Lietuvių vietovardžių su šaknimi „gal-“ (< liet. „gãlas“ ‘pabaiga, kraštas’) darybos ypatybės

212 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX LAIMUTIS BILKIS Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: toponimika, antroponimika. LITEWSKICH NAZW MIEJSCOWOŚCI Z RDZENIEM GAL- (< LIT. KONIEC „KONIEC, KRAJ”) WŁAŚCIWOŚCI SŁOWOTWÓRSTWA Peculiarities of Formation of Lithuanian Toponyms with Root Gal- (< Lith. gãlas ‘end, edge’) ADNOTACJA Toponimy wywodzące się z lit. gãlas ‘koniec, kraniec’ tworzą bardzo dużą grupę etymologiczną, charakteryzują się różnorodnością słowotwórczą, szczególnym bogactwem formacji złożonych i zestawień. W artykule analizuje się sposoby ich derywacji, zwracając uwagę na produktywność typów słowotwórczych, status morfologiczny wyrazów podstawowych oraz znaczenie słowotwórcze. W oparciu o tradycyjne gramatyczne wzgl. składniowesinių ryšių aprašu, aptariami sudurtinių vietovardžių ir vietovardžiais einančių prielinksninių konstrukcijų gramatiniai santykiai ir žodžių junginius sudarančių sudėtinių vietovardžių dėmenų sintaksiniai ryšiai. SŁOWA KLUCZOWE: derywacja toponimów, toponimy z rdzeniem gal-, gramatyczne związki członów toponimów złożonych i zestawionych. ADNOTACJA Toponimy wywodzące się z lit. gãlas „koniec, krawędź” tworzą bardzo dużą grupę etymologiczną i wykazują różnorodne wzorce derywacyjne, a także szczególną różnorodność formacji złożeń i formacji złożonych. Artykuł omawia ich wzorce derywacyjne, koncentrując się na produktywności typów słowotwórczych, statusie morfologicznym wyrazów bazowych oraz znaczeniu formacji. Odwołując się do tradycyjnego opisu relacji gramatycznych/składniowych, artykuł omawia relacje gramatyczne złożonych toponimów oraz konstrukcje przyimkowe używane jako toponimy, a także relacje składniowe komponentów złożonych toponimów obejmujących wyrażenia wielowyrazowe. SŁOWA KLUCZOWE: tworzenie toponimów, toponimy z rdzeniem gal-, relacje gramatyczne komponentów złożonych i kompozytowych toponimów. Artykuły / Articles 213 Lietuvių vietovardžių su šaknimi gal- (< liet. gãlas ‘pabaiga, kraštas’) darybos ypatybės 1. W trzecim tomie słownika toponimów Litwy (G–H, zob. LVŽ III) toponimy wywodzące się z lit. gãlas ‘miejsce, w którym kończy się jakiś dłuższy przedmiot; skrajna część przedmiotu (początek, koniec); krawędź, granica; „riba“ i inne słowa o podobnym znaczeniu, mające ten sam rdzeń, tworzą największy artykuł (gniazdo słowotwórcze), który zajmuje aż 15 stron1. Nazw miejscowych od tego rdzenia jest wiele także w innych językach bałtyckich, por. łot. nazwy miejscowe. Gals, Galaberži, Gala-dzelme i in. (Endzelīns 1956: 292–294), prus. nazwy 35), *Gal-ings (Pospiszylowa 1990: 243), Galitten, Gallingen (Blažienė 2005: 59), miejscowe. Galindo (Būga 1961: 117; Топоров 1979: 143; Vanagas 1980: 20), Galanten (Gerulis 1922: nazwa wodna dorzecza Odry Galina (Орел 1997: 336). Toponimy z galiwyróżniają się różnorodnością derywacji, szczególnie dużą liczbą formacji złożonych i zestawionych, dlatego celem niniejszego artykułu jest zbadanie sposobów ich derywacji pod kątem produktywności typów słowotwórczych, morfologicznego statusu wyrazów podstawowych i znaczenia słowotwórczego, a także – na podstawie tradycyjnego opisu relacji gramatycznych, wzgl. składniowych – omówienie relacji gramatycznych między złożonymi nazwami miejscowymi a przyimkowymi konstrukcjami występującymi jako nazwy miejscowe oraz relacji składniowych między członami zestawionych nazw miejscowych tworzących połączenia wyrazowe2. O relacjach składniowych między członami toponimów złożonych z dwóch (lub kilku) wyrazów pisano bardzo niewiele i jedynie pobieżnie. W publikacjach Bronisa Savukynasa poświęconych analizie zestawionych nazw wodnych zauważa się, że pierwszymi komponentami nazw miejscowych w dopełniaczu są przydawki nieuzgadniające się (Savukynas 1963: 237–238), oraz że zestawione nazwy wodne lepiej klasyfikować na podstawie relacji składniowych między ich członami – na uzgadniające się i nieuzgadniające się, czyli dopełniaczowe (Savukynas 1971: 167). Analizując zestawione helonimy powiatu mariampolskiego, za uzasadnioną uważa taką klasyfikację zestawionych nazw miejscowych także Dalia Sviderskienė (2017: 80–81). W badaniu Aleksandra Vanagasa dotyczącym słowotwórstwa nazw rzek i jezior wspomina się, że oba wyrazy hydronimów dopełniaczowych tworzą) drugi (Vanagas 1970: 273–274)3. Przedstawiając ro vieną sintaksinį junginį, atliekantį vietovardžio funkcijas, o visų sudėtinių ir daugumos sudurtinių hidronimų pirmasis komponentas apibrėžia (determibadanie złożonych ojkonimów 1 W artykule nie analizuje się toponimów przedrostkowych o końcowym rdzeniu, ponadto analizowane są tylko te toponimy złożone i zestawione, w których rdzeń występuje jako pierwszy człon. Toponimy przedrostkowe oraz mające drugi człon gal są rozproszone w wielu gniazdach (i tomach) słownika toponimów Litwy utworzonych według pierwszych członów, dlatego o ich zgromadzeniu i badaniu będzie można mówić dopiero po wydaniu całego słownika. 2 W niektórych nowszych pracach z zakresu składni wyróżnia się związki składniowe i morfoskładniowe (por. Holvoet 2009). 3 Analizując słowotwórstwo złożonych toponimów, Aleksandras Vanagas dawał pierwszeństwo klasyfikacji opartej na statusie morfologicznym członów: badając derywację złożonych hydronimów, dzielił je na dopełniaczowe (genetywne) i kwalifikatywne, natomiast oronimy utworzone w ten sam sposób – na dopełniaczowe i nominatywne (kwalifikatywne) (Vanagas 1970: 258, 273; 1973: 213, 214). LAIMUTIS BILKIS 214 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX w wynikach podkreśla się, że z gramatyczno-składniowego punktu widzenia zarówno nazwy tej klasy dopełniaczowe, jak i kwalifikatywne są jednakowe, ponieważ ich pierwszy komponent, czyli człon, określa i precyzuje drugi (Razmukaitė 2003: 63). Zatem, analizując słowotwórstwo toponimów z gal, pragnie się między innymi poświęcić gausios sudėtinių toponimų grupės dėmenų sintaksiniams ryšiams aptarti, tikintis, kad šie duomenys papildys lietuvių kalbos žodžių junginių sintaksinio większą uwagę treści opisu. 