Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš „Kretingos tarmės žodyno“ (2011) pavyzdžių

64 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: składnia, semantyka i pragmatyka dawnego i współczesnego języka litewskiego, historia kultury litewskiej i tekstów kościelnych. TOŻSAMOŚĆ ŻMUDZKA WYRAŻANIE: UKŁADANKA Z PRZYKŁADÓW ZE SŁOWNIKA GWARY KRETYNGI (2011) nàẹišvsk žemãiti ẹš kọntrbê / vọ‿bûs kas‿nabvẹ tukârt // KTŽ, s. 459 Lepiej nie doprowadzaj Żmudzina do utraty cierpliwości / bo inaczej sprawy potoczą się tak, jak nigdy byś się nie Expression of Samogitian Identity: Putting Together the Examples from Kretinga Dialect Dictionary (2011) into a Single Picture spodziewał // KTŽ, s. 459 ADNOTACJA Żmudzini są oceniani na różne sposoby: jako uparci, małomówni, opieszali, nieuprzejmi... Ale nic tak dobrze nie zdradza charakteru człowieka jak jego własna mowa. Nie tylko to, co mówi o sobie i innych, lecz także sposób, w jaki to mówi. Chodzi nie tylko o uprzejmość, lecz także o samo sformułowanie. Sam mówiący może nawet nie odczuwać wyjątkowości swojej wypowiedzi. Nieco łatwiej rozpoznać ją utrwaloną w piśmie. Niemało perełek żmudzkiego języka mówionego zebrano w Słowniku gwary kretyńskiej Juozasa Aleksandravičiusa. Na podstawie danych zawartych w tym słowniku w artykule stara się pokazać, jak w mowie Żmudzinów ujawnia się ich stosunek do samych siebie i innych, do różnych etapów życia, otaczającego środowiska, możliwości bycia samemu i razem z innymi, w próbach porozumienia się i uzgodnienia stanowisk. SŁOWA KLUCZOWE: Żmudzini, tożsamość, autentyczność, dialogiczność, wartości, zobowiązania, emocje. Artykuły / Articles 65 Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių ADNOTACJA Żmudzini są postrzegani różnie: jako uparci, małomówni, powolni, a nawet nieuprzejmi… Ale nic nie ukazuje charakteru człowieka lepiej niż jego/jej język. Nie tylko to, co człowiek mówi o sobie i innych, lecz także to, jak to mówi. Nie tylko na podstawie wyjątkowości jego/jej the perspective of politeness but also wording. The speaker may sometimes not even feel the wypowiedzi. Nieco łatwiej rozpoznać to, gdy jest utrwalone na piśmie. W Słowniku gwary kretyńskiej Juozasa Aleksandraviciusa można znaleźć wiele perełek mówionej żmudzkiej odmiany języka. Na podstawie danych przedstawionych w tym słowniku, artykuł SŁOWA attempts to show how the Samogitian attitude towards themselves and others, various stages of life, the surrounding environment and the possibility to be alone and to be together with others by trying to get along and to agree unfolds itself while speaking. KLUCZOWE: Żmudzini, tożsamość, autentyczność, dialogiczność, etyka, zobowiązania, emocje. WSTĘP Rozpoznanie żmudzkiego pochodzenia danej osoby przez osobę należącą do innej grupy etnicznej (litewskiej lub nie tylko litewskiej) może być sygnałem ostrzegawczym. Zrozum, człowieku, jeśli masz przed sobą Żmudzina lub Żmudzinkę – nie możesz liczyć na łatwą komunikację z nim lub z nią. Czy rzeczywiście ci Żmudzini i Żmudzinki tak wyraźnie wyróżniają się spośród przedstawicieli innych litewskich grup etnicznych? Dlaczego mogą być rozpoznawani jako Żmudzini nawet wtedy, gdy sami, będąc poza Żmudzią lub nie przebywając wśród Żmudzinów, nie deklarują żmudzkiej tożsamości? Na przykład, jeśli potrafią doskonale mówić literackim językiem litewskim1, a swojej żmudzińskości wcale nie uważają za wyróżnik? Najczęściej wyobraża się, że żmudzkość wiąże się z dziwnym myśleniem2 i grubiańskim sposobem mówienia, częściowo uwarunkowanym fonologią języka żmudzkiego3 oraz obfitością dziwnych słów, a zwłaszcza zapożyczeń (slawizmów i germanizmów). W Internecie nietrudno znaleźć słowniki żmudzkich dowcipów (žodymaitėškė anekdotā 2018), próbujące zilustrować taką grubiańskość i nėlių (Kalniuvienė, par., 2007–2008; Skouds 2018) ir anekdotų rinkinių (Žedziwność za pomocą zapożyczeń. Oczywiście istnieją również poważniejsze rozmowy, przestrzegające 1 O trudnościach związanych z wykształceniem takiej umiejętności i o wpływie dialektu, który może przejawiać się u Żmudzina mówiącego literackim językiem litewskim, zob. Grinaveckis 1973: 31–35; Zinkevičius 1994: 126–131. 2 Po przeanalizowaniu przez Silviję Papaurėlytė i Kazimierasa Župerkę przykładów z korpusu oraz przeprowadzeniu eksperymentu swobodnych skojarzeń najwyraźniej ujawniły się następujące cechy żmudzkości: upór, wytrwałość, cierpliwość (Papaurėlytė, Župerka 2010: 190–192, 195–196, 197–198). 3 O statusie języka żmudzkiego zob. Pabrėža 2017: 43–48. Szczegółowe opisy systemu fonologicznego dialektów i subdialektów języka żmudzkiego zob. Girdenis 1967, 2000; Atkočaitytė 2002; Murinienė 2007. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 66 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX o zanikającej tożsamości żmudzkiej lub o potrzebie zarówno dojrzałej samoświadomości, jak i wysiłków niezbędnych do jej zachowania (Žimkutė 2008; Kajėnas 2013). Kwestie historii i współczesności żmudzkiej samoświadomości i tożsamości cieszą się ostatnio coraz większą poważną uwagą (por.: Bliumas 1997; Pakalniškis Mówiąc o wydaniach źródeł mowy 2001; Papaurėlytė, Župerka 2010; Petreikis 2012; Pabrėža 2017: 31–36), bet dar yra likę daug neištirtų dalykų, nors tyrimams dirva jau visai neblogai paruošta. żmudzkiej, można cieszyć się z zachowanego dziedzictwa mowy żmudzkiej drugiej me, kuri aplankė šiaurės žemaičius kretingiškius ir šiaurės žemaičius telšiškius4. Šiaurės žemaičiai turi keletą publikuotų šaltinių, liudijančių unikalų XX ampołowy XX wieku5: 1) przygotowany przez Danguolė Mikulėnienė i Daivę Vaišnienė Juozo Aleksandravičiaus Kretingos tarmės žodyną (Aleksandravičius 2011), kurio iliustracinei medžiagai būdingas dialogiškumu pasižymintis autentiškas šiaurės žemaičių kretingiškių kalbėjimas, žodyno sumanytojo kruopščiai užrašinėtas apie 60 metų6; 2) teksty północnożmudzkich telszian przygotowane przez Alekso Girdenisa i opublikowane w książce z 1996 r. Taip šneka tirkšliškiai: šiaurės žemaičių telšiškių tarmės tekstai su komentarais, charakteryzujące się syvumu ir autentiškumu7; 3) Birutės Vanagienės Šiaurės vakarų žemaičių žodyną: Ylakių, Lenkimų, Mosėdžio, Skuodo, Šačių apylinkių šnektas (I t. – 2014, II t. – 2015). Žokonsekwentnym dialogizmem, przykłady z impuldynas (kartoteka gromadzona w latach 1957–1996; zob. Vanagienė 2014: XXIII) mają charakter dyskursu właściwy zarówno autentycznemu dialogowi, jak i narracji. 4 Granice obszarów gwarowych północnożmudzkich kretyngian i telszian, przykłady mowy i transkrypcji zob. w bazie danych Słownika gwar, opracowanej przez Instytut Języka Litewskiego. 5 O podziale gwary żmudzkiej i cechach języka północnych Żmudzinów, zwanych dounininkami, zob. Zinkevičius 1994: 85–87, 112–120; o zasadniczej różnicy północnożmudzkich telszian w stosunku do kretyngian, opartej na wymianie u, i// ọ, ẹ w sylabach niekońcowych, zob. tamże: 114. 6 Okres gromadzenia i opracowywania kartoteki słownika – od połowy lat 40. XX w. do 2004 r. (por.: Mikulėnienė 2011: XII; Vaišnienė 2011: XX). 7 W książce tekstów gwarowych Tak mówią tirkšliškiai: teksty gwary północnożmudzkiej telszyskiej z komentarzami przedstawiono rozmowy członków rodzinnych i sąsiadów Aleksasa Girdenisa mieszkających w okolicach Tirkšlių w rejonie mažeikijskim, nagrane w latach 1968–1985 za pomocą ukrytego mikrofonu. Jako pokrewne źródło zapisów mowy tej gwary należy wymienić zbiór tekstów Północni Żmudzini telszyscy (2013), opracowany przez Juozasa Pabrėžę, Vidę Marcišauskaitė i Astę Leskauskaitė. Są to zasadniczo teksty z tego samego okresu, których znaczną część również stanowią nagrania wykonane przez A. Girdenisa. Prawdą jest, że poziom autentyczności tych rozmów jest nieco inny, są one nes čia užfiksuotų kalbos situacijų dalyviai buvo specialiai kalbinami ir žinojo, kad pokalbis su jais nagrywane. Artykuły / Articles 67 We wskazanych publikacjach autentyczna mowa żmudzka Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių została utrwalona i stała się częścią piśmiennictwa8. Celem niniejszego artykułu jest omówienie pierwszego z wymienionych źródeł ilustracji mowy żmudzkiej, obejmującego najdłuższy okres dokumentowania materiału gwarowego – Słownika gwary kretyngowskiej (dalej – KTŽ), w którym przedstawiono mentalność ludzi mówiących9 gwarą kretyngowską północnych Żmudzinów. Najwięcej uwagi poświęcone zostanie temu, jak w materiale ilustracyjnym10 tego sispindi kalbančiojo ir jo apsuptyje esančių asmenų tapatybės suvokimas. Tasłownika11 pojęcie wyrażania cech jest doprecyzowywane przez skupienie się na pasakymų modelius, dėmesį labiau kreipiant ne į atskirų leksinių vienetų sanajczęściej powtarzających się osobliwościach (dlatego ważne są nie hasła, lecz frazės, sakinio ar didesnės diskurso atkarpos semantikos, kartais ir struktūros, išskirtinumą, ypač – bendrinei lietuvių kalbai nebūdingo modelio frazių vartojimą. Tokia dėlionė iš išskirtinumu pasižyminčių, pasikartoti linkusių diskurso przykłady ilustracyjne), a poszczególne fragmenty mogą ujawniać skalę wartości akceptowanych przez Żmudzinów oraz właściwe im modele postrzegania świata, które przedstawicielowi innej grupy etnicznej, ze względu na ich swoistość i dziwność, mogą wydawać się związane wcale nie z tymi cechami i celami, na które w rzeczywistości wskazują. Struktura niniejszej publikacji jest następująca: we wstępnej części krótko scharakteryzowano zasady doboru materiału wybranego do badań, uwarunkowane przez założenia wartościujące; są one tų tinklas, galintis padėti nustatyti ryškiausius žemaitiškosios tapatybės bruožus. Toliau žemaitiškojo pasaulėvaizdžio savitumą atspindintys diskurso ypagrupowane według semantyki, a niekiedy także semiotyki, z omówieniem znaczenia i niektórych aspektów formułowania, przy jednoczesnym zwróceniu uwagi na przyczyny i motywy wypowiedzi wyróżniających się swoistością, a niekiedy także na cechy gramatyczne struktury i budowy niektórych fraz lub zdań. Dobór materiału 8 Warto wspomnieć jeszcze jedno wydanie nagrań mowy żmudzkiej – teksty z komentarzami w dialekcie północnożmudzkich kretyngian, przygotowane przez Zofię Babickienė wraz z koleżankami (2007). 9 Zdaniem Daivy Vaišnienė słownik dialektu kretyngskiego trafniej byłoby nazywać nie „słownikiem dialektu kretyngskiego”, lecz „słownikiem gwary kretyngskiej (lub gwar okolic Kretyngi)” (por. Vaišnienė 2001: XX). Jednak oceniając słownik nie według lokalizacji miejsc zbierania materiału ani wskazanego przez autora w Uwagach wstępnych obszaru zajmowanego przez tę gwarę, wynoszącego około 600 km2, i jego granic, nazwa zamierzona przez J. Aleksandravičiusa jest całkowicie uzasadniona, ponieważ materiał słownika doskonale nadaje się do zilustrowania sposobu mówienia i myślenia wszystkich północnożmudzkich kretyngian. O głównych cechach dialektu, budowie słownika i zasadach wybranego sposobu prezentacji zob. szerzej : Aleksandravičius 2011; Vaišnienė 2011: XXIX–XXXIII. 10 Wybór mieszanego typu słownika – oscylującego między dyferencyjnym a pełnym – został najprawdopodobniej uwarunkowany zmianą poglądów autora oraz długim i zróżnicowanym okresem zapisywania słów, por. Vaišnienė 2011: XXI. 11 O tym, że słownik ten należy najbardziej cenić jako źródło unikatowego materiału gwarowego, zob. Mikulėnienė 2011: VIII; Vaišnienė 2011: XXXIV. Dążąc do zachowania tej unikatowości, w słowniku pozostawiono również nie całkiem dokładnie odtworzone znaczenia wyrazów (por. Vaišnienė 2011). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 68 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX metodas – selektyvusis intuicinis, orientuotas į savitumu pasižyminčių ir (ar) modele fraz często powtarzającego się typu strukturalnego. Ponieważ objętość materiału badawczego jest bardzo duża, a obecnie nie opublikowano jeszcze elektronicznej wersji KTŽ, analizy statystycznej nie przeprowadza się, semiotinio modelio pateikčių variantiškumui iliustracijų pateikiama gausiai. Straipsnyje žemaitiško kalbėjimo iliustracijų atkarpos pateikiamos stengiantis lecz [analiza] bardziej produktywnego semantycznego lub jak najdokładniejszego przekazania stosowanej w KTŽ transkrypcji fonetycznej12. 1. ŽEMAITIŠKO ELGESIO RAIŠKA KTŽ W ŚWIECIE POSTRZEGANIA MÓWCY Rozpoczynając rozmowę o układance żmudzkiej tożsamości, należy podkreślić, że znaczna część materiału ilustracyjnego KTŽ stanowi nie fragmenty narracji monologowej, lecz aktywnego dyskursu dialogowego, np. : 1) co teraz robisz? // – dobrze / robię jak należy // 91 2) jak się masz? // – jak mogę / tak też robię // 91 3) jak żyjesz? // – tp sâu / vẹdọtnê / nẽ gèrã / nẽ pràstã // 484 4) czym handlujesz / co sprzedajesz na targu? // – sprzedaję swoje wyroby i oglądam inne // 460 5) czy jesteś w domu / czy nie? // – nie nie / teraz jestem // 261 6) całkiem dobrze / jak widzę / trzeba // tak / w Rosji mój ojciec miał rękę // 335 7) jak ja pójdę / gdzie‿leżysz? // dobrze / gdzie‿leżysz / dobrze rośniesz // 217 8) no‿mama dostała oksę i‿do gara za‿nic // dostała oksę do‿nakładania // 258 9) z‿Anu nic trudnego nie wyniesiesz / on tylko powoli / i‿wszystko // potem młody // i‿powoli / już się‿przyzwyczaisz / i‿staniesz się‿poważny // 310 Prawdą jest, że większość ilustracyjnych przykładów w KTŽ stanowi fraza lub zdanie wypowiedziane przez jedną osobę, ale ich szczególnie często wybierane zdania o modalności deontycznej, obfitujące w pytające lub (i) rozkazujące 12 Więcej o zasadach i osobliwościach tej transkrypcji fonetycznej zob. Aleksandravičius 2011: 17– 18; Vaišnienė 2011: XXIII–XXIX. Straipsniai / Articles 69 Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių użycia trybu lub innych gramatycznych wskaźników wyrażania dialogowości, na przykład form adresatywnych i wykładników emocji – wykrzykników, onomatopei, przekleństw itp. Np. : 10) pavažộuk túoãu // 477 11) kàs pri‿jûsa nãuji? // 319 12) a‿nẽsi pri‿dârba natakšûojẹs13 // 438 13) vi kũ àni vãrga vsa nkti prì‿tã šnàpšê // 318 14) navartaúokẹtes nt‿šlap žol / vàkã // 476 15) vàkã / jũs ddlê ũntat / nuràrnsẹt kũ‿nûors nu‿lentnâ // 335 19) bẹn‿ès ràganûtis / ka‿tẽp ẹšdīkâuji // 332 20) k‿t nu‿mna gálvã s‿vẹsãs sva rakbalâs14 // 334 To 16) vežûok grèãu /jg pavielusê // 483 17) a‿jũs‿žnûot / kàm  jûsa žsis / mûsa àvẹžũos // 458 18) kệik dộusi radbu / râdau tva brọkštklẹ // 332 pozwala uznać za najbardziej wyrazistą cechę haseł ilustracyjnych tego słownika autentyczną dialogowość, ukazującą pod względem budowy fraz, haseł oraz ich pojawiania się inną formę dyskursu niż ta, która jest właściwa narracji opowiadającej (unika się cech narracji odbiegającej w stronę wspomnień15), a także uznać ten słownik za źródło fragmentów i przykładów mowy właściwej Żmudzinom w zwyczajnych sytuacjach codziennych. Umiejętność J. Aleksandravičiusa polegająca na wybraniu jako większości ilustracji KTŽ nie dyskursu przekazującego styl narracyjny, lecz fragmentów codziennych rozmów sprawia, że materiał tego słownika jest żywszy, niż można by się spodziewać, wiedząc, że ilustracje KTŽ są dziedzictwem okresu obejmującego drugą połowę XX wieku, kiedy podczas zapisów dialektologicznych główną uwagę skupiano na opowieściach najstarszych, najbardziej osiadłych informatorów. Co zadecydowało o tak trafnym doborze materiału ilustracyjnego KTŽ, można jedynie przypuszczać. Jedną z przyczyn być może jest to, że pomysłodawca KTŽ sam zbierał i zapisywał materiał, a fragmenty dyskursu KTŽ bardzo często tai darė aplinkoje, kurioje būdamas sugebėdavo tapti savas ir beveik nematomas informantams, o gal jis užrašinėdavo įdomiausias frazes slapčia arba iš atminties. wskazują, że mówiący-informator nie był biernym narratorem skłaniającym się ku wspomnieniom i pouczeniom, lecz aktywnym uczestnikiem sytuacji, którego mowa wiąże się z realistycznymi sytuacjami codziennymi i aktualnymi zadaniami. Ten, któremu zależało na teraźniejszości i najbliższej przyszłości, dlatego kymai ir vertybės atsiskleidžia trumpomis frazėmis. pamo13 takšόti, tãkšo, takšόja, ~όjė – ‘wylegiwać się, leżeć wyciągniętym, leżeć’ KTŽ 438 14 rakbalas – ‘narzędzie’ KTŽ 334 15 O narracji charakterystycznej dla wspomnień zob. Harré 2008: 702–703; o narratorze jako świadku wydadininko, vaidmenį žr. Kurkowska-Budzan, Zamorski 2009: XII. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Artykuł opiera się na założeniu, że ilustracje KTŽ przekazują pewien obraz mówiącego16, reprezentującego doświadczenia i wypowiedzi wielu odosobnionych (o nieokreślonej lub nieujawnionej tożsamości) jednostek, ujawniający się przy próbie uporządkowania określonych modeli wypowiedzi sprowokowanych przez takie czy inne sytuacje codzienności. Takie wypowiedzi są z pewnością rozpoznawalne dla każdej osoby wychowanej w środowisku żmudzkim, jednak przez każdego oceniane odmiennie – jako akceptowalny lub nieakceptowalny sposób mówienia. Tożsamość żadnej osoby nie jest doskonale jednolita (Helm 2009: 13), ale niektóre cechy każdego z nas mimo wszystko przejawiają się wyraźniej. Pozwala to sądzić, że ludzie przyzwyczajeni uważać frazy o podobnej strukturze i oceny podobnego rodzaju za normę muszą mieć coś wspólnego. Tylko dlatego, że tak zostali wychowani i pogodzili się z wskazywanymi im możliwościami takiego zachowania, być może nieakceptowalnymi, być może nietypowymi, ale przynajmniej zasłyszanymi. Dlatego wypowiedzi odnotowane w KTŽ i reprezentujące określony model zachowania, ujawniające rzeczy najważniejsze dla mówiących, mogą pomóc nakreślić pewne kontury tożsamości, nieuchronnie właściwe żmudzkiej tożmės asmenims vien todėl, kad jie mąsto ir kalba žemaitiškai, t. y. tam tikru būdu. 2. PODSTAWA: KRYTERIA EKSPRESJI TOŻSAMOŚCI OSOBY Próbując zlepić obraz rozbity na wiele szczegółów w jeden wizerunek, potrzebne jest pewne oparcie. Rozpoczynając układanie na podstawie KTŽ układanki żmudzkiej tożsamości, wygodnie jest skonstruować taki szkielet, opierając się na zaproponowanej przez Florence Kluckhon i L. Freda Strodtbecka (1961) sieci orientacji wartościujących, złożonej z trójczłonowego systemu, najbardziej ukierunkowanego na pojmowanie i przejawy wzajemnych stosunków między ludźmi, czasu i działalności (Dumont 2002 [1983]: 256; Hills 2002). 