9-asis tarptautinis dialektologijos ir geolingvistikos kongresas

SIMONA VYNIUTAITĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, dialektologia, socjolingwistyka. 9. MIĘDZYNARODOWY KONGRES DIALEKTOLOGII I GEOLINGWISTYKI W dniach 23–27 lipca 2018 r. w Wilnie odbył się 9. Międzynarodowy Kongres Dialektologii i Geolingwistyki. Wydarzenie naukowe zgromadziło naukowców i gości z dziedziny dialektologii i geolingwistyki z 28 państw świata. Kongres zorganizował Instytut Języka Litewskiego, a jego partnerami były Uniwersytet Wileński, Uniwersytet Szawelski i Litewska Akademia Nauk. Inicjatorem kongresu jest Międzynarodowe Stowarzyszenie Dialektologii i Geolingwistyki (ang. International Society for Dialectology and Geolinguistics (SID); więcej informacji: http://www.geo-linguistics.org/index.html). Pierwszy taki kongres odbył się w 1993 r. w Budapeszcie (Węgry). W 1997 r. kongres odbył się w Amsterdamie (Holandia), w 2000 r. – w Lublinie (Polska), w 2003 r. – w Rydze (Łotwa), w 2006 r. – w Bradze (Portugalia), w 2009 r. – w Mariborze (Słowenia), w 2012 r. – w Wiedniu (Austria), w 2015 r. – w Famaguscie (Turecka Republika Cypru Północnego). Celem kongresów organizowanych co trzy lata w innym kraju uczestniczącym w działalności Międzynarodowego Stowarzyszenia Dialektologii i Geolingwistyki jest współpraca instytucji i naukowców rozwijających międzynarodowe kierunki dialektologii i geolingwistyki, wymiana poglądów teoretycznych i metodologicznych oraz dyskusja naukowa. Podczas pięciodniowego kongresu referatów wysłuchano na posiedzeniu plenarnym (23 lipca) oraz w dziesięciu sekcjach (24, 25 i 27 lipca); posiedzenie końcowe (27 lipca) poświęcono dyskusji podsumowującej. Jednego z dni wydarzenia naukowego (26 lipca) uczestnicy wzięli udział w programie kulturalnym, który również stanowi część kongresów organizowanych przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Dialektologii i Geolingwistyki. Podczas inauguracji w Instytucie Języka Litewskiego uczestników i gości powitali dyrektorka Instytutu Języka Litewskiego dr Albina Auksoriūtė, członek Komisji Spraw Zagranicznych Sejmu Republiki Litewskiej Audronius Ažubalis, litewski Apžvalgos / Surveys 255 SIMONA VYNIAUTĖ Pierwszy zastępca kanclerza Rządu Republiki Deividas Matulionis, redaktorka czasopisma wydawanego przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Dialektologii i Geolingwistyki Astrid van Nahl, a także dziekan Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wileńskiego prof. dr Meilutė Ramonienė oraz wiceprezes Litewskiej Akademii Nauk, akademik Zenonas Dabkevičius. Odczytano list gratulacyjny prezeski Międzynarodowego Stowarzyszenia Dialektologii i Geolingwistyki Marias-Pilar Pea, a także obejrzano nagranie wideo z gratulacjami prorektorki ds. nauki i sztuki Uniwersytetu Szawelskiego, prof. dr Ingridos Šaulienės. Podczas sesji plenarnej referaty wygłosili zaproszeni prelegenci. Prof. dr Frans Hinskens z Instytutu Meertensa i Wolnego Uniwersytetu w Amsterdamie (Niderlandy) wygłosił referat „Dialektologia i badania nad zróżnicowaniem językowym. Quo vadis?” (ang. Dialectology and the study of language variation. Quo vadis?), w którym omówił niektóre aspekty rozwoju dialektologii. Podkreślił, że dialektologia nie jest już nauką ściśle odizolowaną od współczesnego językoznawstwa. Aspekt społeczny, uwzględnienie metod ilościowych i podejście kognitywne to niektóre z elementów wzbogacających dialektologię. Zmiana przedmiotów i metod badań może wpływać na przekształcenia tradycyjnych krajobrazów dialektalnych oraz na wyłanianie się nowych układów terytorialnych lub kontinuum dialektalnego. Prelegent rozważał, jak można badać zróżnicowanie językowe i jego nowe typy, które się pojawiły, oraz jakie wyzwania czekają przyszłe badania w tej dziedzinie. Referat dr. Chrisa Montgomery’ego z Uniwersytetu w Sheffield (Wielka Brytania), zatytułowany „Percepcja: dlaczego musimy ją rozumieć, ale jest to trudne” (ang. Perception: Why we need to understand it, and the difficulties in doing so), poświęcony był percepcji w dialektologii. Wskazując miejsce badań nad percepcją w historii badań nad zróżnicowaniem językowym, prelegent podkreślił, że rozumienie percepcji jest ważne dla modeli języka, a także dla rozumienia zmian dialektalnych. Zdaniem autora, holistyczne ujęcie zróżnicowania i zmian językowych wymaga uwzględnienia roli percepcji oraz poszukiwania sposobów lepszej integracji badań zarówno nad samym językiem, jak i nad jego percepcją. Zaproszony prelegent z Uniwersytetu Luksemburskiego, dr Christoph Pursche, w referacie „Dialektologia staje się cyfrowa. Włączanie zróżnicowania regionalnego do anonimowej komunikacji w mediach społecznościowych” (ang. Dialectology goes digital. Tapping regional variation in anonymous social media communication) przedstawił badanie, którego celem była dyskusja nad lingwistyką komputerową i rozwijanie jej nowej dziedziny. Jak stwierdził prelegent, większość badań nad zróżnicowaniem językowym opiera się na tradycyjnym podejściu, a dane analizuje się z zastosowaniem uznanej, ugruntowanej metodologii; tymczasem lingwistyka komputerowa niemal nie uwzględnia społecznego uwarunkowania zróżnicowania językowego. Dlatego w badaniach nad zróżnicowaniem językowym można by uwzględniać zarówno podejścia socjolingwistyczne, jak i stosowane w lingwistyce komputerowej. 256 Acta Linguistica Lituanica LXXIX 9-asis tarptautinis dialektologijos ir geolingvistikos kongresas Prof. dr Danguolė Mikulėnienė, reprezentująca dialektologów litewskich, przedstawiła multimodalny model socjolingwistyczny opracowany w Instytucie Języka Litewskiego, który w ostatnich latach zaczęto stosować na Litwie w badaniach nad regionalnym zróżnicowaniem językowym. Autorka referatu „Multimodalny model socjolingwistyczny badań nad regionalnym zróżnicowaniem językowym: przypadek języka litewskiego na początku XXI wieku” (ang. Multidimensional sociolinguistic model for regional language variation studies: Lithuanian case at the beginning of the 21st century) wyróżniła trzy najważniejsze poziomy badania: 1) selektywną analizę tradycyjnych danych językowych dotyczących dialektów; 2) badania środowiska językowego i sieci społeczno-kulturowych; 3) badanie postaw użytkowników języka i opinii publicznej. Stosuje się tu metody dialektometrii, a analiza ilościowa pozwala uniknąć potencjalnej subiektywności badacza i dialektofilnego podejścia. Referat kolejnego zaproszonego prelegenta, prof. dr. Juana-Andrésa Villeny-Ponsody z Uniwersytetu w Maladze w Hiszpanii, zatytułowany „Dylemat wiarygodności danych geolingwistycznych i dialektologicznych w badaniach socjolingwistycznych. Przypadek rozszczepienia /θ/ w andaluzyjskim języku hiszpańskim” (ang. The dilemma of the reliability of geolinguistic and dialectological data for sociolinguistic research. The case of the Andalusian merger of /θ/) odczytała dr Jurga Jaroslavienė. Analizowano powiązania między danymi geolingwistycznymi, dialektologicznymi i socjolingwistycznymi na podstawie sytuacji językowej i kulturowej użytkowników języka w regionie Andaluzji. Badacz podkreślił, że dane socjolingwistyczne opierają się na socjologicznym założeniu dotyczącym doboru próby i wariacji, co nie jest zgodne z podstawowymi danymi geolingwistycznymi i dialektologicznymi. Autor rozważał, na ile dane geolingwistyczne i dialektologiczne mogą być wiarygodne przy retrospektywnym śledzeniu historii zróżnicowania oraz określonych zmian językowych. Po sesji plenarnej kongres kontynuował obrady w różnych sekcjach. Jedna z nich nosiła tytuł „Dialektologia percepcyjna: perspektywy ilościowe i jakościowe”. W sekcji M. Schmalz (Szwajcaria) przedstawił nowe podejście metodologiczne, G. Múcsová (Słowacja) mówiła o dialektologii ludowej jako dziedzinie