2. Według sposobu tworzenia nazwy miejscowe zawierające rdzeń Gala tini kaip pirminiai, vediniai (derivatai), sudurtiniai (kompozitai) ir sudėtiniai. Absoliučią daugumą pirminių toponimų sudaro pluralia tantum vietovardžiai klasyfikuje się. Na uwagę zasługuje szczególna różnorodność denotatów toponimów powstałych w drodze pluralizacji: w większości przypadków Gala to agronimy (nazwy ugorów, pól uprawnych, odłogów, pastwisk, pól, łąk, zagonów), jednak występują także oikonimy (nazwy wsi, ich części, folwarków), drymonimy (nazwy lasów, zagajników), helonimy (nazwy bagien, mokradeł). Łącznie odnotowano około 300 takich nazw miejscowych: Gala ar. Aukšt, dr. Sld, k. Blnk, Kzt, Rim, k. (Ringalių) dalis Lm, k. (Šadžiūnų) dalis Lp, l. Dbn, pv. Ms i in. Takie toponimy niewątpliwie utworzono nie tylko od liet. gãlas ‘miejsce, w którym kończy się jakiś dłuższy przedmiot; skrajna część przedmiotu (początek, koniec); kraj, granica; nie tylko granica liczby mnogiej, lecz także od litewskiego apelatywu występującego w liczbie mnogiej gala ‘koniec polaʼ. W ten sposób można wyjaśnić także obfitość agronimów: przypuszczalnie wiele z nich oznacza relacje określonego miejsca — nazywa obiekty znajdujące się na końcach pól. Znacznie mniej (około 20) jest pierwotnych toponimów oznaczających miejsce, utworzonych od litewskiej formy liczby pojedynczej gãlas: Gãlas ar. Gdr, Ssk, b. Pš, Vln, jez. Bsg, gn. Zp, k. Rud, k. (Leipuškės) część Ml, k. (Peršėkininkų) część Mrs i in. Za rzadkie pierwotne toponimy z gal należy uznać lokatywne nazwy miejsc Galuõs krm. Ktk, Galuosè b. Stk, utworzone od litewskiej formy lokatywu liczby mnogiej gãlas albo od formy lokatywu litewskiego gala ‘koniec polaʼ — skróconej galuõs i pełnej galuosè. Taki sposób nominacji występuje tylko w toponimii (top)onimii. 3. Za derywat sufiksalny można uznać jeden oikonim Gal-ia vs. Nmč (: gãlas), choć z drugiej strony może to być antroponimiczny oikonim typu plurale tantum, por. lit. pvd. Gals, Gãlius (LPDB). 4. Nazwy miejscowe z przyrostkami należy według kategorii słowotwórczych dzielić na derywaty utworzone przez analogię do słowotwórstwa zdrobnień, nazw posiadaczy cechy (nomina attributiva) oraz nazw miejsc (nomina loci). Najwięcej zdrobniałych nazw miejscowych utworzono z przyrostkami -elis i -eliai – odpowiednio 12 i 11: Gal-ẽliai wieś Rz, Vžns, część wsi (Juškėnai) Sdk, krm., mš. Lks, pv. Bt i in., Gal-ẽlis os. Mrk, m. in. część Sd, w. (Sausininków), część Brt, w. (Krekštėnów), część Krok, w. (Griežpelków), część Lksr i in. Derywaty z przyrostkami -aitė, -aitės, -aliai, -iukas, -elė, -elės, -učiai, -ukai, -utė, -utis występują po kilka lub pojedynczo: Gal-aitė w. Lbv, Gal-aitės w. Lzd, Gãl-aitis os. Pp, Gal-ãliai w. Artykuły / Articles 215 Lietuvių vietovardžių su šaknimi gal- (< liet. gãlas ‘pabaiga, kraštas’) darybos ypatybės części (Grūšlaukės, Lazdininków, Vaineikių Medsėdžių) Dr, os. Antk, Gal-ẽlė os. Rz, Gal-ẽlės m. w lesie Ppl, Gal-iùkas os. Upn, Ut, sklp. Dglšk, Gal-učiai w. (Ragiškės) część Lkš, Gal-ùkai os. Dg, Gal-ùtė pv. Vrdv, Gal-ùtis rst. KzR. Miejscowościom utworzonym na wzór derywacji nazw posiadaczy cech najczęściej właściwe są przyrostki pochodzące od *-no-4. Najwięcej jest derywatów z przyrostkami -inė i -inės – odpowiednio około 150 i 100: Gal-nė ar. An, b. Antz, dr. lių) część Mrk, k. Šln, gn. Str, up. Brž, Dv, vs. Avž ir kt., Gal-nės k. (Svilių) dalis Jsv, k. (Purp- (Kazimieravo) część Pv, k. (Stungių) część Žg, 2 kln. Dgč, mš. DglšN, rst. Trgn, żyto. Vb, staw. Snt, wieś. Btr i in. Nieco mniej nazw miejscowych utworzono z przyrostkami -inis i -iniai – 75 i 110: Gal-niai ar. Bb, wieś. Mlt, wzgórze. Skp, krm. Aln, żyto. Ad, sklp. części Trgn, sod. Ign i in., część Gal-inia k. (Birbiliškės) Vl, Gal-nis a. Rz, grv. Brž, kl. Ign, l. Pnd, mš. Rd, rzeka. Jnš, Mrj, Srd, vs. Jon, Upn i in. Należy tu wspomnieć również derywaty z przyrostkami -aunė, -ina: Gal-aũnė5 krtm. Vl, Gal-inà k., vs. Vrdv. Do tej kategorii słowotwórczej można zaliczyć jeszcze po jednym derywacie z przyrostkami -iškės i -uosnė: Gãl-iškės gn., gn. część Kltn, Gal-uõsnė kln., krm., plk., sln. Čb. Derywaty z przyrostkami słowiańskimi również, jak się wydaje, oznaczają cechę: Gal-énka l. Krk, Gal-iáukos pv. Ml, Gal-ierka sod. Kdn, Gal-nka jez. Dbg, część (Skaisterių) Mck, rst. Čb, Gal-inka ar., pv. Msn, Gal-nkė b. Užp, Gal-oškė dr. Varn. Spośród toponimów zaliczanych do kategorii nazw miejsc nieco częstsze są derywaty z przyrostkiem -ynė (7 nazw miejscowości): Gal-nė dr. Lkm, krm. Stč, l. Ars, Bt, pv. Lkm, Gal-nė (var. Pelnė) dv. Krkn, Gal-nė (var. Pempnės) l. Užv. Do tej kategorii należą także pojedyncze derywaty z przyrostkami -ava, -ija, -ijos, -yna, -ynas: Gal-avà drp., gn., l. Varn, Gal-ijà pv. Trg, Gal-ijos ar., pv. NmŽ, Gal-na ‖ Gal-nas ar., b., ln., mš., pv., vt. upėje (Šešuvyje) Bt. Tego typu formacje historycznie uważa się za skonkretyzowane, tj. takie, które nabrały znaczenia miejscowego, nazwy zbiorowe (Ambrazas 2000: 51, 54). 5. Większość złożonych toponimów z pierwszym członem galyra ma charakter rzeczownikowych determinatywnych. Większość z nich można zaliczyć do dość niewielkiej grupy litewskich determinatywnych złożeń, w których drugi człon określa pierwszy, wskazuje jego miejsce lub (gdy toponimy mają charakter metaforyczny) przynależność6. Modele słowotwórcze takich złożeń są liczne i bardzo różnorodne. Wiąże się to z faktem, że także wśród apelatywnych złożeń utworzonych z dwóch rzeczowników, których 4 O pochodzeniu przyrostków zob. Ambrazas 2000: 144–147. 