2.1. Vertybinių nuostatų tinklo kontūrai Aby ułożyć zamierzoną układankę żmudzkiej tożsamości, KTŽ trzeba czytać jak powieść17, której bohaterowie (zanonimizowani i utajnieni) krótkimi frazami odsłaniają 16 Pojęcia mówiącego i rozmówcy są w artykule używane jako synonimy. Rodzaj męski wybrano jako uogólniający, mogący reprezentować mówiących obu płci, gdy z danego fragmentu płeć nadawcy nie jest oczywista. 17 Čia tiktų palyginimas su Julio Cortázaro „Žaidžiame klases“, kai skaitančiajam nuolat tenka grįžti iš vienos knygos vietos į kitą. Artykuły / Articles 71 tajemnicę osobowości i tym samym pozwalają czytelnikowi Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių odkryć przejawianie się wartości kształtujących ich światopogląd. Zrozumieć system wartości i ekspresję wartościowania u Bubera: tylko w dialogu inny modelius siekiant nustatyti tapatumą yra labai svarbu, nes vertindamas ką nors asmuo visada apibūdina ir patį save arba atskleidžia savo esmę (Helm 2009: 12). Vertinimų patikimumą labiausiai gali užtikrinti autentiškas kalbėjimas, nes visuminis kito asmens supratimas įgyjamas tik su juo kalbantis. Pasak Martino ujawnia się jako byt, którego każda wypowiedź, działanie i pogląd są naznaczone piętnem wyjątkowości, dającym możliwość rozpoznawalności (Phillips 2011: 30). Rozmowa jest najwyraźniej reprezentowaną dla tożsamości) normy neišvengiamos tarpusavio sąveikos, apimančios bendravimą ir su artimiausios aplinkos žmonėmis, ir su mus supančios bendruomenės nariais, dalis. Vertybes laikant asmens tapatumo dalimi, o asmens sprendimams (taigi, ir wywierające na nią największy wpływ, pojmując jako maksymy zachowania (Helm 2009: 12–15), ważne jest wyjaśnienie emocji najbardziej ujawniających osobę, takich jak godność i wstyd (Helm 2009: 11), oraz podstawowych kryteriów ekspresji tożsamości osoby, które wyznaczają zobowiązania. Bennett Helm (2009: 17) wyróżnia trzy grupy zobowiązań i związanych z nimi emocji. Zobowiązania modulujące (ang. transitional commitments) wiążą się z amplitudą głębokich emocji, wyznaczającą kierunek postawy (Helm 2009: 23–27). Amplituda ta może kierować z powrotem ku przeszłości i wspomnieniom (na przykład za emocję negatywną uznaje się troskę lub niepokój, pojawiające się w obawie o zgodność z wymaganiami skali wartości, s. 27), albo może być pozytywną, skierowaną ku przyszłości emocją antycypacji (związaną z zaufaniem (ang. self assurance) jako zdolnością do spełnienia normy skali wartości, s. 25). Zobowiązania wartościujące (ang. tonal commitments) wyznaczają pozytywny lub negatywny ton emocji. Oceniając coś, osoba ustala i opisuje swój stosunek do ocenianej rzeczy lub osoby – taka identyfikacja jest nierozerwalnie związana z samą osobą (s. 14). Wartości są ucieleśnione w tożsamości, której podlegają, tworząc ją (s. 14). Tożsamość osoby jest nierozerwalnie związana ze stylem życia, którego wymaga styl życia asmuo laiko vertingu, ir tai yra susiję su įsipareigojimais, kurių pasirinktas gy- (por. s. 14). Ekspresja tożsamości osoby jest warstwowa. A zatem, aby określić głębię wartości, należy zrozumieć skalę wartości, tworzącą centrum uwagi i jego mūsų tapatybės dalį. Asmens svarba pačiam sau yra neatsiejama nuo jį suformavusios vertinamų dalykų visumos; asmuo ir jo vertybės suponuoja vienas kitą otoczenie (s. 31). Wartości ucieleśnione w tożsamości osoby skłaniają ją do wyboru określonego stylu życia – takiego, który uważa za wartościowy (s. 28). Intuicyjnie pojmowany poziom wartości określa tożsamość osoby (s. 28). Za podstawę zasadniczych zobowiązań (ang. focal commitments) uznaje się troskę (s. 15–19). Oznacza ona zapewnienie komuś dobrostanu, który zależy od tego, jak ów dobrostan jest rozumiany oraz jak ważna dla troszczącego się jest dana rzecz lub JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX (p. 18–19). Rūpinimasis kitu visada reikalingas dėmesio ir veiksmų (p. 15). Įverosoba; troszczenie się jest przejawem troski, w którym ujawnia się znaczenie kad rūpinimasis kitais būtų sėkmingas, asmuo privalo pakankamai mylėti save18. Kalbant apie įsipareigojimus, svarbu atkreipti dėmesį į dalies ir visumos santykį, atsikleidžiantį suvokus tikruosius veiklos modelių motyvus arba tikslus osoby lub rzeczy. I (por. s. 19). Związek tożsamości osobowej i wartości pokazuje, dlaczego tożsamość jest tak ściśle związana z emocjami i emocjonalnym typem charakteru: w zależności od tego, jak układają się wydarzenia – w dobrą czy w złą stronę, skala emocji może zmieniać się od pozytywnej (duma) do negatywnej (wstyd) oceny siebie i innych (por. Deonna, Teroni 2009: 34). 2.2. Zawartość sieci postaw wartościujących Skaitant KTŽ iliustracinius pavyzdžius, labiausiai krinta į akis jais sukuriamas jau minėtas tikroviško pokalbio įspūdis. Įminti aptariamo šaltinio iliustracijų naTajemnicę naturalności i atrakcyjności można zapewne uchwycić, odwołując się zarówno do oceny znaczenia autentyczności, jak i pozycyjnych ról działania (ang. positioning). Romas Harré, omawiając możliwości wyboru metody naukowej odpowiedniej dla psychologii społecznej, przypomina definicję efektywności wypowiedzi uwypukloną w teorii performatywów Johna Langshawa Austina (1964): wypowiedź uważa się za efektywną, jeśli została wypowiedziana przez właściwą osobę, w odpowiednich okolicznościach i została poprawnie zrozumiana przez adresatów (Harré 2008: 696). Rola w określonym odcinku aktu mowy polega na chwilowym przyjęciu określonych praw, obowiązków i zobowiązań wobec innej osoby; tym pozycjom właściwa jest tymczasowość – mogą być zmieniane, odwoływane, nieuznawane, rozwijane (Harré 2008: 697). Każdy mówca lub słuchacz tego odcinka może konstruować to, co zostało powiedziane i zrobione, opierając się na różnych pozycjach, i różnie to oceniać, chociaż do wszystkich dotarł ten sam język (s. 697). Oczywiście dotyczy to również każdego, kto próbuje przedstawić choćby nieco uogólniający model możliwości interpretacji aktu mowy. 3. ZESTAWIENIA POSTAW WARTOŚCIUJĄCYCH I ICH PRZEJAWIANIE SIĘ W MÓWIENIU Przy tworzeniu sieci żmudzkich postaw wartościujących najcenniejszą częścią ilustracyjnych przykładów KTŽ stają się te, które ukazują wartościujący stosunek osoby mówiącej do siebie i 18 O ocenie i miłości własnej zob. Helm 2009: 23. Straipsniai / Articles 79 Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių Z odpowiedzialnością osoby wiążą się również stawiane jej wymagania. Niejednokrotnie wyznawane jest przekonanie, że istoty człowieka nie zmienisz (por. przykłady 264–269 ilustrujące taki pogląd), jednak sposób zwracania się KTŻ, kalbėtojų teiginiai akivaizdžiai lemiami būtinybės patarti adresatui ar jį išmokyti nurodant, paliepiant ar pagiriant. Dauguma KTŽ iliustracijų užfiksuotas kalbėilustrujący prawdziwe sytuacje codzienności, ujawnia, że bezpośrednim jam itin artimas asmuo (vaikas, sutuoktinis, motina, tėvas, brolis, sesuo ar pan.), adresatem jest rozmówca, o którego mówiący się troszczy i za którego czuje się odpowiedzialny. Dlatego zauważany jest każdy czyn niezgodny z przyjętymi normami i w taki czy inny sposób mówi mu się o tym, czasami otwarcie wyrażając także własne emocje, np.: 115) ẽk t nmi / jg sọšalâ / tva ẹ‿lûpas jau‿pamelẹnvọsẹs // 233 116) apibek kèls sùs i‿rnki45 trúobũos ẹ‿sọšsi // 344 117) kr‿t bráižīss nkti / palâuk / ẹšãuš / ẹ‿parẽsi // 50 118) à t stẹprộusi vsa dina pri‿šina krúovma? 390 119) del‿kũo t ès tok papũrọsi46 / a‿nàsêrgi? 309 120) pàsku / ka‿nutksêm / rsi ẹr‿ọžmgsi // 448 122) kàm t bọvâ / ka‿mnệi tẽp ddlê šrds gele᳞? 