Jolita Urbanavičienė, Ritutė Petrokienė (sudarytojos). „Rytų aukštaičių tarmė: kaita ir pokyčiai“

S aipsniai / A icles 289 EDMUNDAS TRUMPA La ijos uni e si e as Mokslinių pesquisas di eções: geoling is ica, dialek ologia. Joli a U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė (suda y ojas) EYT AUKŠTAIČI TARM: KAITA IR POKYČIAI COLECTYVIN MONOGRAFIA Vilnius: Li u ians kalbos ins i u as, 2018, p. 392. ISSN 2538-9211, ISBN 978-609-411-221-8 2018 m. Ins i u o da língua Li uânica expulso cole ó io de a igos Ry ų aukš aičių a mė: kai a i pokyčiai (suda y ojos J. U bana ičienė e R. Pe okienė) é ilikos au o es ealiza doze doze pesquisas, nos quais desc e e-se de uma das ês aukš ai iškų pa a mių y ų aukš aičių pa a mės ex-es a úcio e des es dias, di ecções de mudança. Semp e, an o, quan o pe mi e o obje o e ma e ial do es udo, es o ça-se segui a ema p incipal, em ce os mudanças sis emá icos olha-se mais amplo ou mais es ei o aspe o diach oniniu, e a expe iência de sinch onines in es igações en a-se p i o ji no essas e gilesnês insigh s, basem com ac os ou suas in e p e ação. Os a igos do pon o de is a ino ado idade da me odologia desigualyčiai: se conside a mos à in odução pos ulado ês possí eis e de aco do no idade ikiado a di ecção a mė y os adicional dialek ologiją, s uk ū inę dialek ologiją e geoling is iką eles ep esen am p incipalmen e os p imei os dois (pi majai plačiausiai), da e cei a elemen os a p esença apenas em isolados a igos. No en an o, es a he e odoxidade não impede de busca o al o esboçado in oduzi com a giliaisiais a mių p ocessos e mos a no o XXI a. a imagem da língua local a main egiolek ų i geolek ų . Es e li o é alioso, acima de udo, de ido ao a o de que a igos esc e e am os melho es de de e minada á ea oné ica, onologia, acen ologia, mo ologia, lexicologia, elhos aš iias especialis as, conheco as de sepa ados e i ó ios, em mui os casos jose nasce am e conhecendois šnek as in e io . Pode se que eas e n al oš aičių pa a mė des e pon o de is a a es udia odos os EDMUNDAS TRUMPA 290 Ac a Linguis ica Li huanica LXXX ní eis de linguagem ep esen ando po êzia pa lininkai ago a se encon e em a o ancíssima si uação (a é mui o ecen emen e ais opo unidades de se es udada inham žemaičių a mė). Po an o, o li o é ex emamen e impo an e pa a o desen ol imen o das pesquisas a ealís icas li uanas isso se ia sua iška e de ou os ada mios e ep esen ação dos p ocessos neles oco en es: neabejo ina, que a maio ia dos enômenos ca ac e ís icos de al os al os o ien ais se ia possí el cons a a e em oda a á ea de a mies li uanos que mudam apidamen e. A es u u a do li o simé ica, acilmen e esumí el az o que os a igos sudêem em ke u is posky ius de aco do sis emá icos ní eis da linguagem ( oné ica e onologia, acen ologia, mo ologia e sin aksė, leksicologia e semân ica) cada um dos posky ius é des inado a po es pesquisas. A monog á ica unidade é o necida pela in odução de uma das compa y oias do li o J. U bana ičienė, no qual jus i icada o obje i o do conjun o com base na mais ecen e ma e ial empi ine e i icá-los os ac os disponí eis de y ų aukš aičių pa a mės, za iksuo us esc i iniuose e saky iniuose šal iniuose, bem como es abelece y ų aukš aičių pa a mi sys emicos ou mudanças que oco em nos ou os ní eis oné ica, ki čia imo, mo ologia e leksika. Į ade, no qual abo dam-se au o es em abalhos aplicados