5 Por. apelatyw gẽležaunės zaliczany do nazw posiadaczy cechy (Ambrazas 2000: 161). 6 W badaniach nad litewskimi złożonymi toponimami zwykle podkreśla się, że formacje z dwóch rzeczowników (lub nazw) mają charakter determinatywny, a ich pierwszy człon określa drugi (Razmukaitė 2002: 121; Sviderskienė 2006: 48; Kačinaitė 2008: 277). Przypadki, w których drugi człon toponimów jest określający, a pierwszy – określany, nie zostały przeanalizowane. LAIMUTIS BILKIS 216 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX drugi człon określa pierwszy, gãlas jest jednym z najczęściej występujących na pierwszym miejscu członów (por. LKG I 441). Najbardziej produktywnym modelem słowotwórstwa nazw miejscowych jest gãlas, gala) + bendrinis daiktavardis: Gal-ã-balė l., pv. Vrn, Gal-ã-baliai pv. rzeczownik z gal- (← Gdr, Gal-a-bals b., np. Ob, 2 przykł. Vb, Gal-balis b. Imbr, Gal-balis (wariant Klimbalė) gn., np. Vb, Gal-bals k. Vb, Gal-ia-balė kln. Klvr, Gal--balė b. Dgč, dr. Šiūl, plk. Kpč, Gal--balė ‖ Gal--balis l., np. Kpč, Gal--balis plk. Alvt, Gal-óVb, d. Sv, drp. balis drp., plk. Pnd, Gal-ù-balė b. Imbr, Rim, Skp, Vad, krm. Krsn, pv. Krk, Krsn, Mrs, Vad, Gal--balė pv. Skp, Gal-ù-balis 2 b. Gž, b. Kp, 2 b. Šmn, b. Tsk, Mrj i in., Gal--balis a. w lesie Dglč, ar. Sv, b. Vb: gãlas, gala + balà; Gal-ã-bendris krm., pv. Čln: beñdrė, bendr ‘wspólna łąka, wspólne poleʼ7; Gal-a-čvertis l. Onš: čvértis ‘ćwiartka, czwarta częśćʼ; Gal-a-dalia l., mš. (Liepalotų) dalis Mrk, Gal-a-dals mš. Mrk: dals ‘pewna ilość całego przedmiotu; składnik jakiejś rzeczy; działka gruntu, poleʼ; Gal-a-dãrymai pv. DglšN: dãrymas ‘kępiasta łąka, bagnista kałuża, mokradłoʼ; Gal-a-dronyčia b. Dg: dronyčià ‘ściana; miedzaʼ; Gal-a-kaklelė pv. Vdn: kaklẽlis, por. kãklas ‘zakręt, zatoka, cieśnina, półwysep, cypelʼ; Gal-ã-kluonė pv. Smn: klúonas ‘budynek do składowania zboża, stodoła; łąka przy stodole, żardis, żardiena, kluoniena, apluokasʼ; Gal-a-kojis bagno. Nrg: kója; Gal-a-pùsvalakis dr., pv. Žž: pùsvalakis, pùsvalakė ‘pół włókiʼ; Gal-a-slãsčiai kl. JnšM: slãstai ‘urządzenie do łapania myszy i dzikich zwierząt, pułapka, potrzaskʼ; Gal-a-šinė pv. Dbg: šinà ‘obręcz koła, okucie koła; okucie płozy sańʼ, šnas, šnė ‘obręcz koła, okucie kołaʼ; Gal-ã-trivagė ‖ Gal-ã-trivagis kl., granica między polami Trgn: trvagė, trvagis ‘miedza trzech bruzdʼ; Gal-a-valãkai ar. Žž, pv. Pkn, Gal-a-valakis ar., b. Kpč, Gal--valakė klon. Šaul, Gal--valakis l. Jk, Galu-valãkiai l. Rtn: valãkas ‘działka ziemi o powierzchni około dwudziestu dziesięcin; pas ziemi dalej od domówʼ; Gal-ã-žydapievė l. Eiš, Gal-ã-žydapievis ūk. Drž: *žydapievė, *žydapievis: ždas, peva; Gal-i-sąvãrai ‖ Gal-i-sąvãriai ‖ Gal-i-suvãrai ar., l., pb., pv. Lp: svara, svaras, sùvara, sùvaras ‘poprzeczny element łączący boki narzędzia (warsztatu tkackiego, bron), zespółʼ; Gal-ù-grėblis vt. miške Rod: grėblià ‘mokra droga wyłożona drewnemʼ; Gal-ù-karčiai dr., l. Rm, Gal-ù-kartės krm., pv. Vb, Gal-ùkartis gn. Rm: kártis ‘długie, cienkie drzewo, witka, gałąźʼ lub katis ‘pas trawy w pokosieʼ; Gal-ù-smėliai pv. Kpr: smlis, smėls i in. Według tego modelu utworzono kilkaset złożonych nazw miejscowych zawierających różne samogłoski łączące, których wyrazami podstawowymi drugich członów są jeszcze pospolite rzeczowniki aikšt, áikštė ‘plac’, akmuõ, ãkmenas ‘kamień’, alksnnas ‘olszyna’, apdėmė ‘wspólny grunt wsi między dwiema zagrodami, przestrzeń za domem, ugór’, brastà ‘bród’, dažas ‘ogród’, daubà ‘dół, parów’, deg- sis, degėss ‘degimo liekana, apdegęs medis, nuodėgulisʼ, degsė ‘apdegusi vieta, gaisro vietaʼ, dirvà, ẽžeras, gãtvė, girià, gõjus ‘nedidelis, gražus miškelis, giraitėʼ, 7 Znaczenia wyrazów pospolitych podano według LKŽe. Straipsniai / Articles 217 Lietuvių vietovardžių su šaknimi gal- (< liet. gãlas ‘pabaiga, kraštas’) darybos ypatybės káimas ‘wieś’, kálnas ‘góra’, kalniùkas ‘górka’, kapas ‘kąt’, kẽlias ‘droga’, ketvitis ‘ćwierć włóki’, kiẽmas ‘podwórze’, klamas ‘budynek do przechowywania zboża, stodoła’, klónis, klõnis, klon, klõnė ‘dolina’, krmas, krmai ‘krzewy’, kuls ‘zatoka, występ; zakręt, zakole; kąt; brzeg, kawałekʼ, lankà ‘łąka’, laũkas ‘pole’, laukẽlis ‘pole’, lazdnas ‘krzew lub drzewo, na którym rosną orzechy (Corylus avellana); las tych roślin, pieva, pelkė, bala, liūnas; šlapia vieta, apaugusi krūmais ir skurdžiais medžiais, raistas; nedidelis miškas, biržtva; paliktas neartas, nepjautas žemės sklypas gyvuliams ganytiʼ, lekna, lieknà ‘žema drėgna pieva be krūmųʼ, liẽptas, lgas, lgas orzechowy gajʼ, leknas, liẽknas ‘mokre, grząskie ‘zalewane przez rzekę zagłębienie; grząska odnoga rzeki; kałuża, bagno; mokradło, grzęzawisko; staw, sadzawka; błotnisko; zagłębienie w dnie rzeki, głębiaʼ, márgas ‘miara ziemiʼ, márgė, márgis ‘miara ziemi; pas oddalony od zabudowańʼ, mškas, pabal, pabals, pélkė, peva, plẽcius ‘kawałek ziemi, działka; miejsce, powierzchnia, placʼ, plẽčius ‘miejsce, powierzchnia, salà ‘iš visų pusių vandens apsuptas sausumos plotas; pakilesnis, sausas žemės plotelis liūne, raiste; ariamos žemės, dirvos plotelis tarp pievų; sodžius, kaimasʼ, *sdimas, sdymas ‘žemės rėžis ties sodybaʼ, skadžius, skadis, skersnė ‘skerplacʼ, prdas ‘stawʼ, rastas, rãvas ‘rów; mały strumieńʼ, pole podzielone poprzecznymi zagonami; poprzecznie zaorana grzęda, skerslysvė; poprzecznie orana bruzda, skersvagė; pas leśny (wycięty lub przeznaczony do wycięcia)ʼ, skersnis ‘pole podzielone poprzecznymi zagonamiʼ, sknimas, skynmas ‘wykarczowane, wycięte miejsce w lesieʼ, sodà ‘wieś nieskartowana na parcele, wieśʼ, sõdžius, sodžiùs ‘miejsce zamieszkania chłopów, wieś; zagrodaʼ, sõdas, stùkas, stùkis ‘działka ziemi, pas, powierzchniaʼ, šakns, šlas, šniras ‘długa, wąska działka ziemi, pasʼ, tãkas, takẽlis, teltninkas ‘zagroda dla cieląt; pastwisko dla cieląt, łąka przy zagrodzieʼ, trãkas ‘wysoka, sucha łąka porośnięta rzadkimi krzewami i drzewami, polana leśna; łąka, na której rosną brzozy; wykarczowane lub wypalone miejsce w lesie, wyrąb; droga lub ścieżka leśna (czasem także polna)ʼ, tvorà, ūlyčlė, lyčia, ūlyčià, ūlčia, ulyčià, ùlyčia ‘dawna wiejska droga, ulica; ulica miejska; podwórze, podwórzec; ogrodzona droga do przepędzania bydła, wywara, wypas, genesys; wiejska pastwisko; wieś, siołoʼ, upãlis, ùpė, upẽlis, upẽlė, valkà ‘niewielkie zagłębienie, kałuża, płytki dół wypełniony da; medinė sutvirtinamoji durų, stalų, staklių ir pan. detalė, pervaras, sankalas, įvylisʼ, vatai, vodà ‘pievos įsikišimas į mišką, į krūmus, įvodė, pratėgė, laukymė; deszczówką na drodze, łące, polu, podwórzu itp. ; mokre, grząskie, bagniste miejsce, zagłębienieʼ, vãras, varà ‘żerdź do grodzenia płotu, żerdź, pas ziemi uprawnej między polamiʼ, žadis, žards, žárdis ‘zagroda dla bydłaʼ8. Dość częsty jest model rzeczownik pospolity z gal- (← gãlas, gala) + rzeczownik własny, który również jest nazwą miejscową (nazwą wodną, ojkonimem, agronimem): Gal-a-drapals pv. Šaul: Drapãlis jez., Gal-ã-dusiai dr. Srj, Gal-ã-dusis ‖ Gal-aduss of. jez. Lzd: Dusià jez. (Kviklys 1966: 49; Vanagas 1981: 104), Gãl-a-ilgė ‖ Gãl-a-ilgis w., vs. Mrk, Gál-ilgė pv. Rait: Ìlgis jez., Gal-a-ilgis pv. Gdr: Ìlgis, Igis 8 Zob. szerzej LVŽ III 33–38. LAIMUTIS BILKIS 218 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX jez., Gal-ã-pelakis las. JnšM: Pẽlakas jez. (Arino) część, Gal-ã-suojė ‖ Gal-ã-suojis pot. Aln: Suojs jez., Suojà rz., Gal-ã-verknė ‖ Gal-ã-verknis pot. k. Grnd: Veknė, Verkn rz., Gal-ia-kaušia w. AlksnV: Kaušia w., Gal-ilgia staw. Rim: Ilgia jez., Gal-ù-beržvalkis bł., krm. Vb: Béržvalkė, Béržvalkis pot., Gal-u-duobùrė pot. Ldk, Gal-u-duobùris źr. Ldk: Duobùris rz., Gal-ù-naktakė bł. Kp: Naktak rz., Gal-ù-rovėja łąk. Prv, Gal-u-rovėjs pot. Brž: Rovėjà rz. Drugi człon tych złożeń toponimicznych wskazuje miejsce występowania oraz przynależność desygnowanego pierwszym członem obiektu. Wśród derywatów złożonych z dwóch rzeczowników występuje również rzadki model – rzeczownik z gal- (← gãlas, gala) + rzeczownik pospolity, który jest antroponimem: Gal-aštanė l. część Šš: avd. Štáina, *Štainà, *Štains, por. pvd. Šteinà, Šteins, Gal-ùšeškiai ar. Vb: avd. Šẽškas (LPDB). Antroponimiczne pochodzenie drugiego członu agronimu Galùšeškiai jest najbardziej prawdopodobne dlatego, że lokalizacja toponimu i antroponimu Šẽškas pokrywa się. Oba derywaty najprawdopodobniej oznaczają przynależność obiektów do osób. Rarytne, występujące tylko w toponimii, są złożone nazwy miejscowości utworzone z lit. gãlas, iliatywu galañ, oraz rzeczownika pospolitego lub własnego: lam-pòliai (Galam-pòlės?) (< *Galan-pòliai) pv. Svrk: lenk. pole ‘dirva; laukasʼ (LLKŽ 476), rus. поле ‘laukasʼ (RLKŽ III 245), Galan-balà b. Sl, Galañ-balė l. GaVrn, Galam-bãlė (< *Galan-bãlė) pv. Mrk: balà, Galan-ẽžerė (var. Galañ ẽžero) l., mš. Rud: ẽžeras, Galán-lyčė (< *Galan-ūlyčė) pv. Pkln: lyčia, ūlyčià, ūlčia, Galan-kãviškis ar. Kpč: Kãviškis ež. Niezmieniona forma iliatywu, występująca jako pierwszy człon takich złożonych nazw miejscowości, określa drugi człon rzeczownikowy i wskazuje kierunek ku obiektowi. Para złożonych nazw miejscowości może być utworzona z rzeczownika z gal- (← gãlas, gala) i przymiotnika: Gal-ã-cieliai dr. Pkn: ciẽlas ‘nienaruszony, zdrowy; cały, zupełnyʼ, Gal-ù-kovinis (var. Kõvinė) pv. Kp: kovnis, -ė ‘związany z walką, przeznaczony do walkiʼ (według twierdzenia informatora, na łące znajdowały się kryjówki powstańców). Drugi człon tych agronimów (przymiotnikowy) określa pierwszy (rzeczownikowy): ‘całe końceʼ, ‘końce bojowe‘. Taki model tworzenia złożeń pospolitych rzeczowników jest bardzo rzadki – występują jeszcze tylko formacje z drugim członem przymiotnikowym, pochodzącym od palakis, -ė (LKG I 472). Kilka toponimów można traktować jako formacje od rzeczownika z gal- (← gãlas, gala) i czasownika: Gal-ã-saris klv., pv. Aln: lit. sárti (sãra, sãro) ‘stawać się brązowym, brudnymʼ, Gal-a-tvaras dr. Užp: tvérti (tvẽria) ‘robić, budować (płot); ograniczać płotem, otaczać, opasywać; robiąc ogrodzenie, tworzyć, budować; dzielić przegrodami na poszczególne części, przegradzaćʼ, Gal--sėdės (var. ‘pastoviai gyventi (kokioje vietoje)ʼ, Gal-ù-stupė gn. Vvs: (?) stùpinti ‘trauktisʼ, Gál-verkis (var. Gálvalkis, Gavalkis, Galvalks) b., grv., pv. Bsg: vekti Galùsėdymai) ar. Pnd: sėdti (sdi) (vekia, vekė) ‘lewać łzy, szlochać z przejęcia Artykuły / Articles 219 Lietuvių vietovardžių su šaknimi gal- (< liet. gãlas ‘pabaiga, kraštas’) darybos ypatybės (zwykle z bólu, smutku, radości); skarżyć się, lamentować; przepuszczać wilgoć, pokrywać się rosą, sączyć sięʼ. Stosunki między takimi członami nazw miejscowych, utworzonymi z rzeczownika i czasownika, są trudne do określenia. Być może pierwszy człon wskazuje miejsce czynności: ‘na końcu sarićʼ, ‘na końcu siedziećʼ, tj. być, ‘na końcu płakaćʼ, tj. wilgotnieć, sączyć się itd.; por. złożenie wskazujące czas czynności naktgonis ‘paść w nocyʼ (LKG I 463). 