142 123) š‿šẹrdis glọmũos nûoȓọ tâu 121) apsvệlk šltjẹ bska ẹ‿nasọšâlsi // 48 tik‿gra // 107 Troska osób przebywających we wspólnej przestrzeni o siebie nawzajem znajduje odzwierciedlenie także w języku. Największa odpowiedzialność za sprawy gospodarstwa domowego i wspólny sukces spoczywa na gospodarzach domu, dlatego to oni najczęściej formułują wobec dzieci wymagania i (lub) pouczenia, jak należy się zachowywać. Zakazy, uwagi i wskazówki najczęściej dotyczą norm zachowania w domu lub w obcym otoczeniu, a szczególnie w miejscu publicznym, np. : 124) pri‿vãgi nažaimûokis47 / pagnọ navâọsi // 496 125) naáuluokẹtes pri‿vãgi! 159 126) kuo‿žãrgstuotes / a‿ni‿gedas natrẹt // nažargstkis pr‿vẹsũ // 497 127) vákã / bûkẹt nmi / navãuokẹtes p‿kẹimùs // 160 128) vákã / tktã naáimatuokẹtes48 bažnûo / tn rẽks gràžẽ ẽlgtệis / mẽlstệis // 22 KTŽ dbałość mówiącego o doskonalenie się bezpośredniego adresata uwidacznia się w szczególnie częstych uwagach dotyczących niezbyt estetycznego, lecz możliwego do poprawienia bez większego wysiłku wyglądu, artykulacji i treści wypowiedzi. I oczywiście z powodu niewłaściwego 45 į rnkį – ‘wokół, dookoła‘ KTŽ 344 46 papliūrti, ~sta, ~o – ‘stać się rozlazłym, osłabionym‘ KTŽ 309 47 žaimóties, ~ójas, ~ójės refl. – ‘bawić się, wydziwiać, kpić, stroić miny‘ KTŽ 496 48 áimatoties, ~ojas, ~ojės refl. – ‘robić aimaty, bawić się, wydziwiać‘ KTŽ 22 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 80 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX pasirinkto duotų užduočių atlikimo būdo ir tempo. Pastarojo pobūdžio priemodele upomnień są dość różnorodne (polecenie z porównaniem, konstrukcje trybu rozkazującego, pytania, wtrącenie dobitnie osobistej opinii) i mogą oznaczać nie tylko wątpliwości mówiącego co do właściwości sposobu wykonania prac, lecz także troskę o fizyczne i duchowe zdrowie adresata, np.: 129) rẽk dãilê dệrbtẹ / na‿kãp‿t ka‿prēt / makali makali /ẹ‿vskas // 224 130) dệrbk nà‿diel‿aũ / v kãp sâu // 72 131) našẹkaộuk / apsẹmslk prm / ẹ‿tik‿tukârt dệrbk // 412 132) ọžsjemi s‿tuokẽs nekniekês // 254 136) mộn ẹšvêiz / ka‿tọ‿napàslênki ẽtẹ // 478 137) ko‿t mọrksâ51 vsa rta? 245 138) 133) ko‿t railẹneji / a‿dârba ntọri? 333 134) natraûok49 vsa dina / mkis kũ‿nûors rmta // 452 135) natọpẹộuk50 / mkis kãp rẽkệnt dârba // 459 našieûokis tẽp / vọ‿tùjãu ẹr‿ẹšsẹžûosi52 // 408 Uwagi dotyczące wyglądu najczęściej wypowiadane są w trybie rozkazującym, por. frazę, która stała się modelową uwagą o konieczności uporządkowania się: 139) *jũonâ *jũonâ / veizek / kúoki tva šúonâ // 478 W ten sposób podkreślana jest odpowiedzialność rozmówcy za właściwą postawę, fryzurę, ubiór i czystość, a oczywiście oczekuje się szybkiej i właściwej reakcji na polecenie, np. : 140) nabûk tẽp sọsẹkũprnẹs / ẹšstệisk // 197 141) nabûk sọsẹkumpnẹs / nasọsẹtrâuk i‿kpra / ẹšstệisk // 195 142) sọsšọkộuk / tva glvà kãp kdẹle᳞53 // 153 143) tva ẹ‿nûosẹs smetũonẹna palka / nusẹčstk // 377 Z powodu niedostatecznej dbałości, skutkującej nieporządnym wyglądem osoby, czasami żartobliwie się z niej drwi, np. : 144) dộuk bẹn‿kàtẹnộu zûbus nulaižtẹ / vs ribalẹnis // 342 Matant, kad pašnekovui gali prireikti daugiau pastangų susitvarkyti (ar nauaby wyrobić w nim ten nawyk), wykorzystuje się porównania (ponieważ dowcipna uwaga jest bardziej pamiętliwa), np. : 145) t nustepê s‿tũoms pišũoms / kãp‿vês ẹšvêizi // 478 49 trasióti, ~iója, ~iójė – ‘biegać, szaleć, próżnować‘ KTŽ 452 51 murksóti, murkso, 50 tupiniúoti, ~iúoja, ~iãvo – ‘delsti, nepradėti kaip reikiant dirbti, lūkuriuoti‘ KTŽ 459 ~ójė – ‘być ponurym, siedzieć cicho, milczeć‘ KTŽ 245 52 Tutaj išsižioti – ‘zmęczyć się‘, por. KTŽ 408. 53 kẽdelė – ‘coś splątanego, kołtun‘ KTŽ 153 Straipsniai / Articles 81 Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių 146) a‿sọ‿bagọ mẹigúojê / ka‿tẽp sọsẹràbûoje᳞ drabùžê? 332 147) tọ‿plmp tū‿ộndẹni kãp kârve᳞ // 304 Do pożądanej zmiany dąży się za pomocą pytania (często retorycznego), które zwraca uwagę lub ma na celu wstrzymanie realizacji wcześniejszego zamiaru rozmówcy, dopóki nie zareaguje on na uwagę, np.: 148) kù‿jũs tn drbûot / ka‿vsọs àlệns ès // 24 149) t vsọs apspọukẹniejê / kûoks ẹšvêizi // 326 150) kûoks t ẹšvêizi / vsọs nusplunksnẹniejê // 311 151) ès vsọs pukệns / kr‿t ẽs! 326 Czasami prośbę o zwrócenie uwagi na wygląd innej osoby formułuje się w trybie rozkazującym. Tego rodzaju wypowiedzi mogą mieć na celu skupienie uwagi rozmówcy na osobie będącej przedmiotem rozmowy jako nieodpowiedniej do partnerstwa albo poprzez negatywne scharakteryzowanie tej drugiej, nieuczestniczącej w rozmowie osoby zwrócenie uwagi adresata na jego własny wygląd, por. : 152) àl t paveizek / kãp ns ẹšvêiz / vsọs apsẹlêdẹs / plọskûots / smộrglis vsumèt ẹštsẹs // 478 Za wybór lub dobór ubioru odpowiedniego w danych okolicznościach lub pasującego danej osobie chwali się, za nieodpowiedni – wyraża się uwagę, np. : 153) tâu prtnk tas‿kepalšis // 447 154) apsẹpũrẹnâ sọ‿tûokẹ sọtsọsa šlèb / kok tàtã ẹšvêizi? 308 Podobnie może być wyrażona uwaga o charakterze krytycznym dotycząca niewłaściwie pełnionej roli społecznej, na przykład odwołuje się do odpowiedzialności matki za estetykę ubioru dzieci, np. : 155) tọ‿apšûmpẹni54 tas‿sva mrgàs tẽp nàgražẽ // 420 lai saugo gyvenamąją Daugybė panašaus modelio diskurso atkarpų KTŽ rodo, kad kalbantysis akyerdvę55. Adresat nieprzestrzegający zwyczajowego porządku spotyka się z uwagami i zakazami w różny sposób zwracającymi uwagę (na przykład poprzez zadanie pytania lub wskazanie stopnia natężenia cechy), por.: 156) a‿namatê / jọg‿ẽdâms ẹšglèžuojê tū‿vštšûdi // 110 157) t èsi vsọs nuspọrvẹnejẹs // 327 160) nusẹprtnk / ès vsọs smtệns // 377 163) nakabnk pọ‿pệlna šâukšta / jg 158) ès vsọs nustaukẹnejẹs // 442 159) ès vsọs nglệns / ēk nusẹčstk // 25 vãrvẹni kũošẹ ọnt‿stla // 137 54 apšliùmpinti, ~ina, ~ino – ‘ubrać nieładnie, 161) prm nusẹprtnk ọž‿ngâ / ès vsọs snigệns // 379 162) nê / tuoks‿snigệns i‿trûoba nẽk // 379 nieporządnie’ KTŽ 420 Dla nosicieli tradycji ustnej porozumiewanie się jest najważniejszym sposobem zdobywania informacji, dlatego mówiący w KTŽ nie 55 Apie NAMŲ koncepto analizėje išryškėjantį lietuviui būdingą šviesių, jaukių, gražių šiltų, tvarkingų namų suvokimą ir būtiną pastangų, atsidavimo ir darbo poreikį žr. Rutkovska 2017: 87tt. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 82 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX przemilcza swojego niezadowolenia z powodu niewyraźnej lub niewłaściwej artykulacji rozmówcy, nadmiernej ruchliwości, hałasu, a nawet niekalbėjimo, pvz.: 164) ko‿t pọrslúojs56 / ka‿pàsakûoji? 327 165) ko‿t âuzgi / rọkộukis kãp žmogs // 256 166) t ès naramu narame᳞ / jd / kš / krt // 251 167) natràšknk tū‿pũopeȓu / ẹš‿prũota ẹšvarsi // 452 168) a‿nbelis ès / ka‿narọkujs ẹ‿neka mộn nasakâ // 253 KTŽ nieprzyjemna dla mówiącego pusta i pozbawiona sensu lub niewłaściwa wypowiedź adresata, np. : 169) ko‿t‿čè úomâuji57 tûous nekùs! 265 170) tọ‿žèbeûoji tûous nekùs / papàsakûok kũ‿nûors rmta // 497 171) natarškek neku // 441 172) a‿tva smagẹnne᳞ paska / ka‿tẽp sakâ // 375 Z treścią wypowiedzi można również powiązać zwroty wskazujące na różne możliwości oceny osoby (zarówno przyjemne, jak i zagrażające istocie tożsamości) oraz charakterystyki osoby oparte na wskazaniu podobieństwa do kogoś lub czegoś, por.: 173) pùputli58 / kãp t bàgven? 326 174) ‿t / žát / kãp bàgīven? 496 175) ‿t / prọncũzẹli59 / k‿t čè padarsi! 316 176) k‿t / viejègâudi vệns à viejègâudi / k‿čè gáudâ vejus // 479 177) ‿t / mgâu / kâm t tnk! 237 179) ‿t / memi à‿memi / kp‿t ti? 233 Wymyślone zwroty o sobie lub bliskich, plotki mówiący ocenia 180) ọž‿pràvardevẹmûos / vàkã/ gâusẹt 178) ‿t / pộrza60 à‿pộrza / k‿t žẹnâ! 309 nu‿teva // 317 181) nàkšk sva lẹižvi kr nàrẽk / bûs gẹȓáusê // 339 182) ko‿t pộrški / jê nažẹnâ / geȓãu neka nasakk // 309 183) apsẹlédnsi lẹižvês / jê tẽp kaip netinkamus; pastarosios suvokiamos kaip grėsmingos, bet galinčios apsaugoti adresatą nuo netinkamo elgesio, pvz.: darsi // 209 56 purslóti, ~ója, ~ójė – ‘chlapać śliną‘ KTŽ 327 57 ómauti,~auja, ~avo – ‘mówić nonsensy, wrzeszczeć‘ KTŽ 265 59 prancūzelis – ‘jakiś niejasny, nie taki jak wszyscy inni‘ KTŽ 316 58 puputẽlis – ‘mažutėlis‘ KTŽ 326 60 pliùrza – 2. ‘kas nevykęs, netikęs (ppr. apie moterį)‘ KTŽ 309 Artykuły / Articles 83 w sytuacjach niekorzystnych dla danej koncepcji wydaje Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių Konkretaus, tapatybę nurodančio asmenvardžio paminėjimas garbingumo się przerażający, dlatego rozmówcę można pocieszać, np. : 184) nabẹjûok / tẹn‿tva pàvardes namẹnavûoje᳞ // 238 Nieuzasadnione przechwalanie się rozmówcy mówiący może określić jako niezasłużone, np. : 185) ba‿rẽkala dẹộujs / túoũm asbu pệlns svets // 31 w dyskursie 186) k‿t / bèpruotli / veizek kp‿t gven // 43 Pačiam pareiškiamus priekaištus kalbantysis laiko įkyriais ir pageidauja nekonfliktowym albo stara się uciszyć rozmówcę, a niepomyślne życzenia ironicznie kieruje do adresata niezdolnego ich spełnić, np.: 187) nustûok t katetẹ / tàs tva katejệms mộn lig‿kâula ikīreje᳞ // 151 188) naẹiškûokis prkabu / rọkộukis kp‿žmuogs // 319 189) ãulnk61 naãulnẹs / ànà vẹstệik neka navêiz // 158 190) najukis ẹš‿mnẹs / ẹš‿tvẹs kt juksẹs // 135 191) dộuk div ẹš‿tva brnâ i‿ãulẹs ãusi // 127 Z drugiej strony, rozumiejąc słuszność rozmówcy, mówiący KTŽ może to przyznać, nawet jeśli niezbyt dobrze się z nim zgadza, oczywiście nie zapominając podkreślić tej niezgody, np. : 192) kad‿ẹ‿mna nèprietlis / vẹstệik teisngâ paske᳞ // 254 Kiedy mówiącemu nie udaje się porozumieć z adresatem (lub ich grupą), sytuację