wspierającej dialektologię percepcyjną, a D. Aliūkaitė (Litwa) analizowała rozbieżności między podejściem obiektywnym a subiektywnym na Litwie. W sekcji „Dialektologia interakcyjna: zróżnicowanie wielojęzyczne i wielokulturowe” L. Balode (Łotwa), T. Jakop (Słowenia), M. Nevai (Rumunia), N. Saramandu (Rumunia), I. Metsmägi (Estonia), V. Oja (Estonia) i Ch. Schneider (Szwajcaria) wygłosili referaty na temat wpływu języków i konwergencji dialektów. R. Kvašytė (Litwa) przedstawiła sytuację języka litewskiego i sieci społeczno-kulturowe na Łotwie, H. Suzuki (Norwegia) zapoznał uczestników z geolingwistycznymi badaniami dialektu tybetańskiego, a Y. Asahi (Japonia) — z badaniami nad wariantami językowymi diaspor japońskich. E. Zologa (Hiszpania) mówiła o ryzyku związanym z kryteriami geograficznymi przy wyjaśnianiu przeszłości (rentasi Apžvalgos / Surveys 257 SIMONA VYNIUTAITĖ w przypadku języka baskijskiego). M. Bouzouta (Belgia) i V. Casanova (Belgia) omawiali postsektywy, a V. Lara Bermejo (Szwajcaria) – komitatywy. W sekcji „Terminy i źródła: teksty, słowniki, atlasy, korpusy” zagłębiono się w historię i obecną sytuację litewskich, estońskich, japońskich i niderlandzkich słowników oraz atlasów gwarowych. Swoimi spostrzeżeniami podzielili się J. Švambarytė-Valužienė (Litwa), M. L. Kalvik (Estonia), M. Kendla (Estonia), K. Tomosada (Japonia), H. Iwaki (Japonia), M. Matsuda (Japonia), N. Siokawa (Japonia), C. I. Floarea (Rumunia), J. Corbera Pou (Hiszpania). J. Van Keymeulen (Belgia), V. De Tier (Belgia) i D. Brozović (Chorwacja) omówili możliwości i problemy digitalizacji słowników oraz atlasów, a także wyzwania kartografii cyfrowej; tej tematyce poświęcone było również wystąpienie M. P. Pereosa (Hiszpania). „Dialekty w przestrzeni i czasie” to kolejna sekcja, w której mówiono i dyskutowano o gwarach niderlandzkich, austriackich, hiszpańskich, włoskich, japońskich, chińskich, baskijskich, słowackich, łotewskich i litewskich. Gwary oceniano z perspektywy historycznej, a sytuację, która ukształtowała się w XXI wieku, omawiano również z różnych punktów widzenia. Zwrócono uwagę na zmiany gwarowe, na które wpływają czas i kontakty językowe, oraz na językową samoświadomość osób mówiących gwarą. Objaśniono metodę obliczania średniej liczby wyrazów w tekstach gwarowych. W tej sekcji referaty wygłosili A. Daina (Łotwa), L. Markus-Narvila (Łotwa), W. Heeringa (Niderlandy), F. Hinskens (Niderlandy), Ch. Schrödl (Węgry), H. Ueda (Japonia), Y. Ebata (Japonia), U. Goiriena Lorea (Hiszpania), G. Kačiukienė (Litwa), M. Cerruti (Włochy), M. Endo (Japonia), J. Pabrėža (Litwa), M. Padilla-Moyano (Francja). Podczas kongresu dzielono się również spostrzeżeniami w sekcji „Kreatywność i piśmienność gwarowa w XXI wieku: potrzeba, możliwość, konieczność”. K. Geyer (Dania) omówił słowniki gwarowych wyrażeń jako bezpośrednie źródło badań dialektologii ludowej, natomiast A. Mlekodaj (Polska) – badania nad literaturą gwarową jako element wzbogacający i uzupełniający dialektologię. J. Zarskaitė (Litwa) przedstawiła koncepcję tematów, które mogą stanowić element kreatywności. Podczas posiedzenia sekcji „Dialektologia teoretyczna: (de)konstrukcja i (de)konceptualizacja gwar” gwary analizowano z różnych perspektyw teoretycznych. Prelegenci z Hiszpanii G. Aurrekoetxea i A. E. Erenza mówili o problematyce pojęcia dialektu, a E. Valls (Hiszpania), opierając się na przykładach gwar katalońskich, analizował efekt granicy. V. Meiliūnaitė (Litwa) badała, kiedy i dlaczego informatorzy decydują się używać cech wyróżniających gwarę, zamiast ulegać dominującej tendencji do rezygnowania z tych cech. Referat K. Kozhanova (Rosja) i B. Wienera (Niemcy) poświęcono badaniu wariantywności morfosyntaktycznej w gwarach litewskich. W sekcji „Lingwistyczna (naukowa, laboratoryjna) wartość dialektów i ich samoocena” D. Pakalnienė (Litwa) i J. Lubienė (Litwa) analizowały