6. Złożone nazwy miejscowe należy przede wszystkim podzielić na przyimkowe9 i połączenia wyrazowe. Najwięcej przyimkowych nazw miejscowych utworzono od nowo powstałego10 gwarowego przyimka galù, wyrażającego stosunki przestrzenne (miejscowe), który jest sprzyimkowaną formą narzędnika rzeczownika, oraz dopełniacza rzeczowników pospolitych: Galù bãlos (var. Galañ bãlos) pv. Luok, Galù dažo ar. Tj, l. Vrn, pv. Pnt, Tj, Galù dirvóno ar. Ktk, Galù divos (Gałudirvas) pv. Dkšt, Galù ẽžero b. Km, dr. Ktk, pv. Lel, Galù gõjaus krm., l., upl. dalis Km, Galù káimo l. Pn, pv., rst. Blnk, Galù kanóvos dr. Imbr: kanóva ‘griovys; ežia, volasʼ, Galù kẽlio pv. Vies, Galù kluon drž., pv. Lel, Galù kùlio ar. Glv, Galù laũko dr. Kvr, kln. Žl, pv. JnšM, Galù lazdno mš. Šmn, Galù lepų dr. Rgv, Galu lygumų pv. Žl, Galù márgių pv. Km, Galù mško pv. Blnk, Galù palãto krm., pv. Šmn: *palãtas, por. palatas ‘podłoga z belek, piętroʼ, palata ‘boczne sufity w stodole, na których układa się zboże, paszę; palundai, brukowaneʼ, Galù prdo b., l., pv. Pbs, Galù rasto plk. Pg, Galù rãvo ar. Kvr, b. Kp, pv. Krns, Galù salõs vlks. jeziorze (Alauše) Sdk, Galù sėdbos rst. Vdšk: sėdba ‘zagrodaʼ, Galù senos pv. Sv, rst. Ant, Galù sodbų kln. Rk, Galù sõdo vt. Pnm, Galù stulpẽlio pv. Kur: stulpẽlis, plg. stupas ‘stačias į žemę įkastas rąstas; kuolas, mietasʼ, Galù šniūrẽlių b. Rk, Galù šnirų grv. Dl, pv. Blnk, Dl, Pnt, Žl, Galù teltninko (t. Galù teltnyko) ar. Tj, Galù tvorõs dr. Šr, l. Blnk, pkrnt. Int, pv. Blnk, Mlt, Pbs, Galù ūlčios dumblynas Kvr, pv. An, Galù ūlčios (var. Rastas) pv. An. Warto zauważyć, że konstrukcje wskazujące miejsce z przyimkiem galù i dopełniaczem rzeczownika są dość częste także w gwarach: galù kojų, iš galu kluono (Ulvydas 2000: 223), galù klaimo, galù daržinės, galù lauko, galu sodžiaus (LKŽe). Przyimek galù jest używany także z dopełniaczem nazw własnych (nazw miejscowych) do określania położenia obiektu względem innego obiektu: Galù Dẽblono l. Krkn: Dẽblikacijoje blonas up., Galù Ìšlaužo dr. Krd: Ìšlaužas pv., Galù Šlãpių gn. Pg: Šlãpės ar., gn. 9 Lietuvių prielinksniniai vietų vardai sudėtiniais vadinami ir vienintelėje jų darybai skirtoje pu- (Rabačiauskaitė 1969: 243), a także w niektórych innych pracach poświęconych analizie słowotwórstwa toponimów (Endzelytė 2005: 176). Inni badacze wyodrębniają dwie samodzielne grupy – złożone nazwy miejscowe i przyimkowe nazwy miejscowe (Mickienė 2001: 123, 136; Bartkutė 2008: 165, 168). Jeśli złożenie rozumieć formalnie, konstrukcje przyimkowe powinny zostać przypisane do grupy złożonych nazw miejscowych, por. też Подольская 1978: 62. 10 Nowotwory przyimkowe nazywane są także przyimkami wtórnymi (nowotworzonymi) (zob. DLKG 438). LAIMUTIS BILKIS 220 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Dla nazw miejscowości z przyimkiem galù charakterystyczny jest także model słowotwórczy galù + dopełniacz przymiotnika pełniącego funkcję rzeczownika: Galù laibjų pv. Rgl: laibàsis, laibóji, por. láibas, -à, labas, -à ‘wąski w przekroju, cienkiʼ, Galu zagrodowych ar. Ktk: sodbinis, -ė ‘należący do zagrody; znajdujący się na terenie zagrodyʼ. Jedna nazwa miejscowości z przyimkiem została utworzona z rzadko używanego nowotworzonego gwarowego przyimka galu i dopełniacza rzeczownika pospolitego: Galu rasto pv. Lel. Konstrukcja ta oznacza również miejsce względem innego obiektu (jego końca). Przyimek galu uważa się za wywodzący się od celownika rzeczownika; konstrukcje z nim spotyka się również w gwarach: galu sodo, galu lauko (zob. Ulvydas 2000: 177). Bardzo częste są konstrukcje przyimkowe z dopełniaczem, w których do kategorii przyimków przeszły (lub się do niej zbliżyły) formy miejscownika rzeczownika. Funkcję przyimka najczęściej pełni forma inesywna galè, z którą zwykle występuje dopełniacz rzeczownika pospolitego: Gale balos b. Kpč, Galè beržno mš. Ds, Galè biržynlio l. Pžl: biržynlis, por. biržnas ‘las brzozowyʼ, Galè dãrymo krm. Trgn, pv. Str, Galè darž pv. Ds, Galè dẽgsnio ‖ Galè dẽgsnių dr., pv. Ml: degsns ‘wypalenisko, degsnaʼ, dẽgsnė ‘spalenie, wypalony obszarʼ, Galè dirvónų l. Sug, Galè duobẽlių pv. Brš, Galè ežerlio pv. Sld, Galè ẽžero ar. Trgn, część jeziora (Spalio) Gdr, część jeziora (Bebrusų) Int, pv. Nmn, pv. część Trgn, Galè girẽlės krtm. Trgn, Galè gojẽlio d. Tj, Galè gõjų pv. Ssk, Galè grõbliaus l., pv. Rim, Galè grõblių drv. Rim: grõblius ‘nasyp, grobla drogiʼ, Galè kamšõs pv. Auk: kamšà ‘droga wypełniona, wyłożona żerdziami, prętami; wypełniony, załatany dół; przeprawa, przeprawia się (przez rzekę); podmokłe miejsceʼ, Galè kẽlio upl. Rod, Galè kuli (var. Gãlas kuli) dr. Sug, Galè laũko ar. Rmš, dr. Str, kln. Tvr, mš. Str, pv. Rmš, Galè lauk pv. Všt, Galè lydimlio l. Sld: lydimlis, plg. ldimas, lydmas ‘wykarczowany lub wypalony obszar w lesie, wyrąb, poręba; zaorane, uprawiane pole w miejscu wykarczowanego lasu, nowinaʼ, Galè mško dr. Rim, Gale pakalnių l. Mrk, pv. Dgl: pakanė, pakálnė ‘niskie miejsce u podnóża góry, dolina; stok góryʼ, Galè pakritės rst. Glv: pakritė ‘stromy, urwisty, osuwający się brzeg lub zbocze góry; wymyty przez wodę skraj rzeki lub jeziora pod darnią albo korzeniami drzewa, pakerėʼ, Galè plimo ar. Tj, Gale priemenės dr. Šr: priemen, priemẽnė ‘część domu mieszkalnego przy drzwiach wejściowych; przedsionek przy drzwiach stodoły, sień; pewna część podwórza bliżej drzwiʼ, Galè pušynlio mš. Sug, Galè raistẽlio gn. Tj, Galè salõs mš. Švnt, Galè sal l., pv. Aps, Galè Trgn, pv. Sld, Galè smlio dr. Lkm, Galè sėdbų ar. Vžns, Galè senos pv. Glv, Galè skardẽlio pv. Dgl, Galè skadžiaus dr. sodbos mš. Ktk, Galè sodbų l., mš. Sug, Galè šaknnių l. Ign: šaknnis ‘šakniavaisisʼ, Galè šlo pv. Sv, Galè šnirų dr. Aps, pv. Aps, Ssk, Galè trãko pv. Vdšk, Galè tvorõs ar. Tj, dr. Glv, Vvs, kdr. Tj, l. Blnk, pv. Dl, Glv, vt. Sug, Galè ūlčios pv. Str, Galè valãko pv. Lnkv, Galè pastebimas ir bendrinėje kalboje (LKG II 581; DLKG 438), nors LKŽe ši forma valãkų l., mš. Mrc. Inesyvo galè priartėjimo, šliejimosi