pozostawia się losowi, por. : 193) jũs pasẹkârkẹt / kãp nûorẹt / tẽp ẹ‿darkệt // 148 3.1.3. Mówiący o osobie trzeciej W rozmowie z rozmówcą o osobie trzeciej uwidacznia się konieczność używania wykładników określoności. Do pomyślnego ustalenia tożsamości osoby Żmudzinom zazwyczaj wystarcza imię lub nazwisko, np.: 194) *jũonis nudệrb nucàckệi t‿lzda / ẹ‿pikê ẹšvêiz // 59 198) *žúobakienê ddlê tnk lẹižvi 195) *pliksis bũt jẹs / jê bũt pavadnẹ // 58 196) *stõnkộu prtnk ustâ // 447 197) *martinkene᳞ atje᳞ pukãs apkẹbọsi // 326 plktẹ62 // 302 Niekiedy, aby nie powstały wątpliwości co do określoności osoby, o której się plotkuje, do nazwy osobowej może zostać dodany pełniący funkcję rodzajnika określonego įvardis tas, ta, pvz.: 61 kiaũlinti, ~ina, ~ino – ‘koneveikti, vadinti kiaule‘ KTŽ 158 62 liežùvį plàkti – ‘plotkować, paplać’ KTŽ 302 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 199) ta‿*kũotre᳞ nkr nadệrb / vọ‿tik‿vãûojẹs // 507 200) tas‿*žaušlis par‿sva slinkàvma neka ẹ‿natộr // 374 201) velnâtis63 / nà‿vãks / tas‿jûsa *jũonis // 480 Po ustaleniu z rozmówcą tożsamości omawianej lub obmawianej osoby w dalszym dyskursie zazwyczaj używa się zaimków trzeciej osoby ons, ana, anėi, anuos. Najczęściej używa się ich jako substytutów nazw osobowych przy omawianiu modeli zachowania znajomych osób związanych z normami etycznymi (uprzejmą komunikacją, przejawami przyzwoitości itp.), np.: 203) kad‿kùmèt ns priẽtọ pri‿mnẹs ẹ‿gra žũodi pasakītọ / fùi nê /nkumèt 202) ka‿sọsẹtnkâm / ns vsumèt pasẹsvéikindâms pakile keprẹ // 161 // 195 204) ns vsumèt palàbện ẽdâms prọ‿šli / napramúžện // 247 205) ànà tkrà tũopške᳞64 / vsumèt prašmũžện pro‿šli ni‿lbas napasọsi // 450 206) pramúžna ànà prọ‿šli kãp ãule᳞ // 247 207) tkrọs audadũšis65 / nẽ ns vũogtẹ bje᳞ / nẽ i‿bažnnčẹ ẽt // 410 KTŽ Mówiącemu zależy na omówieniu poziomu schludności osób, o których się plotkuje, tego, ile uwagi poświęcają one wyglądowi lub wzajemnym relacjom z tymi, za których omawiana osoba odpowiada i którymi powinna się opiekować, np.: 208) vọ‿apsẹlédệms ànũ  baiâusis // 29 209) tn pr‿anũ r gvà nàtvârka / vskas metûojẹs vsãs pàšalês // 253 210) kûoks ns r apsẹžélnẹs apsẹbvẹs / kãp bazọs // 41 211) natnkộntis àni pri‿dârba // 447 212) ns  tkrọs tležis / nikuokêm rimtâm dârbộu nàtnk // 444 213) ddlê nažveizeje᳞ ànà sva žmúogãus66 // 479 214) ànà gèrã ọžvêiz sva vkùs // 479 215) ànẽi tũ‿sva vãka àpgêrb / aptmpa ẹšlêsdamis i‿muokkla // 439 216) kãp gīvên tẽp / b tk andọ sọrọkộu67 // 27 KTŽ obfituje w przykłady pokazujące, że mówiąc o dalszych znajomych lub o osobach zupełnie nieznanych, zazwyczaj stosuje się uogólnione określenia osoby (człowiek, kobieta, dziewczyna, dziecko itp.). W odcinkach dyskursu KTŽ często towarzyszy im zaimek wskazujący pełniący funkcję rodzajnika określonego 63 velnáitis – ‘łobuziak‘ (o dziecku) KTŽ 480 64 tõpškė – ‘niezdara, nieudana, głupia (kobieta)‘ KTŽ 450 65 šiaudadūšis, ~ė – ‘człowiek słabego ducha, pusty‘ KTŽ 410 66 Čia žmogùs – ‘mężczyzna‘, por. KTŽ 503. 67 surokúoti – ‘dogadać się, żyć w zgodzie‘ KTŽ 348 Straipsniai / Articles 85 Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių (ten, ta) lub jakościowy zaimek wskazujący68 (tuoks, tuoki). Osoby mniej znane najczęściej trafiają do centrum uwagi mówiącego KTŽ ze względu na szczególność wyglądu, zachowania lub pochodzenia, np. : 217) kûokẹs ệlgas blakstenas tuo‿žmúogãus // 46 218) tuo‿žmúogãus tẽp bjãurê tràškanûojẹs kis // 452 219) tuo‿žmúogãus tệik ter / nọ‿žûodmẹnis žûodmẹnis // 501 220) tuos‿mérgũos kis kãp vštšũdê // 489 221) tà‿mrgà toki plộmpa / tệik partọs / tệik pastọs // 302 222) par‿ptẹ pũga bva ọžbegẹs tûoks kailẹnuọs69 pasẹšdtệ // 138 kûoki kta svetâ gla // 224 223) tà mrgà apsẹkârsta vẹsúokês kàspẹnãs ẹ‿tẽp ẽt i‿mesta // 147 224) ta‿mûotrẹška ệlga lẹižvi tộr70 // 214 225) tàs žmogs  maištkrâujis / tevs š‿vẹinã vitâ / vọ‿mûotina ẹš‿kažDla mówiącego KTŽ ważna jest pewność siebie omawianej osoby i umiejętność obrony: wysoki poziom pewności siebie wiąże się z niezdolnością innych osób do wpłynięcia na osobę będącą przedmiotem obmowy, natomiast niski określany jest jako kształtujący agresywne zachowanie większości wobec osoby niezdolnej do obrony; współczucie mówiącego wobec osoby krzywdzonej ukazuje się poprzez jej określenie (na przykład nabagė, žmogielis71), np.: 226) pr tã mérgã àni naprisknẹs72 // 178 227) tũ‿žmũogọ vs nukntûo73 / ns namûok atsẹgûotẹ // 178 228) ns nbags knt nù‿vẹsũ 248 229) t‿nabgẹ vs údệi74 kãp sọsrọkvẹ // 463 230) tũ‿žmuogẹli pàt pjũklệi ẹ pjũklệi âuras dinàs // 301 Mówiący KTŽ ocenia zarzuty podważające pewność siebie jako ciężkie brzemię (por. ‘ciągłe czepianie się dziecka‘), podkreśla agresywny lub uległy charakter niektórych osób i dziwi się osobom, które w sytuacjach konfliktowych potrafią uniknąć robienia wyrzutów, np. : 231) biss ànũo ọntsẹsedệms75 ọn‿tuo‿vãka // 27 232) ns vàksệi kũožna vệina / ka‿tik‿tas‿lêdas // 472 68 Por. Rosinas 1996: 85. 69 kailinuõčius – ‘kailiniuotis, ktoś w futrze‘ KTŽ 138 70 lgą liežùvį turėti – ‘lubić trajlować‘ KTŽ 214 71 Por. žmogẽlis – ‘biedny człowiek‘ KTŽ 503. 73 72 prisiknsti – ‘prikibti‘ (KTŽ 178), ‘prisikabinti‘ nukntoti, ~oja, ~ojė – ‘pokonać, zwyciężyć‘ KTŽ 178 74 ūdyti, ~ija, ~ijo – ‘prześladować, łajać, napastować‘ KTŽ 463 75 antsisėdimas – ‘napastowanie, zasiedzenie się‘ KTŽ 27 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 233) ns nkumèt mộn ner ọžmetẹnejẹs76 / ka‿ẹ‿pẹktộujọ bvûom / vẹstệik // 236 W polu współczucia mówiącego KTŽ znajdują się osoby samotne, chore, poszkodowane w pożarze, niezdolne do należytego zadbania o siebie, np.: 234) bedà / tuokê lẹgúotâ múotrẹškâ vẹinâ // 215 235) ta‿vãrgše᳞ muotrẹškle᳞ pdege᳞ bèsộnti // 267 236) *kuotrle᳞ ẽt vsumèt apsẹpũrẹnọsi // 308 Czasami mówiący KTŽ usprawiedliwia oczywiste zaniedbywanie i nieuwagę danej osoby wobec samej siebie kombinacją woli i uporu widoczną w pewnych szczegółach zachowania omawianej osoby, np. : 237) bàtâ sọplšẹ /šũrèlê atsẹršẹ / v ns šlmštện77 /ẹ‿vskas // 416 Gdy w centrum uwagi mówiącego KTŽ znajdują się dzieci, uwaga skupia się najczęściej na wyglądzie, zachowaniu i zdolnościach, a po wspomnieniu o tych ostatnich – także na możliwościach w przyszłości, np. : 238) tàs‿anũ vãks dils kãp àuollis // 25 239) ànũo vãks tûoks mžọs kãp kọkle᳞ // 25 241) šẹtã‿tũo 240) tas‿anũ‿vãks tûoks tžlis / navkẹs // 446 vãka smộrglis vệsumèt ẹštsẹs // 415 242) tas‿vãks tûoks ẹštžẹs // 450 243) ten‿vãks nmàž nabje᳞ svètẹmũ žmúoũ // 257 244) neka ẹš‿tũo *vẹncùli vãka nabûs / š‿pàt mža  tûoks pūstagãvis // 329 245) spratlvs vãks / ẹš‿anũo ẹšâugs pruotngs žmogs // 400 3.1.4. Mówiący wybiera nieokreśloność (neutralizacja indywidualnego znaczenia tu, maksymy zachowania i uogólnienia), może wybrać zaimek drugiej osoby tu jako zaimek uogólniający. W takim Siekdamas universaliau apibūdinti savo patirties modelius, KTŽ kalbantysis przypadku tu, które w zwykłym kontekście ma tendencję do wskazywania innej osoby wyróżniającej się odrębnością, przejmuje znaczenie rzeczownika człowiek i staje się słowem zapewniającym osłonę ogólności78. Tu o nieokreślonej referencji jest używane w zdaniach, do których konstruowania wykorzystuje się uniwersalne (w wielu językach indoeuropejskich 78 O referencji o znaczeniu nieokreślonym zob. Haspelmath 2000: 11. W językoznawstwie litewskim jest to 76 užmetinėti (sl.) – ‘priekaištauti‘ KTŽ 236 77 šlámštinti, ~ina, ~ino – ‘negrakščiai eiti‘ KTŽ 416 określanama kaip tu vartojimas apibendrinta reikšme (plg. Valeckienė 1965: 668), kaip individualios tu reikšmės neutralizavimas (plg. Rosinas 1996: 26) ar gramatinės metaforos atvejis (plg. Judžentis 2012: 114). Artykuły / Articles 87 sytuacje przypisywane kategorii irrealis79, do których opisu Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių būdingos) taisyklės, susijusios su apibendrinamąjį pobūdį perteikiančia kiek specifine laiko santykių raiška: asmeninis įvardis neapibrėžtą reikšmę įgyja nuwybiera się negatywną polaryzację i (lub) swobodny wybór80, np. : 246) nadệrbsi / neka natọresi // 459 247) jê nûori / ka‿kas‿ọžâugtọ / rẽk nga prikštẹ // 136 248) ka‿svẹs navêizi / ẹr‿apšộrsti žmogs / apsẹlêdi // 421 249) ali‿kãp tas‿crọlis81 pikê gệid / klauskis ẹ‿nuorek // 62 Aby opisać uniwersalny model doświadczenia i przekazać maksymy zachowania, mówiący często wybiera konstrukcje bezosobowe, np.: 250) rẽk gẽrbtẹ ẹ‿mīletẹ sva tevus // 446 251) bíedũo rẽk žmũogọ gébetẹ // 339 252) rẽk pabegtệis / jê kr mùšas /ẹ‿vskas // 42 253) nàrẽk gdntẹ82 vákũ nu‿mža pársẹvagtẹ // 119 254) napadũorọ senûoms múotrẹškûoms tãuztẹ vejus // 443 Sytuacje doświadczenia w KTŽ są często uogólniane w zdaniach, których podmiot jest nazywany rzeczownikiem žmogus albo jego rzeczownikowym (np. vaikiukai, mergaitės), przymiotnikowym (np. baguotam) lub zaimkowym substytutem wskazującym na rolę sytuacyjną (np. kas, kitieji, kurie), np.: 255) pràsts žmogs / kàtràs pasžīûo83 ẹ‿nabrûpẹnas atdộutẹ // 499 256) pàdarbs žmogs vsr dârba rnd // 267 257) sọsẹvelọsẹs mẽrgas namûok vsũ tnu // 440 258) bagúotâm vê ẹr‿i‿kũošẹ šk / v biednâm ni‿i‿ptra // 44 259) vaikâms vsumèt ddlê tnk kū‿nûors kâtẹ // 141 260) mergátems ddlê tnk glọusutệis / ànuos kãp kattê glọusộujẹs // 111 262) kẹtệi apsẹžànjẹ ddlê gèrã sọrọkộu // 165 263) kri nàsọtnk / ẹr‿š‿šali véizộnt bãisê r // 448 261) sọ‿tûoọ smrda kàs gâl bûtẹ kpẹtûo // 378 Neapibrėžtumo konstrukcijos pasirenkamos ir siekiant pasiguosti dėl žmogaus esmės nekintamumo, plg.: 264) ku vlks gme᳞ / tu ẹ‿kârš // 147 265) jê kàs r nussẹs / ns tûoks ẹ‿lks // 401 79 O związku znaczenia irrealis z unikaniem faktywnych implikacji lub presupozycji zob. „Holvoet, Pajėdienė 2004: 90.” 