CANOONET analogą. DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ, ARŪNAS RIBIKAUSKAS, VYTAUTAS ŠVEIKAUSKAS 166 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Złożono 5 września 2017 r. DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected] ARŪNAS RIBIKAUSKAS al. Saulėtekio 11, LT-10221 Wilno, Litwa [email protected] VYTAUTAS ŠVEIKAUSKAS ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]