mé odos, e minologia, es u u a, asime impo an es samp o a imen os, pelos quais de ine-se das línguas li uãs e suas pesquisas ou o pa adigma. Eles pe mi em ao lei o p esumi , que es e abalho cole i o mos a simp omicamen e a nossa empoas padė ão e b êžia di ecção pa a no a no a a mė y os. Nãoa si ic amen e posky ie Consonan izmo e ocalismo ou o p imei o é ap esen ado a igo de Vy au o Ka delio Ry ų aukš aičių ilniškių konsonan izmo y imų pe spek y os isso a si oda a lib o edamasis, plačiausiai apmąs an is a mė y os si uaciju, показывающий направление, которой должна быть идума современными методами изучая a mes, если бы систематически описывался консоантизм литовских языков, предлагаются их синхронные описания и типологические анализы в будущем. O a igonyje iden i ica-se in en ó io eas e n aukš aičių ilniškių p iebalsių, es abelecem-se ele an inės dis ibucijos posições, o necem-se obse ações sob e a egula ąją e não egulia iąją dis ibuciju, es abelecem-se acul a i iai a ian es bem como neu izacijos posições. Vilniškių onologinės sis emos analizaė ealizada puikiai. Pode ia apenas apon a -se pa a o a o de que a dis inguida p iebalsių dis ibucinė posição no início da pala a an es zazakaliną okalizmą ([#Vu]) não di e e em nada da analógica posição no meio da pala a ([Vu]), po an o não se ia exa o a i ma que an es da p imei a con as am essencialmen e odos os sons, e an es do ou o apenas os kie p iebalsi (3941 p.). Tal desc ição da p imei a posição con ém balsių, e não p iebalsių classe. Au o ius p iebalsias endu ecimen o e não-mols amen o casos mui o ap op ilamen e in e p e a como dis in os one icas ou onologicas enómenos da na u eza. Joli os U bana ičienės a igo Bal ų *ā, *ē di ongização de ge ação média e jaunei a eas e n aukš aičių ilniškių kalboje de odos os a igos me odologicamen e al ez é p óximoíssimo aos no os canões da di eção geoling is ica. Joli a U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė (suda y ojos) Ry ų aukš aičių a mė: kai a i pokyčiai Re iews Re iews 291 / Au o ė cons a a a co elação di e a en e in o man os idade e á ios linguís icos a mainos consumo: jaunesnio i ka a qua o ezes mais eqüen emen e escolhas comuninei linguai a imesnius a ians e dois ezes ečiau a mę do que idu inė ka a. E i a-se a di ongização de posições c ucijadas (a sisakoma das yškių a minių ypa ybių), po ém neki čiuo oje poziciji išlikę bal ų balsiams *ā, *ē a imi a ian ai (*ā > å., *ē > e.), que egy ini blankiosi pa a mės ypa ybėmis, isso pe mi e semi- e miškai kalban is in o man ą ainda iden i ica como ilniškių pa a mės pla ji ep esen an ą (šiškiai ilniškių i egieniškių plo e u ampa, mas de ido a ce as ci cuns âncias ainda não pode o ma ). Viole os Če nės a igo Skolinių adap a imas kupiškėnų pa a mėje abo da-se one inė skolinių adap ação. Kalbininkė, cen enas de exemplos demons ando ín egas eiles de sons e suas combinações, a i ma am que one iniai a ian es, mais eqüen emen e passi ican es neki čiuo oje poziciji, pap as ai encon a-se po causa di íceis de p onunciados sons. Conside a, que a maio ia au o ês insj algų ik ų desc e endo e em ou as pa a mésias da língua li uãs adap adojamas emp ésnios. O segundo posqy is do li o Ki čia imo kai a começa-se com o a igo de Boni aco S undžios An esdėlio be edinių i dū inių su ki čiuo u an iniuose dėmeniu ci kum leksinė me a onija lie u ių kalbos a mėse i