80 Por. „Haspelmath 2000: 52, 64.” 81 crulis – ‘skowronek‘ KTŽ 62 83 pasižyčióti – ‘pożyczyć‘, por. 80 Por. „Haspelmath 2000: 52, 64.” 82 gùdinti, ~ina, ~ino – ‘pratinti‘ KTŽ 119 81 crulis – ‘skowronek‘ KTŽ 62 KTŽ 499 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 266) kọprûota tktã gràbs baẹštaiss // 197 267) apskrèteli / kãp ẹ‿kọprûota / tktã kàps baẹštaiss // 29 268) ẹšmúoksi t kârvẹ i‿mdi lptẹ / nkumèt // 257 269) bûoba na‿rọnkûove᳞ / naẹšvẽrsi / kok ànà r / tok ẹ‿bûs / napárdệrbsi // 481 Omówiono strategie lingwistyczne mówiącego KTŽ, oparte na otwartym zwierzaniu się (ujawniającym jego „ja”), bezpośrednich charakterystykach, służących do określenia dowolnej osoby oraz ja (a w połączeniu z kimś również my), tego (i wy, składającego się z kilku adresatów), ons, ana, anėi, anuos, satui (to, jūs, mes) ar universaliomis elgesio taisyklėmis ir modeliais (vengiant individualios asmens nuorodos), pokalbiuose persipina viena su kita. Čia jos išwskazaniach skierowanych do bezpośredniego adresata, aby z ogromnej liczby różnorodnych fragmentów dyskursu można było zrekonstruować pewne wyraźniejsze cechy mówiącego KTŽ, a dokładniej — amplitudę możliwych cech. Aby obraz żmudzkiej jednostki stał się jeszcze wyraźniejszy, po zebraniu wszystkich wskazanych strategii mówiącego KTŽ (lub bez zwracania uwagi na ich swoistość) zostaną ocenione ciekawsze spostrzeżenia odnotowane w KTŽ dotyczące egzystencji jednostki jako przebywania w określonym czasie i określonej przestrzeni. 3.2. Stosunek do czasu i przestrzeni oraz wzajemnych relacji Rzeczywistą przyczynę powstania wielu wyżej wskazanych wypowiedzi mówiącego KTŽ, które na pierwszy rzut oka mogą wydawać się związane wyłącznie ze zwyczajem czynienia wyrzutów, pomagają zrozumieć fragmenty dyskursu KTŽ, w których utrwalono pewien etap życia mówiącego i ujawniono ścisły związek jego codziennej działalności z zobowiązaniami. 3.2.1. Wciągnięty w koło czasu Zdania mówiącego KTŽ ujawniające ocenę czasu i jego upływu pozwalają zrozumieć, dlaczego czasami nadmiernie podkreśla się znaczenie porządku (uwagi skierowane do bezpośredniego adresata dotyczące przestrzegania codziennych nawyków), a czasami przejawia się zewnętrzna nieuwaga (unikanie kontaktów ze znajomymi wynikające z obawy przed zakłóceniem zwykłego rytmu pracy). Modele ujawniające takie rzeczy pokazują, że mówiący KTŽ postrzega codzienną działalność jako stale obracający się spiralnie judėjimą į priekį. Tokio judėjimo atskaitos taškas dažniausiai yra dienos ir metų ciklai, pvz.: 270) mets‿nu‿mta / dinà nù‿dẹinã / tẽp ẹr‿ẽt ộmžọs // 261 Codziennie powtarzająca się działalność mówiącego KTŽ wiąże się z odpowiedzialnością za rodzinę, np. : Artykuły / Articles 95 365) ni‿žũoộu vitas ner / ns  sọsedẹšks // 401 Mówiąc z Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių inną osobą, mówiący KTŽ zwraca uwagę na skupienie (za brak uważa się unikanie 366) šrdis ọždavẹms / vt kàs r svarâusis dàlks // 467 kontaktu wzrokowego), prawdziwość mowy (podejrzanie brzmi także mówienie niepożmudzku, a czasami również różnice między gwarami Żmudzinów mieszkających w różnych miejscowościach), rozumienie osoby i ocenę samego siebie, np.: 367) s‿anu rũodas naẹšvsi / ànũo nãirmûos115 vệns // 249 368) ns  tûoks verstakãbis / atsẹplûovẹs š kàž‿ẹš‿kr // 481 369) gargždškê bški ktêp rọkộujẹs nàkãp kretingškê // 100 370) ns  nasọrọkujêms116 žmogs // 348 371) paskre᳞ vẹršesộujọ / ẹ‿nabgâl s‿anu bapasrọkộutẹ kp‿sọ‿žmuog // 488 Gdy wydarzy się nieszczęście, podczas pracy lub zabawy potrzebna jest pomoc, wsparcie. W życiu różnie bywa, dlatego czasami skarży się na samotność w nieszczęściu, a czasami chlubi się skupieniem i jednością, np.: 372) nûornts šni apkabnệs šãuk / neka naprišãuksi / ka‿ beda // 259 373) mès lãikėmûos kãp vệns // 484 374) kãp lnksmã / kãp gèrã búre // 216 W KTŽ jest wiele przykładów chlubienia się wspólną pracą (my, wszyscy) – jej zakresem, tempem i osiągniętym rezultatem: 375) mès kãp rẽkệnt padẹrbejem / pàkl pàbẹngem // 77 376) ka‿inkûom vs / tùjãu ẹ‿pàbẹngem tus‿gàlùs râutẹ // 257 Częste są spostrzeżenia, że jedna osoba w gospodarstwie nie jest w stanie skutecznie pracować, dlatego radzi się, pociesza lub ma nadzieję na posiadanie pomocników, np.: 377) tọ‿vệns tn tapnúojs vsa dina / bẹn‿vkùs pašãukis // 440 378) atvažộus brûolis ẹ‿prkbs117 / abdọ ẹ‿padrbsêu // 160 379) trjâu118 ka‿kbsêm / ẹ‿grẽtâ vện pabngsêm // 455 380) štã ọntâug mnệi padiejejê // 267 Mówiący KTŽ wiąże sukces osoby z pracowitością oraz umiejętnością sprawnego i skutecznego wykonywania zadań, dlatego osoby energiczne są zawsze omawiane i chwalone, a tym, którym się nie wiedzie, dziwi się, np.: 381) darbêm žmũogộu vsr gèrã // 70 382) mklọs žmogs ns r // 237 383) kàs pr smarkbe᳞ ànũos / lksta kãp žaibs // 376 115 narymos – ‘kręcenie się, rozglądanie się‘ KTŽ 249 116 surokúoti, ~úoja, ~ãvo – ‘dogadać się, żyć w zgodzie‘ KTŽ 348 117 prikbti, prikimba, ~o – 2. ‘pomóc, udzielić pomocy‘ KTŽ 160 118 trjau adv. „w trzech” KTŽ 455 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 96 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 384) patrkẹs ẹ‿skọdrộms119 tuos‿mérgũos // 371 385) nà‿žings ẽt / ns begtẹnã beg // 42 386)  žmúoũ / ka‿anệms nikûoks dârbs nàvkst // 486 387) žmúoũ biednộms vsumèt r ẹš‿nadarbma // 248 Sukces życia rodzinnego mierzy się zaradnością i pracowitością małżonka, np. : 388) mtrẹ žmũona tr // 241 389) ns smrks / àl ẹr‿ànà napesti // 251 Poszukującemu pomocnika lub pary wskazuje się, na jakiej osobie lub na której osobie nie należy polegać, np. : 390) sọ‿navkọọ žmog nekộr nagâl ọžsẹkštẹ120 // 165 391) s‿anu ner‿kũo ọžsẹdetẹ / ns  tkrọs mnkštâušis // 239 392) s tu pš121 gèȓãu naọžsẹdetẹ // 310 393) gvs tležis / nekộr s‿anu naọžsẹkši // 444 394) rẽk rmta ẹiškúotệis / sọ‿tûoọ trdalọ122 kp‿t gīvênsi / vaikli // 454 Żmudzki aspekty wspólnotowości i komunikacji ujawniają powiedzenia KTŽ wskazujące na pokorę i pojednanie, np.: 395) priš‿viêji napapũsi / vàkli // 330 396) kok tâu bedà / ọn‿gâlvọ mita neks natša // 24 397) n neka napašksi123 žmogs / tẽp ju bva žadeta124 // 495 Rozmówcę pogrążonego w smutku lub zmartwionego mówiący pociesza i okazuje mu współczucie, podkreślając możliwość wyboru innej interpretacji wydarzeń, nierzadko posługując się obrazowymi porównaniami, np. : 398) diel‿neku nàrẽk kȓũoktẹ // 72 399) ns jọukộu / nàrẽk mtẹ i‿gâlva // 135 400) nabedavûokis / kọl‿bedũos ntọri // 41 401) laikkis / ka‿pàsku narẽktộm tọmptẹ kãp‿kûoki nagveli // 249 402) blúogã blúogã / àl vs‿geȓãu kãp‿pasẹkúorọsệm // 24 Sam mówca lubi odrzucać uwagę drugiej osoby, a gdy spotyka się z nieprzychylną uwagą, obiecuje nie poddawać się, np.: 119 Kartais paguoda gali būti ironiška, pvz.: 403) n ẹr‿ẹšsẹrnka ẹš‿vsa bũda mésũos vẽrši ộudẹga // 48 skudrùmas – „zaradność, zręczność” KTŽ 371 120 užsikšti, ~a, ~o – 2. „polegać na czymś, opierać się na czymś” KTŽ 165 122 trdalas – „porywczy” KTŽ 454 123 negalėti pašikti – „nie móc zrobić”, por. KTŽ 495 124 žadėti, žãda, ~ėjė – 2. ‘przeznaczać, przeznaczyć’ KTŽ 495 121 pliùškis, ~ė – ‘kas nerimtas‘ KTŽ 310 Straipsniai / Articles 97 Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių 404) vọ‿tọ‿nàsrk na‿sva lg / narúpnkis ž‿mọn // 31 405) kãp t mộn / tẽp àš tâu / pràgs priš‿pirga / vàkli // 299 4. PODSUMOWANIE Próba pogrupowania wypowiedzi mówiącego o sobie i innych, ilustrujących różnorodną ekspresję emocji w KTŽ, według funkcjonalności wybranych fraz na osi ja–ty–osoba trzecia–nieokreślona ekspresja jednostki: lokalizacja w czasie–lokalizacja w przestrzeni–lokalizacja we wspólnocie / współpraca, uwidacznia możliwości wszechstronnego wyrażania emocji w każdym z punktów skierowania uwagi. Niektóre modele ekspresji charakteryzują się częstszym powtarzaniem w całym KTŽ (wiąże się to również z ogólnie większym prawdopodobieństwem użycia tego rodzaju wypowiedzi). Typy emocji wyrażanych częściej (rozpoznawane na podstawie specyfiki określonych tematów i fraz) zaznaczono w tabeli 1 komórką o wyróżnionym tle. Podsumowując