modele somatonimów i ich motywację, a F. Cugno (Włochy) i F. Cusan (Włochy) – leksykalizację 258 Acta Linguistica Lithuanica XXIX 9-asis tarptautinis dialektologijos ir geolingvistikos kongresas i metaforyzację. J. Škof (Słowenia) mówił o mikrotoponimach związanych z terminami, J. N. Fodoros (Węgry) zgłębiała onomastykę terminologiczną, a G. Blažienė (Litwa) zapoznała uczestników z nazwami własnymi w gwarach pruskich. Japońscy naukowcy Sh. Ogawa, F. Inoue i Y. Hanzawa omówili wariantywność historyczną i geograficzną w słownikach oraz zmiany w słownikach gwarowych. A. Stafecka (Łotwa) podzieliła się spostrzeżeniami na temat nazwisk jako źródła badań dialektologicznych i nad kontaktami językowymi, a M. Koletnik (Słowenia) i N. Šabec (Słowenia) analizowały kontakty między językiem słoweńskim i angielskim oraz zachowanie gwary w społecznościach imigranckich. Referaty S. Jėrane (Łotwa) i M. Hopej (Polska) poświęcono badaniom krajobrazu językowego. Na posiedzeniach sekcji „Metodologie gromadzenia danych i ich interpretacji w dialektologii” przedstawiono referaty ukazujące zmiany i zastosowanie różnych metodologii. Mówiono o badaniach przeprowadzonych metodami dialektometrii i innymi metodami dialektologii ilościowej, a także o specyfice opracowywania map. Analizowano fonetykę i fonologię, morfologię, kontakty między gwarą a językiem standardowym, a także omawiano możliwości i problemy związane ze stosowaniem transkrypcji. Referaty wygłosili D. Markus (Łotwa), Y. Yamazaki (Szwecja), L. Thöny (Szwajcaria), G. Tillinger (Szwecja), Sh. K. Kayoko (Japonia), Y. Nakajima (Japonia), S. Matayoshi (Japonia), K. Shinsuke (Japonia), S. Yukako (Japonia), R. K. Faquire (Bangladesz), A. Leskauskaitė (Litwa), Ch. Fukushima (Japonia), T. Onishi (Japonia), Y. Kumagai (Japonia), M. Bouzouté (Belgia), M. Castilo (Szwajcaria), E. Pato (Kanada), L. Geržotaitė (Litwa), H. Huang (Chiny), Y. Zhu (Chiny), H. Ramischus (Niemcy), T. Legese Feleke (Włochy), V. Kardelis (Litwa), Ch. Schneider (Szwajcaria), R. Bakšienė (Litwa), A. Čepaitienė (Litwa), J. Jaroslavienė (Litwa), J. Urbanavičienė (Litwa), A. Ivanickaja (Litwa), D. Kiseliūnaitė (Litwa), D. Jakulytė (Litwa). Podczas posiedzenia zamykającego, którego temat zaproponowali naukowcy M. Sawaki, Ch. Fukushima, F. Inoue, T. Onishi (Japonia) oraz W. Heeringa i F. Hinskens (Niderlandy), przedstawiono słuchaczom japońską i niderlandzko-flamandzką szkołę dialektologii oraz związki między nimi. Podczas ostatniego posiedzenia Międzynarodowego Kongresu Dialektologii i Geolingwistyki podsumowano pięciodniowe wydarzenie naukowe. Wyrażono zadowolenie z szerokiego zakresu tematycznego i problemowego referatów oraz dużej liczby uczestników. Wygłoszono łącznie ponad 80 referatów naukowych (ich tezy można znaleźć na stronie internetowej wydarzenia http://sidg2018.lt). Goście podziękowali za znakomitą organizację kongresu. Wysoko oceniono również program poznawczo-kulturalny kongresu: wycieczkę do Rumšiškės, Troków i Kiernowa oraz zwiedzanie Pałacu Władców Wielkiego Księstwa Litewskiego i Uniwersytetu Wileńskiego. 9. Międzynarodowy Kongres Dialektologii i Geolingwistyki umożliwił naukowcom z różnych krajów świata podzielenie się spostrzeżeniami i nowymi podejściami, zastosowaniem metodologii, zaprezentowanie badań oraz zwrócenie uwagi na dominujące Apžvalgos / Surveys 259 SIMONA VYNIUAITĖ tendencje. Dzielenie się doświadczeniem naukowym, możliwość dyskusji i nawiązania dialogu zarówno poprzez aktywny udział w sekcjach, jak i w środowisku poz akademickim, prawdopodobnie stanie się impulsem do powstania nowych pomysłów oraz rozpoczęcia i kontynuowania wspólnych prac. W 2021 r. 10. Międzynarodowy Kongres Dialektologii i Geolingwistyki odbędzie się w Rumunii, w Bukareszcie. Nadesłano 5 listopada 2018 r. SIMONA VYNIUAITĖ Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected] 260 Acta Linguistica Lituanica LXIX