jos kilmė, ku iame ko ek iškai pa eikiami diach oniniai a gumen ai, s a is iski pag įs i da bau o iaus i s uden ų a lik ų laukinių y imų duomenys, leidžian ys nus a y i, kaip kaip kaip kaip kaip kaip kaip lie u ių kalbos a mėse, Lie u os kalbos i y ųse: penul imo ci kum leksinis egulas dėl analoginių p ocesai penal įsigėjo aka ėje a mėje, penul imo ci kum leksinė me a onija, he e mos o en desc ibed by he polinking o i s pa s. O au o e elou de alhadamen e a abundão de a ian es e em ou as li uãs ada mėse, cuja objec o de es udo é do pon o de is a são pe einamosas. Rū a Kazlauskai ė no a igo P iesagos -inis, -ė būd a džių ki čia imas y ų aukš aičių a mėje suklasi ica o e ap a ė gausiana ma e ialina ac ual mais do que milhão de būd a džių exemplos com p eesaga -inis. Ela de e minou que ge almen e baseado em pala a ai daik a a dis, ečiau eiksmažodis e būd a dis, que a maio ia edinių segundo baseado em pala a mul idiskai os naudininko o mą ki čiuojami man endo aqueles mesmos na u ais p incípios, que aplicam à comumina língua, ambém se icė dešim adalį endencijos nea i inkančių a ejų. Au o ė p o ou que ki čio luga a impo an e seman ís ico a o es, a os casos impo an e analogija, excepcionais casos (poe inėje kalboje) ki čio luga egula o i mo. In e essan es e bem me odologicamen e baseados ( emiamasi on es, mos ando mudanças ao longo do século, ilus ada po dados do mapa) es udo de Vilijas Ragaišienės sob e a mudança do sis ema de acen uação dos kupiškėnų Ry ų aukš aičių XIX a. 79 Au ane os Ma ke ičienės e Ma ke ičia Kons an ino Si ydo de diccioná ios e da a ual adução y ų aukš aičių p ie eiksmiai p o a am que K K. Si ydo em esc i u as de eas e n aukš aičių žininka exis a casos de hipe ko ekção, de ce as peculia idades EDMUNDAS TRUMPA 292 Ac a Linguis ica Li huanica LXXX deš. XX a. 67 deš., no qual p o ado que in ensi esce condiginis ki čio a i aukimo dėsnis kupiškėnų pa a mėje o ma osi ela i amen e a de, não an es como XX a. segundo pusėje, além disso, desuniammen e de nó nica pa e o ien al pe kašio di eção. Au o ė indicou que an e io men e p edominan e no ada mamen o pa adigma de ba i onino ki čiação de a osenes s ūmė ocsi onino ki čiação o ma, ėmė yškė i emininškojo e masculinojo aleg niação ipos de acen uação di e umai; em seu u no ba i onino o mas de ki čiação sob e i eu mais papli usios no sulá io e me idional plo o pe eg inação. Te çojo posky io Mo ologias e sin aksês mudanças no a igo Ry ų aukš aičių u eniškių pa a mė: XXI século inžios si uacija au o ė Regina Rinkauskienė ap a ė idu inės i jaunosios gene acijos a minę kalbą, liudijančią apie ge okai išskalau us isus sis eminius sluoksnius. Igualadas só blankiosios ca ac e ís icas (neki čiuo ų balsių o, ė a liepimas a, e; neki čiuo o d ibalsio ie a liepima e; man e minkš ieji p ibalsias no inal da pala a, d iskai ines o mas de plu al do bene iciá io e elhais daik a a dzes e būd a džių galūnė -ys do giminos a iškosios; da i os p ecei os -okas e -o ė; aindaus ojado nomeado do obje o). Es as secundá ias ou e inas blankiosas ca ac e ís icas o mam u eniškių, anykš ėnų e kupiškėnų e i ó io įsi y aujančio egiolek o base. S aipsnyje es abelecidas y ų aukš aičių pa a mių e imo egiolek ais endencias, sem abejo, são simp omiškos a mui os de ou os lie u ių kalbos pa a mių. (žalininkacija e Ma ke icija) ou de possimo o al (ad) nea spind. De alheu ap ašu mos