wyrazistsze cechy dyskursu ujawniającego pole emocjonalne osoby mówiącej w KTŽ, opisane w artykule, wyraźnie widać, że każdy kierunek skierowania uwagi (na siebie, na adresata, na osobę trzecią, na otoczenie) jest odmiennie związany z wyrażaniem określonych emocjiskleidimo tikimybe. KTŽ, wyróżniający się dokumentowaniem naturalnego dyskursu codzienności, rejestruje ścisłą relację między mówiącym a jego adresatami, dlatego opisom świadomie ujawniającym „moje ja” mówiącego tego słownika nie są właściwe specyfikacje wymagające oficjalnej autoprezentacji. Mówiące ja jest najczęściej związane z pewną predykacją, pomagającą wyrazić pole najbardziej wyrazistych rządzących nim emocji, na przykład współczucie (ès tok mėnkštuonle᳞, zob. przykład 22), potrzebę stałości albo strach przed niespodziankami i nowościami (prì‿tã žèmệi ès prisẹršẹs, zob. przykład 23), (žr. 30–31 pavyzdžius). Panašios struktūros formuluotės pasirenkamos ir nusapewność siebie, ujawniającą się w deklarowaniu siły lub przewagi mimo tymczasowej zmiany kondycji fizycznej i wyglądu (ès nušlọsi / nuškọsi, zob. przykład 78), albo fizyczną czy duchową niemoc (ès nagalngs, ès sọsẹgȓâužẹs, zob. przykłady 35, 41). W KTŽ mówiący okazuje uwagę sobie (często nieco spóźnioną), wskazując swoje zaburzenia zdrowotne (mna rnkas pléiše, mộn vdọrẽ ọžtka, jas jis gali nusakyti palyginimais (kãp žộrke᳞, kãp vštà, ès tẽp kāp‿kârtẹ vèdâms, plg. 77, 78, 41 pavyzdžius), o savo sugebėjimus ar nuovoką pabrėžti frazėmis por. przykłady 37, 38). Krótkotrwałe sytuacje zmiany stanów ciàš múokọ, àš gà, bėtojas savo pomėgius ir vertinimus mėgsta išsakyti netiesiogiai – eliminavimo būdu paryškindamas tai, kas nepatinka. Siekdamas susigrąžinti saugias savo astàs mộn r często również z wyraźnym odwołaniem do siebie (àš pàts). Granice przestrzeni cielesnej KTŽ (może je naruszyć zbyt bliska obecność innej osoby obok, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 98 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX pasirenka draudimus ar nurodymus, dažniausiai grindžiamus neiginiu ir savęs paties kaip objekto nuoroda: monės / mon / moni / mona (žr. 60–71 pavyzdžius). TABELA 1. Rozkład koncentracji emocjonalnego wyrazu fraz odnotowanych w KTŽ według strategii mówienia Zobowiąza-Kierując do siebie niami do adresata o osobie trzeciej po zneutralizowaniu indywidualnego znaczenia o o o działaniu czasie przestrzeni i wspólnym jimai przebywaniu išryškėjanti emocija apie nuroModulujące + + + + + + + troska / niepokój zaufanie + + + + + + + wanie + + + + + + + wstyd Vertinamieji pasididžia- + + + + + + + Esminiai rūpinimasis, oddychanie, gniewne lub baczne spojrzenie, obraźliwa mowa), mówiący współczucie + + + + + + + ocena miłość / uwaga sobie + + + + + + + + + + + + + + Innego rodzaju, już nie przeznaczone do ochrony osobistej przestrzeni, KTŽ nurodymai akivaizdžiai perteikia rūpinimąsi. Jis gali būti susijęs su pačiu adresamówiącego: ty, jego zdrowie, obecność, postawa, zachowanie, a także związek moje erdvėje palaikymu ar paklusimu padoraus elgesio taisyklėms. KTŽ gausu kalbančiojo nurodymų dėl netinkamos adresato išvaizdos. Tokiais paliepimais ar klausimais patariama nepalikti namų erdvės, kol nebus atsižvelgta į pastaze wspólnym porządkiem życia. Wyrażając uwagę, która może zabrzmieć jak wyrzut, mówiący w KTŽ stara się ochronić adresata przed możliwymi drwinami i niepotrzebną uwagą. W ten sposób pośrednio dba się o wymagany poziom pewności siebie adresata poza domem lub granicami własnego podwórka. Niemałą część bezpośrednich wskazówek kierowanych do adresata stanowią uwagi dotyczące jakości wykonywanej pracy lub tempa działania – pracy nie należy wykonywać ani Artykuły / Articles 99 zbyt wolno (wtedy działalność adresata stałaby się Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių niepożądana), ani zbyt szybko (utrudniałoby to pomyślne i niewyczerpujące wykonanie zadania). Mówiąc o osobie trzeciej – zazwyczaj nieuczestniczącej w rozmowie – uwagę rozmówcy kieruje się na działalność, zdolności i zachowanie omawianej osoby, zwłaszcza na umiejętność komunikowania się, schludność i troskę o innych. W takich fragmentach rozmowy często opisuje się wygląd osoby, a jego wyróżniające cechy stają się dodatkowym znakiem rozpoznania (określoności) osoby. Ocena często wiąże się również z poziomem pewności siebie omawianej osoby. Osoby o mniejszej pewności siebie, karcone, krzywdzone lub nieodznaczające się powodzeniem najczęściej opisuje się ze współczuciem, które wyraża się przez określenie podmiotu zdrobnieniem lub rzeczownikiem wskazującym na biedę (por. žmogielis, nabagas, nabagė, nabagėlis, nabagūtis KTŽ 248). Pozytywnie oceniane są osoby wyróżniające się zdrowym rozsądkiem i uporem. Dążąc do neutralizacji indywidualnego znaczenia własnego ja i rozmówcy ty, chcąc przekazać maksymy zachowania i uogólnienia, mówiący wybiera strategie komunikacyjne charakteryzujące się nieokreślonością. Za ich pomocą można bezpiecznie się wyżalić (por. przykład 248), przedstawić wymagania, wskazać zasady (zob. przykłady 250–254) lub bezpiecznie wyrazić radość albo zachwyt (zob. przykład 249). Omówione strategie językowe mówiącego w KTŽ, oparte na opowiadaniu o sobie, bezpośrednich charakterystykach i wskazówkach lub modeliais, pokalbiuose persipina. Daugelio KTŽ kalbėtojo pasakymų tikrąją priežastį padeda suvokti KTŽ diskurso atkarpos, rodančios realią kalbėtojo situaciją tam tikrame gyvenimo etape uniwersalnych zasadach zachowania, a także ujawniające ścisły związek codziennej działalności mówiącego z zobowiązaniami. Wypowiedzi wskazujące doświadczenia i oceny związane z przebywaniem w czasie, przestrzeni i wspólnocie tvarkai, o kartais pasižymima nedėmesingumu ne paties artimiausio rato asmeniui. Su laiko nuorodomis susiję pasakymų modeliai rodo KTŽ kalbėtoją kaspozwalają zrozumieć, dlaczego niekiedy nadmiernie uwypukla się uwagę na Norinčiam sėkmingai įveikti kasdienybės užduotis, tenka sparčiai suktis, o gydziałalność dnia, pojmując ją jako nieustanny ruch naprzód po spirali. Przestrzeń mieszkalna ma granice, w których trwanie ułatwiają zasady wymagające stałej uwagi i porządku. W czasie i przestrzeni człowiek nigdy nie jest sam. Granice żmudzkiego światopoglądu wyłaniające się z KTŽ ukazują mówiącego balansującego między dążeniem do bycia samodzielnym a pragnieniem i możliwością współpracy, bycia razem z innymi. Konkretna sytuacja decyduje o tym, czy kolektywizm wydaje się bardzo pożądany, czy też narzucony. W obliczu nieszczęścia mówiący KTŽ zachęca rozmówcę, by się trzymał i nie poddawał, a tym samym wtłacza go w okoliczności, w których potrzebne są skupienie, wytrwałość i silny charakter, np.: 406) numrtệis vsumèt sọskbsi / gīvêntẹ / v // 240 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX WNIOSKI Na podstawie materiału ilustracyjnego KTŽ w artykule omówiono najwyrazistsze modele mowy, za pomocą których osoba mówiąca gwarą kretyngiską północnożmudzkiego dialektu ujawnia swój stosunek do siebie i otoczenia. Próba pogrupowania różnych przykładów KTŽ ilustrujących wyrażanie emocji opartych na zobowiązaniach według funkcjonalności wybranych fraz na osi ja–ty–osoba trzecia–nieokreślone wyrażenie jednostki: lokalizacja w czasie–lokalizacja w przestrzeni–lokalizacja we wspólnocie / współpraca ujawnia możliwości wszechstronnego wyrażania emocji w każdym z punktów wyboru kierunku uwagi. Niektóre modele mowy charakteryzują się częstszym powtarzaniem w całym KTŽ (wiąże się to z ogólnie większym prawdopodobieństwem użycia tego rodzaju wypowiedzi). Podsumowując wyrazistsze cechy dyskursu ujawniającego pole emocjonalne mówiącego KTŽ, opisanego w artykule, staje się oczywiste, że każdy kierunek skupienia uwagi (na sobie, na adresacie, na osobie trzeciej, na otoczeniu) jest w odmienny sposób związany z prawdopodobieństwem ujawnienia się określonych emocji. Mówiąc o sobie, mówiący w KTŽ najwyraźniej ujawnia jedno z podstawowych zobowiązań – miłość do siebie. Komunikacja z adresatem oparta na bezpośrednich wskazówkach bardzo wyraźnie ujawnia przejawy troski. Troska i zaufanie najwyraźniej uwidaczniają się również w mówieniu o działalności i byciu razem. Wypowiedzi mówiącego o osobie trzeciej oraz maksymy dotyczące zachowania i uogólnienia są najczęściej oparte na ocenie. Emocja troski lub niepokoju uwidacznia się, gdy mówiący omawia bycie w czasie i przestrzeni. Artykuł opiera się na założeniu, że porządkując modele wypowiedzi wywołane takimi czy innymi sytuacjami codzienności, z całości KTŽ można skonstruować pewien obraz mówiącego, przekazującego doświadczenia i wypowiedzi wielu odpersonalizowanych jednostek. Nakreślone kontury emocjonalnego pola Żmudzina należy jeszcze doprecyzować, wykorzystując do porównania zestawienie właściwości psychicznych charakterystycznych dla Żmudzinów, przedstawione w pracy Badanie zjawisk psychicznych uwarunkowanych przynależnością etniczną125, ale jest to już kolejny etap badań. ŹRÓDŁA I LITERATURA Aleksandravičius Juozas 2011: Słownik gwary kretyngijskiej, oprac. Danguolė Mikulėnienė, Daiva Vaišnienė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Atkočaitytė Daiva 2002: Prozodia i wokalizm południowych Żmudzinów rasejniškis. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. 125 Opis tego badania zob. Bliumas 1997. Straipsniai / Articles 101 Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių Babickienė Zofija, Jasiūnaitė Birutė, Pečeliūnaitė Angelė, Bagužytė Rūta 2007: Centralna północnożmudzka gwara kretyngijska: teksty gwarowe z komentarzami i słowniczkiem. Wilno: Baltos lankos. Bliumas Remigijus 1997: Osobliwości zjawisk psychicznych uwarunkowanych przynależnością etniczną mieszkańców Aukštoty i Żmudzi. – Psychologia 17, 25–57. Dumont Louis 2002: Esej o indywidualizmie. Wilno: Baltos lankos. Girdenis Aleksas 1967: System fonologiczny dialektu mažeikiai. Rozprawa doktorska w zakresie nauk filologicznych. – Prace językoznawcze I, autor. Girdenis Aleksas. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 89–119, 120–160. Girdenis Aleksas, sud., 1996: Taip šneka tirkšliškiai: šiaurės žemaičių telšiškių tarmės tekstai su komentarais. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Grinaveckis Vladas 1973: Žemaičių tarmių istorija. Vilnius: Mintis. Harré Rom 2008: Zwrot dyskursywny w psychologii społecznej. – The Handbook of Discourse Analysis, 688–706. Haspelmath Martin 2000: Zaimki nieokreślone, Oxford: Oxford University Press. Helm Bennet W. 2009: Miłość własna i struktura wartości osobistych. – Seria książek „Świadomość i emocje” 6, 11–32. Hills Michael D. 2002: Teoria orientacji wartości Kluckhohna i Strodtbecka. – Internetowe lektury z psychologii i kultury 4. Dostęp online: https://scholarworks. gvsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1040&context=orpc. Holvoet Axel, Pajėdienė Jūratė 2004: Kategoria czasu i formy czasu. – Badania kategorii gramatycznych (Prace gramatyki języka litewskiego 2). Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 121–140, 169–170. Judžentis Artūras 2012: Kategorie gramatyczne języka litewskiego. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Kajėnas Gediminas 2013: Justinas Lingys. Między formą a treścią. Dostęp przez internet: nio/99785. Kalniuvienė Laimutė, par., 2007–2008: Taip kalbėjo mūsų senoliai. Žemaitiški http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2013-05-15-justinas-lingys-tarp-formos-ir-turiżodžiai, wyrażenia, zwroty: Dostęp przez internet: http://www.klavb.lt/EL_LEIDINIAI/ KRASTOTYRA/kretinga. Kurkowska-Budzan Marta, Zamorski Krzysztof 2009: From the editors. – Historia mówiona: wyzwania dialogu, 11–18. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Kluckhohn Florence R., Strodtbeck Fred L. 1961: Zróżnicowanie orientacji wartościujących. Evanston, IL: Row, Peterson. Mikulėnienė Danguolė 2011: Juozo Aleksandravičiaus lituanistinė ir pedagoginė veikla. – Kretingos tarmės žodynas, autorius Juozas Aleksandravičius, sud. Danguolė Mikulėnienė, Daiva Vaišnienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, VII–XII. Murinienė Lina 2007: Fonologia wschodnich północnożmudzkich dialektów: wokalizm i prozodia. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Pabrėža Juozas 2017: Język żmudzki i pisownia, Szawle: Dział Wydawniczy Biblioteki Uniwersytetu Szawelskiego. Pabrėža Juozas, Marcišauskaitė Vida, Leskauskaitė Asta, oprac., 2013: Północni Żmudzini telszewscy. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Pakalniškis Vaidotas 2001: Żmudzkość w globalnym świecie. – Etnologia Litwy. Studia antropologii społecznej i etnologii 1(10), 199–216. Papaurėlytė Silvija, Župerka Kazimieras 2010: Cechy charakteru mieszkańców litewskich regionów etnicznych w językowym obrazie świata. – Kultura języka 83, 185–201. Petreikis Tomas 2012: Regionalna książka Żmudzi i tożsamość Żmudzinów w pierwszej połowie XX wieku. – Prace folklorystyczne 43, 85–108. Phillips Louise 2011: Obietnica dialogu. Zwrot dialogiczny w wytwarzaniu i komunikowaniu wiedzy. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins. Rosinas Albertas 1996: Zaimek w litewskim języku ogólnym. Wilno: Nauka i enciklopedijų leidykla. Rutkovska Kristina 2017: Dom. Rodzina. – Wartości w światopoglądzie Litwina, autorzy: Rutkovska Kristina, Smetona Marius, Smetonienė Irena. Wilno: Wydawnictwo Akademickie, 87–148. Skouds 2018: Słownik żmudzki, opracował Wydział Kultury i Turystyki. Dostęp online: http://www.skouds.lt/lt/zemaiciu-zodynas. Baza danych korpusu tekstów gwarowych 2018: Opracował Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: http://tarmiuarchyvas.lki.lt/pradinis.php?sutrump=bnd. Ulvydas Kazys 1971: Przysłówek. – Gramatyka języka litewskiego. Wilno: Mintis, Vaišnienė Daiva 2011: 425–576. „Słownik gwary kretyngowskiej”: podstawowe zasady przedstawiania materiału. – Słownik gwary kretyngowskiej, autor Juozas Aleksandravičius, opracowały: Danguolė Mikulėnienė, Daiva Vaišnienė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, XX–XXXVI. Artykuły / Articles 103 Valeckienė Аdelė 2006: Zaimek. – Gramatyka współczesnego Žemaitiškos tapatybės raiška: dėlionė iš Kretingos tarmės žodyno (2011) pavyzdžių języka litewskiego, red. Vytaudynas: Gwary okolic Ylakiai, Lenkimai, Mosėdis, tas Ambrazas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 251–282. Vanagienė Birutė 2014: Pratarmė. Įvadinės pastabos. – Šiaurės vakarų žemaičių žoSkuodas, Šatės 1. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 23–28. Vanagienė Birutė 2014–2015: Šiaurės vakarų žemaičių žodynas: Ylakių, Lenkimų, Mosėdžio, Skuodo, Šačių apylinkių šnektos, 1–2. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Zinkevičius Zigmas 1994: Lietuvių kalbos dialektologija. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Żmudzki anegdotā 2018. Dostęp online: http://samogitia.mch.mii.lt. Žimkutė Simona 2008: R. Balsys: Żmudzini – odważni, wytrwali i wolni. Dostęp przez internet: www.delfi.lt/news/daily/lithuania. Expression of Samogitian Identity: Putting Together the Examples from Kretinga Dialect Dictionary (2011) into a Single Picture PODSUMOWANIE Na podstawie materiału ilustracyjnego wykorzystanego w Słowniku dialektu kretyńskiego (KDD) w artykule omówiono najbardziej charakterystyczne modele wypowiedzi wybierane przez użytkowników północnożmudzkiego dialektu Kretyngi, za pomocą których mówiący ujawnia swój stosunek do siebie i swojego otoczenia. Próba pogrupowania wypowiedzi użytkowników KDD ilustrujących różne realizacje emocji opartych na zobowiązaniu według funkcjonalności wybranych fraz na osi ja – ty – osoba trzecia – nieokreślone wyrażenie jednostki: lokalizacja w czasie – lokalizacja w przestrzeni – lokalizacja we wspólnocie / współpracy stwarza możliwość występowania różnorodnych emocji w każdym punkcie wyboru centrum uwagi. Warto zauważyć, że częstsze powtarzanie jest charakterystyczne dla pewnych modeli wypowiedzi w całym KDD (wiąże się ono również z ogólnie większym prawdopodobieństwem używania takich wypowiedzi w rzeczywistych sytuacjach mówienia). Podsumowanie bardziej wyrazistych cech dyskursu ujawniającego pole emocjonalne mówiącego KDD, opisanych w artykule, jasno pokazuje, że każdy przedmiot uwagi (kierowanie uwagi ku sobie, ku adresatowi, ku osobie trzeciej, ku otoczeniu) wiąże się z prawdopodobieństwem ujawnienia określonych emocji z różnym natężeniem. Mówiąc o sobie, mówiący KDD najwyraźniej ujawnia jedno z najważniejszych zobowiązań – miłość do siebie. Kontakt z JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX adresat na podstawie bezpośrednich instrukcji ujawnia wyrażanie emocji troski bardzo zachowania zwykle opierają się na ocenach. Emocja clearly. Caring and trust are most vivid when speaking about activities and being together. The KDD speaker’s utterances about the third person and the maxims and generalizations lęku/zmartwienia wysuwa się na pierwszy plan, gdy mówiący KDD omawia lokalizację w czasie i przestrzeni. Artykuł opiera się na założeniu, że próba pogrupowania pewnych modeli wypowiedzi wywołanych przez niektóre codzienne sytuacje spośród ogółu ilustracji przedstawionych w KDD pozwala złożyć określony obraz MÓWIĄCEGO reprezentującego doświadczenia i wypowiedzi rzeszy zdepersonalizowanych jednostek. Zarys Samogreferring to the Summary Table of the Psychic Characteristics of Samogitians established in already itian’s emotional field shaped in this study should be further revised and highlighted by also another stage of the study. the Research of Ethnically Determined Psychic Phenomena (cf. Bliumas 1997). But that is Įteikta 2018 m. gruodžio mėn. 10 d. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]