prie prielinksnių polinkis pateikiama tik kaip prieveiksmis. Artykuły / Articles 227 Lietuvių vietovardžių su šaknimi gal- (< liet. gãlas ‘pabaiga, kraštas’) darybos ypatybės OZNACZENIA OBIEKTÓW I INNE SKRÓTY a. – plac przy jeziorze – okolica nad jeziorem ar. – orka, pabalys avd. – pkrnt. – brzeg wyż. – podmokłe miejsce b. – grodzisko brus. – d. – dół prvd. – pv. – łąka drp. – nazwisko drv. – ugór rus. – rosyjski ež. – pastwisko sav. – – rów sk. – urwisko k. – kdr. – staw sln. – dolina piaskownia klm. – zagroda kln. – góra dolina śl. – zbocze klv. – źródło kms. – ter. – terytorium staw krtm. – wyrąb pole up. – rzeka liet. – przesmyk liūn. – bagno vs. – samotna wieś miejsce, vv. – nazwa oficjalny ż. – ziemia lat. – latvių lenk. – lenkų (rej. święciański) (rej. wyłkowyski) Aln Alvt – Alvtas (rej. Antãzavė (rej. Ãpsas (Białoruś) Arm (Białoruś) Ars – jeziorem, teren nad ziemia uprawna pb. – nazwisko osobowe wyżyna plk. – bagno, bagno plkln. – białoruski pr. – pruski przezwisko dr. – gleba torfowisko pvd. – rst. – bagno dv. – dwór jezioro rž. – pas gn. – samorząd gminny grv. wieś sklp. – działka kl. – droga sml. – karczowisko sod. – stv. – przesmyk klon. – wzgórze szlt. – kemsynas, kemsynė krm. – krūmai tv. – ūk. – gospodarstwo l. – litewskich vlks. – vrs. – źródło ln. – łąka mst. – miasto vt. – miejscowość mš. – las miejscowa of. – SKRÓTY Ad – Adùtiškis upl. – upelis var. – variantas AlksnV – Alksnnai – Alantà (rej. malacki) wyłkowyski) Antz – jezioroski) Aps – – Armõniškės Aristavà (rej. kiejdański) Ašmn – Ašmintà (rej. preński) Bb – Bãbtai (rej. kowieński) Blnk – Bálninkai (rej. malacki) Brš – Brštonas (rej. preński) Brt – Batninkai (rej. wyłkowyski) LAIMUTIS BILKIS 228 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX VIETOVARDŽIŲ PAPLITIMO VIETŲ Brž – Bržai albo Birżé (rej. birżański) Brž – Bržai (rej. birżański) An – Anykščia Ant – Antãlieptė (Zaras r.) Antk – Ántkoptis (Klapėdos r.) Brž – Bržai (rej. birżański) Auk – Aukštãdvaris (Aukštdvarỹs; Trãkų r.) Aukšt – Aukštupnai (Kùpiškio r.) Avž – Avižiẽniai (Vlniaus r.) Brž – Bržai (rej. birżański) Bsg – Baisogala (rej. radziškiego) Bt – Batakiai (rej. tauroski) Btr – Butrimonys (rej. olicki) Ck – Ceikiniai (rej. ignaliński) Čb – Čiobiškis (rej. szyrwincki) Čk – Čekiškė (rej. kowieński) Čln – Čiulėnai (rej. malacki) Dbg – Dubingiai (rej. malacki) Dbn – Dubėnai (rej. olicki) Dgl – Daugailiai (rej. uciański) Dglč – Daugėlaičiai (rej. radziškiego) Dglšk – Daugeliškiai (rej. kowieński) DglšN – Nowy Dg – Daũgai (Alytaũs r.) Dgč – Degùčiai (Zaras r.) Daugeliškis (rej. ignaliński) Dkšt – Dūkštas (rej. ignaliński) Dl – Deltuva (rej. wiłkomierski) Dr – Darbėnai (rej. kretyngoski) Ds – Dusetos (rej. jezioroski) Dv – Dieveniškės (rej. solecznicki) Eiš – Ejszyszki (rej. solecznicki) Gdr – Giedraičiai (rej. malacki) Drž – Daržiniñkai (Varėnõs r.) Glv – Gelvonai (rej. szyrwincki) Grb – Grybėnai (rej. ignaliński) Grg – Gargždai (rej. kłajpedzki) Grnd – Grendavė (rej. trocki) Gž – Gižai (rej. wyłkowyski) Ign – Ignalina Imbr – Imbradas (rej. jezioroski) Int – Inturkė (rej. malacki) Jk – Jakėnai (rej. orański) Jnš – Joniškis Jon – Janowo JnšM – Joniškis (rej. malacki) Jsv – Josvainiai (rej. kiejdański) Jz – Jieznas (rej. prenajski) Jž – Jūžinta (Rõkiškio r.) Kbš – Kibỹšiai (Varėnõs r.) Kdn – Kiejdany Klt – Kaltanėnai (rej. święciański) Kltn – Kaltinėnai (rej. szyłelski) Klvr – Kalwaria (samorząd terytorialny Mariampol) KlvrŽ – Kalwaria Żmudzka (rej. płungiański) Km – Kamajai (rej. rakiszecki) Kp – Kùpiškis Kpč – Kãpčiamiestis (rej. łożd.) Kpr – Kuprẽliškis (rej. birż.) Krd – Kirdekiai (rej. uciański) Krk – Krãkės (rej. kiejdański) Krkn – Krekenavà (rej. poniewieski) Krn – Krúonis (Kaišiadori r.) Krns – Kriaũnos (rej. rakiszański) Krok – Krókialaukis (rej. olicki) Krs – Kasakiškis (rej. poniewieski) Krsn – Krosnà (rej. łożd.) Artykuły / Articles 229 Ktk Lietuvių vietovardžių su šaknimi gal- (< liet. gãlas ‘pabaiga, kraštas’) darybos ypatybės – Kùktiškės (rej. uciański) Kur – Kurklia (rej. oniksztyński) Kvr – Kavárskas (Anykšči r.) KzR – Kazl Rūdà Kzt – Kaztiškis (rej. ignaliński) Lbv – Liubãvas (samorząd terytorialny Kalwaria) Ldk – Lyduõkiai (rej. wiłkomierski) Ldvn – Liudvinãvas (samorząd terytorialny Mariampol) Lel – Lelinai (rej. uciański) Lkm – Liñkmenys (rej. ignaliński) Lks – Laũksodis (rej. pokrojski) Lksr – Laũksargiai (rej. tauroski) Lkš – Lukšia (rej. szacki) Lln – Lieliónys (rej. pr zanawski) Lm – Lomia (rej. tauroski) Lnkv – Linkuvà (rej. pokrojski) Lp – Léipalingis (samorząd terytorialny Druskienniki) Luok – Luokesà (rej. malacki) Lzd – Lazdjai Mck – Micknai (rej. wileński) Ml – Mielagnai (rej. ignaliński) Mlt – Moltai Mrc – Marcinkónys (rej. orański) Mrj – Mariampol Mrk – Merecz (rej. orański) Mrs – Mirosław (rej. olicki) Ms – Mosėdis (rej. skuodski) Msn – Musninkai (rej. szyrwincki) Mžš – Miežiškiai (rej. poniewieski) Nmč – Niemenczyn (rej. wileński) Nmn – Niemonajcie (rej. olicki) NmŽ – Żmudzki Nowy Miasto (rej. szyłelski) Nrg – Noragėliai (rej. łoździejski) Ob – Obeliai (rej. rakiszecki) Onš – Onuszki (rej. trocki) Pdv – Padievytis (rej. szyłelski) Pg – Pbs – Pabáiskas (Ukmergs r.) Pd – Padubysỹs (dab. Baziliónai) (Šiauli r.) Pagiriai (rej. kiejdański) Pkln – Pakalniai (rej. uciański) Pkn – Pakuonis (rej. preński) Pkšt – Paukštakiai (rej. płungiański) Pls – Pelesa (Białoruś) Plt – Plateliai (rej. płungiański) Plš – Palšė (Ignalnos r.) Pn – Poniewież Pnd – Pandėlys (rej. rakiszecki) Pnm – Panemunėlis (rej. rakiszecki) Pnt – Panoteriai (rej. janowski) Pp – Papilė (rej. okmiański) Ppl – Papilys (rej. birżański) Ppr – Paparčiai (rej. koszedarski) Prl – Perloja (rej. orański) Prv – Parovėja (rej. birżański) Pst – Postawy (Białoruś) Pš – Paszwityń (rej. pakrojski) Pšš – Paszuszwie (rej. radziwiliski) Pun – Punia (rej. olicki) Pv – Piwasiuny (rej. olicki) Pžl – Paąžuoliai (rej. molacki) Rait – Raitininkai (rej. olicki) Rd – Radziwiliszki Rdč – Rudaicziai (rej. kretyngański) RdN – Radziwiliszki nad Niemunem (rej. birżański) Rgl – Rageliai (rej. rakiszecki) Rgv – Raguva (rej. poniewieski) Rim – Rimše (rej. ignaliński) Rk – Rakiszki Rm – Ramygala (rej. poniewieski) Rmš – Rumszyszki (rej. koszedarski) Rod – Raduń (Białoruś) Ršk – Reškutėnai (rej. święciański) Rtn – Ratnica (samorząd terytorialny Druskienniki) Rud – Rudnia (rej. orański) Rz – Rozalim (rej. pakrojski) Sd – Seda (rej. mažejski) Sdk – Sudeikiai (rej. uciański) Skdv – Szakwile (rej. Sem – Semelškės (Elektrnų sav. ter.) taurogski) Skp – Skapiszki (rej. kupiski) Skš – Sokiškiai (rej. ignaliński) Sl – Sałosy (rej. rakiszecki) LAIMUTIS BILKIS 230 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Sld – Saldùtiškis (rej. uciański) kowieński) Smn – Sinas (rej. Snt – Sintauta (Šaki r.) Srd – Serẽdžius (Jùrbarko r.) kiejdański) Srj – Seirjai (rej. Sesikai (rej. wiłkomierski) – Stačinai (rej. pakruojski) Stk – Stãkliškės (rej. preński) poniewieski) Str – Strūnáitis (rej. telszański) Sug – Sugiñčiai (rej. birżański) Sv – Svėdasa Vidẽniškiai (rej. malacki) Svrk – Vdšk – Vdiškiai (rej. (samorząd terytorialny szyrwincki) Šil – Šilavótas (rej. jurborski) Šiūl – Šiūlnai (rej. koszedarski) Škt – Šaũkotas Šll – Šilãlė Vrn – Varėnà Šln – Vištýtis (rej. wyłkowyski) Šlv – Vevis (samorząd terytorialny kupiszecki) Vžns – Výžuonos – Zùikos (rej. ignaliński) Šš – – Zapýškis (rej. kowieński) Št – Zarasa Šut – Šùtai (rej. janiski) Šv – Švkšna (rej. wiłkomierski) Švnt – Šventà Žematkiemis (rej. (rej. wiłkomierski) Žrm – Taurag Trgn – Taurãgnai (rej. koszedarski) Žž – Žiežmãriai Trkm – Taũrakiemis (rej. olicki) Tsk – Tisknai (rej. Tvr – Tverẽčius (Ignalnos r.) Upn – pninkai (Jonavõs r.) łoździejski) Ut – Utenà Ssk – Užp – Užpãliai (rej. uciański) Stč Užv – žventis (rej. kielmski) Vad – Vadõkliai (rej. (rej. święciański) Varn – Vaniai (rej. malacki) Vb – Vabalniñkas (rej. oniksztyński) Vdn – Svrkos (rej. święciański) wiłkomierski) Šaul – Šaulnai Druskieniki) Vies – Viẽsos (rej. preński) Vl – Veliuonà (rej. ignaliński) Vln – Vilnai (rej. (rej. radziwiliski) Vp – Vẽpriai (rej. wiłkomierski) Šlčn – Šačininkai Vrdv – Verduva (rej. rosieński) Šiaulnai (rej. radziwiliski) Všt – Šluva (rej. rosieński) Vvs – Elektreny) Šmn – Šimónys (rej. (rej. uciański) Šr – Šrvintos Zk Šešuõliai (rej. wiłkomierski) Zp Šta (rej. kiejdański) Zr – święciański) Žg – Žagãrė (rej. szyłokarski) Žl – Žélva (rej. (rej. święciański) Žmt – wiłkomierski) Tj – Taujnai Žirmnai (Białoruś) Trg – uciański) Žsl – Žãsliai (rej. (rej. koszedarski) Artykuły / Articles 231 Lietuvių vietovardžių su šaknimi gal- (< liet. gãlas ‘pabaiga, kraštas’) darybos ypatybės ŹRÓDŁA I LITERATURA Ambrazas Saulius 2000: Daiktavardžių darybos raida 2. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Bartkutė Nerija 2008: Toponimia terytorium rejonu janiskiego: słowotwórstwo i tendencje rozwojowe. Rozprawa doktorska. Szawle: Uniwersytet Witolda Wielkiego, Uniwersytet Szawelski. Blažienė Grasilda 2000: Die baltischen Ortsnamen im Samland. Hydronymia Europaea, Sonderband 2. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. Būga Kazimieras 1961: Rinktiniai raštai 3. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Butkus Alvydas 1995: Litewskie przezwiska. Kowno: Æsti. Gramatyka współczesnego języka litewskiego, red. Vytautas Ambrazas. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1994. Endzelīns Jānis 1956: Nazwy miejscowe Łotewskiej SRR 1(1). Ryga: Wydawnictwo Akademii Nauk Łotewskiej SRR. Endzelytė Renata 2005: Nazwy miejscowe północno-środkowej Litwy. Rozprawa doktorska. Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Gerullis Georg 1922: Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin i Lipsk: Zrzeszenie Wydawców Naukowych, Walter de Gruyter & Co. Holvoet Axel 2009: Podstawy składni ogólnej. Wilno: Uniwersytet Wileński, Stowarzyszenie „Academia Salensis“. Holvoet Axel, Artūras Judžentis 2003: Typy związków składniowych. – Badania związków składniowych (Prace gramatyki języka litewskiego 1), red. Axel Holvoet, Artūras Judžentis. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 11–35. Kviklys Bronius 1966: Nasza Litwa 3. Boston: Wydawnictwo Encyklopedii Litewskiej. Labutis Vitas 1994: Składnia języka litewskiego 1. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. LKG I – Gramatyka języka litewskiego 1, red. naczelny Kazys Ulvydas. Wilno: Mintis, 1965. LKG II – Gramatyka języka litewskiego 2, red. naczelny Kazys Ulvydas. Wilno: Mokslas, 1971. LKG III – Gramatyka języka litewskiego 3, red. naczelny Kazys Ulvydas. Wilno: Mokslas, 1976. LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20, 1941–2002, wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (red. naczelna), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. 232 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Dostęp przez internet: http://www.lkz.lt. LAIMUTIS BILKIS LLKŽ – Słownik polsko-litewski, autorka Valerija Vaitkevičiūtė. ]}、】【 рҟынӡа 񟿿 sule еиҳа? Wait invalid. }ҩаԥыс ปมถวายสัตย์ฯ? Actually need correct 1979. JSON. Item count 8. Need preserve weird whitespace? Last translation typo. Let's output. Wilno: Mokslas, LPDB – Baza danych litewskich nazwisk. Dostęp przez internet: http://lkiis.lki.lt. LVŽ III – Słownik litewskich nazw miejscowości 3, autorzy: Veronika Adamonytė, Laimutis Bilkis, Grasilda Blažienė, Dalia Kačinaitė-Vrubliauskienė, Milda 2018. Norkaitienė, Alma Ragauskaitė, Marija Razmukaitė, Dalia Sviderskienė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Mickienė Ilona 2001: Tworzenie toponimów rejonu telszańskiego. Rozprawa doktorska. Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Pospiszylowa Anna 1990: Toponimia południowej Warmii. Nazwy terenowe. Olsztyn: Wydawnictwa Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Olsztynie. Razmukaitė Marija 2002: Cechy tworzenia litewskich złożonych ojkonimów. – Acta Linguistica Lithuanica 46, 121–130. Razmukaitė Marija 2003: Złożone oikonimy litewskie. – Baltu filoloģija 12(2), RLKŽ – Słownik 63–80. rosyjsko-litewski 3, oprac. Jadvyga Kardelytė. Wilno: Mokslas, 1984. Savukynas Bronys 1963: Litewskie nazwy miejscowości w dopełniaczu. – Lietuvių kalbotyros klausimai 6, 235–246. Savukynas Bronys 1971: Jak powstały nazwy wód. – Pergalė 12, 166–169. Sviderskienė Dalia 2006: Złożone oronimy powiatu mariampolskiego. – Lituanistica 68(4), 47–59. Sviderskienė Dalia 2017: Motywacja złożonych helonimów powiatu mariampolskiego. – Acta Linguistica Lithuanica 77, 78–102. Ulvydas Kazys 2000: Przysłówki języka litewskiego. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Vanagas Aleksandras 1970: Tworzenie hydronimów Litewskiej SRR. Wilno: Nauka. Vanagas Aleksandras 1973: Ванагас А. П. Analiza strukturalno-słowotwórcza nazw gór Litwy. – Prace Litewskiej Akademii Nauk. Seria A, 3(44), Vanagas Aleksandras 1980: K. 209–219. Būga – pionier litewskiej onomastyki. – Kwestie językoznawstwa litewskiego 20, 7–46. Vanagas Aleksandras 1981: Etymologiczny słownik litewskich hydronimów. Wilno: Mokslas. Straipsniai / Articles 233 Lietuvių vietovardžių su šaknimi gal- (< liet. gãlas ‘pabaiga, kraštas’) darybos ypatybės Vaskelaitė Ramunė 2003: Litewskie połączenia rzeczownikowe z punktu widzenia relacji składniowych. – Acta Linguistica Lithuanica 48, 143–158. Vaskelaitė Ramunė 2009: Modele relacji składniowych w składni języka litewskiego. Rozprawa doktorska. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Uniwersytet Witolda Wielkiego. Орел Владимир Эммануилович 1997: Неславянская гидронимия бассейнов Вислы и Одера. – Балто-славянские исследования 1988–1996. Москва: Индрик, 332–358. Подольская Наталья Владимировна 1978: Словарь русской ономастической терминологии. Москва: Наука. Toporow Władimir Nikołajewicz 1979: Język pruski. Słownik. E–H. Moskwa: Наука. Jaszkіn Iwan Jakaulewicz 1971: Białoruskie nazwy geograficzne. Mińsk: Nauka i technika. Peculiarities of Formation of Lithuanian Toponyms with Root Gal- (< Lith. gãlas ‘end, edge’) PODSUMOWANIE Toponimy wywodzące się z lit. gãlas „miejsce, w którym kończy się dłuższy przedmiot; zewnętrzna granica obiektu (przednia, najbardziej wysunięta część); krawędź, granica; granica” oraz inne wyrazy o wspólnym rdzeniu i podobnym znaczeniu tworzą największe hasło (rodzinę wyrazów etymologicznych) trzeciego tomu Słownika toponimów litewskich (G–H). Toponimy z tym rdzeniem występują również obficie w innych językach bałtyckich. Toponimy z gal wyróżniają się różnorodnymi wzorcami derywacyjnymi oraz szczególną różnorodnością formacji złożeń i formacji złożonych; dlatego analiza ich formacji uzupełnia i poszerza opis gramatyki języka litewskiego o nowe dane. Poniższe cechy charakterystyczne formacji toponimów wywodzących się od lit. gãlas można wyodrębnić: 1) Najczęstsze modele formacji toponimów z (pierwszym) rdzeniem galare pluralizacja (Gala), sufiksacja, złożenie i kompozycja (konstrukcje przyimkowe i toponimy złożone); LAIMUTIS BILKIS 234 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 2) Najbardziej produktywnym typem tworzenia toponimów sufiksalnych jest gal- + -inė (Gal-nė), -inės (Gal-nės), -inis (Gal-nis), -iniai (Gal-niai, Gal-inia). Te derywaty można zaliczyć do kategorii nomina attributiva; 3) Największą grupę złożonych toponimów stanowią toponimy utworzone od gãlas, gala i rzeczowników pospolitych (Gal-ã-balė, Gal--daubis, Gal--laukė, Gal-ù-daržis, Ga l-úo-žeras itd.). Znaczna część złożonych toponimów jest tworzona według wzoru gãlas, gala + inny toponim (Gal-ã-verknė, Gal-ia-kaušia, Gal-ilgia). Te determina4) Przyimkowe toponimy najczęściej tworzone są od nowo powstałych przyimków tive compounds have a specific feature – the second component defines the first one. oznaczających miejsce galù, galè oraz rzeczowników pospolitych lub własnych (toponimów i imion osobowych) w dopełniaczu (Galù sodbų, Galù Dẽblono, Galè sal, Galè Širvintõs). Szereg konstrukcji przyimkowych tworzony jest również od nowego przyimka wyrażającego kierunek galañ i rzeczowników pospolitych w dopełniaczu (Galañ mško, Galañ pevos); 5) Większość toponimów tworzących frazy wyrazowe to frazy wyrażające relacje ilościowe (częściowe) z rzeczownikami pospolitymi i własnymi (zwykle toponimami) w dopełniaczu, w których komponent z galjest komponentem głównym (Gãlas pevos, Gãlas Vikiautinio). Wyrażenia z rzeczownikami pospolitymi w dopełniaczu, wyrażające relacje przestrzenne, w których komponent gal jest uznawany za komponent zależny, stanowią nieco mniejszą grupę (Gãlo lankà, Gal šaltnis); 6) Następujące właściwości gramatyczne toponimów z galmożna uznać za rzadkie: prymarne toponimy miejscownikowe Galuõs, Galuosè; modele formacji toponimów złożonych gal- (← gãlas, gala) + rzeczownik własny (toponim, imię osobowe), + przymiotnik, + czasownik; toponimy złożone utworzone od illatywu galañ i rzeczownika pospolitego lub własnego; frazy wyrazowe, w których złożony adwerbialnie rzeczownik w narzędniku, galù, używany jest w połączeniu z rzeczownikiem w mianowniku (Galù raistẽlis). Przekazano 30 października 2018 r. LAIMUTIS BILKIS Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, Wilno LT-10308, Litwa [email protected]