ada, que a maio ia diccioná ios o necidos das lie u iškų p ie eiksmių y ų aukš aičių a mėje man e a é šiol eles assim ebe a iami e ago a, po ém pa e ex inguiu ou pe i o. Alguns alguns nossos dias não chega em an e eiksmiai o am Si ydo c ia naujada ai. Anais empos nelie u iškos o igem p ie eiksmių, con a iamen e do a ual na eas e n aukš aičių a mėje, exis a nedaug. Os au o es inamen e classi ica am p ie eiksmių ipos de aco do o igmę e da omuosius o man us isso ajuda a melho pe cebe plu ialypę sua di e sidade, ambém a alia a a és amžius oco usią e olução dos p incípios da da yba de pala as. Ino a í us, in e disciplininas eo ias baseadas Dai os Ka dely ės-G ine ičienės es udo Loka y inių kons ukcijų san ykiai y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje leido bemokai pako egui a é šiol dialek ologinėje li e a u a mencionė us eiginas, jog ilniškių plo e exama apenas pa ienių ie ininkų (inesy o e ilia y o) in e ac eikos casos deles exama mais e egula a ių. Kalbininkė dis inguiu aos cien is as li uanos amilia e in e p e ações menção mo ologicos p ocessos (mo ologico e sis emico umpamen o) nulem ą loca i ų o mų neu alização, Joli a U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė (suda y ojos) Ry ų aukš aičių a mė: kai a i pokyčiai Re iews 293 Quando as cons uções loca i á ias podem coincidi com a o ma ilia i a múl ipla, a conco ência de o mas loca i as baseadas em mo i os seman ís icos (es a é essencialmen e uma no a abo dagem p opos a pela au o a), a qual possa su gi condições pa a que o po encial de cons uções loca i inas inesy o e ilia i o p oje em em cal o si uações espaciais konechas iden icas. in e essan e e baseada au o a é a idéia, que loka y inės inesy o конструкции į a dija mo imen o em um ce o espaço, mui o dinamismo a ibu os coduoja só eíí usam e bmaodžiai. [...] Uma ez que maio ca gamen o semân ico em não aleg niai, e açõesmaodžiai, em discu sos espon anišku inesy o e ilia i laisniai, como segundiniai scenas espa inės s a ičnos i ou dinamičnos i indicado es, pôde pe de a dis inc inę dessas ca ac e ís icas unção (281 p.). Au o ė con enceu que seman inais mo i os baseada a o mâs de conco ência dos ie á ios ilniškiai semelhan es a sulos alš aičių pa a mę. T ês úl imos es udos, elacionados com y ų aukš aičių leksika e semân ica, coloca pa a o qua o li o capí ulos Leksikos kai a. Bi u ė Jasiūnai ė a igo U eniškių sudu iniai pejo a i ai con incen emen e con i mou que eas e n aukš aičių plo e ixsuojama aizdingųjų žmogaus pa adinimų nominacija, especialmen e segundo nega i os humanos modo de p op iedades, aindaė a i a. Au o ė, usando ma e ial do ocabulá io da língua Li uânia, u eniškių pejo a y ų signi icado di i s o de aco do dėmenis, signi icado da ans e ência na u eza, acen uada e nokul ú icos peculia idades. Ela mos a que p e alece na ada mação ag upados mais inulkamen e me oniminiais e me oniminiai-me a o iniai dū iniais, cujo segundo es imení mo i a a o nome da pa e co po al. A maio ia dos pejo a i os cons i ui denominações humano segundo modo, ca ác e ydas, quan o menos elacionadas com neg a ídeisda, ou okiais isinais de iciências. Sendo an o o mencionado, quan o olé io emá es endesian e a igo Au elijas G i ėnienės No e pane ėžiškių igu dingiai nomes de pessoas neblėso pasigė ėjimas i a alė ojų išmone. No úl imo bem sulydy ame e uni is es udo discussam 300 indi íduos denominações segundo nega i os humanos modo aožos. Au o ė con i mou conheconomão e dade, que o undamen o dos nomes imaginá ios eiksmazodis; ele se ape ado, esques ado e dele seaplicado um igu ingasis aik a a dis. Também cons a ou-se que ada mada sla izmai man ikam melho do que ge manizmai. Apa axios exemplos pe mi e e e ce os aspec os do nacional mundialê aizdž e mo alê c í ica, mas não ulga ų p on a Li uu io pon o de is a em ou os pessoas ydas a maio ia leksemų em mencinamen o a spal į, mas só insigni icê pa e niecinamen o ou ulga ų a spal į. Ri u ės Pe okienės a igo In luência da língua Bend inė y ų aukš aičių leksikai discu a ma e ial, que cons i ui XX a. segundo a me ade a. publicb i y ų aukš aičių a mės šnek ų žodynai i eks ai, a pa eik ų ak ų analizė, sem dú ida, ik ų XXI si uacijai de odos os a mių da língua li uanos. Nes e a igo al ez um pouco al e mais de alhes in e p e ações, po ém au o ê co e amen e obse ou que šnek ose EDMUNDAS TRUMPA 294 Ac a Linguis ica Li huanica LXXX ik e ais a ejais konku uoja idinė (indigeni) leksika – dažniausiai an asis i s ip esnysis conco ência memb o é bend inês língua pala a. S ip iau expulsiada skolin inė leksika, embo a e nes e s a oksnyje exa a conco ência a spa ių pala as. O a igo indica necessidade a mais de alhadamen e expe imen inė i p ocessos e dėsningumus, elacionados com leksinės į ai o ės mažėjimu a mėse. Zines sob e a ge al mode na aduze y os imagem o nece anexo ap esen am-se di isões Lie u ių kalbos žodino papildymų ka o eka bei Skai meninė a mių ka o eka com nuscanuo asis ka elių i anke ų pa yzdžiais, eles papildy i Lie u ių kalbos žodino ka o ekų ie o ių san umpų są ašu. O apêndice lexicog á ico do li o não é alea ó io. Knygos idėja kilo e sub endo ealizando á ios p oje os de complemen os de dicioná io da língua Li uânica. Um pe íodo de a igos […] es e é um excelen e exemplo, quando de uma (lexicog a ia) á ea de es udo, en ando es abelece endências de desen ol imen o linguís ico em um e i ó io a ealmen e de inido, po causa de ac s e idėjų abundos i s a de alia de á ios ní eis do sis ema linguís ico es udo, po beje, diach oniquemen ap êpiančia mui o pla os […] começando no XVII a. (K. Si ydo), e minando no nosso XXI a década. Nes e caso qualque e en ual qualque possí el ne ien izidade de pesquisas de e iam se a aliadas não como de iciência, e como an agem, já alcança ia e aspi assem a o alidade de possibilidades. To almen e co e amen e p a a mê econheceu compa ai o a J. U bana ičienė, obse ando que ski ingi pon os de pon o de is a dos pesquisado es, aplicadas á ias me odologias, deixadas bal osios dėmės (neix i i de odos ada mių odos os ní eis) ao lei o de e ia cons i ui não esbaixado eas e n aukš aičių quad o imp essão, e mais ápido lemb a mosaicą com elemen os al an es. Mozaiką, que p ome e despe a a cu iosidade, coloca no as ques ões e incen i a a oma u u as içkojimen os. De e-se econhece , que es e conjun o de a igos como mosaica é mui o igu osa, con iá el e pasigê í el. Seus p og amá icos ideais po maias, ampia ema ica, de alhadas análises e al a pesquisas qualybe li o impo an e não só ago ačiai, mas e u u očiai leis melho pe cebe ge al das línguas li uãs e em ge al bal ų a mių de elopą e modosus lhe desc e e . Į eik a 2019 m. junho 12 d. EDMUNDAS TRUMPA La ijos uni e si e as Vis alža 4a, Rīga, LV-1050, La ija e [email p o ec ed]